Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 6809 265337 216584 2026-08-01T10:25:52Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265337 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | atı = Karimov Keńesbay Aytmuratovich | tuwılǵan sánesi = 27.08.1948 | tuwılǵan jeri = [[Shımbay rayonı]] | ataqları = [[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist|«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist»]] (2004)<br/>[[Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı|«Qaraqalpaqstan xalıq shayırı»]] (2013)<br/>[[Ózbekstan xalıq jazıwshısı|«Ózbekstan xalıq jazıwshısı»]] | sıylıqları = «El-jurt húrmeti» ordeni (2015) | dóretiwshilik jılları = [[1965|1965-jıldan]] házirge shekem | dóretiwshilik túri = [[proza]], [[poeziya]] | súwret = Keńesbay Karimov.jpg | súwret eni = 200px | súwret táriypi = ''K. Karimov portreti'' | ádebiy laqabı = Kárimtekli }} '''Keńesbay Karimov''' (Кеңесбай Каримов; [[1949|1948-jılı]] [[27-avgust]], [[Shımbay rayonı]]) — qaraqalpaq [[jurnalist]], [[shayır]], [[jazıwshı]] hám mámleketlik ǵayratkeri. [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi]] deputatı. «[[Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı|Qaraqalpaqstan xalıq shayırı]]», «[[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist]]», «[[Ózbekstan xalıq jazıwshısı]]» ataqları, «El-jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlanǵan. 2011-jıldan [[Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı]] baslıǵı lawazımında islep atır. == Ómiri == Keńesbay Karimov 1948-jıl 27-avgustta Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonında [[Shımbay]] xojalıǵında tuwılǵan. 1975-jılda Qaraqalpaq mámleket pedagogika institutın (házirgi [[Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı|Nókis mámleket pedagogika institutı]]) tamamlaǵan. Maǵlıwmatı boyınsha qánigeligi qaraqalpaq tili hám ádebiyatı oqıtıwshısı. Ol orta mektepti pitkergennen soń, xızmet jolın 1967—1968-jılları «Sovet Qaraqalpaqstanı» (Házirgi «[[Erkin Qaraqalpaqstan]]») gazetasında xabarshı bolıp islewden baslaǵan. 1975-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamlap, «Jas Leninshi» (házirgi «[[Qaraqalpaqstan jasları gazetası|Qaraqalpaqstan jasları]]») gazetasında, «Qaraqalpaq» baspasında, televidenie hám radioesittiriw komitetinde, [[Ámiwdárya (jurnal)|«Ámiwdárya» jurnalı]]nda, Qaraqalpaqstan mámleketlik teleradio kompaniyasında juwaplı xızmetlerde isleydi. Sońınan «Erkin Qaraqalpaqstan» hám «Vesti Karakalpakiya» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isledi. 1983-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. == Dóretiwshiligi == Shayırdıń dáslepki qosıqları 60-jıllardıń ortalarınan baslap járiyalana baslaǵan. «Aralıqlar» (1980), «Waqıt minarası» (1982), «Umıtılǵan yarım ay» (1984), «Meniń terezelerim» (1985), «Araldan keldim» (1985), «Kóńilim múlki» (2005) degen atamadaǵı poeziyalıq toplamları baslıp shıqtı. K. Karimovtıń balalarǵa arnalǵan «Altın teńge», «Arıq mergen» pyessaları jas tamashagóyler teatrınıń saxnasında qoyıldı. Shayır «Aǵabiy» (2013) atlı tariyxıy romanı menen keń jámiyetshilikke jazıwshı sıpatında da tanıldı. Ol belgili sóz sheberleri A.S.Pushkinniń, A.Bloktıń, Saadiydiń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı. «Aǵabiy» tórt romannan ibarat roman-tetrologiyası bar<ref>{{Web deregi | url = https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/turk/kengesbay-karimov-ogabiy-anvar-allamberganov-roman-haqida.html| bet = Kengesbay Karimov. Og‘abiy & Anvar Allamberganov. Roman haqida| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230826014305/https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/turk/kengesbay-karimov-ogabiy-anvar-allamberganov-roman-haqida.html| arxivsáne = 2023-jıl 26-avgust | sáne = 07.10.2017 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-sentyabr }}</ref>. Shayırdıń eń dáslepki qosıqlar toplamına kirgen «Balalıqqa qaytıw», «Báhár», «Aq tal», «Saratan», «Gúzdegi sırlasıw», «Arǵımaq» h.t.b. qosıqlarınıń atamalarınan kórinip turǵanınday shayırdı kóbirek tábiyat paslı menen ózin qorshaǵan ortalıqtıń gózzallıǵı ayrıqsha qızıqtıradı. El, xalıq, tuwılǵan jer hám ana Watan temasına arnap shayır «Xalıqtan asqan dana joq», «Tuwılǵan jer», «Watan haqqında gimn», «Ata mákan», «Torańǵıl toǵayları», «Saǵınǵan Aral» h.t.b. qosıqların dóretti. Onıń «Áyledi» qosıǵında bizdi qorshaǵan álemniń jaratılıwı, tóbemizde nurın tógip turǵan quyashtıń, gózzal ana tábiyatımızdıń iyesi bolǵan insannıń jasaw tárizi menen ómir súriwiniń quwanıshlı hám táshwishli tárepleri haqqında sóz etedi. «Nalınba» qosıǵında bolsa, bul dúnyaǵa kelgen hárbir insan balasınıń dúnya ǵalma-ǵalları menen táshwishlerinen hasla nalınbastan alǵa qarap talpınıp jasawı kerekligin tereń uqtıradı. Shayırdıń qaysı lirikalıq qosıǵın alıp qarasaqta óz xalqınıń ullılıǵı menen mártligin úlken maqtanısh penen tilge aladı. Mısalı, «Xalıqtan asqan dana joq» qosıǵında meyli Aplatun bol, meyli Elastun bol, qanday xızmetkerde, qanday halda jasasań da xalıq penen birge bol, xalqıń menen adamsań, xalıqtan asqan dana joq degen aǵla pikirlerdi súwretleydi. == Sıylıqları == K.Karimov kórkem ádebiyatımız benen baspasóz tarawına qosqan úlesleri ushın «[[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist]]» (2004), «[[Qaraqalpaqstan xalıq shayırı]]» (2013) húrmetli ataqları, «El-jurt húrmeti» (2015) ordeni menen sıylıqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları}} {{«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń bas redaktorları}} [[Kategoriya:Jazıwshılar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan xalıq shayırları]] [[Kategoriya:Ózbekstan xalıq jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi deputatları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq jurnalistleri]] [[Kategoriya:El-jurt húrmeti ordeni laureatları]] [[Kategoriya:Shımbay rayonında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq roman jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] m4jl1arftarbp42dml6h00u7wb4wed2 0 6840 265302 161591 2026-07-31T17:55:48Z Kvazimodo 10433 Derekler dúzetildi 265302 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Iyun 2023}} {{Sportshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Alyona Kolesnik | súwret = Alyona Kolesnik 2022.jpg | súwret táriypi = Alyona 2022-jıl | jınısı = hayal | laqabı = | puqaralıǵı = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = | iskerlik jılları = | boyı = 160 cm (5 ft 3 in) | salmaǵı = 57 kg (126 lb) | ómirlik joldası = | balaları = | web-sayt = | mámleket = [[Ázerbayjan]] | sport túri = [[erkin gúres]] | klubı = | poziciyası = | trenerleri = | kúshli tárepi = | medalları = }} '''Alyona Kolesnik''' ([[1995|1995-jıl]] [[29-yanvar]], [[Krivoy rog]], [[Dnepropetrovsk wálayatı]], [[Ukraina]]) — [[Ázerbayjan|ázerbayjanlı]] [[erkin gúres]]shi, 55&nbsp;kg hám 57&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında, Azerbaydjan qurama komandası aǵzası. Ol gúres boyınsha Evropa chempionattıń úsh márte bronza medalı iyesi. Sonıń menen birge, ol [[2017-jılǵı Islam birinshilik oyınlari|2017-jılǵı Islam birinshilik oyınlarında]] gúmis hám [[2019-yilgi Evropa oyınlari|2019-jılǵı Evropa oyınlarında]] bronza medalın qolǵa kirgizdi. == Karyerası == 2017-jılda [[Novi-sad]] qalasında ([[Serbiya]]) bolıp ótken gúres boyınsha Evropa chempionatında ol hayallar ortasında 55&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi<ref name="uww_european_wrestling_championships_2017">{{Cite web|url=https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2018-02/results_05_novisad_v2.pdf|title=2017 European Wrestling Championships Results|website=United World Wrestling|url-status=live|access-date=15 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215230213/https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2018-02/results_05_novisad_v2.pdf|archive-date=15 December 2020}}</ref>. 2018-jılda ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizgen bolsa, 2019-jılda da tap sol jarısta taǵı bir bronza medalı menen tákirarladı<ref name="euro_bronze_medal_2018">{{Cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1064707/bulgaria-take-two-gold-medals-in-concluding-womens-finals-at-european-wrestling-chamionships-in-russia|title=Bulgaria take two gold medals in concluding women's finals at European Wrestling {{sic|nolink=y|reason=error in source|Chamionships}} in Russia|last=Rowbottom|first=Mike|date=4 May 2018|work=InsideTheGames.biz|access-date=13 January 2020}}</ref><ref name="euro_bronze_medal_2019">{{Cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1077889/orshush-and-yusein-defend-titles-at-european-wrestling-championships|title=Orshush and Yusein defend titles at European Wrestling Championships|last=Pavitt|first=Michael|date=12 April 2019|work=InsideTheGames.biz|access-date=13 January 2020}}</ref><ref name="uww_european_wrestling_championships_2019">{{Cite web|url=https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2019-04/opt-final-book_european_bucharest_2019.pdf|title=2019 European Wrestling Championships Results|website=United World Wrestling|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412162932/https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2019-04/opt-final-book_european_bucharest_2019.pdf|archive-date=12 April 2020|access-date=12 April 2020}}</ref>. 2017-jılda [[Baku]] qalasında ([[Ázerbayjan]]) bolıp ótken Islam birshilik oyınlarında ol hayallar ortasında 58&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi. Finalda [[Kirgizstan|Qırǵızstanlı]] [[Aisuluu Tynybekova]]ǵa jeńilip qoydı. 2019-jılda [[Minsk]] qalasında ([[Belarus]]) bolıp ótken Evropa oyınlarında hayallar ortasında 57&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi<ref name="uww_european_games_2019">{{Cite web|url=https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2019-10/results_06_minsk.pdf|title=2019 European Games Wrestling Results|website=United World Wrestling|url-status=live|access-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211201847/https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2019-10/results_06_minsk.pdf |archive-date=2020-02-11 }}</ref><ref name="italian_olympic_champions_minsk_2019">{{Cite news|last=Gillen|first=Nancy|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1081362/italian-olympic-champions-claim-mixed-team-shotgun-skeet-silver-and-gold-at-minsk-2019|title=Italian Olympic champions claim mixed team shotgun skeet silver and gold at Minsk 2019|date=28 June 2019|work=InsideTheGames.biz|access-date=4 April 2020}}</ref>. Ol bronza medalı ushın bellesiwde [[Túrkiya|túrkiyalı]] [[Bediha Gün]]di jeńiliske ushıratqan edi. 2020-jılda [[Rim]]de ([[Italiya]]) bolıp ótken gúres boyınsha Evropa chempionatında ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg salmaq qatlamında qatnastı<ref name="uww_european_championships_results_2020">{{Cite web|url=https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2020-02/eucs-rome-final-book_1.pdf|title=2020 European Wrestling Championships Results|website=United World Wrestling|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412124934/https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2020-02/eucs-rome-final-book_1.pdf|archive-date=12 April 2020|access-date=12 April 2020}}</ref>. Ol bronza medalı ushın keshken jarısta belaruslıq [[Irina Kurachkina]]ǵa jeńilip qoydı<ref name="uww_european_championships_results_2020"/>. 2020-jılda [[Belgrad]] qalasında ([[Serbiya]]) bolıp ótken jalǵız gúres boyınsha Jáhán kubogında ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında qatnasıp, bronza medalı ushın Rossiyalıq [[Veronika Chumikova]]ǵa qarsı gúreste jeńiliske ushıradı<ref name="uww_individual_world_cup_results_book_2020">{{Cite web|title=2020 Individual Wrestling World Cup Results Book|url=https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2020-12/2020-iwc-belgrade-final-book.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218212337/https://unitedworldwrestling.org/sites/default/files/2020-12/2020-iwc-belgrade-final-book.pdf|archive-date=18 December 2020|access-date=18 December 2020|website=United World Wrestling}}</ref>. 2021-jıl mart ayında [[Budapesht]] qalasında ([[Vengriya]]) bolıp ótken Evropa saralaw turnirında 2020-jılda Yaponiyanıń Tokio qalasında bolıp ótetuǵın [[Jazǵı olimpiada oyınlari|Jazǵı Olimpiada oyınlarına]] jollanba alıw úmitinde qatnastı<ref name="european_olympic_qualifier_2021">{{Cite web|title=2021 European Wrestling Olympic Qualification Tournament Results Book|url=https://uww.org/sites/default/files/2021-03/final-book.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324185322/https://uww.org/sites/default/files/2021-03/final-book.pdf|archive-date=24 March 2021|access-date=24 March 2021|website=United World Wrestling}}</ref>. Ol birinshi ushırasıwında [[Bolgariya]]lı [[Evelina Nikolova]]ǵa utqızıp qoyǵan bolsa, náwbettegi oyında qayta gúresiwde jeńiliske ushıradı<ref name="european_olympic_qualifier_2021"/>. Bolgariya paytaxtı [[Sofiya]] qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirında da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadı<ref name="uww_world_olympic_qualification_tournament_2021">{{Cite web|title=2021 World Wrestling Olympic Qualification Tournament Results Book|url=https://uww.org/sites/default/files/2021-05/world_og_qualifier_final_book.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509161754/https://uww.org/sites/default/files/2021-05/world_og_qualifier_final_book.pdf|archive-date=9 May 2021|access-date=9 May 2021|website=United World Wrestling}}</ref>. 2021-jıl oktyabr ayında [[Oslo]] qalasında ([[Norvegiya]]) bolıp ótken gúres boyınsha Jáhán chempionatında ol hayallar ortasında 59&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamındaǵı birinshi oyınida-aq jeńiliske dus keldi<ref name="uww_results_book_world_wrestling_championships_2021">{{Cite web|title=2021 World Wrestling Championships Results Book|url=https://uww.org/sites/default/files/2021-10/results_10_oslo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016114828/https://uww.org/sites/default/files/2021-10/results_10_oslo.pdf|archive-date=16 October 2021|access-date=16 October 2021|website=United World Wrestling}}</ref>. == Medal nátiyjeleri == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !Yil ! Turnir ! Mánzil ! Nátiyje ! Tártip |- | rowspan="2" | 2017-jıl | [[2017-jılǵı gúres boyınsha Evropa chempionatı|Evropa chempionatı]] | Novi-sad, Serbiya | align="center" bgcolor="cc9966" | 3 | erkin gúres, 55&nbsp;kg ǵa shekem, hayallar |- | [[2017-jılǵı Islam birdemlik óyinlari|Islam birdemlik oyınları]] | Baku,Ázerbayjan | align="center" bgcolor="silver" | 2 | erkin gúres, 58&nbsp;kg ǵa shekem, hayallar |- | 2018 | [[2018-yilgi kurash boʻyicha Yevropa chempionati|Evropa chempionatı]] | Kaspiysk, Rossiya | align="center" bgcolor="cc9966" | 3 | erkin gúres, 57&nbsp;kg ǵa shekem, hayallar |- | rowspan="2" | 2019 | [[2019-yilgi kurash boʻyicha Yevropa chempionati|Evropa chempionatı]] | Buxarest, Ruminiya | align="center" bgcolor="cc9966" | 3 | erkin gúres, 57&nbsp;kg ǵa shekem, hayallar |- | [[2019-yilgi Yevropa óyinlari|Evropa chempionatı]] | Minsk, Belarus | align="center" bgcolor="cc9966" | 3 | erkin gúres, 57&nbsp;kg ǵa shekem, hayallar |} == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Sportshılar]] [[Kategoriya:Ukraina]] 8sd245lwazycz4sawl41p62b1wg64fx 0 8053 265338 265143 2026-08-01T10:26:21Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265338 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Amanbay Orınbaev | negizgi atı = Amanbay Tleubaevich Orınbaev | súwret = AmanbayOrinbaev.jpg | súwret uzınlıǵı = | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = [[Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Joqarǵı Keńesi]]niń [[Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı|baslıǵı]] | bayraq = Flag of Karakalpakstan.svg | bayraq2 = Emblem of Karakalpakstan.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[26-avgust]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi = házirge shekem | prezident = [[Shavkat Mirziyoyev]] | aldınǵı isker = [[Murat Kamalov]] | keyingi isker = | lawazım_2 = [[Ózbekstan Senatı]] baslıǵınıń orınbasarı | bayraq_2 = Flag of Uzbekistan.svg | bayraq2_2 = Emblem of Uzbekistan.svg | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = [[13-sentyabr]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi_2 = házirge shekem | premyer_2 = [[Abdulla Aripov]] | prezident_2 = [[Shavkat Mirziyoyev]] | senat baslıǵı_2 = [[Tanzila Norboyeva]] | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 17.9.1979 | tuwılǵan ornı = [[Kegeyli rayonı]], {{bayraqlastırıw|Qaraqalpaq ASSR}}, {{bayraqlastırıw|Ózbek SSR}}, {{bayraqlastırıw|SSRA}} | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{UZB}} | milleti = qaraqalpaq | partiya = [[Ózbekstan ekologiyalıq partiyası]] | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = * Ózbekstan Respublikası Ishki Isler ministrliginiń Akademiyası (2002, 2004) * Ózbekstan Respublikasınıń strategiyalıq analiz hám keleshekti anıqlaw joqarı mektebi (2011) | qánigeligi = | kásibi = [[huqıqtanıwshı]], [[siyasat]]shı | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = [[Fayl:Dustlik rib.png|40px|link=Doslıq ordeni]] | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = [https://joqargikenes.uz/ joqargikenes.uz] | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı ―''' [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]] Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı<ref>[https://uznews.uz/posts/54018 Qaraqalpaqstan Respublikası joqarǵı kenes baslıǵı saylandı]</ref>. 17-sentyabr 1979-jılı [[Kegeyli rayonı]]nda tuwılǵan. Milleti [[Qaraqalpaqlar|Qaraqalpaq]]. Joqarı maǵlıwmatlı. Qánigeligi huqıqtanıwshı, politolog<ref>[https://joqargikenes.uz/qr/jo-ar-i-ke-es-basli-i QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ KEŃESI]</ref>. == Oqıw ornı == 2002 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası; 2004 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistraturası; 2011 j. — Ózbekstan Respublikası Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebi == Mámleketlik sıylıqları == 2013-j. — «Doslıq» ordeni 2015-j. — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» == Miynet jolı == 1996-1998-jj. — Kegeyli rayonı qurılıs montaj basqarması jumısshısı 1998-2002-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi akademiyası tıńlawshısı 2002-2003-jj. — Kegeyli rayonlıq Ishki isler bólimi miliciya bóliminiń jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw toparınıń operativ wákili 2003-2004-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistrantı 2004-2006-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jınayat izlew hám terrorizmge qarsı gúresiw basqarmasınıń aǵa operativ wákili 2006-2009-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jeke quram boyınsha arnawlı inspekciyasınıń operativ wákili 2009-2011-jj. — Ózbekstan Respublikası  Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebiniń tıńlawshısı 2011-2012-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń insan huqıqların qorǵaw hám normativlik hújjetlerdi tayarlaw bóliminiń úlken huqıq másláhátshisi 2012-2014-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw bólimi baslıǵı 2014-2016-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵı 2016-2017-jj. — Nókis qalalıq Ishki isler bólimi baslıǵı 2017-2019-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Jınayat izlew basqarması baslıǵı 2019-2020-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministriniń jámiyetlik tártipti saqlaw boyınsha orınbasarı 2020-2021-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń patrul-post xızmeti hám jámiyetlik tártipti saqlaw bas basqarması baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jámiyetlik tártipti saqlawdı shólkemlestiriw basqarması baslıǵı 2021-2022-jj. — [[Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi]]niń Jámáát qáwipsizligi departamenti Probaciya xızmeti baslıǵı 2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri<ref>[https://web.archive.org/web/20221207191548/https://tafsilar.info/politika/naznachen-ministr-vnutrennih-del-karakalpakstana/ Qaraqalpaqstan Respublikasi Ishki Isler Ministiri tayınlandı]</ref> 2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń Ekologiya hám Aralboyı aymaǵın rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı 2022-jıl 26-avgusttan — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵı == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ózbekstan]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] [[Kategoriya:Mehnat shuhrati ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] 0j0k09ojumwg4rghb2enp4quzeu9foy 265341 265338 2026-08-01T10:41:33Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265341 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Amanbay Orınbaev | negizgi atı = Amanbay Tleubaevich Orınbaev | súwret = AmanbayOrinbaev.jpg | súwret uzınlıǵı = | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = [[Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Joqarǵı Keńesi]]niń [[Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı|baslıǵı]] | bayraq = Flag of Karakalpakstan.svg | bayraq2 = Emblem of Karakalpakstan.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[26-avgust]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi = házirge shekem | prezident = [[Shavkat Mirziyoyev]] | aldınǵı isker = [[Murat Kamalov]] | keyingi isker = | lawazım_2 = [[Ózbekstan Senatı]] baslıǵınıń orınbasarı | bayraq_2 = Flag of Uzbekistan.svg | bayraq2_2 = Emblem of Uzbekistan.svg | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = [[13-sentyabr]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi_2 = házirge shekem | premyer_2 = [[Abdulla Aripov]] | prezident_2 = [[Shavkat Mirziyoyev]] | senat baslıǵı_2 = [[Tanzila Norboyeva]] | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 17.9.1979 | tuwılǵan ornı = [[Kegeyli rayonı]], {{bayraqlastırıw|Qaraqalpaq ASSR}}, {{bayraqlastırıw|Ózbek SSR}}, {{bayraqlastırıw|SSRA}} | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{UZB}} | milleti = qaraqalpaq | partiya = [[Ózbekstan ekologiyalıq partiyası]] | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = * Ózbekstan Respublikası Ishki Isler ministrliginiń Akademiyası (2002, 2004) * Ózbekstan Respublikasınıń strategiyalıq analiz hám keleshekti anıqlaw joqarı mektebi (2011) | qánigeligi = | kásibi = [[huqıqtanıwshı]], [[siyasat]]shı | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = [[Fayl:Dustlik rib.png|40px|link=Doslıq ordeni]] | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = [https://joqargikenes.uz/ joqargikenes.uz] | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı''' (Орынбаев Аманбай Тилеўбай улы; [[1979|1979-jıl]] [[17-sentyabr]], [[Kegeyli rayonı]], [[QASSR]], [[ÓzSSR]], [[SSRA]]) ― [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]niń Baslıǵı<ref>[https://uznews.uz/posts/54018 Qaraqalpaqstan Respublikası joqarǵı kenes baslıǵı saylandı]</ref>. 17-sentyabr 1979-jılı [[Kegeyli rayonı]]nda tuwılǵan. Milleti — [[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]. Joqarı maǵlıwmatlı. Qánigeligi huqıqtanıwshı, politolog<ref>[https://joqargikenes.uz/qr/jo-ar-i-ke-es-basli-i QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ KEŃESI]</ref>. == Oqıw ornı == 2002 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası; 2004 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistraturası; 2011 j. — Ózbekstan Respublikası Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebi == Mámleketlik sıylıqları == 2013-j. — «Doslıq» ordeni 2015-j. — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» == Miynet jolı == 1996-1998-jj. — Kegeyli rayonı qurılıs montaj basqarması jumısshısı 1998-2002-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi akademiyası tıńlawshısı 2002-2003-jj. — Kegeyli rayonlıq Ishki isler bólimi miliciya bóliminiń jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw toparınıń operativ wákili 2003-2004-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistrantı 2004-2006-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jınayat izlew hám terrorizmge qarsı gúresiw basqarmasınıń aǵa operativ wákili 2006-2009-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jeke quram boyınsha arnawlı inspekciyasınıń operativ wákili 2009-2011-jj. — Ózbekstan Respublikası  Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebiniń tıńlawshısı 2011-2012-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń insan huqıqların qorǵaw hám normativlik hújjetlerdi tayarlaw bóliminiń úlken huqıq másláhátshisi 2012-2014-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw bólimi baslıǵı 2014-2016-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵı 2016-2017-jj. — Nókis qalalıq Ishki isler bólimi baslıǵı 2017-2019-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Jınayat izlew basqarması baslıǵı 2019-2020-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministriniń jámiyetlik tártipti saqlaw boyınsha orınbasarı 2020-2021-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń patrul-post xızmeti hám jámiyetlik tártipti saqlaw bas basqarması baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jámiyetlik tártipti saqlawdı shólkemlestiriw basqarması baslıǵı 2021-2022-jj. — [[Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi]]niń Jámáát qáwipsizligi departamenti Probaciya xızmeti baslıǵı 2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri<ref>[https://web.archive.org/web/20221207191548/https://tafsilar.info/politika/naznachen-ministr-vnutrennih-del-karakalpakstana/ Qaraqalpaqstan Respublikasi Ishki Isler Ministiri tayınlandı]</ref> 2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń Ekologiya hám Aralboyı aymaǵın rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı 2022-jıl 26-avgusttan — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵı == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaqstan basshıları}} [[Kategoriya:Ózbekstan]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] [[Kategoriya:Mehnat shuhrati ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] rvy0ejrwil48dhfgql7xx0n1vb5w9kp 265342 265341 2026-08-01T10:46:34Z Kvazimodo 10433 Tekst ápiwayılastıırldı 265342 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Amanbay Orınbaev | negizgi atı = Amanbay Tleubaevich Orınbaev | súwret = AmanbayOrinbaev.jpg | súwret uzınlıǵı = | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = [[Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Joqarǵı Keńesi]]niń [[Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı|baslıǵı]] | bayraq = Flag of Karakalpakstan.svg | bayraq2 = Emblem of Karakalpakstan.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[26-avgust]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi = házirge shekem | prezident = [[Shavkat Mirziyoyev]] | aldınǵı isker = [[Murat Kamalov]] | keyingi isker = | lawazım_2 = [[Ózbekstan Senatı]] baslıǵınıń orınbasarı | bayraq_2 = Flag of Uzbekistan.svg | bayraq2_2 = Emblem of Uzbekistan.svg | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = [[13-sentyabr]] [[2022-jıl]] | lawazımnan ketiw sánesi_2 = házirge shekem | premyer_2 = [[Abdulla Aripov]] | prezident_2 = [[Shavkat Mirziyoyev]] | senat baslıǵı_2 = [[Tanzila Norboyeva]] | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 17.9.1979 | tuwılǵan ornı = [[Kegeyli rayonı]], {{bayraqlastırıw|Qaraqalpaq ASSR}}, {{bayraqlastırıw|Ózbek SSR}}, {{bayraqlastırıw|SSRA}} | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{UZB}} | milleti = qaraqalpaq | partiya = [[Ózbekstan ekologiyalıq partiyası]] | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = * Ózbekstan Respublikası Ishki Isler ministrliginiń Akademiyası (2002, 2004) * Ózbekstan Respublikasınıń strategiyalıq analiz hám keleshekti anıqlaw joqarı mektebi (2011) | qánigeligi = | kásibi = [[huqıqtanıwshı]], [[siyasat]]shı | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = [[Fayl:Dustlik rib.png|40px|link=Doslıq ordeni]] | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = [https://joqargikenes.uz/ joqargikenes.uz] }} '''Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı''' (Орынбаев Аманбай Тилеўбай улы; [[1979|1979-jıl]] [[17-sentyabr]], [[Kegeyli rayonı]], [[QASSR]], [[ÓzSSR]], [[SSRA]]) ― [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]niń Baslıǵı<ref>[https://uznews.uz/posts/54018 Qaraqalpaqstan Respublikası joqarǵı kenes baslıǵı saylandı]</ref>. 17-sentyabr 1979-jılı [[Kegeyli rayonı]]nda tuwılǵan. Milleti — [[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]. Joqarı maǵlıwmatlı. Qánigeligi huqıqtanıwshı, politolog<ref>[https://joqargikenes.uz/qr/jo-ar-i-ke-es-basli-i QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ KEŃESI]</ref>. == Bilimi hám sıylıqları == Amanbay Orınbaev 2002-jılı Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyasın tamamlaǵan, 2004-jılı bolsa usı akademiyanıń magistraturasın pitkergen. Sonday-aq, ol 2011-jılı Ózbekstan Respublikası Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebinde bilim alǵan. Onıń mámleketlik xızmetleri joqarı bahalanıp, 2013-jılı [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] menen sıylıqlandı. 2015-jılı oǵan «[[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist]]» húrmetli ataǵı berildi. == Miynet jolı == Amanbay Orınbaev óziniń miynet jolın 1996–1998-jılları Kegeyli rayonı qurılıs montaj basqarmasında jumısshı bolıp islewden baslaǵan. 1998-jıldan 2002-jılǵa shekem Ishki isler ministrligi akademiyasında tıńlawshı boldı. === Ishki isler organlarındaǵı xızmeti === 2002-jıldan baslap ol ishki isler sistemasında túrli juwapkerli lawazımlarda isledi. Dáslep Kegeyli rayonlıq Ishki isler bóliminde operativ wákil, keyinirek Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jınayat izlew hám terrorizmge qarsı gúresiw basqarmasında aǵa operativ wákil hám jeke quram boyınsha arnawlı inspekciyanıń operativ wákili bolıp xızmet etti. Ilimiy dárejesin asırǵannan soń, 2011–2012-jılları Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginde úlken huqıq másláhátshisi bolıp isledi. Onnan keyingi jıllarda ol basshılıq lawazımlarına kóterildi: * 2012–2016-jılları — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵınıń orınbasarı, sońra bólim baslıǵı; * 2016–2017-jılları — Nókis qalalıq Ishki isler bólimi baslıǵı; * 2017–2019-jılları — [[Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrligi]]niń Jınayat izlew basqarması baslıǵı; * 2019–2020-jılları — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministriniń orınbasarı boldı. 2020–2022-jılları [[Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi]]nde jámiyetlik tártipti saqlaw hám Probaciya xızmeti tarawlarında joqarı basshılıq lawazımlarında miynet etti. === Mámleketlik basqarıwdaǵı iskerligi === 2022-jıl Amanbay Orınbaevtıń siyasiy iskerliginde zárúr burılıs jılı boldı. Ol dáslep Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri etip tayınlandı<ref>[https://web.archive.org/web/20221207191548/https://tafsilar.info/politika/naznachen-ministr-vnutrennih-del-karakalpakstana/ Qaraqalpaqstan Respublikasi Ishki Isler Ministiri tayınlandı]</ref>. Az waqıttan soń Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń Ekologiya hám Aralboyı aymaǵın rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı bolıp isledi. 2022-jıldıń 26-avgustınan baslap Amanbay Orınbaev [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵı]] lawazımında iskerlik kórsetip kelmekte. == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaqstan basshıları}} [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] [[Kategoriya:Mehnat shuhrati ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] qnskt5ncsm8slahwnppta70xeyp983z 0 9517 265340 212253 2026-08-01T10:31:31Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265340 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Karakalpakstan Parliament Buiding in Nukus.jpg|thumb|400 px|right|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi imaratı, Nókis qalası, I.Karimov kóshesi, 112-jay]] '''Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi''' ({{lang-ru|Жокаргы́ Кене́с (Верховный совет) Респу́блики Каракалпакста́н}} , {{Lang-uz|Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi}}) — [[Qaraqalpaqstan Respublikası]]nıń nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámelge asırıwshı joqarı mámleketlik wákillik uyımı. == Jumıs tártibi hám wákillikleri == Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi bir palatalı uyım bolıp, ol Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına, jáne onıń iskerliginiń huqıqıy negizi bolǵan «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına tiykarlanıp dúzilgen. Joqarǵı Keńes aymaqlıq saylaw okrugları tárepinen kóppartiyalılıq tiykarında 5 jıl múddetke jasırın dawıs beriw jolı arqalı saylanatuǵın 65 deputattan ibarat. Joqarǵı Keńeske saylaw ótkeriw tártibi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Saylaw haqqında»ǵı Nızamı hám basqa da nızam hújjetleri menen belgilenedi. Saylaw kúni jigirma bes jasqa tolǵan hám keminde bes jıl [[Ózbekstan]] Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında turaqlı jasap atırǵan Ózbekstan Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikası puqarası Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylanıw huqıqına iye. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń ayrıqsha wákilliklerine tómendegiler tiyisli: * Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasın qabıl etiw, oǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamların qabıl etiw, olarǵa ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamlarına túsinik beriw, ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıwdıń keleshekke mólsherlengen baǵdarlamaların qabıl etiw; * Joqarǵı Keńes Baslıǵın hám onıń orınbasarın, komitetler hám komissiyalardıń baslıqların saylaw; * Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń Ózbekstan Respublikası Prezidenti menen kelisilgen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı kandidaturasın tastıyıqlaw haqqındaǵı usınısına muwapıq Ministrler Keńesi Baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw; * Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetin saylaw; * Joqarǵı Keńes Prezidiumın, komitetler hám komissiyaların dúziw, Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarları hám Ministrler Keńesiniń aǵzaların lawazımına tayınlaw hám bosatıw, Qaraqalpaqstan Respublikası ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa mámleketlik basqarıw uyımların dúziw hám saplastırıw, Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baslıǵı hám baslıqtıń orınbasarları, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı baslıǵı hám orınbasarı lawazımlarına saylaw, – Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyaların, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyaların hámde puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq hám rayonlıq sudları, jınayat isleri boyınsha rayonlıq hám qalalıq sudları, rayonlararalıq ekonomikalıq sudları, rayonlararalıq hákimshilik sudları baslıqları, orınbasarları hám sudyaların tayınlaw; * Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń usınısına muwapıq Ózbekstan Respublikası Bas prokurorınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw, Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw, xalıq deputatları jergilikli Keńesleriniń qararların toqtatıp qoyıw hám biykarlaw, rayonlar, qalalardı shólkemlestiriw, saplastırıw, olardın atamaların hám shegaraların ózgertiw haqqındaǵı máselelerdi kórip shıǵıw, respublikalıq hám jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları sistemasın hám wákilliklerin belgilew, Ministrler Keńesiniń strukturası, onıń xızmetkerleriniń shtatları hám miynetke haqı tólew fondın tastıyıqlaw, jergilikli salıqlar hám basqa da májbúriy tólemlerdiń stavkaların nızam hújjetlerinde belgilengen muǵdarlar sheńberinde belgilew; * Ministrler Keńesiniń usınısına muwapıq Qaraqalpaqstan Respublikası byudjetin qabıllaw hám onıń orınlanıwı haqqında esabatların tastıyıqlaw, Qaraqalpaqstan Respublikası byudjetiniń qárejetlerine ózgerisler kirgiziw, respublikanıń sociallıq-ekonomikalıq jaqtan rawajlanıwınıń eń zárúr hám áhmiyetli máseleleri boyınsha Ministrler Keńesi Baslıǵınıń esabatın tıńlaw hám dodalaw, húkimet aǵzalarınıń óz jumısına baylanıslı máseleler boyınsha málimlemesin tıńlaw, rayon, qala hákimleriniń tiyisli aymaqtı rawajlandırıw máseleleri boyınsha esabatların tıńlawı múmkin; * Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqları hám húrmetli ataqların shólkemlestiriw; * Joqarǵı Keńes hám jergilikli wákillikli uyımlarǵa saylawlar tayınlaw, Oraylıq saylaw komissiyasın dúziw; * Ózbekstan Respublikasınıń joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları hújjetleriniń Ózbekstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqında Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudına usınıslar kirgiziw; * deputattı qol qatılmaslıq huqıqınan ayırıw haqqındaǵı máselelerdi qarap shıǵıw; * puqaralar jıyınları baslıqları (aqsaqalları) saylawın shólkemlestiriw; * Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorınıń, Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komiteti baslıǵınıń, Ózbekstan Respublikası Oraylıq banki Qaraqalpaqstan Respublikası Bas basqarması baslıǵınıń esabatların tıńlaw; * Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi bir jılda keminde bir márte óz sessiyalarında Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı baslıǵınıń puqaralar huqıqların hám erkinliklerin, sonıń menen birge kárxanalar, mákemeler hám shólkemlerdiń huqıqları hámde nızam menen qorǵalatuǵın máplerin sud jolı menen qorǵawdı ámelge asırıwǵa baylanıslı jumısları haqqında málimlemesin tıńlaydı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi usı másele boyınsha qabıl etilgen qarardı Ózbekstan Respublikası Sudyalar joqarǵı keńesine jiberedi; * Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministri hár yarım jıllıq juwmaqları boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine orınlardaǵı norma dóretiwshiligi jumısları hámde huqıqtı qollanıw ámeliyatınıń jaǵdayları haqqında málimleme kiritedi. Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministriniń málimlemesin tıńlaw juwmaqları boyınsha tiyisli qarar qabıl etilip, qarar Ózbekstan Respublikası Ádillik ministrligine jiberiledi; * parlament qadaǵalawın ámelge asırıw; * Joqarǵı Keńes Reglamentin hámde óz jumısın shólkemlestiriw, Joqarǵı Keńestiń ishki tártip qaǵıydaları menen baylanıslı máseleler boyınsha basqa sheshimlerdi qabıl etiw.<ref name="konst">{{Web deregi | url = http://www.parliamentrk.gov.uz/ru/dokumenti/konstitucija-respubliki-karakalpakstan/| bet = Конституция Республики Каракалпакстан| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-mart }}</ref>. == Joqarǵı Keńes baslıǵı == Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Basshısı hám eń joqarı lawazımlı shaxs bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatlarınıń arasınan jasırın dawıs beriw jolı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń wákilligi múddetine saylanadı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı: # Qaraqalpaqstan Respublikasınıń joqarı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń óz ara baylanıslı háreket etiwin támiyinleydi; # Respublikadaǵı jaǵday haqqında hám basqa da áhmiyetli máseleler boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesine bayanatlar usınadı; # Ózbekstan Respublikasınıń nızamların hám Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların hám basqa da aktlerin turmısqa asırıwdı shólkemlestiredi; Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńes qararlarınıń orınlanıwın qadaǵalawdı shólkemlestiredi; # Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqların saylaw ushın kandidaturalar usınadı; # Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı; # Rayon, qala hákimlerin hám olardıń orınbasarların, keyin ala tiyisli xalıq deputatları Keńesleriniń tastıyıqlawı menen tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı; # Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı hám aǵzaları lawazımına kandidaturalardı usınadı; # Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Sudyalar joqarı keńesiniń juwmaǵı tiykarında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen  Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarları, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı lawazımlarına kandidaturalar usınadı; # Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı; # Joqarǵı Keńestiń qarap shıǵıwına usınılatuǵın máselelerdi tayarlawǵa ulıwma basshılıqtı ámelge asıradı. Joqarǵı Keńestiń májilisin shaqıradı, komitetler hám komissiyalar baslıqları menen birlikte onıń kún tártibine usınıslar qáliplestiredi; # Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń hám onıń Prezidiumınıń jumısın shólkemlestiredi, onıń májilislerine basshılıq etedi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi hám onıń Prezidiumı tárepinen qabıl etilgen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám basqa da aktlerine qol qoyadı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń jumısın baǵdarlaydı hám baylanıstıradı; # Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqlarına hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqlarına usınadı; # sudlanǵan puqaralardı ápiw etiw haqqında másele qozǵaydı; # nızam joybarlarınıń hám mámleketlik turmıstıń basqa da áhmiyetli máseleleriniń xalıqlıq dodalanıwın shólkemlestiredi; # hárekettegi nızamshılıq aktleri menen názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máselelerdi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qarap shıǵıwına usınıw huqıqına iye. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha biylik qabıl etedi. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasın hám nızamların buzǵan jaǵdayda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen shaqırtıp alınıwı múmkin. Shaqırtıp alıw haqqındaǵı qarar Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń juwmaǵın esapqa alıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń úshten bir bóleginiń baslaması boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń keminde úshten ekisiniń kópshilik dawısı menen qabıl etiledi. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilligin jeke arzası boyınsha, sonday-aq, densawlıǵına hám basqa da sebeplerge baylanıslı wazıypaların atqara almaytuǵın jaǵdaylarda toqtatıwı múmkin. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń wákilligin toqtatıw haqqındaǵı qarar Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń kópshilik dawısı menen qabıllanadı. Bunday jaǵdaylarda eki ay múddet ishinde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jańa Baslıǵın saylaw ótkeriledi. == Tariyxı == 1994-jılı 24-sentyabrde bolıp ótken on ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Sovetiniń on jetinshi sessiyasınıń kún tártibine muwapıq, «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq Nızamı qabıl etildi hám sol kúnnen baslap Nızam háreketke engizildi. 1994-jılı 31-oktyabrde «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Reglamentin háreketke engiziw haqqında» Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Qararı qabıl etildi. Usı qarar tiykarında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi reglamenti 5 bap, 10 bólim hámde 117 statyadan ibarat boldı. 1994-jılı 25-dekabrde elimizde jáne bir tariyxıy waqıya júz berdi. Xalqımız ǵárezsizligimizdi bunnan bılay da bekkemlewge, xalıqtıń máplerin qorǵawǵa óz úleslerin qosatuǵınlıǵın hám ádil demokratiyalıq baǵıttı qollap-quwatlaytuǵının isenimli túrde kórsetti. Yaǵnıy, birinshi shaqırıq Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisine, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine birinshi ret huqıqıy-demokratiyalıq, kóp partiyalılıq tiykarında ulıwma xalıqlıq saylawlar ótkerildi. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Xalıq demokratiyalıq partiyasınan hám hákimiyattıń wákillikli uyımlarınan 172 talaban 86 deputatlıq orın ushın gúres alıp bardı. Saylawshılarǵa ózleriniń eń jaqsı wákillerin saylap alıw huqıqı berildi. Birinshi turda 75 saylaw okrugında deputatlar saylanǵan bolsa, 11 saylaw okrugında kórsetilgen talabanlardıń birde-birewi jeterli dawıs ala almaǵanı sebepli 1995-jılı 22-yanvarda qayta saylawlardıń qosımsha turı ótkerildi. Solay etip, nızam shıǵarıw hákimiyatın ámelge asıratuǵın joqarı mámleketlik hákimiyat uyımı — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlar korpusı qáliplesti. Saylawlarǵa qatnasıw huqıqına iye bolǵan 669 mıń 904 saylawshıdan 628 mıń 407 adam ózleriniń konstituciyalıq huqıqınan paydalandı, bul saylawshılardıń 96 procentin quradı. Saylanǵan deputatlardıń 65,1 procentten aslamı, yaǵnıy 56 deputat wákillikli joqarı uyımnıń quramına birinshi márte kirdi. Deputatlardıń hámmesi joqarı maǵlıwmatlı ekonomistler, yuristler, ilimpazlar, sanaat hám awıl xojalıǵınıń maman qánigeleri, sociallıq taraw wákillerinen ibarat boldı. Joqarǵı Keńeske [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikasında]] jasaytuǵın tiykarǵı 5 millettiń wákilleri saylanıp, bul ulıwma teń huqıqlılıq principlerin tastıyıqlaydı. Sonday-aq, parlament aǵzalarınan 12 adam hayal-qızlar bolsa, deputatlardıń úshten eki bólegin 30 jastan 50 jasqa deyingi adamlar quradı. Joqarǵı Keńes sessiyasında hákimiyattıń wákillikli uyımlarınan saylanǵan 43 deputattan ibarat blok, 41 deputattan ibarat Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń frakciyası dizimge alındı. Birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine xalıqtıń erk-ıqrarı menen mámlekettiń wákillikli hám nızam shıǵarıwshı joqarı uyımınıń nátiyjeli islewin támiyinleytuǵın úlken intellektual hám professional kúshler toplandı. Sonıń menen birge, saylawlar demokratiyalıq jol menen nızamlar hám qabıllanǵan xalıq aralıq ólshemlerdi tolıq basshılıqqa alıp ótkerildi. Bunı dúnyadaǵı kópshilik mámleketlerden kelip saylawlardıń ótiw barısına qatnasqan ǵárezsiz baqlawshılar da tastıyıqladı. Birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń birinshi sessiyasında Joqarǵı Keńes Baslıǵı janındaǵı Keńes aǵzalarınıń quramı, Joqarǵı Keńestiń mandat komissiyası, Joqarǵı Keńestiń komitetleri (1. Mámleketlik hákimiyat uyımları, jergilikli ózin-ózi basqarıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet, 2. Nızam shıǵarıw, nızamlılıq hám huqıq tártibi máseleleri boyınsha komitet, 3. Ekonomikalıq reforma hám byudjet siyasatı máseleleri boyınsha komitet, 4. Sociallıq rawajlanıw, [[ilim]] hám mádeniyat máseleleri boyınsha komitet, 5. Sanaat, qurılıs, transport, baylanıs hám xalıqqa xızmet kórsetiw máseleleri boyınsha komitet, 6. Agrosanaat kompleksi hám ekologiya máseleleri boyınsha komitet) jumıs basladı. Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası hám «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylaw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına muwapıq, 1999-jıl 5-dekabrde bolıp ótken saylawda hám 19-dekabrdegi qayta dawıs beriwde Ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine 83 deputat saylandı. Bolıp ótken saylawda hám qayta dawıs beriwde 527 saylaw uchastkasında dizimge alınǵan 756 mıń 998 saylawshıdan 735 mıń 710 saylawshı, yaǵnıy ulıwma saylawshılardıń 97,2 procenti qatnasıp, ózleri tańlaǵan talabanlar ushın dawıs berdi. Saylanǵan deputatlardıń 62 si Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń, 5 ewi «Fidokorlar» milliy demokratiyalıq partiyasınıń, 1 ewi «Vatan taraqqiyoti» partiyasınıń aǵzaları bolsa, 15 i partiyasız edi. Saylanǵan deputatlardıń barlıǵı joqarı maǵlıwmatqa iye boldı. Olardıń arasında 3 muǵallim, 6 shıpaker, 40 injener, 14 ekonomist, 1 jurnalist, 3 yurist hám 5 basqa qánigeliktegi deputatlar bar edi. Úshinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine 2004-jıl 26-dekabrde bolǵan saylawlarda hámde 2005-jıl 9-yanvardaǵı bolıp ótken qayta dawıs beriwde 544 saylaw uchastkasında 85 deputat saylandı. 2004-jıl 26-dekabrdegi tiykarǵı saylawlarda dizimge alınǵan 844 001 saylawshıdan 762 887 adam, yaǵnıy 90,4 procent saylawshı qatnastı. Saylanǵan deputatlardıń 34 i Xalıq demokratiyalıq partiyasınan, 36 sı Liberal-demokratiyalıq partiyasınan, 5 ewi «Fidokorlar» milliy demokratiyalıq partiyasınan bolsa, 10 ı partiyasız edi. Saylanǵan deputatlardan 84 i joqarı maǵlıwmatqa, 1 ewi orta-arnawlı maǵlıwmatqa iye boldı. Olardıń arasında 11 muǵallim, 5 shıpaker, 37 injener, 6 agronom, 14 ekonomist, 1 jurnalist, 1 yurist hám 10 basqa qánigeliktegi deputatlar bar edi. 2009-jıl 27-dekabrdegi saylawlarda hámde 2010-jıl 10-yanvardaǵı qayta dawıs beriwlerde 560 uchastkada saylawlar ótkerildi. Tiykarǵı saylawlar kúni dizimge kirgizilgen 1 mln. 11 mıń 197 saylawshıdan 919 mıń 191 saylawshı, yaǵnıy ulıwma saylawshılardıń 90,9 payızı qatnastı. Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen siyasiy partiyalardıń respublikalıq uyımlarınan ulıwma 257 adamnıń hújjetleri Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatlıǵına talaban etip dizimge alındı. 2009-jıl 27-dekabrde bolıp ótken saylawlarda 74 saylaw okrugınan deputatlar saylandı, 4 okrugta qayta dawıs beriw, 8 okrugta qayta saylaw ótkeriw zárúrligi anıqlandı. 2010-jıl 10 yanvar kúni 4 okrugta qayta dawıs beriw ótkerilip, olardıń tórtewinde de deputatlar saylanıp, ulıwma 78 saylaw okrugında deputatlar saylandı. Sonnan 27 si Xalıq demokratiyalıq partiyasınan, 21 i «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyasınan, 24 i Liberal-demokratiyalıq partiyasınan, 6 awı «Adolat» social-demokratiyalıq partiyasınan usınıldı. Saylanǵan deputatlardıń hámmesi joqarı maǵlıwmatqa iye bolıp, sonnan 7 deputat muǵallim, 11 deputat shıpaker, 34 deputat injener, 3 deputat agronom, 12 deputat ekonomist, 3 deputat jurnalist, 4 deputat yurist hám 4 deputat basqa qánigeliklerden ibarat boldı. 2014-jıl 21-dekabrdegi tiykarǵı saylawlar kúni dizimge kirgizilgen 1 mln. 158 mıń 823 saylawshıdan 1 mln. 63 mıń 799 saylawshı qatnastı, bul ulıwma saylawshılardıń 91,8 procentin quradı. Saylawlar juwmaǵında 58 saylaw okrugınan deputatlar saylandı hám 7 okrugta qayta dawıs beriw kerekligi anıqlandı. Solay etip, 2015-jıldıń 4-yanvar kúni 7 okrugta qayta dawıs beriw ótkerilip, olardıń hámmesinde deputatlar saylandı. Ulıwma saylanǵan deputatlardan 15 i Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń, 23 i Liberal-demokratiyalıq partiyasınıń, 16 sı «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyasınıń, 7ewi «Adolat» social-demokratiyalıq partiyasınıń aǵzaları bolsa, 4 deputat partiyasız edi. Saylanǵan deputatlardıń barlıǵı joqarı maǵlıwmatqa iye bolıp, sonnan 14 deputat muǵallim, 7 deputat shıpaker, 24 deputat injener, 6 deputat agronom, 2 deputat ekonomist, 3 deputat jurnalist, 1 deputat yurist hám 6 deputat basqa qánigeliklerden ibarat boldı. Saylawlar shólkemleskenlik hám issheńlik jaǵdayında ótti. Joqarǵı Keńestiń nátiyjeli islerin támiyinleytuǵın, elimizde tınıshlıqtı saqlaw, Watanımızdıń gúlleniwi, xalqımızdıń abadan turmısı, aldımızda turǵan ullı maqsetler ushın jemisli jumıslar alıp baratuǵın deputatlardı saylawǵa talpınıwshılıq hámme jerde bayqaldı. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Saylaw haqqında»ǵı nızamına muwapıq 2019-jıldıń 22-dekabr hám 2020-jıldıń 5-yanvar kúnleri Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine ótkerilgen saylawlar elimiz turmısında demokratiyalıq mámleket, ashıq puqaralıq jámiyet qurıw jolındaǵı taǵı bir áhmiyetli jańa qádem boldı. «Jańa Ózbekstan, jańa saylawlar» súreni astındaǵı saylawlar hárekettegi nızamlar tiykarında demоkratiya hám járiyalılıq principleri tiykarında ótkerildi. Saylawlarǵa hár tárepleme tayarlıqlar kórildi. Onıń barlıq basqıshların sırt ellerden, xalıq aralıq shólkemlerden baqlawshılar, siyasiy partiyalardıń, ǵalaba xabar qurallarınıń wákilleri baqlap bardı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylaw 65 okrug boyınsha 622 saylaw uchastkasında ótkerildi. 2019-jıldıń 22-dekabr kúni bolıp ótken saylawlarǵa dizimge kirgizilgen 999 333 saylawshıdan 771 494 saylawshı, yaǵnıy 77,2 procenti qatnastı. Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen siyasiy partiyalardıń respublikamızdaǵı uyımlarınan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlıǵına talaban etip usınılǵan 325 talaban dizimge alındı. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Saylaw haqqında»ǵı nızamına muwapıq 16 talabannıń «talabanlıqtan waz keshiw haqqında»ǵı arzası qanaatlandırıldı. Solay etip, saylaw byulletenlerine 50 okrugte 5 talabannan, 14 okrugte 4 talabannan, 1 okrugte 3 talabannan kirgizildi. 2020-jıldıń 5-yanvar kúni eki okrugte qayta dawıs beriw bolıp ótti. Ulıwma 65 saylaw okruginde deputatlar tolıq saylandı. Sonnan Isbilermenler háreketi-Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 19, Ózbekstan «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 14, Ózbekstan «Adolat» social-demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 6, Ózbekstan Xalıq demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 16, Ózbekstan Ekologiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 10 deputat saylandı. Deputatlar bes millet wákillerinen ibarat bolıp, sonnan 45 er, 20 hayal-qızdı quraydı. «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq Nızamına muwapıq, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi respublikada nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámelge asıratuǵın joqarı mámleketlik wákillikli uyım bolıp tabıladı. == Baslıqları == === [[Qaraqalpaqstan ASSR Oraylıq Atqarıw Komiteti]] baslıqları === # 30.5.1932 — 1933 [[Nurmuxamedov Kóptilewov]] (1925, 1903—1938) # 1933 — 24.7.1938 [[Saparov Nurım]] (1946) === [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası]] Joqarǵı Keńesi, Prezidium baslıqları === # 24.7.1938 — 1941 [[Pirimbet Beknazarov]] # 1941—1955 [[Máteke Jumanazarov]] (1931, 1906—1966) # 1955—1956 [[Nawrız Japaqov]] (1942, 1914—1975) # 1956—1960 [[Máteke Jumanazarov]] (1931, 1906—1966) # 1960—1978 [[Dáwlet Eshimbetov]] (1939, 1913) # 1978—1985 [[Kamal Rzaev]] (1932) # 1985—1990 [[Tursın Eshimbetova]] == Joqarǵı Keńes baslıqları dizimi == # [[Tursın Eshimbetova]] 1990 — 2.1991 # [[Dáwletbay Shámshetov]] 2 — 11.1991 (1973, 1948 # [[Úbbiniyaz Áshirbekov]]<ref>{{Web deregi | url = https://nrm.uz/contentf doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana| bet = Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> (1992-95, 1995-97) # [[Timur Kamalov]] (июль 1997 — 3 мая 2002)<ref>{{Web deregi | url = http://procella.ru/index.php?do=person&view=22893| bet = procella.ru is for sale<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Musa Erniyazov]] (3 мая 2002 — 31 июль 2020) # [[Murat Kamalov]] (02.10.2020<ref>{{Web deregi | url = http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi| bet = Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан}}</ref>-26.08.2022) # [[Amanbay Orınbaev]] (26.08.2022) == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi| ]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] 3qtjs1kohwyjcq8w5feth51b7awfnc0 0 10868 265335 234718 2026-08-01T10:23:26Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265335 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | atı = Oral Ataniyazova | kásibi = akusher hám medicina ilimpazı | ataqları = [[Goldman qorshaǵan ortalıq sıylıǵı]] (2000) }} '''Oral Ataniyazova''' (Орал Атаниязова; [[1956|1956-jıl]]) — qaraqalpaq akusher hám medicina ilimpazı. Ol «Perzent» — Qaraqalpaqstan Respublikalıq reproduktivlik salamatlıq hám qorshaǵan ortalıq orayınıń direktorı. == Ómirbayanı == Oral Ataniyazova 2000-jılı [[Goldman qorshaǵan ortalıq sıylıǵı]]na iye boldı<ref name=goldman>{{web deregi | url =http://www.goldmanprize.org/node/76 | bet =Oral Ataniyazova |website=goldmanprize.org |url-status= dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060516055658/http://www.goldmanprize.org/node/76| arxivsáne = 2006-jıl 16-may |df=}}</ref>. Bir jıldan soń Tashkent pediatriya medicinalıq institutınıń Nókis filialınıń rektorı boldı. Institut studentlerdi qorshaǵan ortalıq medicinası tarawında oqıtadı, bul jerde qorshaǵan ortalıqtıń pataslanıwı sebepli kelip shıqqan insannıń salamatlıǵı mashqalalarına itibar qaratıladı. Sonıń menen qatar, Ataniyazova 2009-jılı [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]ne deputat bolıp saylandı<ref>{{web deregi | url =https://www.goldmanprize.org/recipient/oral-ataniyazova/| bet =Oral Ataniyazova|website=Goldman Environmental Foundation| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-yanvar }}</ref>. Goldman sıylıǵınıń onıń iskerligine tásiri haqqındaǵı talqılawda ol: «Bul jetiskenlikler maǵan óz jámiyetime jaqsılıq etiwge hám mámleketimdegi qorshaǵan ortalıq jaǵdayın jaqsılaw boyınsha xalıqaralıq sheriklikti rawajlandırıwǵa járdem berdi», — dedi. Ol házirde [[Nókis]] qalasında jasaydı. [[Moskva]]da medicina ilimlerin boyınsha PhD darjesin alǵannan soń, Ataniyazova 1992-jılı Qaraqalpaqstanda reproduktivlik jastaǵı 5000 hayal arasında statistikalıq sorawnama ótkerdi. Nátiyjeler qorqınıshlı boldı: sorawnamaǵa qatnasqan hayallardıń 90% ten astamı [[hámiledar bolıw]] hám/yamasa [[tuwıw]] waqtında qanday da bir qıyınshılıqlarǵa dus kelgen<ref name=unep>{{web deregi | url =http://www.unep.org/ourplanet/imgversn/113/atan.html | bet =Ask us, involve us - Oral A. Ataniyazova |website=unep.org |url-status= dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120207151424/http://www.unep.org/ourplanet/imgversn/113/atan.html| arxivsáne = 2012-jıl 7-fevral |df=}}</ref>. Bul Qaraqalpaqstanda jaylasqan [[Aral teńizi]] átirapındaǵı [[Aral teńizi#Ekologiyalıq mashqalalar|ekologiyalıq apat]]qa baylanıslı dep tabıldı<ref name=unep/><ref name=civilsoc>{{web deregi | url =http://www.civilsoc.org/nisorgs/uzbek/perzent.htm |website=civilsoc.org | bet =Perzent--Karakalpak Center for Reproductive Health and Environment | baspaxana =Civil Society International |url-status= dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090510070508/http://www.friends-partners.org/CCSI/nisorgs/uzbek/perzent.htm| arxivsáne = 2009-jıl 10-may }}</ref>. Bul nátiyjelerge juwap retinde Ataniyazova [[qaraqalpaq tili]]nde «urpaq» degen mánisti ańlatatuǵın «Perzent» Qaraqalpaqstan Respublikalıq reproduktivlik salamatlıq hám qorshaǵan ortalıq orayına tiykar saldı. Oray Nókis mámleketlik emlewxanasında jaylasqan. Ol jergilikli xalıqqa shańaraq salamatlıǵınan baslap, taza suw hám awqatlanıw sıyaqlı keń kólemli mashqalalar boyınsha tálim beredi<ref name=goldman/>. Ataniyazova Aral teńizi átirapındaǵı mashqalalar haqqında xabardarılıqtı asırıw ushın iskerlik júrgizedi. Reproduktivlik salamatlıq tarawındaǵı óziniń tájiriybesinen paydalanıp, kóplegen dúnya júzilik konferenciyalarda bayanatshı bolıp kelgen hám [[Birlesken Milletler Shólkemi]]niń majlislerinde sóz sóylegen<ref name=goldman/>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.youtube.com/watch?v=0465vGRWhQE Oral Ataniyazova qatnasqan] [[Delta Blues]] hújjetli filmi * {{web deregi | url =http://www.unep.org/women_env/w_details.asp?w_id=162 | bet =Who's Who of Women and the Environment - Oral Ataniyazova |work=United Nations Environment Programme |url-status= dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160303230200/http://www.unep.org/women_env/w_details.asp?w_id=162 | arxivsáne = 2016-jıl 3-mart }} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Ataniyazova, Oral}} [[Kategoriya:Nókis qalasında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Ózbekstan ekologları]] [[Kategoriya:Goldman qorhsǵan ortalıq sıylıǵı iyeleri]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] qrey44b8jbjbo094z19wqrt14dakjym 828 11399 265344 81725 2026-08-01T10:50:43Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265344 Scribunto text/plain local infocards = {}; local calculateAge = true; function infocards._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end function infocards.isBlank( someString ) return someString == nil or mw.ustring.match(someString, '^%s*$') ~= nil; end function infocards.isDate ( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'s', 't', 'f'} ); local s = new_args['s'] or ''; local t = new_args['t'] or ''; local f = new_args['f'] or ''; local result = infocards.isDateImpl ( s ) if (result) then return t else return f end end function infocards.isDateImpl ( s ) local converted = infocards.convertToDate ( s ); return converted ~= nil end function infocards.dateOfBirth( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'dateOfBirth', 'dateOfDeath', 'nocat'} ); local dateOfBirth = new_args['dateOfBirth'] or ''; local dateOfDeath = new_args['dateOfDeath'] or ''; local nocat = new_args['nocat'] or mw.title.getCurrentTitle().nsText; return infocards.dateOfBirthImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ); end function infocards.dateOfBirthImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ) local appendToCategory = infocards.isBlank( nocat ); if ( infocards.isBlank( dateOfBirth ) ) then if ( appendToCategory ) then return '[[Kategoriya:Tuwılǵan jılı belgisizler]]' else return '' end end if ( mw.ustring.match( dateOfBirth, '^%s*belgisiz.%s*$' ) ~= nil or mw.ustring.match( dateOfBirth, '^%s*%?%s*$' ) ~= nil ) then if ( appendToCategory ) then return "''belgisiz''[[Kategoriya:Tuwılǵan jılı belgisizler]]" else return "''belgisiz''" end end local appendAge = calculateAge and infocards.isBlank( dateOfDeath ); local parsedDate = infocards.convertToDate ( dateOfBirth ) if ( parsedDate == nil ) then local bDateStart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P569">' local bDateEnd = '</span>' if ( appendToCategory ) then return bDateStart .. dateOfBirth .. bDateEnd .. '' else return bDateStart .. dateOfBirth .. bDateEnd end end local result = infocards.formatDateImpl ( parsedDate, 'bday', appendToCategory and 'tuwılǵanlar' or nil ) if ( appendAge ) then local age = infocards.age ( parsedDate, os.date("*t") ) if ( age and age > 0 and age < 125) then result = result .. ' <span class="nowrap">(' .. age .. ' ' .. mw.language.new( 'kaa' ):plural( age, 'jasta') .. ')</span>' end if ( appendToCategory ) then if ( age and age > 100 ) then result = result .. '[[Kategoriya:Uzaq ómir súrgenler]]' elseif ( age or ( parsedDate and parsedDate.year and os.date('*t').year - parsedDate.year <= 100 ) ) then result = result .. '[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]' end end end return result end function infocards.dateOfDeath( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'dateOfBirth', 'dateOfDeath', 'nocat'} ); local dateOfBirth = new_args['dateOfBirth'] or ''; local dateOfDeath = new_args['dateOfDeath'] or ''; local nocat = new_args['nocat'] or mw.title.getCurrentTitle().nsText; return infocards.dateOfDeathImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ); end function infocards.dateOfDeathImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ) if ( infocards.isBlank( dateOfDeath ) ) then return '' end local appendToCategory = infocards.isBlank( nocat ); if ( mw.ustring.match( dateOfDeath, '^%s*belgisiz%s*$' ) ~= nil or mw.ustring.match( dateOfDeath, '^%s*%?%s*$' ) ~= nil ) then if ( appendToCategory ) then return "''belgisiz''[[Kategoriya:Qaytıs bolǵan jılı belgisizler]]" else return "''belgisiz''" end end local parsedDateOfBirth = infocards.convertToDate ( dateOfBirth) local parsedDateOfDeath = infocards.convertToDate ( dateOfDeath) if ( parsedDateOfDeath == nil ) then local dDateStart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P570">' local dDateEnd = '</span>' if ( appendToCategory ) then return dDateStart .. dateOfDeath .. dDateEnd .. '' else return dDateStart .. dateOfDeath .. dDateEnd end end local result = infocards.formatDateImpl ( parsedDateOfDeath, 'dday', appendToCategory and 'qaytıs bolǵanlar' or nil ) if ( calculateAge ) then local age = infocards.age ( parsedDateOfBirth, parsedDateOfDeath ) if ( age and age > 0 ) then result = result .. ' <span class="nowrap">(' .. age .. ' ' .. mw.language.new( 'kaa' ):plural( age, 'jasta') .. ')</span>' end local unixAvailable, unixDateOfDeath = pcall(function() local r = os.time(parsedDateOfDeath) if ( r ~= os.time() ) then return r end error() end) if ( unixAvailable and os.time() - unixDateOfDeath < 31536000 and appendToCategory ) then result = result .. '[[Kategoriya:Aqırǵı jılı qaytıs bolǵanlar]]' end end return result end function infocards.age( parsedBirthDate, parsedFinishDate ) if ( parsedBirthDate == nil or parsedFinishDate == nil ) then return nil end local bd = parsedBirthDate["day"] local bm = parsedBirthDate["month"] local by = parsedBirthDate["year"] local dd = parsedFinishDate["day"]; local dm = parsedFinishDate["month"]; local dy = parsedFinishDate["year"]; if ( bd and bm and by and dd and dm and dy ) then if ( dm > bm or ( dm == bm and dd >= bd ) ) then return dy - by else return dy - by - 1 end else return nil end end local genitivusMonthes = {'-yanvar', '-fevral', '-mart', '-aprel', '-may', '-iyun', '-iyul', '-avgust', '-sentyabr','-oktyabr', '-noyabr', '-dekabr'} local genitivusMonthes2 = {'-yanvarda','-fevralda','-martta','-aprelde','-mayda','-iyunda','-iyulda','-avgustta','-sentyabrde','-oktyabrde','-noyabrde','-dekabrde'} function infocards.nominativeYear( year ) if ( year >= 0 ) then return '[[' .. year ..'|' .. year .. '-jılı]]' else return '[[b. e. sh. ' .. ( 0 - year ) ..'|b. e. sh. ' .. ( 0 - year ) .. '-jılı]]' end end local suffixes = { "", "", "", "", "", "", "", "", "", [0] = "", [10] = "", [20] = "", [30] = "", [40] = "", [50] = "", [60] = "", [70] = "", [80] = "", [90] = "" } local function ordinal(number) local suffix if number % 1000 == 0 then suffix = "" elseif number %100 == 0 then suffix = "" elseif number %10 == 0 then local rem = number % 100 suffix = suffixes[rem] end if not suffix then rem = number %10 suffix = suffixes[rem] end return number .. "" .. suffix end local function inYear( year ) if year >= 0 then return ordinal(year) else year = -year return 'b. e. sh. ' .. ordinal(year) end end function infocards.formatDateImpl( parsedDate, infocardClass, categoryNamePrefix ) local nd = parsedDate["day"]; local nm = parsedDate["month"]; local ny = parsedDate["year"]; local od = parsedDate["osday"]; local om = parsedDate["osmonth"]; local oy = parsedDate["osyear"]; local template = (nd ~= nil and "1" or "")..(nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") .. (od ~= nil and "4" or "")..(om ~= nil and "5" or "") .. (oy ~= nil and "6" or "") local datePart = '<span class="nowrap">' if (infocardClass == "bday") then datePart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P569">' elseif (infocardClass == "dday") then datePart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P570">' end if (template == "12") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s]]", nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "3") then datePart = datePart .. infocards.nominativeYear( ny ) elseif (template == "123") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s]] %s", nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "124") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s|%d (%d)%s]]", nd,genitivusMonthes[nm], od, nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "1234") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s|%d (%d)%s]] %s", nd,genitivusMonthes[nm], od, nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "1245") then datePart = datePart .. string.format( "%d%s ([[%d%s]])", od,genitivusMonthes[om], nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "12345") then datePart = datePart .. string.format( "%d%s ([[%d%s]]) %s", od,genitivusMonthes[om], nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "123456") then datePart = datePart .. string.format( '%d%s %d</span> <span class="nowrap">([[%d%s]] %s)', od,genitivusMonthes[om], oy, nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) else datePart = datePart .. 'nadurıs format' end datePart = datePart .. '</span>' local infocardTemplate = (nd ~= nil and "1" or "") .. (nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") if (infocardTemplate == "123") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm , nd ) elseif (infocardTemplate == "23") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm ) elseif (infocardTemplate == "3") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none;">(<span class="%s">%04d</span>)</span>', infocardClass , ny ) end if ( categoryNamePrefix ~= nil ) then if ( nd ~= nil and nm ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Kategoriya:' .. nd .. '' .. genitivusMonthes2[nm] .. ' ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end if ( ny ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Kategoriya:' .. inYear (ny) ..'-jılı ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end end return datePart end function infocards.convertToDate( possibleDateString ) possibleDateString = mw.ustring.gsub( possibleDateString, '−', '-') local simpleDate = mw.ustring.match(possibleDateString, '^%s*([%-%d%.]+)%s*$', 0) if ( simpleDate ) then return infocards.convertToDateNewStylePart( simpleDate ); end local complexDate1, complexDate2 = mw.ustring.match(possibleDateString, '^%s*([%-%d%.]+)%s*%(([%-%d%.]+)%)%s*$', 0) if ( complexDate1 and complexDate2) then local table1 = infocards.convertToDateNewStylePart( complexDate1 ); local table2 = infocards.convertToDateOldStylePart( complexDate2 ); if ( table1 and table2 ) then return { year = table1["year"], month = table1["month"], day = table1["day"], osyear = table2["year"], osmonth = table2["month"], osday = table2["day"] } else return nil end end return nil end function infocards.convertToDateNewStylePart( possibleDateString ) local ny = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%-?%d+)$', 0) if (ny ~= nil) then return {year = tonumber(ny)} end return infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) end function infocards.convertToDateOldStylePart( possibleDateString ) local nd = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%-?%d+)$', 0) if (nd ~= nil) then return {day = tonumber(nd)} end return infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) end function infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) local nd, nm = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%d?%d)%.(%d?%d)$', 0) if (nd ~= nil and nm ~= nil) then return {day = tonumber(nd), month = tonumber(nm)} end local nd, nm, ny = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%d?%d)%.(%d?%d)%.(%-?%d+)$', 0) if (nd ~= nil and nm ~= nil and ny ~= nil) then local ndn = tonumber(nd) local nmn = tonumber(nm) local nyn = tonumber(ny) if (ndn > 0 and ndn < 33 and nmn > 0 and nmn < 13) then return {day = ndn, month = nmn, year = nyn} end end return nil end return infocards gm0ixfu5rxzpghef5it3knrb6zq9csw 265345 265344 2026-08-01T10:52:18Z Kvazimodo 10433 [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Kvazimodo|talqılaw]]) redaktorlawın biykarlap, betti [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] tárepinen sońǵı redaktorlanǵan nusqasına qaytardı. 81725 Scribunto text/plain local infocards = {}; local calculateAge = true; function infocards._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end function infocards.isBlank( someString ) return someString == nil or mw.ustring.match(someString, '^%s*$') ~= nil; end function infocards.isDate ( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'s', 't', 'f'} ); local s = new_args['s'] or ''; local t = new_args['t'] or ''; local f = new_args['f'] or ''; local result = infocards.isDateImpl ( s ) if (result) then return t else return f end end function infocards.isDateImpl ( s ) local converted = infocards.convertToDate ( s ); return converted ~= nil end function infocards.dateOfBirth( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'dateOfBirth', 'dateOfDeath', 'nocat'} ); local dateOfBirth = new_args['dateOfBirth'] or ''; local dateOfDeath = new_args['dateOfDeath'] or ''; local nocat = new_args['nocat'] or mw.title.getCurrentTitle().nsText; return infocards.dateOfBirthImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ); end function infocards.dateOfBirthImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ) local appendToCategory = infocards.isBlank( nocat ); if ( infocards.isBlank( dateOfBirth ) ) then if ( appendToCategory ) then return '[[Kategoriya:Tuwılǵan jılı belgisizler]]' else return '' end end if ( mw.ustring.match( dateOfBirth, '^%s*belgisiz.%s*$' ) ~= nil or mw.ustring.match( dateOfBirth, '^%s*%?%s*$' ) ~= nil ) then if ( appendToCategory ) then return "''belgisiz''[[Kategoriya:Tuwılǵan jılı belgisizler]]" else return "''belgisiz''" end end local appendAge = calculateAge and infocards.isBlank( dateOfDeath ); local parsedDate = infocards.convertToDate ( dateOfBirth ) if ( parsedDate == nil ) then local bDateStart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P569">' local bDateEnd = '</span>' if ( appendToCategory ) then return bDateStart .. dateOfBirth .. bDateEnd .. '' else return bDateStart .. dateOfBirth .. bDateEnd end end local result = infocards.formatDateImpl ( parsedDate, 'bday', appendToCategory and 'tuwılǵanlar' or nil ) if ( appendAge ) then local age = infocards.age ( parsedDate, os.date("*t") ) if ( age and age > 0 and age < 125) then result = result .. ' <span class="nowrap">(' .. age .. ' ' .. mw.language.new( 'kaa' ):plural( age, 'jasta') .. ')</span>' end if ( appendToCategory ) then if ( age and age > 100 ) then result = result .. '[[Kategoriya:Uzaq ómir súrgenler]]' elseif ( age or ( parsedDate and parsedDate.year and os.date('*t').year - parsedDate.year <= 100 ) ) then result = result .. '[[Kategoriya:Tiri shaxslar]]' end end end return result end function infocards.dateOfDeath( frame ) local new_args = infocards._getParameters( frame.args, {'dateOfBirth', 'dateOfDeath', 'nocat'} ); local dateOfBirth = new_args['dateOfBirth'] or ''; local dateOfDeath = new_args['dateOfDeath'] or ''; local nocat = new_args['nocat'] or mw.title.getCurrentTitle().nsText; return infocards.dateOfDeathImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ); end function infocards.dateOfDeathImpl( dateOfBirth, dateOfDeath, nocat ) if ( infocards.isBlank( dateOfDeath ) ) then return '' end local appendToCategory = infocards.isBlank( nocat ); if ( mw.ustring.match( dateOfDeath, '^%s*belgisiz%s*$' ) ~= nil or mw.ustring.match( dateOfDeath, '^%s*%?%s*$' ) ~= nil ) then if ( appendToCategory ) then return "''belgisiz''[[Kategoriya:Qaytıs bolǵan jılı belgisizler]]" else return "''belgisiz''" end end local parsedDateOfBirth = infocards.convertToDate ( dateOfBirth) local parsedDateOfDeath = infocards.convertToDate ( dateOfDeath) if ( parsedDateOfDeath == nil ) then local dDateStart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P570">' local dDateEnd = '</span>' if ( appendToCategory ) then return dDateStart .. dateOfDeath .. dDateEnd .. '' else return dDateStart .. dateOfDeath .. dDateEnd end end local result = infocards.formatDateImpl ( parsedDateOfDeath, 'dday', appendToCategory and 'qaytıs bolǵanlar' or nil ) if ( calculateAge ) then local age = infocards.age ( parsedDateOfBirth, parsedDateOfDeath ) if ( age and age > 0 ) then result = result .. ' <span class="nowrap">(' .. age .. ' ' .. mw.language.new( 'kaa' ):plural( age, 'jasta') .. ')</span>' end local unixAvailable, unixDateOfDeath = pcall(function() local r = os.time(parsedDateOfDeath) if ( r ~= os.time() ) then return r end error() end) if ( unixAvailable and os.time() - unixDateOfDeath < 31536000 and appendToCategory ) then result = result .. '[[Kategoriya:Aqırǵı jılı qaytıs bolǵanlar]]' end end return result end function infocards.age( parsedBirthDate, parsedFinishDate ) if ( parsedBirthDate == nil or parsedFinishDate == nil ) then return nil end local bd = parsedBirthDate["day"] local bm = parsedBirthDate["month"] local by = parsedBirthDate["year"] local dd = parsedFinishDate["day"]; local dm = parsedFinishDate["month"]; local dy = parsedFinishDate["year"]; if ( bd and bm and by and dd and dm and dy ) then if ( dm > bm or ( dm == bm and dd >= bd ) ) then return dy - by else return dy - by - 1 end else return nil end end local genitivusMonthes = {'-yanvar', '-fevral', '-mart', '-aprel', '-may', '-iyun', '-iyul', '-avgust', '-sentyabr','-oktyabr', '-noyabr', '-dekabr'} local genitivusMonthes2 = {'-yanvarda','-fevralda','-martta','-aprelde','-mayda','-iyunda','-iyulda','-avgustta','-sentyabrde','-oktyabrde','-noyabrde','-dekabrde'} function infocards.nominativeYear( year ) if ( year >= 0 ) then return '[[' .. year ..'|' .. year .. '-jılı]]' else return '[[b. e. sh. ' .. ( 0 - year ) ..'|b. e. sh. ' .. ( 0 - year ) .. '-jılı]]' end end local suffixes = { "", "", "", "", "", "", "", "", "", [0] = "", [10] = "", [20] = "", [30] = "", [40] = "", [50] = "", [60] = "", [70] = "", [80] = "", [90] = "" } local function ordinal(number) local suffix if number % 1000 == 0 then suffix = "" elseif number %100 == 0 then suffix = "" elseif number %10 == 0 then local rem = number % 100 suffix = suffixes[rem] end if not suffix then rem = number %10 suffix = suffixes[rem] end return number .. "" .. suffix end local function inYear( year ) if year >= 0 then return ordinal(year) else year = -year return 'b. e. sh. ' .. ordinal(year) end end function infocards.formatDateImpl( parsedDate, infocardClass, categoryNamePrefix ) local nd = parsedDate["day"]; local nm = parsedDate["month"]; local ny = parsedDate["year"]; local od = parsedDate["osday"]; local om = parsedDate["osmonth"]; local oy = parsedDate["osyear"]; local template = (nd ~= nil and "1" or "")..(nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") .. (od ~= nil and "4" or "")..(om ~= nil and "5" or "") .. (oy ~= nil and "6" or "") local datePart = '<span class="nowrap">' if (infocardClass == "bday") then datePart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P569">' elseif (infocardClass == "dday") then datePart = '<span class="no-wikidata" data-wikidata-property-id="P570">' end if (template == "12") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s]]", nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "3") then datePart = datePart .. infocards.nominativeYear( ny ) elseif (template == "123") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s]] %s", nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "124") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s|%d (%d)%s]]", nd,genitivusMonthes[nm], od, nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "1234") then datePart = datePart .. string.format( "[[%d%s|%d (%d)%s]] %s", nd,genitivusMonthes[nm], od, nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "1245") then datePart = datePart .. string.format( "%d%s ([[%d%s]])", od,genitivusMonthes[om], nd,genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "12345") then datePart = datePart .. string.format( "%d%s ([[%d%s]]) %s", od,genitivusMonthes[om], nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) elseif (template == "123456") then datePart = datePart .. string.format( '%d%s %d</span> <span class="nowrap">([[%d%s]] %s)', od,genitivusMonthes[om], oy, nd,genitivusMonthes[nm], infocards.nominativeYear( ny ) ) else datePart = datePart .. 'nadurıs format' end datePart = datePart .. '</span>' local infocardTemplate = (nd ~= nil and "1" or "") .. (nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") if (infocardTemplate == "123") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm , nd ) elseif (infocardTemplate == "23") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm ) elseif (infocardTemplate == "3") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none;">(<span class="%s">%04d</span>)</span>', infocardClass , ny ) end if ( categoryNamePrefix ~= nil ) then if ( nd ~= nil and nm ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Kategoriya:' .. nd .. '' .. genitivusMonthes2[nm] .. ' ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end if ( ny ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Kategoriya:' .. inYear (ny) ..'-jılı ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end end return datePart end function infocards.convertToDate( possibleDateString ) possibleDateString = mw.ustring.gsub( possibleDateString, '−', '-') local simpleDate = mw.ustring.match(possibleDateString, '^%s*([%-%d%.]+)%s*$', 0) if ( simpleDate ) then return infocards.convertToDateNewStylePart( simpleDate ); end local complexDate1, complexDate2 = mw.ustring.match(possibleDateString, '^%s*([%-%d%.]+)%s*%(([%-%d%.]+)%)%s*$', 0) if ( complexDate1 and complexDate2) then local table1 = infocards.convertToDateNewStylePart( complexDate1 ); local table2 = infocards.convertToDateOldStylePart( complexDate2 ); if ( table1 and table2 ) then return { year = table1["year"], month = table1["month"], day = table1["day"], osyear = table2["year"], osmonth = table2["month"], osday = table2["day"] } else return nil end end return nil end function infocards.convertToDateNewStylePart( possibleDateString ) local ny = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%-?%d+)$', 0) if (ny ~= nil) then return {year = tonumber(ny)} end return infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) end function infocards.convertToDateOldStylePart( possibleDateString ) local nd = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%-?%d+)$', 0) if (nd ~= nil) then return {day = tonumber(nd)} end return infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) end function infocards.convertToDateCommonPart( possibleDateString ) local nd, nm = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%d?%d)%.(%d?%d)$', 0) if (nd ~= nil and nm ~= nil) then return {day = tonumber(nd), month = tonumber(nm)} end local nd, nm, ny = mw.ustring.match(possibleDateString, '^(%d?%d)%.(%d?%d)%.(%-?%d+)$', 0) if (nd ~= nil and nm ~= nil and ny ~= nil) then local ndn = tonumber(nd) local nmn = tonumber(nm) local nyn = tonumber(ny) if (ndn > 0 and ndn < 33 and nmn > 0 and nmn < 13) then return {day = ndn, month = nmn, year = nyn} end end return nil end return infocards deyu17pvuag4f0i61790qlb1vpy430u 828 13616 265346 69464 2026-08-01T10:53:04Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265346 Scribunto text/plain local p = {} p.categoryUnknownBirthDate = '[[Kategoriya:Tuwılǵan sánesi belgisizler]]' p.categoryUnknownDeathDate = '[[Kategoriya:Qaytıs bolǵan sánesi belgisizler]]' p.categoryBigCurrentAge = '[[Kategoriya:Jası úlken shaxslar]]' --aldın. [[Kategoriya:Wikipedia:Úlken jastaǵı shaxslar haqqında maqalalar]] p.categoryNegativeAge = '[[Kategoriya:Jası qáte berilgen shaxslar]]' -- p.categoryBigDeathAge = '[[Kategoriya:Wikipedia:Úlken jasta ólgen shaxslar haqqında maqalalar]]' //deleted -d.bratchuk 05-07-2016 p.categoryBiographiesOfLivingPersons = '[[Kategoriya:Tiri shaxslar]]' p.categoryRecentlyDeceased = '[[Kategoriya:Jaqında ólgen shaxslar]]' p.categoryManualWikification = '[[Kategoriya:Wikipedia:Sáneleri qolda wikifikaciyalanǵan maqalalar]]' p.categoryNoBirthDate = '[[Kategoriya:Tuwılǵan sánesi kórsetilmegen shaxslar]]' --aldın. [[Kategoriya:Wikipedia:Tuwılǵan sánesi kórsetilmegen shaxslar]] return p kvd5hhx4hrfz7kw2lvzu3pcla6ptt3r 0 22609 265336 216824 2026-08-01T10:24:40Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265336 wikitext text/x-wiki {{Shayır infoqutısı|dóretiwshilik túri=[[poeziya]] {{*}} [[publicistika]]|atı=Nazira Mátyaqubova Toxtabaevna|súwret=Nazira Mátyaqubova.jpg|tuwılǵan sánesi=5.5.1968|tuwılǵan jeri=[[Tórtkúl rayonı]]|oqıǵan jeri=[[Ózbekstan Milliy universiteti]]}} '''Nazira Matyakubova''' ''([[1968|1968-jıl]] [[5-may]], [[Tórtkúl rayonı]])'' — [[shayır]] hám [[publicist]]. == Ómirbayanı == N. Matyakubova 1968-jılı 5-mayda Tórtkúl rayonında tuwılǵan. 1986-1991-jılları [[Ózbekstan Milliy universiteti]]<nowiki/>niń jurnalistika fakultetinde oqıydı. Ol házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası Oliy Májilisiniń Nızamshılıq palatası deputatı bolıp islep atır. Nazira Mátyakubova 1995-jıldan [[Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı|Jazıwshılar awqamı]]<nowiki/>nıń aǵzası. == Dóretiwshiligi == === Poeziyası === Ol 1993-jıldan beri izbe-iz basılıp shıqqan «Ko'zlari shaxloginam», «Qalbim to'la salomdir», «Kim uchundir kerakman» qosıqlar kitaplarınıń avtorı. === Publicistikası === N. Matyakubova respublikamızǵa belgili publicist sıpatında da jaqınnan tanıs. 1994-jılı shıqqan «Ardoqli oqsoqol» ocherkler kitabı menen respublika baspa sózinde bir qatar publicistikalıq shıǵarmaları basılıp shıqtı. == Shólkemlestiriwshilik jumısları == N. Matyakubova shayır hám publicist bolıw menen birge sheber shólkemlestiriwshi sıpatında respublikalıq «Amu tongi» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isledi hám hayal-qızlardıń «Gúlayım» hápteliginiń shólkemlestiriwshisi bolıp xızmet etti. == Ádebiyatlar == * Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи [[Ziyada Bekbergenova|3. Бекбергенова]] -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0 == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları}} {{shala}} [[Kategoriya:Qaraqalpaq shayırları]] [[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]] [[Kategoriya:Shayıralar]] [[Kategoriya:Tórtkúl rayonında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatları]] mom2mz1ylxgaz4sqx0ai88jljapto23 4 23879 265292 265269 2026-07-31T12:01:37Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265292 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24834}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4254}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 23 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 24 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:388}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} mhifzjoh12ir6yrzr5mhyq7xr2mcyi3 4 26380 265294 265271 2026-07-31T12:01:39Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265294 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119178}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3818}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1714}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 10 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 11 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1189}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} mj3iel52vxlxyajczprkwu6traassgq 4 27432 265293 265270 2026-07-31T12:01:38Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265293 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119178}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24834}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4254}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3818}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1714}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 21 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 22 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1189}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 43 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 44 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 45 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 48 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:388}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} sx5ivq6qw4u4nu7s5xyhjp3tz2hhsx7 2 40312 265303 230633 2026-07-31T17:58:03Z Kvazimodo 10433 265303 javascript text/javascript // Sadece kaynağı değiştir modundayken çalışsın mw.loader.using(['mediawiki.api', 'mediawiki.ForeignApi']).then(function () { if (mw.config.get('wgAction') !== 'edit' && mw.config.get('wgAction') !== 'submit') return; $(document).ready(function () { var $button = $('<button>') .text('✨ Wikidata\'dan toltırıw') .attr('type', 'button') .css({ 'margin-bottom': '10px', 'padding': '6px 12px', 'background-color': '#e8f0fe', 'border': '1px solid #1a73e8', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold', 'cursor': 'pointer', 'color': '#1a73e8' }) .on('click', function () { var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); if (!itemId) { mw.notify('Bul maqalada ele Wikidata siltemesi joq.', { type: 'error' }); return; } var $textBox = $('#wpTextbox1'); var text = $textBox.val(); var templateType = ""; var templateRegex; if (text.match(/{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i)) { templateType = "shaxs"; templateRegex = /{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i; } else if (text.match(/{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i)) { templateType = "xaliq"; templateRegex = /{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i; } if (!templateType) { mw.notify('Maqala ishinde Shaxs yáki Xalıq punkti infoqutısı tabılmadı.', { type: 'error' }); return; } $button.text('⏳ Maǵlıwmatlar tartılmaqta...').prop('disabled', true); var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); api.get({ action: 'wbgetentities', ids: itemId, props: 'claims', format: 'json' }).then(function (data) { var claims = data.entities[itemId].claims; var valuesToFetch = []; var itemProps = {}; var resultData = { 'qaraqalpaqsha atı': mw.config.get('wgTitle') }; if (templateType === "shaxs") { if (claims.P18 && claims.P18[0].mainsnak.datavalue) resultData['súwret'] = claims.P18[0].mainsnak.datavalue.value; if (claims.P856 && claims.P856[0].mainsnak.datavalue) resultData['sayt'] = claims.P856[0].mainsnak.datavalue.value; itemProps = { 'P19': 'tuwılǵan jeri', 'P20': 'qaytıs bolǵan jeri', 'P119': 'jerlengen jeri', 'P27': 'puqaralıǵı', 'P106': 'kásibi', 'P140': 'dini', 'P69': 'oqıǵan jeri', 'P22': 'ákesi', 'P25': 'anası', 'P26': 'ómirlik joldası', 'P40': 'perzentleri', 'P102': 'partiyası' }; } else if (templateType === "xaliq") { var directProps = { 'P18': 'súwret', 'P41': 'bayraq', 'P94': 'gerb', 'P856': 'sayt', 'P473': 'telefon kodı', 'P281': 'pochta indeksi', 'P395': 'avtomobil kodı' }; $.each(directProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode] && claims[pCode][0].mainsnak.datavalue) { resultData[paramName] = claims[pCode][0].mainsnak.datavalue.value; } }); // Nüfus ve Yıl tespiti if (claims.P1082 && claims.P1082[0].mainsnak.datavalue) { resultData['xalıq sanı'] = claims.P1082[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); // Nüfus verisinin altındaki Tarih (P585) bilgisini çek if (claims.P1082[0].qualifiers && claims.P1082[0].qualifiers.P585) { var qTime = claims.P1082[0].qualifiers.P585[0].datavalue.value.time; resultData['sanalǵan jıl'] = qTime.substring(1, 5); // +2010-01-01 -> 2010 } } if (claims.P2046 && claims.P2046[0].mainsnak.datavalue) { resultData['jer maydanı'] = claims.P2046[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); } itemProps = { 'P17': 'mámleket', 'P6': 'basshı' }; } $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode]) { var qIds = []; $.each(claims[pCode], function(i, claim) { if (claim.mainsnak.datavalue && claim.mainsnak.datavalue.value.id) { qIds.push(claim.mainsnak.datavalue.value.id); } }); if (qIds.length > 0) { resultData[paramName + '_ids'] = qIds; valuesToFetch = valuesToFetch.concat(qIds); } } }); if (valuesToFetch.length > 0) { valuesToFetch = [...new Set(valuesToFetch)]; api.get({ action: 'wbgetentities', ids: valuesToFetch.slice(0, 50).join('|'), props: 'labels', languages: 'kaa', format: 'json' }).then(function (labelData) { var entities = labelData.entities; var getLabel = function(qId) { if (!entities[qId] || !entities[qId].labels) return qId; var lbls = entities[qId].labels; return lbls.kaa ? lbls.kaa.value : (lbls.tr ? lbls.tr.value : (lbls.en ? lbls.en.value : qId)); }; $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (resultData[paramName + '_ids']) { var labels = resultData[paramName + '_ids'].map(function(qId) { return '[[' + getLabel(qId) + ']]'; }); resultData[paramName] = labels.join(', '); } }); injectToTextbox(resultData); }); } else { injectToTextbox(resultData); } }); function injectToTextbox(newData) { var currentText = $textBox.val(); var changesMade = false; var templateMatch = currentText.match(templateRegex); if (!templateMatch) return; var templateStart = templateMatch.index; var templateEnd = currentText.indexOf('}}', templateStart); if (templateEnd === -1) templateEnd = currentText.length; var templateStr = currentText.substring(templateStart, templateEnd); function pad(str) { return (str + ' ').slice(0, 26); } $.each(newData, function(paramName, paramValue) { if (!paramValue || paramName.endsWith('_ids')) return; var regex = new RegExp('(\\|\\s*' + paramName + '\\s*=\\s*)(?=\\n|\\||$)', 'i'); if (regex.test(templateStr)) { templateStr = templateStr.replace(regex, '$1' + paramValue); changesMade = true; } else if (templateStr.indexOf(paramName) === -1) { templateStr = templateStr.replace(/\s+$/, ''); templateStr += '\n| ' + pad(paramName) + '= ' + paramValue; changesMade = true; } }); if (changesMade) { currentText = currentText.substring(0, templateStart) + templateStr + '\n' + currentText.substring(templateEnd); $textBox.val(currentText); mw.notify('✨ Infoqutı Wikidata maǵlıwmatları menen toltırıldı!', { type: 'success' }); } else { mw.notify('Qosılatuǵın jańa maǵlıwmat tabılmadı yáki orınlar bánt.', { type: 'warn' }); } $button.text('✨ Wikidata\'dan toltırıw').prop('disabled', false); } }); $('#wpTextbox1').before($button); }); }); /** * 🪄 Kategori Doldurucu Gadget (Prototip) * Bulunulan kategoriyi Wikidata üzerinden İngilizce Vikipedi ile kıyaslar, * yerel vikide olup da bu kategorisi eksik olan maddeleri listeler. */ (function ($, mw) { 'use strict'; // Sadece Kategori (Namespace 14) ad alanında çalışsın if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 14) { return; } // Hedef referans wiki (İstediğin zaman tr.wikipedia.org veya ru.wikipedia.org yapabilirsin) const TARGET_WIKI = 'enwiki'; const TARGET_WIKI_URL = 'en.wikipedia.org'; function initCatFiller() { // "Daha Fazla" (veya Görünümler) menüsüne butonu ekle const portletId = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-views'; const link = mw.util.addPortletLink( portletId, '#', '🪄 Kategoriyi Doldur', 'ca-catfiller', 'Eksik maddeleri bul ve bu kategoriye ekle' ); if (!link) return; $(link).on('click', function (e) { e.preventDefault(); startProcess(); }); } function startProcess() { const qid = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); const localCat = mw.config.get('wgPageName'); // Örn: Kategoriya:Tariyx const localWiki = mw.config.get('wgServerName'); // Örn: kaa.wikipedia.org // UI Hazırlığı $('#catfiller-panel').remove(); const $panel = $('<div>', { id: 'catfiller-panel' }).css({ 'background': '#f8f9fa', 'border': '2px solid #a2a9b1', 'padding': '15px', 'margin-bottom': '20px', 'border-radius': '5px' }); $panel.html('<h3>🪄 Kategori Doldurucu Çalışıyor...</h3><p id="catfiller-status">Vikiveri (Wikidata) kontrol ediliyor...</p><ul id="catfiller-list"></ul>'); $('#mw-content-text').prepend($panel); if (!qid) { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Bu kategori henüz Vikiveri\'ye bağlanmamış. Önce interwiki bağlantısını yapmalısın!'); return; } // 1. ADIM: Hedef vikideki (İngilizce) kategori adını bul new mw.Api().get({ action: 'wbgetentities', ids: qid, props: 'sitelinks' }).done(function (data) { const sitelinks = data.entities[qid].sitelinks; if (!sitelinks || !sitelinks[TARGET_WIKI]) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>Hata:</b> Bu kategorinin <b>${TARGET_WIKI}</b> üzerinde bir karşılığı bulunamadı.`); return; } const targetCatTitle = sitelinks[TARGET_WIKI].title; $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>. Eksik maddeler taranıyor (Bu işlem birkaç saniye sürebilir)...`); // 2. ADIM: SPARQL Sorgusu ile eksikleri bul const sparqlQuery = ` SELECT DISTINCT ?local_title WHERE { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${TARGET_WIKI_URL}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${targetCatTitle}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } ?local_url schema:about ?item ; schema:isPartOf <https://${localWiki}/> ; schema:name ?local_title . MINUS { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${localWiki}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${localCat}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } } } ORDER BY ?local_title`; $.ajax({ url: 'https://query.wikidata.org/sparql', data: { query: sparqlQuery, format: 'json' }, dataType: 'json', success: function (response) { const results = response.results.bindings; if (results.length === 0) { $('#catfiller-status').html('✅ <b>Harika!</b> Bu kategoriye ait olabilecek tüm yerel maddelerde kategori zaten ekli. Eksik yok!'); return; } $('#catfiller-status').html(`🎯 <b>${results.length}</b> adet eksik madde bulundu! Listeden istediklerini tek tıkla ekleyebilirsin:`); const $list = $('#catfiller-list').css({'list-style': 'none', 'padding': '0', 'max-height': '300px', 'overflow-y': 'auto'}); results.forEach(function (result) { const pageTitle = result.local_title.value; const $li = $('<li>').css({'padding': '5px', 'border-bottom': '1px solid #ddd', 'display': 'flex', 'justify-content': 'space-between', 'align-items': 'center'}); const $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(pageTitle)).attr('target', '_blank').text(pageTitle); const $btn = $('<button>').text('➕ Ekle').css({'cursor': 'pointer', 'background': '#3366cc', 'color': 'white', 'border': 'none', 'padding': '5px 10px', 'border-radius': '3px'}); $btn.on('click', function () { addCategoryToPage(pageTitle, localCat, $btn); }); $li.append($link).append($btn); $list.append($li); }); }, error: function () { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Vikiveri sorgusu zaman aşımına uğradı veya başarısız oldu.'); } }); }); } // 3. ADIM: API ile maddeye kategoriyi yapıştır function addCategoryToPage(pageTitle, categoryTitle, $btn) { $btn.text('⏳ Ekleniyor...').prop('disabled', true).css('background', '#777'); const api = new mw.Api(); api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, appendtext: '\n[[' + categoryTitle + ']]', summary: 'Gadget: Kategori eklendi' }).done(function (data) { if (data && data.edit && data.edit.result === 'Success') { $btn.text('✅ Eklendi').css('background', '#00af89'); } else { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); } }).fail(function () { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); }); } // Modülleri yükle ve başlat mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api']).then(initCatFiller); })(jQuery, mediaWiki); 5kdmxazux6ry0jxa7zlr2igbiibhgwz 265305 265303 2026-07-31T18:06:54Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 265305 javascript text/javascript // Sadece kaynağı değiştir modundayken çalışsın mw.loader.using(['mediawiki.api', 'mediawiki.ForeignApi']).then(function () { if (mw.config.get('wgAction') !== 'edit' && mw.config.get('wgAction') !== 'submit') return; $(document).ready(function () { var $button = $('<button>') .text('✨ Wikidata\'dan toltırıw') .attr('type', 'button') .css({ 'margin-bottom': '10px', 'padding': '6px 12px', 'background-color': '#e8f0fe', 'border': '1px solid #1a73e8', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold', 'cursor': 'pointer', 'color': '#1a73e8' }) .on('click', function () { var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); if (!itemId) { mw.notify('Bul maqalada ele Wikidata siltemesi joq.', { type: 'error' }); return; } var $textBox = $('#wpTextbox1'); var text = $textBox.val(); var templateType = ""; var templateRegex; if (text.match(/{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i)) { templateType = "shaxs"; templateRegex = /{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i; } else if (text.match(/{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i)) { templateType = "xaliq"; templateRegex = /{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i; } if (!templateType) { mw.notify('Maqala ishinde Shaxs yáki Xalıq punkti infoqutısı tabılmadı.', { type: 'error' }); return; } $button.text('⏳ Maǵlıwmatlar tartılmaqta...').prop('disabled', true); var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); api.get({ action: 'wbgetentities', ids: itemId, props: 'claims', format: 'json' }).then(function (data) { var claims = data.entities[itemId].claims; var valuesToFetch = []; var itemProps = {}; var resultData = { 'qaraqalpaqsha atı': mw.config.get('wgTitle') }; if (templateType === "shaxs") { if (claims.P18 && claims.P18[0].mainsnak.datavalue) resultData['súwret'] = claims.P18[0].mainsnak.datavalue.value; if (claims.P856 && claims.P856[0].mainsnak.datavalue) resultData['sayt'] = claims.P856[0].mainsnak.datavalue.value; itemProps = { 'P19': 'tuwılǵan jeri', 'P20': 'qaytıs bolǵan jeri', 'P119': 'jerlengen jeri', 'P27': 'puqaralıǵı', 'P106': 'kásibi', 'P140': 'dini', 'P69': 'oqıǵan jeri', 'P22': 'ákesi', 'P25': 'anası', 'P26': 'ómirlik joldası', 'P40': 'perzentleri', 'P102': 'partiyası' }; } else if (templateType === "xaliq") { var directProps = { 'P18': 'súwret', 'P41': 'bayraq', 'P94': 'gerb', 'P856': 'sayt', 'P473': 'telefon kodı', 'P281': 'pochta indeksi', 'P395': 'avtomobil kodı' }; $.each(directProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode] && claims[pCode][0].mainsnak.datavalue) { resultData[paramName] = claims[pCode][0].mainsnak.datavalue.value; } }); // Nüfus ve Yıl tespiti if (claims.P1082 && claims.P1082[0].mainsnak.datavalue) { resultData['xalıq sanı'] = claims.P1082[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); // Nüfus verisinin altındaki Tarih (P585) bilgisini çek if (claims.P1082[0].qualifiers && claims.P1082[0].qualifiers.P585) { var qTime = claims.P1082[0].qualifiers.P585[0].datavalue.value.time; resultData['sanalǵan jıl'] = qTime.substring(1, 5); // +2010-01-01 -> 2010 } } if (claims.P2046 && claims.P2046[0].mainsnak.datavalue) { resultData['jer maydanı'] = claims.P2046[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); } itemProps = { 'P17': 'mámleket', 'P6': 'basshı' }; } $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode]) { var qIds = []; $.each(claims[pCode], function(i, claim) { if (claim.mainsnak.datavalue && claim.mainsnak.datavalue.value.id) { qIds.push(claim.mainsnak.datavalue.value.id); } }); if (qIds.length > 0) { resultData[paramName + '_ids'] = qIds; valuesToFetch = valuesToFetch.concat(qIds); } } }); if (valuesToFetch.length > 0) { valuesToFetch = [...new Set(valuesToFetch)]; api.get({ action: 'wbgetentities', ids: valuesToFetch.slice(0, 50).join('|'), props: 'labels', languages: 'kaa', format: 'json' }).then(function (labelData) { var entities = labelData.entities; var getLabel = function(qId) { if (!entities[qId] || !entities[qId].labels) return qId; var lbls = entities[qId].labels; return lbls.kaa ? lbls.kaa.value : (lbls.tr ? lbls.tr.value : (lbls.en ? lbls.en.value : qId)); }; $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (resultData[paramName + '_ids']) { var labels = resultData[paramName + '_ids'].map(function(qId) { return '[[' + getLabel(qId) + ']]'; }); resultData[paramName] = labels.join(', '); } }); injectToTextbox(resultData); }); } else { injectToTextbox(resultData); } }); function injectToTextbox(newData) { var currentText = $textBox.val(); var changesMade = false; var templateMatch = currentText.match(templateRegex); if (!templateMatch) return; var templateStart = templateMatch.index; var templateEnd = currentText.indexOf('}}', templateStart); if (templateEnd === -1) templateEnd = currentText.length; var templateStr = currentText.substring(templateStart, templateEnd); function pad(str) { return (str + ' ').slice(0, 26); } $.each(newData, function(paramName, paramValue) { if (!paramValue || paramName.endsWith('_ids')) return; var regex = new RegExp('(\\|\\s*' + paramName + '\\s*=\\s*)(?=\\n|\\||$)', 'i'); if (regex.test(templateStr)) { templateStr = templateStr.replace(regex, '$1' + paramValue); changesMade = true; } else if (templateStr.indexOf(paramName) === -1) { templateStr = templateStr.replace(/\s+$/, ''); templateStr += '\n| ' + pad(paramName) + '= ' + paramValue; changesMade = true; } }); if (changesMade) { currentText = currentText.substring(0, templateStart) + templateStr + '\n' + currentText.substring(templateEnd); $textBox.val(currentText); mw.notify('✨ Infoqutı Wikidata maǵlıwmatları menen toltırıldı!', { type: 'success' }); } else { mw.notify('Qosılatuǵın jańa maǵlıwmat tabılmadı yáki orınlar bánt.', { type: 'warn' }); } $button.text('✨ Wikidata\'dan toltırıw').prop('disabled', false); } }); $('#wpTextbox1').before($button); }); }); /** * 🪄 Kategori Doldurucu Gadget (Prototip v1.1 - CORS Düzeltmeli) */ (function ($, mw) { 'use strict'; if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 14) { return; } const TARGET_WIKI = 'enwiki'; const TARGET_WIKI_URL = 'en.wikipedia.org'; function initCatFiller() { const portletId = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-views'; const link = mw.util.addPortletLink( portletId, '#', '🪄 Kategoriyi Doldur', 'ca-catfiller', 'Eksik maddeleri bul ve bu kategoriye ekle' ); if (!link) return; $(link).on('click', function (e) { e.preventDefault(); startProcess(); }); } function startProcess() { const qid = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); const localCat = mw.config.get('wgPageName'); const localWiki = mw.config.get('wgServerName'); $('#catfiller-panel').remove(); const $panel = $('<div>', { id: 'catfiller-panel' }).css({ 'background': '#f8f9fa', 'border': '2px solid #a2a9b1', 'padding': '15px', 'margin-bottom': '20px', 'border-radius': '5px' }); $panel.html('<h3>🪄 Kategori Doldurucu</h3><p id="catfiller-status">⏳ Vikiveri (Wikidata) kontrol ediliyor...</p><ul id="catfiller-list"></ul>'); $('#mw-content-text').prepend($panel); if (!qid) { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Bu kategori henüz Vikiveri\'ye bağlanmamış. Önce sol menüden Vikiveri öğesi eklemelisin!'); return; } // 1. ADIM: Doğrudan Wikidata'ya bağlanıp İngilizce karşılığını buluyoruz $.ajax({ url: 'https://www.wikidata.org/w/api.php', data: { action: 'wbgetentities', ids: qid, props: 'sitelinks', format: 'json', origin: '*' // Tarayıcı engellerini aşmak için }, dataType: 'json' }).done(function (data) { if (!data || !data.entities || !data.entities[qid]) { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Vikiveri öğesi okunamadı.'); return; } const sitelinks = data.entities[qid].sitelinks; if (!sitelinks || !sitelinks[TARGET_WIKI]) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>Hata:</b> Bu kategorinin <b>${TARGET_WIKI}</b> üzerinde bir karşılığı (interwikisi) bulunamadı.`); return; } const targetCatTitle = sitelinks[TARGET_WIKI].title; $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>. <br>⏳ Şimdi eksik maddeler taranıyor (SPARQL sorgusu 10-15 saniye sürebilir)...`); // 2. ADIM: SPARQL Sorgusu ile eksikleri bul const sparqlQuery = ` SELECT DISTINCT ?local_title WHERE { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${TARGET_WIKI_URL}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${targetCatTitle}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } ?local_url schema:about ?item ; schema:isPartOf <https://${localWiki}/> ; schema:name ?local_title . MINUS { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${localWiki}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${localCat}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } } } ORDER BY ?local_title`; $.ajax({ url: 'https://query.wikidata.org/sparql', data: { query: sparqlQuery, format: 'json' }, dataType: 'json' }).done(function (response) { const results = response.results.bindings; if (results.length === 0) { $('#catfiller-status').html('✅ <b>Harika!</b> Bu kategoriye ait olabilecek tüm yerel maddelerde kategori zaten ekli. Eksik yok!'); return; } $('#catfiller-status').html(`🎯 <b>${results.length}</b> adet eksik madde bulundu! Listeden istediklerini tek tıkla ekleyebilirsin:`); const $list = $('#catfiller-list').css({'list-style': 'none', 'padding': '0', 'max-height': '300px', 'overflow-y': 'auto'}); results.forEach(function (result) { const pageTitle = result.local_title.value; const $li = $('<li>').css({'padding': '5px', 'border-bottom': '1px solid #ddd', 'display': 'flex', 'justify-content': 'space-between', 'align-items': 'center'}); const $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(pageTitle)).attr('target', '_blank').text(pageTitle); const $btn = $('<button>').text('➕ Ekle').css({'cursor': 'pointer', 'background': '#3366cc', 'color': 'white', 'border': 'none', 'padding': '5px 10px', 'border-radius': '3px'}); $btn.on('click', function () { addCategoryToPage(pageTitle, localCat, $btn); }); $li.append($link).append($btn); $list.append($li); }); }).fail(function (jqXHR, textStatus, errorThrown) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>SPARQL Hatası:</b> Sorgu zaman aşımına uğradı veya başarısız oldu. (${textStatus})`); console.error("SPARQL Hata Detayı:", errorThrown); }); }).fail(function (jqXHR, textStatus, errorThrown) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>Wikidata API Hatası:</b> Sunucuya bağlanılamadı. (${textStatus})`); console.error("Wikidata Hata Detayı:", errorThrown); }); } function addCategoryToPage(pageTitle, categoryTitle, $btn) { $btn.text('⏳ Ekleniyor...').prop('disabled', true).css('background', '#777'); const api = new mw.Api(); api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, appendtext: '\n[[' + categoryTitle + ']]', summary: 'Gadget: Kategori eklendi' }).done(function (data) { if (data && data.edit && data.edit.result === 'Success') { $btn.text('✅ Eklendi').css('background', '#00af89'); } else { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); } }).fail(function () { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); }); } mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api']).then(initCatFiller); })(jQuery, mediaWiki); t71ks7bk9uhdp9c1x9r7gnktsn3wyqu 265306 265305 2026-07-31T18:09:49Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 265306 javascript text/javascript // Sadece kaynağı değiştir modundayken çalışsın mw.loader.using(['mediawiki.api', 'mediawiki.ForeignApi']).then(function () { if (mw.config.get('wgAction') !== 'edit' && mw.config.get('wgAction') !== 'submit') return; $(document).ready(function () { var $button = $('<button>') .text('✨ Wikidata\'dan toltırıw') .attr('type', 'button') .css({ 'margin-bottom': '10px', 'padding': '6px 12px', 'background-color': '#e8f0fe', 'border': '1px solid #1a73e8', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold', 'cursor': 'pointer', 'color': '#1a73e8' }) .on('click', function () { var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); if (!itemId) { mw.notify('Bul maqalada ele Wikidata siltemesi joq.', { type: 'error' }); return; } var $textBox = $('#wpTextbox1'); var text = $textBox.val(); var templateType = ""; var templateRegex; if (text.match(/{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i)) { templateType = "shaxs"; templateRegex = /{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i; } else if (text.match(/{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i)) { templateType = "xaliq"; templateRegex = /{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i; } if (!templateType) { mw.notify('Maqala ishinde Shaxs yáki Xalıq punkti infoqutısı tabılmadı.', { type: 'error' }); return; } $button.text('⏳ Maǵlıwmatlar tartılmaqta...').prop('disabled', true); var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); api.get({ action: 'wbgetentities', ids: itemId, props: 'claims', format: 'json' }).then(function (data) { var claims = data.entities[itemId].claims; var valuesToFetch = []; var itemProps = {}; var resultData = { 'qaraqalpaqsha atı': mw.config.get('wgTitle') }; if (templateType === "shaxs") { if (claims.P18 && claims.P18[0].mainsnak.datavalue) resultData['súwret'] = claims.P18[0].mainsnak.datavalue.value; if (claims.P856 && claims.P856[0].mainsnak.datavalue) resultData['sayt'] = claims.P856[0].mainsnak.datavalue.value; itemProps = { 'P19': 'tuwılǵan jeri', 'P20': 'qaytıs bolǵan jeri', 'P119': 'jerlengen jeri', 'P27': 'puqaralıǵı', 'P106': 'kásibi', 'P140': 'dini', 'P69': 'oqıǵan jeri', 'P22': 'ákesi', 'P25': 'anası', 'P26': 'ómirlik joldası', 'P40': 'perzentleri', 'P102': 'partiyası' }; } else if (templateType === "xaliq") { var directProps = { 'P18': 'súwret', 'P41': 'bayraq', 'P94': 'gerb', 'P856': 'sayt', 'P473': 'telefon kodı', 'P281': 'pochta indeksi', 'P395': 'avtomobil kodı' }; $.each(directProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode] && claims[pCode][0].mainsnak.datavalue) { resultData[paramName] = claims[pCode][0].mainsnak.datavalue.value; } }); // Nüfus ve Yıl tespiti if (claims.P1082 && claims.P1082[0].mainsnak.datavalue) { resultData['xalıq sanı'] = claims.P1082[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); // Nüfus verisinin altındaki Tarih (P585) bilgisini çek if (claims.P1082[0].qualifiers && claims.P1082[0].qualifiers.P585) { var qTime = claims.P1082[0].qualifiers.P585[0].datavalue.value.time; resultData['sanalǵan jıl'] = qTime.substring(1, 5); // +2010-01-01 -> 2010 } } if (claims.P2046 && claims.P2046[0].mainsnak.datavalue) { resultData['jer maydanı'] = claims.P2046[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); } itemProps = { 'P17': 'mámleket', 'P6': 'basshı' }; } $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode]) { var qIds = []; $.each(claims[pCode], function(i, claim) { if (claim.mainsnak.datavalue && claim.mainsnak.datavalue.value.id) { qIds.push(claim.mainsnak.datavalue.value.id); } }); if (qIds.length > 0) { resultData[paramName + '_ids'] = qIds; valuesToFetch = valuesToFetch.concat(qIds); } } }); if (valuesToFetch.length > 0) { valuesToFetch = [...new Set(valuesToFetch)]; api.get({ action: 'wbgetentities', ids: valuesToFetch.slice(0, 50).join('|'), props: 'labels', languages: 'kaa', format: 'json' }).then(function (labelData) { var entities = labelData.entities; var getLabel = function(qId) { if (!entities[qId] || !entities[qId].labels) return qId; var lbls = entities[qId].labels; return lbls.kaa ? lbls.kaa.value : (lbls.tr ? lbls.tr.value : (lbls.en ? lbls.en.value : qId)); }; $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (resultData[paramName + '_ids']) { var labels = resultData[paramName + '_ids'].map(function(qId) { return '[[' + getLabel(qId) + ']]'; }); resultData[paramName] = labels.join(', '); } }); injectToTextbox(resultData); }); } else { injectToTextbox(resultData); } }); function injectToTextbox(newData) { var currentText = $textBox.val(); var changesMade = false; var templateMatch = currentText.match(templateRegex); if (!templateMatch) return; var templateStart = templateMatch.index; var templateEnd = currentText.indexOf('}}', templateStart); if (templateEnd === -1) templateEnd = currentText.length; var templateStr = currentText.substring(templateStart, templateEnd); function pad(str) { return (str + ' ').slice(0, 26); } $.each(newData, function(paramName, paramValue) { if (!paramValue || paramName.endsWith('_ids')) return; var regex = new RegExp('(\\|\\s*' + paramName + '\\s*=\\s*)(?=\\n|\\||$)', 'i'); if (regex.test(templateStr)) { templateStr = templateStr.replace(regex, '$1' + paramValue); changesMade = true; } else if (templateStr.indexOf(paramName) === -1) { templateStr = templateStr.replace(/\s+$/, ''); templateStr += '\n| ' + pad(paramName) + '= ' + paramValue; changesMade = true; } }); if (changesMade) { currentText = currentText.substring(0, templateStart) + templateStr + '\n' + currentText.substring(templateEnd); $textBox.val(currentText); mw.notify('✨ Infoqutı Wikidata maǵlıwmatları menen toltırıldı!', { type: 'success' }); } else { mw.notify('Qosılatuǵın jańa maǵlıwmat tabılmadı yáki orınlar bánt.', { type: 'warn' }); } $button.text('✨ Wikidata\'dan toltırıw').prop('disabled', false); } }); $('#wpTextbox1').before($button); }); }); /** * 🪄 Kategori Doldurucu Gadget (Prototip v2.0 - Süper Hızlı JS Filtrelemeli) */ (function ($, mw) { 'use strict'; if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 14) { return; } const TARGET_WIKI = 'enwiki'; const TARGET_WIKI_URL = 'en.wikipedia.org'; function initCatFiller() { const portletId = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-views'; const link = mw.util.addPortletLink( portletId, '#', '🪄 Kategoriyi Doldur', 'ca-catfiller', 'Eksik maddeleri bul ve bu kategoriye ekle' ); if (!link) return; $(link).on('click', function (e) { e.preventDefault(); startProcess(); }); } function startProcess() { const qid = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); const localCat = mw.config.get('wgPageName'); const localWiki = mw.config.get('wgServerName'); $('#catfiller-panel').remove(); const $panel = $('<div>', { id: 'catfiller-panel' }).css({ 'background': '#f8f9fa', 'border': '2px solid #a2a9b1', 'padding': '15px', 'margin-bottom': '20px', 'border-radius': '5px' }); $panel.html('<h3>🪄 Kategori Doldurucu</h3><p id="catfiller-status">⏳ Başlatılıyor...</p><ul id="catfiller-list"></ul>'); $('#mw-content-text').prepend($panel); if (!qid) { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Bu kategori henüz Vikiveri\'ye bağlanmamış. Önce sol menüden Vikiveri öğesi eklemelisin!'); return; } $('#catfiller-status').html('⏳ Vikiveri\'den hedef kategori bulunuyor...'); // 1. ADIM: Hedef (İngilizce) kategori adını bul $.ajax({ url: 'https://www.wikidata.org/w/api.php', data: { action: 'wbgetentities', ids: qid, props: 'sitelinks', format: 'json', origin: '*' }, dataType: 'json' }).done(function (data) { const sitelinks = data.entities[qid].sitelinks; if (!sitelinks || !sitelinks[TARGET_WIKI]) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>Hata:</b> Bu kategorinin <b>${TARGET_WIKI}</b> üzerinde bir karşılığı bulunamadı.`); return; } const targetCatTitle = sitelinks[TARGET_WIKI].title; $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>.<br>⏳ Mevcut Karakalpakça maddeler taranıyor...`); // 2. ADIM: Halihazırda bu kategoride olan Karakalpakça maddeleri listele (Çifte eklemeyi önlemek için) new mw.Api().get({ action: 'query', list: 'categorymembers', cmtitle: localCat, cmnamespace: 0, cmlimit: 'max' }).done(function (catData) { let existingPages = []; if (catData && catData.query && catData.query.categorymembers) { existingPages = catData.query.categorymembers.map(function(p) { return p.title; }); } $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>.<br>⏳ Vikiveri eşleşmeleri kontrol ediliyor (Lütfen bekleyin)...`); // 3. ADIM: SPARQL ile İngilizce kategorideki maddelerin yerel karşılıklarını bul (MINUS kaldırıldı, çok hızlandı) const sparqlQuery = ` SELECT DISTINCT ?local_title WHERE { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${TARGET_WIKI_URL}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${targetCatTitle}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } ?local_url schema:about ?item ; schema:isPartOf <https://${localWiki}/> ; schema:name ?local_title . }`; $.ajax({ url: 'https://query.wikidata.org/sparql', type: 'GET', data: { query: sparqlQuery, format: 'json', origin: '*' }, dataType: 'json' }).done(function (response) { const allMatches = response.results.bindings.map(function(r) { return r.local_title.value; }); // 4. ADIM: Zaten kategorisi olanları JavaScript ile listeden at const missingPages = allMatches.filter(function(title) { return !existingPages.includes(title); }); if (missingPages.length === 0) { $('#catfiller-status').html('✅ <b>Harika!</b> Bu kategoriye ait olabilecek tüm yerel maddelerde kategori zaten ekli. Eksik yok!'); return; } $('#catfiller-status').html(`🎯 <b>${missingPages.length}</b> adet eksik madde bulundu! İstediklerini tek tıkla ekleyebilirsin:`); const $list = $('#catfiller-list').css({'list-style': 'none', 'padding': '0', 'max-height': '350px', 'overflow-y': 'auto'}); missingPages.forEach(function (pageTitle) { const $li = $('<li>').css({'padding': '6px', 'border-bottom': '1px solid #ddd', 'display': 'flex', 'justify-content': 'space-between', 'align-items': 'center'}); const $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(pageTitle)).attr('target', '_blank').text(pageTitle); const $btn = $('<button>').text('➕ Ekle').css({'cursor': 'pointer', 'background': '#36c', 'color': 'white', 'border': 'none', 'padding': '5px 12px', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold'}); $btn.on('click', function () { addCategoryToPage(pageTitle, localCat, $btn); }); $li.append($link).append($btn); $list.append($li); }); }).fail(function (jqXHR, textStatus) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>SPARQL Hatası:</b> Sorgu yapılamadı. İngilizce kategori çok büyük olabilir. (${textStatus})`); }); }).fail(function () { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Yerel kategori verileri okunamadı.'); }); }).fail(function () { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Wikidata API Hatası:</b> Sunucuya bağlanılamadı.'); }); } function addCategoryToPage(pageTitle, categoryTitle, $btn) { $btn.text('⏳...').prop('disabled', true).css('background', '#777'); new mw.Api().postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, appendtext: '\n[[' + categoryTitle + ']]', summary: 'Gadget: Kategori eklendi' }).done(function (data) { if (data && data.edit && data.edit.result === 'Success') { $btn.text('✅ Eklendi').css('background', '#00af89'); } else { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); } }).fail(function () { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); }); } mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api']).then(initCatFiller); })(jQuery, mediaWiki); dvkwqjl29le298jqt77tfz1dj0m4ix9 0 43403 265347 264189 2026-08-01T11:35:38Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265347 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Weibern (Eifel) | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Weibern (Eifel) Katholische Kirche Turm796.JPG|300px]] | gerb = DEU Weibern COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Ahrweiler | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 10,56 | xalıq sanı = 1515 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 02655 | pochta indeksi = 56745 | avtomobil kodı = AW | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Weibern (Eifel)''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Ahrweiler (rayon)|Ahrweiler]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 1515 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 10,56&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Weibern (Eifel)}} * {{OSM baylanıs|1050563}} * [https://web.archive.org/web/20260703233110/https://www.weibern.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Ahrweiler rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Ahrweiler (rayon)]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] gtq3n867wxi1xmzqskmn823c7sez8ag 0 43973 265332 263577 2026-08-01T09:45:24Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265332 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Roes | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Roes-L 109-(2019)-I.jpg|300px]] | gerb = DEU Roes COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Cochem-Zell | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 6,74 | xalıq sanı = 486 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 02672 | pochta indeksi = 56754 | avtomobil kodı = COC | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Roes''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Cochem-Zell|Cochem-Zell]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 486 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 6,74&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Roes}} * {{OSM baylanıs|1266501}} * [https://web.archive.org/web/20260705095507/https://www.roes-eifel.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Cochem-Zell rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Cochem-Zell]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] hrzlwy7b4wlzif7gcebys7jza69viw3 0 44575 265295 265291 2026-07-31T12:12:26Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 /* Putin dáwirinde ishki siyasat */ 265295 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{Cite web|url= http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |title= Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |title= От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru |author= Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |title= Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru |publisher= Gazeta.ru |author= Вартанов, Михаил |date= 2006-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{Cite web|url= https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |title= The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en |publisher= The Brookings Institution |author= Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford |date= 2006-03-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29076908.html |title= Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29082730.html |title= "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{Cite web|url= https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |title= Metro — Putin and Me |lang= en |publisher= metromag.co.nz |author= Harvey, Bob |date= 2021-08-14 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{Cite web|url= http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title= Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en |publisher= [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] |author= McHugh, David |date= 2006-10-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 |title= Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2018-12-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{Cite web|url= https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |title= Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title= Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Hoffman, David |date= 2000-01-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı. Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek. 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı. Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı. Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen. === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–). === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi. 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı. === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi. «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı. == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] 70hiuvwkbpu9kd4b1rtgjr3boe2kvcx 265308 265295 2026-07-31T18:42:40Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265308 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{Cite web|url= http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |title= Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |title= От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru |author= Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |title= Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru |publisher= Gazeta.ru |author= Вартанов, Михаил |date= 2006-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{Cite web|url= https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |title= The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en |publisher= The Brookings Institution |author= Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford |date= 2006-03-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29076908.html |title= Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29082730.html |title= "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{Cite web|url= https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |title= Metro — Putin and Me |lang= en |publisher= metromag.co.nz |author= Harvey, Bob |date= 2021-08-14 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{Cite web|url= http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title= Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en |publisher= [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] |author= McHugh, David |date= 2006-10-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 |title= Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2018-12-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{Cite web|url= https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |title= Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title= Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Hoffman, David |date= 2000-01-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{Cite web|url= http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |title= Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en |publisher= Russia in Global Affairs |author= Okara, Andrey |date= 2007}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |title= From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en |publisher= Center for Political-Geographic Research |author= Petrov, Nikolay |date= 2005}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{Cite web|url= http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |title= Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru |publisher= [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты |author= [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] |date= 2006-02-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |title= Putin tightens grip on security |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-09-13 |accessdate= 2024-03-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{Cite web|url= http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |title= 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru |publisher= radiovesti.ru |author= Бейлин, Борис |date= 2011-12-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |title= 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2007-04-21 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |title= Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en |publisher= Carnegie Endowment for International Peace |author= Lipman, Masha және Aslund, Anders |date= 2004-12-02 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ |title= Arkady Rotenberg |lang= en |publisher= [[Forbes]] |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |title= 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] |date= 2019-08-16 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.hrw.org/node/115059 |title= Laws of Attrition |lang= en |publisher= [[Human Rights Watch]] |date= 2013-04-24 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 |title= Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2020-12-23 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{Cite web|url= https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh |title= Списки преследуемых |lang= ru |publisher= Мемориал |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |title= In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en |publisher= csmonitor.com |author= Weir, Fred |date= 2022-12-05 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{Cite web|url= https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 |title= Russia's TV war against Ukraine |lang= en |publisher= [[Неміс толқыны]] |author= Goncharenko, Roman |date= 2022-02-16 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] gy3122druzphrz6uoeg0s2bpp5s1n8i 265309 265308 2026-07-31T18:43:15Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 /* Insan huquqları */ 265309 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{Cite web|url= http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |title= Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |title= От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru |author= Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |title= Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru |publisher= Gazeta.ru |author= Вартанов, Михаил |date= 2006-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{Cite web|url= https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |title= The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en |publisher= The Brookings Institution |author= Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford |date= 2006-03-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29076908.html |title= Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29082730.html |title= "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{Cite web|url= https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |title= Metro — Putin and Me |lang= en |publisher= metromag.co.nz |author= Harvey, Bob |date= 2021-08-14 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{Cite web|url= http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title= Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en |publisher= [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] |author= McHugh, David |date= 2006-10-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 |title= Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2018-12-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{Cite web|url= https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |title= Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title= Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Hoffman, David |date= 2000-01-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{Cite web|url= http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |title= Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en |publisher= Russia in Global Affairs |author= Okara, Andrey |date= 2007}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |title= From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en |publisher= Center for Political-Geographic Research |author= Petrov, Nikolay |date= 2005}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{Cite web|url= http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |title= Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru |publisher= [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты |author= [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] |date= 2006-02-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |title= Putin tightens grip on security |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-09-13 |accessdate= 2024-03-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{Cite web|url= http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |title= 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru |publisher= radiovesti.ru |author= Бейлин, Борис |date= 2011-12-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |title= 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2007-04-21 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |title= Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en |publisher= Carnegie Endowment for International Peace |author= Lipman, Masha және Aslund, Anders |date= 2004-12-02 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ |title= Arkady Rotenberg |lang= en |publisher= [[Forbes]] |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |title= 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] |date= 2019-08-16 |accessdate= 2024-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.hrw.org/node/115059 |title= Laws of Attrition |lang= en |publisher= [[Human Rights Watch]] |date= 2013-04-24 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 |title= Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2020-12-23 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{Cite web|url= https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh |title= Списки преследуемых |lang= ru |publisher= Мемориал |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |title= In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en |publisher= csmonitor.com |author= Weir, Fred |date= 2022-12-05 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{Cite web|url= https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 |title= Russia's TV war against Ukraine |lang= en |publisher= [[Неміс толқыны]] |author= Goncharenko, Roman |date= 2022-02-16 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] k4tnlee0uohshlxp77e9xrly7zbq1ch 265314 265309 2026-07-31T21:52:28Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 265314 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] mkfe1qb8q3vg32jdn6p3hmageorvk7v 265317 265314 2026-08-01T05:24:59Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 /* Sırtqı siyasat */ 265317 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] 7y227i552knamewnkf4r4v1a63ctr4w 265318 265317 2026-08-01T05:36:04Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265318 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] sd8mlqx68izif3a47irejcgoqvy8l6m 265319 265318 2026-08-01T05:42:53Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265319 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 25fi48j8rdocfkxfr6fsg0uoo587ezo 265323 265319 2026-08-01T07:17:43Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265323 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Владимир Владимирович Путин | Шынайы есімі = | Суреті = Владимир Путин (2025-09-30).jpg | Сурет ені = | Атауы = Путин, 2025 жыл | Титулы = [[Ресей президенті]] | Ту = Standard of the President of the Russian Federation.svg | Ту2 = Emblem of the President of Russia.svg | Басқара бастады = 7 мамыр 2012 жылдан бері | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]<br>[[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] | Ізашары = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 7 мамыр 2000 | Басқаруын аяқтады_2 = 7 мамыр 2008<br>{{small|(31 желтоқсан 1991 жылдан {{м.а.}})}} | Премьер_2 = [[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]]<br>[[Михаил Ефимович Фрадков|Михаил Фрадков]]<br>[[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] | Ізашары_2 = [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] | Ізбасары_2 = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] | Титулы_3 = [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы]] | Ту_3 = Government.ru logo.svg | Ту2_3 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_3 = 8 мамыр 2008 | Басқаруын аяқтады_3 = 7 мамыр 2012 | Президент_3 = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] | Ізашары_3 = [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] | Ізбасары_3 = [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 16 тамыз 1999 | Басқаруын аяқтады_4 = 7 мамыр 2000 | Президент_4 = [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] | Ізашары_4 = [[Сергей Вадимович Степашин|Сергей Степашин]] | Ізбасары_4 = [[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]] | Титулы_5 = [[Одақтық мемлекет]] Министрлер Кеңесінің төрағасы | Ту_5 = Flag of Russia.svg | Ту2_5 = Flag of Belarus.svg | Басқара бастады_5 = 27 мамыр 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 шілде 2012 | Ізашары_5 = [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] | Ізбасары_5 = [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] | Титулы_6 = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі|ТМД мемлекет басшылары Кеңесі]]нің төрағасы | Ту_6 = Flag of the CIS.svg | Ту2_6 = Emblem of CIS.svg | Басқара бастады_6 = 25 қаңтар 2000 | Басқаруын аяқтады_6 = 29 қаңтар 2003 | Ізашары_6 = [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] | Ізбасары_6 = [[Леонид Данилович Кучма|Леонид Кучма]] | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Басқара бастады_7 = 16 қыркүйек 2004 | Басқаруын аяқтады_7 = 20 мамыр 2006 | Ізашары_7 = [[Леонид Данилович Кучма|Леонид Кучма]] | Ізбасары_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = 1 қаңтар | Басқаруын аяқтады_8 = 31 желтоқсан 2017 | Ізашары_8 = [[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]] | Ізбасары_8 = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] | Титулы_9 = [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]]нің төрағасы | Ту_9 = Emblem Security Council of Russia.png | Ту2_9 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | Басқара бастады_9 = 29 наурыз | Басқаруын аяқтады_9 = 9 тамыз 1999 | Президент_9 = [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] | Ізашары_9 = [[Николай Николаевич Бордюжа|Николай Бордюжа]] | Ізбасары_9 = [[Сергей Борисович Иванов|Сергей Иванов]] | Титулы_10 = [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|Ресей Қауіпсіздік қызметінің директоры]] | Ту_10 = FSB Emblem.png | Ту2_10 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_10 = 25 шілде 1998 | Басқаруын аяқтады_10 = 9 тамыз 1999 | Президент_10 = [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] | Ізашары_10 = [[Николай Дмитриевич Ковалёв|Николай Ковалёв]] | Ізбасары_10 = [[Николай Платонович Патрушев|Николай Патрушев]] | Титулы_11 = | Ту_11 = | Ту2_11 = | Реті_11 = | Басқара бастады_11 = | Басқаруын аяқтады_11 = | Ізашары_11 = | Ізбасары_11 = | Туған күні = 7.10.1952 | Туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург{{!}}Ленинград|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православ шіркеуі|Православие]]<ref name="aifru">{{Cite web|url= http://www.aif.ru/dossier/1369 |title= Досье: Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Аргументы и Факты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111221161702/http://www.aif.ru/dossier/1369 |date= 2011-12-21}}</ref> | Әкесі = Владимир Спиридонович Путин | Анасы = Мария Ивановна Шеломова | Жұбайы = {{marriage|[[Людмила Александровна Путина]]|1983|2013|reason=divorced}} | Балалары = {{hlist|[[Мария Владимировна Воронцова|Мария]]|[[Катерина Владимировна Тихонова|Катерина]]<ref>{{Cite web|url= http://www.ng.ru/regions/2006-09-29/1_dochki.html |title= Независимая газета: Привилегии и трудности дочек Путина в ВУЗе |lang= ru |publisher= [[Независимая газета]] |author= Борисов, Даниил |date= 2006-09-29 |accessdate= 2024-03-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230903112332/http://www.ng.ru/regions/2006-09-29/1_dochki.html |date= 2023-09-31}}</ref>{{Efn|Путиннің бұрынғы әйелі Людмиладан екі қызы бар. Оның Светлана Кривоногихпен<ref name="maskiproekt" /> үшінші қызы және [[Алина Маратовна Кабаева|Алина Кабаева]]дан төртінші қызы мен егіз ұлдары, не екі ұлы бар деген ақпаратпен көпшілік келісіп жатса да,<ref name="kabaeva" /><ref name="sonntag" /> бұл хабарлар ресми түрде расталмаған.}}}} | Партиясы = [[Партиясыз]] (2012–)<br>[[Біртұтас Ресей]] (төраға, бірақ партия мүшесі емес, 2008–2012)<br>[[Бірлік (Ресей партиясы)|Бірлік]] (1999–2001)<br>[[Үйіміз — Ресей]] (1995–1999)<br>[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1975–1991) | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = Putin signature.svg | Commons = Vladimir Putin | Марапаттары = {{Қатар|'''Ресей және КСРО'''}} {{Қатар |{{Құрмет ордені (Ресей)}} |{{Құрмет Белгісі ордені}} |{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} |{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} }} {{Қатар |{{Босния-Косово медалі}} |{{Дағыстан алдындағы қызметі үшін ордені}} }} {{Қатар |{{Қадыров ордені}} |{{Достастық ордені}} |{{Қазанның құрметті азаматы}} |{{Санкт-Петербургтің құрметті азаматы}} }} {{Қатар |{{1 дәрежелі Әулие кінәз Владимир ордені}} |{{Даңқ және абырой ордені}} |{{1 дәрежелі Сергий Радонежский ордені}} }} {{Қатар|'''Өзге мемлекеттер'''}} {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}} |{{Уацамонга ордені}} }} {{Қатар |{{Алтын Қыран ордені}} |{{1 дәрежелі Манас ордені}} |{{Үздік қызметі үшін ордені (Өзбекстан)}} }} {{Қатар |{{Исмаил Самани ордені}} |{{Сербия Республикасы орденінің үлкен тізбегі}} |{{Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегері}} }} {{Қатар |{{Әулие Карл орденінің үлкен кресті}} |{{III Макариос орденінің тізбегі}} |{{Король Әбд әл-Ғазиз орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Зәйд ордені}} |{{Хо Ши Мин ордені}} |{{Палестина жұлдызының ордені}} }} {{Қатар |{{Хосе Марти ордені}} |{{Азаткер орденінің үлкен тізбегі (Венесуэла)}} |{{Ұлттық қызмет орденінің үлкен кресті (Гвинея)}} }} {{Қатар |{{Нето ордені}} |{{3 дәрежелі Ұлттық Халықтық армия алдындағы қызметі үшін медалі}} |{{1 дәрежелі Абырой және даңқ ордені}} }} {{Қатар |{{Достық ордені (ҚХР)}} |{{Шейх әл-Ислам ордені}} }} | Қызмет еткен жылдары = 1975–1991, 1998–1999 | Атағы = [[Сурет:ГБ-п-к.svg|30px]] Полковник (1999)<br>[[Сурет:Действительный государственный советник РФ 1 класса (Генерал армии)г.png|30px]] 1-дәрежелі Ресей Федерациясы Мемлекеттік кеңесшісінің міндетін атқарушы | Әскер түрі = [[Сурет:Emblema KGB.svg|14px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] →<br>[[Сурет:Flag of Federal security service.svg|23px|border|link=Федеральная служба безопасности]] [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|Ресей ФҚК]]→<br>[[Сурет:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|23px|border|link=Вооружённые силы Российской Федерации]] [[Ресей Қарулы Күштері]] | Басқарды = [[Сурет:Insignia of the Supreme Commander-in-Chief of the Russian Armed Forces.svg|20px]] [[Ресей Қарулы Күштері]]нің [[Жоғарғы Бас Қолбасшысы]]<br>{{small|(1999–2008; 2012–)}} | Шайқасы = [[Екінші шешен соғысы]]<br>[[Орыс-грузин соғысы]]<br>[[Сирия азаматтық соғысы]]<br>[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы операциясы]]<br>[[Орыс-украин соғысы]]<br>[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] i76lbwslh43f0q3g2cvbodjktc3t4vg 265324 265323 2026-08-01T07:18:21Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265324 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 3a20bs7yu9050nq7s1vkn2jo3l3gaw0 265325 265324 2026-08-01T08:05:04Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265325 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' ([[1952|1952-jıl]] [[7-oktyabr]], [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 5r55jcl0811axxns6sxdw7v2dqf609u 265326 265325 2026-08-01T08:08:39Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265326 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' ([[1952|1952-jıl]] [[7-oktyabr]], [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] ǴMDA mámleket basshıları {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] peappp4kh5nojuf09yc1qu8la1jxvxn 265327 265326 2026-08-01T08:09:08Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265327 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' ([[1952|1952-jıl]] [[7-oktyabr]], [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{ǴMDA mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 0htxlmy6jwptvfwkfiq0vmkos7gmz83 265333 265327 2026-08-01T09:47:11Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265333 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Emblem of the President of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} [[Сурет:Voice of Vladimir Putin (24.2.2022).ogg|нобай|оңға|Vladimir Putinniń dawısı<br>{{small|Putinniń Ukrainadaǵı arnawlı áskeriy operaciyanıń baslanǵanın járiyalawı<br>2022 jıl 24 fevral}}]] '''Vladimir Vladimirovich Putin''' ([[1952|1952-jıl]] [[7-oktyabr]], [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == [[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]] [[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]] 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref> Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.<ref>{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}</ref> Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.<ref name="sakwa" /><ref>{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}</ref><ref>{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}</ref> Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.<ref>{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}</ref> 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}</ref> Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.<ref>{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}</ref> Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745 |date= 2022-03-31}}</ref> Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.<ref>{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}</ref> === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).<ref>{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}</ref> === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.<ref>{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}</ref> 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.<ref>{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.<ref>{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.<ref>{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.<ref>{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}</ref> «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.<ref>{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}</ref> «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.<ref>{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}</ref> == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ |title= Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-12-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |title= Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}</ref> Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.<ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |title= Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Tamkin, Emily |date= 2020-06-08 |accessdate= 2024-03-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}</ref> 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html |title= India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en |publisher= Hindustan Times |date= 2022-10-15 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.<ref>{{Cite web|url= https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |title= Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en |publisher= The Diplomat |author= Tiezzi, Shannon |date= 2015-06-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency |title= Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en |publisher= Council of Councils |author= Kulik, Sergey |date= 2015-06-07 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html |title= Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2008-08-31 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm |title= Polish head rejects Putin attack |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2004-12-24 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ |title= After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en |publisher= [[Kyiv Post]] |date= 2010-11-30 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title= Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Walker, Shaun |date= 2014-03-04 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video |title= Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.<ref name="cbsnews">{{Cite web|url= http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ |title= Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en |publisher= CBS News |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.<ref>{{Cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title= The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en |publisher= The Heritage Foundation |author= Cohen, Ariel |date= 2008-08-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title= Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2008-08-21 |accessdate= 2024-03-23}}</ref> Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1094026.html |title= Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Pannier, Bruce |date= 2005-05-05 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c |title= Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2014-10-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html |title= Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru |publisher= [[Америка дауысы]] |date= 2014-08-31 |accessdate= 2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 |title= Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2022-11-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |title= "Қазақта бұрын мемлекет болмағанын" Путин де айтты |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-08-29 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |title= Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2011-07-28 |accessdate= 2024-03-24}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}</ref> === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.<ref name="stephencohen">{{Cite web|url= https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 |title= America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en |publisher= HuffPost |author= [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] |date= 2012-02-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 & 192 |баспасы= Weidenfeld & Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}</ref> 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.<ref>{{Cite web|url= https://iz.ru/news/567703 |title= Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru |publisher= iz.ru |author= Козлов, Петр |date= 2014-03-18 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.<ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm |title= Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Simpson, Emma |date= 2006-01-16 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı;<ref>{{Cite web|url= https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |title= Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en |publisher= [[Financial Times]] |author= Friedman, Alan |date= 2015-10-02}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}</ref> eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin |title= Путин навестил "старого друга" Берлускони |lang= ru |publisher= [[BBC News]] |date= 2014-10-17 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 |title= Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2023-06-12 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |title= West in "mediaeval crusade" on Gaddafi: Putin |lang= en |publisher= The Times ([[Reuters]]) |date= 2011-03-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}</ref> 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.<ref>{{Cite web|url= https://ria.ru/20130808/955004281.html |title= США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2013-08-08 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 |title= Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-08-28 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html |title= Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael |date= 2014-10-24}}</ref> 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/28105668.html |title= Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.<ref>{{Cite web|url= http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx |title= Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en |publisher= Gallup |author= Swift, Art |date= 2017-02-21 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 |title= Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Gregory, James |date= 2023-03-25 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.<ref>{{Cite web|url= https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |title= Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en |publisher= [[Bloomberg]] |author= Gonzalo Vina & Sebastian Alison |date= 2007-07-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |date= 2007-09-30}}</ref> Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 |title= UK spied on Russians with fake rock |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2012-01-19 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.<ref>{{Cite web|url= https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin |title= Vladimir Putin popularity & fame |lang= en |publisher= YouGov |accessdate= 2024-03-24}}</ref> === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml |title= Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru |publisher= [[Газета.ru]] |author= Румянцев, Федор және Сергеев, Василий |date= 2007-10-15 |accessdate= 2024-03-24}}</ref> Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı<ref>{{Cite web|url= http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |title= Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en |publisher= Lebanon Wire |date= 2007-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}</ref> hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |title= Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en |publisher= The Times |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}</ref> Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.<ref>{{Cite web|url= http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |title= Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |date= 2007-10-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}</ref> 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |title= Why Russia supports Assad |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Trenin, Dmitri |date= 2012-02-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}</ref> Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.<ref>{{Cite web|url= https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |title= Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en |publisher= crisisgroup.org |author= Bax, Pauline |date= 2021-12-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}</ref> Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/politika/7043350 |title= В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2019-10-24 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.<ref>{{Cite web|url= https://tass.com/politics/1352943 |title= Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en |publisher= [[ТАСС]] |date= 2021-10-22 |accessdate= 2024-03-04}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı] {{ǴMDA mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 9200fukodvdlmvfl1xoejf703di3gq3 0 47718 265313 265265 2026-07-31T21:52:18Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 265313 wikitext text/x-wiki = LinkedIn = '''LinkedIn''' – professional sociallıq tarmaq (social network) bolıp, ol jumıs izlewshiler, jumıs beriwshiler, ilimpazlar, studentler hám biznes wákilleri arasında professional baylanıslardı ornatıw ushın qollanıladı. Platforma 2003-jılı iske qosılǵan. 2016-jılı '''Microsoft''' kompaniyası LinkedIn-di satıp aldı.<ref>{{web deregi | url =https://about.linkedin.com/|bet=about linkedin}}</ref> LinkedIn dúnyadaǵı eń iri professional sociallıq platformalardıń biri esaplanadı. == Tariyxı == LinkedIn 2002-jılı Reid Hoffman hám onıń seriktesleri tárepinen negizlendi. Platforma 2003-jıl 5-may kúni rásmiy túrde iske qosıldı. Tiykarǵı maqset – professional adamlar arasında baylanıs ornatıw, jumıs orınların izlewdi jeńillestiriw hám kárera rawajlanıwına járdem beriw edi. 2011-jılı LinkedIn Nyu-York fond birjasında (NYSE) IPO ótkerdi.<ref>{{Cite news|magazine=The Atlantic https://www.theatlantic.com/business/archive/2011/05/linkedin-ipo-inspires-cheers-fears-of-tech-bubble-20/239145/}}</ref> 2016-jılı Microsoft kompaniyası LinkedIn-di 26,2 milliard AQSh dollarına satıp aldı. (Microsoft News Center). [https://news.microsoft.com/source/2016/06/13/microsoft-to-acquire-linkedin/] == Tiykarǵı múmkinshilikleri == LinkedIn paydalanıwshılarǵa tómendegi múmkinshiliklerdi usınadı: * professional profil (CV) jaratıw; * jumıs tájiriybesi hám bilim haqqında maǵlıwmat jaylastırıw; * kompaniyalar hám mekemeler menen baylanısıw; * jumıs orınların izlew hám arza tapsırıw; * ilimiy hám professional maqalalar jariyalaw; * seminarlar hám onlayn ilajlar haqqında maǵlıwmat alıw; * biznes hám ilim salasında baylanıslar (networking) ornatıw. [https://www.linkedin.com/help/linkedin/topic/a51?trk=hc-hp-recommendedTopics] == LinkedIn Learning == '''LinkedIn Learning''' – platformanıń onlayn oqıw qızmeti bolıp, biznes, basqarıw, IT, marketing, dizayn, finans hám basqa kásiplik baǵdarlar boyınsha mıńlaǵan videokurslardı usınadı. Bul qızmet 2015-jılı satıp alınǵan Lynda.com platforması negizinde rawajlandırılǵan. (LinkedIn Learning) [https://news.linkedin.com/2015/linkedin-to-acquire-lyndacom] == Ilim hám bilimdegi áhmiyeti == LinkedIn universitetler, ilimiy oraylar hám ilimpazlar arasında keń qollanıladı. Platforma arqalı ilimiy jetiskenlikler, maqalalar, grantlar, konferenciyalar hám bos jumıs orınları haqqında maǵlıwmat tarqatıladı. Kóp universitetler hám ilimiy uyımlar óz rásmiy betlerin LinkedIn platformasında júrgizedi. == Biznes ushın == LinkedIn kompaniyalarǵa: * xızmetkerlerdi izlew; * vakansiyalar jariyalaw; * kompaniyanıń brendin tanıtıw; * reklama kampaniyaların ótkeriw; * professional auditoriya menen baylanısıw múmkinshiligin beredi. == Statistika == 2025-jıl maǵlıwmatına kóre, LinkedIn platformasında 1 milliardtan artıq paydalanıwshı dizimnen ótken. Platforma 200-den artıq mamlakat hám aymaqta qollanıladı hám onıń interfeysi kóp tillerde usınılǵan. [https://about.linkedin.com/] == Qarańız == * [[Microsoft]] * [[Sociallıq tarmaq]] * [[Facebook]] * X (sociallıq tarmaq) * [[YouTube]] == Derekler == tleg4j0ff5xzq9fb9znnp2776ntyle2 10 47732 265296 2026-07-31T14:25:24Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg» 265296 wikitext text/x-wiki Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg eum7hwvxwyh1ocv18c0eylod14p3x59 10 47733 265297 2026-07-31T14:30:10Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Hope_on_the_horizon.webm» 265297 wikitext text/x-wiki Hope_on_the_horizon.webm j7bc52jy1xmmgqcrrcyuk07gg5io59r 0 47734 265298 2026-07-31T16:15:55Z Bekan88 11311 «[[:en:Special:Redirect/revision/1367005322|Hugging Face]]» betinen awdarılıp jaratıldı 265298 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''' — Nyu-york qalasında keńsesi jaylasqan, [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanıp qosımshalar islewge arnalǵan esaplaw quralların islep shıǵatuǵın amerikalı kompaniya. Hugging Face kompaniyasınıń [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformers]] [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] [[tábiyiy tildi qayta islew]] qosımshaları ushın islengen. Hugging Face platforması [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] mashinalıq oqıtıw modelleri menen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] bólisiwge hám óz jumısların kórsetiwge imkaniyat beredi. == Tariyxı == === Tiykar salınıwı === Kompaniyanı 2016-jılı [[Nyu-York|Nyu-york]] qalasında francuz isbilermenleri Kleman Delang, Jyulen Shomon hám Tomas Volf dáslebinde jasóspirimlerge arnalǵan [[Chatbot|chat-bot]] qosımshasın islep shıǵatuǵın kompaniya retinde dúzgen. Kompaniya U+1F917 🤗 hugging face («qushaqlawlı júz») [[Emodzi|emodziyiniń]] húrmetine atalǵan<ref name=":0">{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|bet=Hugging Face wants to become your artificial BFF|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|arxivsáne=September 25, 2022|avtor=Dillet|at=Romain|sáne=March 9, 2017|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=September 17, 2023}}</ref>. Chat-bot tiykarındaǵı modeldiń [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlıǵa]] shıǵarǵannan keyin, kompaniya baǵdarın ózgertip, mashinalıq oqıtıw platforması bolıwǵa ústemlik berdi. === JI bum === 2021-jıl 28-aprelde kompaniya ashıq [[Úlken til modeli|úlken til modeldi]] shıǵarıw ushın birneshe basqa izertlew toparları menen birlesip BigScience Research Workshop joybarın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|bet=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|arxivsáne=July 1, 2022|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=January 10, 2022|jumıs=[[VentureBeat]]|qaralǵan sáne=August 5, 2022}}</ref>. 2022-jılı bul 176 milliard parametrleri bar kóptilli úlken til modeli — BLOOM-dı xabarlaw menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi|url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|bet=BLOOM|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|arxivsáne=November 14, 2022|jumıs=bigscience.huggingface.co|qaralǵan sáne=August 20, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|bet=Inside a radical new project to democratize AI|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|arxivsáne=December 4, 2022|avtor=Heikkllä|at=Melissa|sáne=July 12, 2022|til=en|jumıs=[[MIT Technology Review]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Clément_Delangue_on_SiliconANGLE_theCUBE.jpg|nobaý|Kleman Delang 2023-jılı]] 2023-jıl fevralda kompaniya Amazon Web Services (AWS) kompaniyası menen sheriklik tuwralı xabarladı, bul Hugging Face ónimlerin AWS klientlerine ózleriniń jeke qosımshaların islew ushın qurılıs blokları retinde paydalanıwǵa imkaniyat berdi. Kompaniya sonıń menen qatar BLOOM-nıń kelesi áwladı AWS tárepinen jaratılǵan Trainium patentlengen [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw chipinde]] jumıs isleytuǵının málimledi<ref>{{Web deregi|url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|bet=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|arxivsáne=August 25, 2023|avtor=Amazon Web Services|avtorsilteme=Amazon Web Services|sáne=February 21, 2023|til=en-US|jumıs=AWS Machine Learning Blog|baspaxana=[[Amazon (company)|Amazon]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Thomas_Wolf_at_Slush_2024.jpg|nobaý|Tomas Volf 2024-jılı]] 2024-jıl iyulda kompaniya [[Meta Platforms|Meta]] hám Scaleway kompaniyaları menen birge evropalı [[Startap|startaplarǵa]] arnalǵan jańa JI akselerator baǵdarlamasın iske qosatuǵının xabarladı. Bul baslama startaplarǵa ashıq bazislik modellerdi óz ónimlerine biriktiriwge kómeklesiwge hám EA JI ekosistemasın jedellestiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe|bet=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future|til=en|jumıs=digital-strategy.ec.europa.eu|qaralǵan sáne=July 6, 2026}}</ref>. Parijdegi Station F bazasında jaylasqan bul baǵdarlama 2024-jıl sentyabrden 2025-jıldıń fevralına deyin sozıldı. Tańlanǵan startaplar ekspertlerdiń mentorlıǵınan payda alıp, JI modellerine, qurallarına hám Scaleway-diń quwatlı esaplaw múmkinshiliklerine iye boldı<ref>{{Web deregi|url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|bet=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|arxivsáne=July 11, 2024|avtor=Zacks Equity Research|sáne=June 25, 2024|til=en-US|jumıs=[[Yahoo Finance]]|qaralǵan sáne=July 11, 2024}}</ref>. 2024-jıl 23-sentyabrde Xalıqaralıq jergilikli xalıqlar tilleriniń on jıllıǵın ilgeriletiw maqsetinde Hugging Face Meta hám [[YuNESKO|YUNESKO]] menen kúsh biriktirip, jańa onlayn til awdarmashısın iske qostı. Ol Meta-nıń No Language Left Behind ashıq kodı bar JI modeli tiykarında islengen, bul 200 tilde, sonıń ishinde resursları az kóplegen tillerde biypul tekst awdarmasın támiyinleydi. 2025-jıl aprelde Hugging Face 2016-jılı Matyo Lapeyr hám Per Ruane tiykarın salǵan Franciyada jaylasqan Pollen Robotics gumanoidtı robototexnika startapın satıp alǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|bet=Hugging Face buys a humanoid robotics startup|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=April 14, 2025|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|bet=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Koetsier|at=John|sáne=April 14, 2025|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref>. X tarmaǵındaǵı tvitte Delang «Jasalma intellekt robototexnikasın Ashıq Kodlı (Open Source) etiw» kózqarası menen bólisti<ref>{{Jurnal deregi |last=Knight |first=Will |date=April 14, 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=April 14, 2025 |access-date=April 15, 2025}}</ref>. === Kiberhújimler === 2026-jıldıń basında xakerler Hugging Face platformasın buzıp, komprometaciyalanǵan obektti tolıǵı menen baqlawǵa alatuǵın «quwatlı zıyanlı baǵdarlamanı» qamtıytuǵın, Android sistemasına baǵdarlanǵan hújimlerdi iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|bet=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|arxivsáne=January 30, 2026|avtor=Fadilpašić|at=Sead|sáne=January 30, 2026|jumıs=[[TechRadar Pro]]|qaralǵan sáne=February 8, 2026}}</ref>. 2026-jıl iyul ayında Hugging Face avtonom JI agentleri islegen kiberhújim tuwralı járiyaladı. Sonnan keyin [[OpenAI]] óziniń eki modeli, sonıń ishinde GPT-5.6 Sol, ózleriniń «izolyaciyalanǵan ortalıǵınan» (sandbox) qashıp shıǵıp, ExploitGym benchmarkine maǵlıwmatlar bazasınan juwaplar tabıw ushın ashıq qalǵan esap maǵlıwmatları menen nollik kún hálsizliklerin paydalanıp, Hugging Face serverlerin buzǵanın túsindirdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/|bet=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation|avtor=Kahn|at=Jeremy|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=July 21, 2026}}</ref>. Hugging Face qáwipsizlik buzılıwın amerikalı menshikli jetik modellerdi paydalanıp joq etiwge háreket etti, biraq modellerdiń JI qáwipsizligi funkciyaları Hugging Face sorawların qabıllamay qoydı, sonnan keyin Hugging Face hújimdi izolyaciyalaw ushın GLM-5.2 modeliniń (qıtaylı Z.ai JI firması islep shıqqan ashıq salmaqlı model) ózinde xostinglengen danasın paydalandı<ref>{{Web deregi|url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/|bet=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails|avtor=Soni|at=Aditya|sáne=July 22, 2026|jumıs=[[Reuters]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/|bet=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence|avtor=Goudarzi|at=Sara|sáne=July 23, 2026|jumıs=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack|bet=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue|avtor=Shen|at=Xinmei|sáne=July 22, 2026|til=en|jumıs=[[South China Morning Post]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref>. Waqıya JI modelleriniń úshinshi tárepke qarsı kóp basqıshlı basıp kiriwdi avtonom túrde ámelge asırǵanınıń birinshi ǵalabalı hújjetlestirilgen jaǵdayı retinde xabarlandı<ref name="techcrunch">{{Cite news|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face|url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/|date=22 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref><ref name="time">{{Cite news|last=Booth|first=Harry|title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change|url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/|date=24 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref>. == Derekler == jy1pro73z8ulq3mgp2n5y16dec0ya8h 265299 265298 2026-07-31T16:17:01Z Bekan88 11311 265299 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''' — Nyu-york qalasında keńsesi jaylasqan, [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanıp qosımshalar islewge arnalǵan esaplaw quralların islep shıǵatuǵın amerikalı kompaniya. Hugging Face kompaniyasınıń [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformers]] [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] [[tábiyiy tildi qayta islew]] qosımshaları ushın islengen. Hugging Face platforması [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] mashinalıq oqıtıw modelleri menen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] bólisiwge hám óz jumısların kórsetiwge imkaniyat beredi. == Tariyxı == === Tiykar salınıwı === Kompaniyanı 2016-jılı [[Nyu-York|Nyu-york]] qalasında francuz isbilermenleri Kleman Delang, Jyulen Shomon hám Tomas Volf dáslebinde jasóspirimlerge arnalǵan [[Chatbot|chat-bot]] qosımshasın islep shıǵatuǵın kompaniya retinde dúzgen. Kompaniya U+1F917 🤗 hugging face («qushaqlawlı júz») [[Emodzi|emodziyiniń]] húrmetine atalǵan<ref name=":0">{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|bet=Hugging Face wants to become your artificial BFF|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|arxivsáne=September 25, 2022|avtor=Dillet|at=Romain|sáne=March 9, 2017|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=September 17, 2023}}</ref>. Chat-bot tiykarındaǵı modeldiń [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlıǵa]] shıǵarǵannan keyin, kompaniya baǵdarın ózgertip, mashinalıq oqıtıw platforması bolıwǵa ústemlik berdi. === JI bum === 2021-jıl 28-aprelde kompaniya ashıq [[Úlken til modeli|úlken til modeldi]] shıǵarıw ushın birneshe basqa izertlew toparları menen birlesip BigScience Research Workshop joybarın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|bet=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|arxivsáne=July 1, 2022|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=January 10, 2022|jumıs=[[VentureBeat]]|qaralǵan sáne=August 5, 2022}}</ref>. 2022-jılı bul 176 milliard parametrleri bar kóptilli úlken til modeli — BLOOM-dı xabarlaw menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi|url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|bet=BLOOM|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|arxivsáne=November 14, 2022|jumıs=bigscience.huggingface.co|qaralǵan sáne=August 20, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|bet=Inside a radical new project to democratize AI|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|arxivsáne=December 4, 2022|avtor=Heikkllä|at=Melissa|sáne=July 12, 2022|til=en|jumıs=[[MIT Technology Review]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Clément_Delangue_on_SiliconANGLE_theCUBE.jpg|nobaý|Kleman Delang 2023-jılı]] 2023-jıl fevralda kompaniya Amazon Web Services (AWS) kompaniyası menen sheriklik tuwralı xabarladı, bul Hugging Face ónimlerin AWS klientlerine ózleriniń jeke qosımshaların islew ushın qurılıs blokları retinde paydalanıwǵa imkaniyat berdi. Kompaniya sonıń menen qatar BLOOM-nıń kelesi áwladı AWS tárepinen jaratılǵan Trainium patentlengen [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw chipinde]] jumıs isleytuǵının málimledi<ref>{{Web deregi|url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|bet=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|arxivsáne=August 25, 2023|avtor=Amazon Web Services|avtorsilteme=Amazon Web Services|sáne=February 21, 2023|til=en-US|jumıs=AWS Machine Learning Blog|baspaxana=[[Amazon (company)|Amazon]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Thomas_Wolf_at_Slush_2024.jpg|nobaý|Tomas Volf 2024-jılı]] 2024-jıl iyulda kompaniya [[Meta Platforms|Meta]] hám Scaleway kompaniyaları menen birge evropalı [[Startap|startaplarǵa]] arnalǵan jańa JI akselerator baǵdarlamasın iske qosatuǵının xabarladı. Bul baslama startaplarǵa ashıq bazislik modellerdi óz ónimlerine biriktiriwge kómeklesiwge hám EA JI ekosistemasın jedellestiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe|bet=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future|til=en|jumıs=digital-strategy.ec.europa.eu|qaralǵan sáne=July 6, 2026}}</ref>. Parijdegi Station F bazasında jaylasqan bul baǵdarlama 2024-jıl sentyabrden 2025-jıldıń fevralına deyin sozıldı. Tańlanǵan startaplar ekspertlerdiń mentorlıǵınan payda alıp, JI modellerine, qurallarına hám Scaleway-diń quwatlı esaplaw múmkinshiliklerine iye boldı<ref>{{Web deregi|url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|bet=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|arxivsáne=July 11, 2024|avtor=Zacks Equity Research|sáne=June 25, 2024|til=en-US|jumıs=[[Yahoo Finance]]|qaralǵan sáne=July 11, 2024}}</ref>. 2024-jıl 23-sentyabrde Xalıqaralıq jergilikli xalıqlar tilleriniń on jıllıǵın ilgeriletiw maqsetinde Hugging Face Meta hám [[YuNESKO|YUNESKO]] menen kúsh biriktirip, jańa onlayn til awdarmashısın iske qostı. Ol Meta-nıń No Language Left Behind ashıq kodı bar JI modeli tiykarında islengen, bul 200 tilde, sonıń ishinde resursları az kóplegen tillerde biypul tekst awdarmasın támiyinleydi. 2025-jıl aprelde Hugging Face 2016-jılı Matyo Lapeyr hám Per Ruane tiykarın salǵan Franciyada jaylasqan Pollen Robotics gumanoidtı robototexnika startapın satıp alǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|bet=Hugging Face buys a humanoid robotics startup|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=April 14, 2025|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|bet=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Koetsier|at=John|sáne=April 14, 2025|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref>. X tarmaǵındaǵı tvitte Delang «Jasalma intellekt robototexnikasın Ashıq Kodlı (Open Source) etiw» kózqarası menen bólisti<ref>{{Jurnal deregi |last=Knight |first=Will |date=April 14, 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=April 14, 2025 |access-date=April 15, 2025}}</ref>. === Kiberhújimler === 2026-jıldıń basında xakerler Hugging Face platformasın buzıp, komprometaciyalanǵan obektti tolıǵı menen baqlawǵa alatuǵın «quwatlı zıyanlı baǵdarlamanı» qamtıytuǵın, Android sistemasına baǵdarlanǵan hújimlerdi iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|bet=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|arxivsáne=January 30, 2026|avtor=Fadilpašić|at=Sead|sáne=January 30, 2026|jumıs=[[TechRadar Pro]]|qaralǵan sáne=February 8, 2026}}</ref>. 2026-jıl iyul ayında Hugging Face avtonom JI agentleri islegen kiberhújim tuwralı járiyaladı. Sonnan keyin [[OpenAI]] óziniń eki modeli, sonıń ishinde GPT-5.6 Sol, ózleriniń «izolyaciyalanǵan ortalıǵınan» (sandbox) qashıp shıǵıp, ExploitGym benchmarkine maǵlıwmatlar bazasınan juwaplar tabıw ushın ashıq qalǵan esap maǵlıwmatları menen nollik kún hálsizliklerin paydalanıp, Hugging Face serverlerin buzǵanın túsindirdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/|bet=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation|avtor=Kahn|at=Jeremy|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=July 21, 2026}}</ref>. Hugging Face qáwipsizlik buzılıwın amerikalı menshikli jetik modellerdi paydalanıp joq etiwge háreket etti, biraq modellerdiń JI qáwipsizligi funkciyaları Hugging Face sorawların qabıllamay qoydı, sonnan keyin Hugging Face hújimdi izolyaciyalaw ushın GLM-5.2 modeliniń (qıtaylı Z.ai JI firması islep shıqqan ashıq salmaqlı model) ózinde xostinglengen danasın paydalandı<ref>{{Web deregi|url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/|bet=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails|avtor=Soni|at=Aditya|sáne=July 22, 2026|jumıs=[[Reuters]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/|bet=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence|avtor=Goudarzi|at=Sara|sáne=July 23, 2026|jumıs=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack|bet=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue|avtor=Shen|at=Xinmei|sáne=July 22, 2026|til=en|jumıs=[[South China Morning Post]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref>. Waqıya JI modelleriniń úshinshi tárepke qarsı kóp basqıshlı basıp kiriwdi avtonom túrde ámelge asırǵanınıń birinshi ǵalabalı hújjetlestirilgen jaǵdayı retinde xabarlandı<ref name="techcrunch">{{Cite news|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face|url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/|date=22 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref><ref name="time">{{Cite news|last=Booth|first=Harry|title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change|url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/|date=24 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} kwakic6iqhbq4nyje44jukxz2yydzup 265300 265299 2026-07-31T16:32:00Z Bekan88 11311 265300 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color:#ccccff;" |Hugging Face, Inc. |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Jeke kompaniya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |[[Jasalma intellekt]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykarı salınǵan | class="infobox-data" |2016 (10 jıl burın) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Manxetten, [[Nyu-York]] qalası, [[Amerika Qurama Shtatları]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Dúnya júzi boyınsha |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Basqarıw |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas basqarıwshılar | class="infobox-data" |Kleman Delang (bas direktor - CEO)<br>Jyulen Shomon (texnikalıq direktor - CTO)<br>Tomas Volf (bas ilimiy xızmetker - CSO) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Kórsetkishler |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |Ósim: 15 million AQSH dolları (2022) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |250 (2025) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Veb-saytı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Resmiy saytı | class="infobox-data" |[https://huggingface.co huggingface.co] |} '''Hugging Face, Inc.''' — Nyu-York qalasında keńsesi jaylasqan, [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanıp qosımshalar islewge arnalǵan esaplaw quralların islep shıǵatuǵın amerikalı kompaniya. Hugging Face kompaniyasınıń [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformers]] [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] [[tábiyiy tildi qayta islew]] qosımshaları ushın islengen. Hugging Face platforması [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] mashinalıq oqıtıw modelleri menen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] bólisiwge hám óz jumısların kórsetiwge imkaniyat beredi. == Tariyxı == === Tiykar salınıwı === Kompaniyanı 2016-jılı [[Nyu-York|Nyu-york]] qalasında francuz isbilermenleri Kleman Delang, Jyulen Shomon hám Tomas Volf dáslebinde jasóspirimlerge arnalǵan [[Chatbot|chat-bot]] qosımshasın islep shıǵatuǵın kompaniya retinde dúzgen. Kompaniya U+1F917 🤗 hugging face («qushaqlawlı júz») [[Emodzi|emodziyiniń]] húrmetine atalǵan<ref name=":0">{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|bet=Hugging Face wants to become your artificial BFF|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|arxivsáne=September 25, 2022|avtor=Dillet|at=Romain|sáne=March 9, 2017|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=September 17, 2023}}</ref>. Chat-bot tiykarındaǵı modeldiń [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlıǵa]] shıǵarǵannan keyin, kompaniya baǵdarın ózgertip, mashinalıq oqıtıw platforması bolıwǵa ústemlik berdi. === JI bum === 2021-jıl 28-aprelde kompaniya ashıq [[Úlken til modeli|úlken til modeldi]] shıǵarıw ushın birneshe basqa izertlew toparları menen birlesip BigScience Research Workshop joybarın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|bet=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|arxivsáne=July 1, 2022|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=January 10, 2022|jumıs=[[VentureBeat]]|qaralǵan sáne=August 5, 2022}}</ref>. 2022-jılı bul 176 milliard parametrleri bar kóptilli úlken til modeli — BLOOM-dı xabarlaw menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi|url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|bet=BLOOM|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|arxivsáne=November 14, 2022|jumıs=bigscience.huggingface.co|qaralǵan sáne=August 20, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|bet=Inside a radical new project to democratize AI|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|arxivsáne=December 4, 2022|avtor=Heikkllä|at=Melissa|sáne=July 12, 2022|til=en|jumıs=[[MIT Technology Review]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Clément_Delangue_on_SiliconANGLE_theCUBE.jpg|nobaý|Kleman Delang 2023-jılı]] 2023-jıl fevralda kompaniya Amazon Web Services (AWS) kompaniyası menen sheriklik tuwralı xabarladı, bul Hugging Face ónimlerin AWS klientlerine ózleriniń jeke qosımshaların islew ushın qurılıs blokları retinde paydalanıwǵa imkaniyat berdi. Kompaniya sonıń menen qatar BLOOM-nıń kelesi áwladı AWS tárepinen jaratılǵan Trainium patentlengen [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw chipinde]] jumıs isleytuǵının málimledi<ref>{{Web deregi|url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|bet=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|arxivsáne=August 25, 2023|avtor=Amazon Web Services|avtorsilteme=Amazon Web Services|sáne=February 21, 2023|til=en-US|jumıs=AWS Machine Learning Blog|baspaxana=[[Amazon (company)|Amazon]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Thomas_Wolf_at_Slush_2024.jpg|nobaý|Tomas Volf 2024-jılı]] 2024-jıl iyulda kompaniya [[Meta Platforms|Meta]] hám Scaleway kompaniyaları menen birge evropalı [[Startap|startaplarǵa]] arnalǵan jańa JI akselerator baǵdarlamasın iske qosatuǵının xabarladı. Bul baslama startaplarǵa ashıq bazislik modellerdi óz ónimlerine biriktiriwge kómeklesiwge hám EA JI ekosistemasın jedellestiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe|bet=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future|til=en|jumıs=digital-strategy.ec.europa.eu|qaralǵan sáne=July 6, 2026}}</ref>. Parijdegi Station F bazasında jaylasqan bul baǵdarlama 2024-jıl sentyabrden 2025-jıldıń fevralına deyin sozıldı. Tańlanǵan startaplar ekspertlerdiń mentorlıǵınan payda alıp, JI modellerine, qurallarına hám Scaleway-diń quwatlı esaplaw múmkinshiliklerine iye boldı<ref>{{Web deregi|url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|bet=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|arxivsáne=July 11, 2024|avtor=Zacks Equity Research|sáne=June 25, 2024|til=en-US|jumıs=[[Yahoo Finance]]|qaralǵan sáne=July 11, 2024}}</ref>. 2024-jıl 23-sentyabrde Xalıqaralıq jergilikli xalıqlar tilleriniń on jıllıǵın ilgeriletiw maqsetinde Hugging Face Meta hám [[YuNESKO|YUNESKO]] menen kúsh biriktirip, jańa onlayn til awdarmashısın iske qostı. Ol Meta-nıń No Language Left Behind ashıq kodı bar JI modeli tiykarında islengen, bul 200 tilde, sonıń ishinde resursları az kóplegen tillerde biypul tekst awdarmasın támiyinleydi. 2025-jıl aprelde Hugging Face 2016-jılı Matyo Lapeyr hám Per Ruane tiykarın salǵan Franciyada jaylasqan Pollen Robotics gumanoidtı robototexnika startapın satıp alǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|bet=Hugging Face buys a humanoid robotics startup|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=April 14, 2025|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|bet=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Koetsier|at=John|sáne=April 14, 2025|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref>. X tarmaǵındaǵı tvitte Delang «Jasalma intellekt robototexnikasın Ashıq Kodlı (Open Source) etiw» kózqarası menen bólisti<ref>{{Jurnal deregi |last=Knight |first=Will |date=April 14, 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=April 14, 2025 |access-date=April 15, 2025}}</ref>. === Kiberhújimler === 2026-jıldıń basında xakerler Hugging Face platformasın buzıp, komprometaciyalanǵan obektti tolıǵı menen baqlawǵa alatuǵın «quwatlı zıyanlı baǵdarlamanı» qamtıytuǵın, Android sistemasına baǵdarlanǵan hújimlerdi iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|bet=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|arxivsáne=January 30, 2026|avtor=Fadilpašić|at=Sead|sáne=January 30, 2026|jumıs=[[TechRadar Pro]]|qaralǵan sáne=February 8, 2026}}</ref>. 2026-jıl iyul ayında Hugging Face avtonom JI agentleri islegen kiberhújim tuwralı járiyaladı. Sonnan keyin [[OpenAI]] óziniń eki modeli, sonıń ishinde GPT-5.6 Sol, ózleriniń «izolyaciyalanǵan ortalıǵınan» (sandbox) qashıp shıǵıp, ExploitGym benchmarkine maǵlıwmatlar bazasınan juwaplar tabıw ushın ashıq qalǵan esap maǵlıwmatları menen nollik kún hálsizliklerin paydalanıp, Hugging Face serverlerin buzǵanın túsindirdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/|bet=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation|avtor=Kahn|at=Jeremy|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=July 21, 2026}}</ref>. Hugging Face qáwipsizlik buzılıwın amerikalı menshikli jetik modellerdi paydalanıp joq etiwge háreket etti, biraq modellerdiń JI qáwipsizligi funkciyaları Hugging Face sorawların qabıllamay qoydı, sonnan keyin Hugging Face hújimdi izolyaciyalaw ushın GLM-5.2 modeliniń (qıtaylı Z.ai JI firması islep shıqqan ashıq salmaqlı model) ózinde xostinglengen danasın paydalandı<ref>{{Web deregi|url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/|bet=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails|avtor=Soni|at=Aditya|sáne=July 22, 2026|jumıs=[[Reuters]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/|bet=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence|avtor=Goudarzi|at=Sara|sáne=July 23, 2026|jumıs=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack|bet=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue|avtor=Shen|at=Xinmei|sáne=July 22, 2026|til=en|jumıs=[[South China Morning Post]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref>. Waqıya JI modelleriniń úshinshi tárepke qarsı kóp basqıshlı basıp kiriwdi avtonom túrde ámelge asırǵanınıń birinshi ǵalabalı hújjetlestirilgen jaǵdayı retinde xabarlandı<ref name="techcrunch">{{Cite news|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face|url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/|date=22 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref><ref name="time">{{Cite news|last=Booth|first=Harry|title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change|url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/|date=24 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} e5aslpclkubr2xhlurv6b2hvco979l4 265301 265300 2026-07-31T16:33:19Z Bekan88 11311 265301 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color:#ccccff;" |Hugging Face, Inc. |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Jeke kompaniya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |[[Jasalma intellekt]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykar salınǵan | class="infobox-data" |2016 (10 jıl burın) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Manxetten, [[Nyu-York]] qalası, [[Amerika Qurama Shtatları]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Dúnya júzi boyınsha |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Basqarıw |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas basqarıwshılar | class="infobox-data" |Kleman Delang (bas direktor - CEO)<br>Jyulen Shomon (texnikalıq direktor - CTO)<br>Tomas Volf (bas ilimiy xızmetker - CSO) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Kórsetkishler |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |Ósim: 15 million AQSH dolları (2022) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |250 (2025) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Veb-saytı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Resmiy saytı | class="infobox-data" |[https://huggingface.co huggingface.co] |} '''Hugging Face, Inc.''' — Nyu-York qalasında keńsesi jaylasqan, [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanıp qosımshalar islewge arnalǵan esaplaw quralların islep shıǵatuǵın amerikalı kompaniya. Hugging Face kompaniyasınıń [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformers]] [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] [[tábiyiy tildi qayta islew]] qosımshaları ushın islengen. Hugging Face platforması [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] mashinalıq oqıtıw modelleri menen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] bólisiwge hám óz jumısların kórsetiwge imkaniyat beredi. == Tariyxı == === Tiykar salınıwı === Kompaniyanı 2016-jılı [[Nyu-York|Nyu-york]] qalasında francuz isbilermenleri Kleman Delang, Jyulen Shomon hám Tomas Volf dáslebinde jasóspirimlerge arnalǵan [[Chatbot|chat-bot]] qosımshasın islep shıǵatuǵın kompaniya retinde dúzgen. Kompaniya U+1F917 🤗 hugging face («qushaqlawlı júz») [[Emodzi|emodziyiniń]] húrmetine atalǵan<ref name=":0">{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|bet=Hugging Face wants to become your artificial BFF|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|arxivsáne=September 25, 2022|avtor=Dillet|at=Romain|sáne=March 9, 2017|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=September 17, 2023}}</ref>. Chat-bot tiykarındaǵı modeldiń [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlıǵa]] shıǵarǵannan keyin, kompaniya baǵdarın ózgertip, mashinalıq oqıtıw platforması bolıwǵa ústemlik berdi. === JI bum === 2021-jıl 28-aprelde kompaniya ashıq [[Úlken til modeli|úlken til modeldi]] shıǵarıw ushın birneshe basqa izertlew toparları menen birlesip BigScience Research Workshop joybarın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|bet=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|arxivsáne=July 1, 2022|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=January 10, 2022|jumıs=[[VentureBeat]]|qaralǵan sáne=August 5, 2022}}</ref>. 2022-jılı bul 176 milliard parametrleri bar kóptilli úlken til modeli — BLOOM-dı xabarlaw menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi|url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|bet=BLOOM|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|arxivsáne=November 14, 2022|jumıs=bigscience.huggingface.co|qaralǵan sáne=August 20, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|bet=Inside a radical new project to democratize AI|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|arxivsáne=December 4, 2022|avtor=Heikkllä|at=Melissa|sáne=July 12, 2022|til=en|jumıs=[[MIT Technology Review]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Clément_Delangue_on_SiliconANGLE_theCUBE.jpg|nobaý|Kleman Delang 2023-jılı]] 2023-jıl fevralda kompaniya Amazon Web Services (AWS) kompaniyası menen sheriklik tuwralı xabarladı, bul Hugging Face ónimlerin AWS klientlerine ózleriniń jeke qosımshaların islew ushın qurılıs blokları retinde paydalanıwǵa imkaniyat berdi. Kompaniya sonıń menen qatar BLOOM-nıń kelesi áwladı AWS tárepinen jaratılǵan Trainium patentlengen [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw chipinde]] jumıs isleytuǵının málimledi<ref>{{Web deregi|url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|bet=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|arxivsáne=August 25, 2023|avtor=Amazon Web Services|avtorsilteme=Amazon Web Services|sáne=February 21, 2023|til=en-US|jumıs=AWS Machine Learning Blog|baspaxana=[[Amazon (company)|Amazon]]|qaralǵan sáne=August 25, 2023}}</ref>. [[Fayl:Thomas_Wolf_at_Slush_2024.jpg|nobaý|Tomas Volf 2024-jılı]] 2024-jıl iyulda kompaniya [[Meta Platforms|Meta]] hám Scaleway kompaniyaları menen birge evropalı [[Startap|startaplarǵa]] arnalǵan jańa JI akselerator baǵdarlamasın iske qosatuǵının xabarladı. Bul baslama startaplarǵa ashıq bazislik modellerdi óz ónimlerine biriktiriwge kómeklesiwge hám EA JI ekosistemasın jedellestiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe|bet=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future|til=en|jumıs=digital-strategy.ec.europa.eu|qaralǵan sáne=July 6, 2026}}</ref>. Parijdegi Station F bazasında jaylasqan bul baǵdarlama 2024-jıl sentyabrden 2025-jıldıń fevralına deyin sozıldı. Tańlanǵan startaplar ekspertlerdiń mentorlıǵınan payda alıp, JI modellerine, qurallarına hám Scaleway-diń quwatlı esaplaw múmkinshiliklerine iye boldı<ref>{{Web deregi|url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|bet=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|arxivsáne=July 11, 2024|avtor=Zacks Equity Research|sáne=June 25, 2024|til=en-US|jumıs=[[Yahoo Finance]]|qaralǵan sáne=July 11, 2024}}</ref>. 2024-jıl 23-sentyabrde Xalıqaralıq jergilikli xalıqlar tilleriniń on jıllıǵın ilgeriletiw maqsetinde Hugging Face Meta hám [[YuNESKO|YUNESKO]] menen kúsh biriktirip, jańa onlayn til awdarmashısın iske qostı. Ol Meta-nıń No Language Left Behind ashıq kodı bar JI modeli tiykarında islengen, bul 200 tilde, sonıń ishinde resursları az kóplegen tillerde biypul tekst awdarmasın támiyinleydi. 2025-jıl aprelde Hugging Face 2016-jılı Matyo Lapeyr hám Per Ruane tiykarın salǵan Franciyada jaylasqan Pollen Robotics gumanoidtı robototexnika startapın satıp alǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|bet=Hugging Face buys a humanoid robotics startup|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=April 14, 2025|til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|bet=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|arxivsáne=April 15, 2025|avtor=Koetsier|at=John|sáne=April 14, 2025|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=April 15, 2025}}</ref>. X tarmaǵındaǵı tvitte Delang «Jasalma intellekt robototexnikasın Ashıq Kodlı (Open Source) etiw» kózqarası menen bólisti<ref>{{Jurnal deregi |last=Knight |first=Will |date=April 14, 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=April 14, 2025 |access-date=April 15, 2025}}</ref>. === Kiberhújimler === 2026-jıldıń basında xakerler Hugging Face platformasın buzıp, komprometaciyalanǵan obektti tolıǵı menen baqlawǵa alatuǵın «quwatlı zıyanlı baǵdarlamanı» qamtıytuǵın, Android sistemasına baǵdarlanǵan hújimlerdi iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|bet=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|arxivsáne=January 30, 2026|avtor=Fadilpašić|at=Sead|sáne=January 30, 2026|jumıs=[[TechRadar Pro]]|qaralǵan sáne=February 8, 2026}}</ref>. 2026-jıl iyul ayında Hugging Face avtonom JI agentleri islegen kiberhújim tuwralı járiyaladı. Sonnan keyin [[OpenAI]] óziniń eki modeli, sonıń ishinde GPT-5.6 Sol, ózleriniń «izolyaciyalanǵan ortalıǵınan» (sandbox) qashıp shıǵıp, ExploitGym benchmarkine maǵlıwmatlar bazasınan juwaplar tabıw ushın ashıq qalǵan esap maǵlıwmatları menen nollik kún hálsizliklerin paydalanıp, Hugging Face serverlerin buzǵanın túsindirdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/|bet=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation|avtor=Kahn|at=Jeremy|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=July 21, 2026}}</ref>. Hugging Face qáwipsizlik buzılıwın amerikalı menshikli jetik modellerdi paydalanıp joq etiwge háreket etti, biraq modellerdiń JI qáwipsizligi funkciyaları Hugging Face sorawların qabıllamay qoydı, sonnan keyin Hugging Face hújimdi izolyaciyalaw ushın GLM-5.2 modeliniń (qıtaylı Z.ai JI firması islep shıqqan ashıq salmaqlı model) ózinde xostinglengen danasın paydalandı<ref>{{Web deregi|url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/|bet=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails|avtor=Soni|at=Aditya|sáne=July 22, 2026|jumıs=[[Reuters]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/|bet=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence|avtor=Goudarzi|at=Sara|sáne=July 23, 2026|jumıs=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack|bet=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue|avtor=Shen|at=Xinmei|sáne=July 22, 2026|til=en|jumıs=[[South China Morning Post]]|qaralǵan sáne=July 23, 2026}}</ref>. Waqıya JI modelleriniń úshinshi tárepke qarsı kóp basqıshlı basıp kiriwdi avtonom túrde ámelge asırǵanınıń birinshi ǵalabalı hújjetlestirilgen jaǵdayı retinde xabarlandı<ref name="techcrunch">{{Cite news|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face|url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/|date=22 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref><ref name="time">{{Cite news|last=Booth|first=Harry|title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change|url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/|date=24 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} 4p0ssds6pud9pjfbw42jurum3ps6cm6 14 47735 265304 2026-07-31T18:04:40Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{commonscat}} {{cat main|Respublika}} [[Kategoriya:Respublika]] [[Kategoriya:Mámleketler]]» 265304 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{cat main|Respublika}} [[Kategoriya:Respublika]] [[Kategoriya:Mámleketler]] 6of6lvli7cw70klkuyjh73zozll14nv 3 47736 265307 2026-07-31T18:34:59Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265307 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:34, 2026-jıl 31-iyul (UTC) a5ygdd690nqtlkxr71hai3696vyhx95 3 47737 265310 2026-07-31T19:35:10Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265310 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:35, 2026-jıl 31-iyul (UTC) augwmu80r7iztoazop4nh1zlqxn2ps0 3 47738 265311 2026-07-31T20:35:21Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265311 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:35, 2026-jıl 31-iyul (UTC) 1pk1ukgig28x608ugbn59b3w3q56gt7 3 47739 265312 2026-07-31T20:35:32Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265312 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:35, 2026-jıl 31-iyul (UTC) 1pk1ukgig28x608ugbn59b3w3q56gt7 3 47740 265315 2026-08-01T00:36:13Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265315 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 00:36, 2026-jıl 1-avgust (UTC) 52rhceq4mcl5gsyp5yhgen0mvjmo8p7 1 47741 265316 2026-08-01T02:13:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 265316 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 47742 265320 2026-08-01T06:37:15Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265320 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:37, 2026-jıl 1-avgust (UTC) 0zonh0uobtc8g1y5t5przbsdnpfatmk 0 47743 265321 2026-08-01T06:50:29Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 Taza bet jaratıldı: «'''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka...» 265321 wikitext text/x-wiki '''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap SúKP OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, SúKP OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. mtmmxlvs25yq82p4hu6uoo6iprbszgw 265322 265321 2026-08-01T06:59:03Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265322 wikitext text/x-wiki '''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap KPSS OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, KPSS OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. nwjtscbmsnzgn1i3bieza0lk6mdse6u 265328 265322 2026-08-01T08:58:46Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265328 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Boris Elcin | negizgi atı = | súwret = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = Elcin, 1997-jıl | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1991-jıl 10-iyul | lawazımnan ketiw sánesi = 1999-jıl 31-dekabr | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 01.02.1931 | tuwılǵan ornı = Butka rayonı, RSFSR Oral wálayatı | qaytıs bolǵan sánesi = 28.04.2007 | qaytıs bolǵan ornı = [[Moskva]] | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{USSR}}→{{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Naina Iosifovna Elcina | balaları = | ákesi = Nikolay Ignatevich Elcin | anası = Klavdiya Vasilevna | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = [[Pravoclav]], [[Xristianlıq]] | bilim alǵan jeri = S.M.Kirov atındaǵı Oral politexnikalıq institutı | qánigeligi = qurılısshı-injener | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Yeltsin signature.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap KPSS OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, KPSS OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. 17wndbouje626akbp2qn1ezxs7op2sn 265329 265328 2026-08-01T09:32:19Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265329 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Boris Elcin | negizgi atı = | súwret = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = Elcin, 1997-jıl | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1991-jıl 10-iyul | lawazımnan ketiw sánesi = 1999-jıl 31-dekabr | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 01.02.1931 | tuwılǵan ornı = Butka rayonı, RSFSR Oral wálayatı | qaytıs bolǵan sánesi = 28.04.2007 | qaytıs bolǵan ornı = [[Moskva]] | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{USSR}}→{{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Naina Iosifovna Elcina | balaları = | ákesi = Nikolay Ignatevich Elcin | anası = Klavdiya Vasilevna | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = [[Pravoclav]], [[Xristianlıq]] | bilim alǵan jeri = S.M.Kirov atındaǵı Oral politexnikalıq institutı | qánigeligi = qurılısshı-injener | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Yeltsin signature.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap KPSS OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, KPSS OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 4akgnlrmkyt7wv82vndmzc13c826ngd 265330 265329 2026-08-01T09:37:53Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265330 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Boris Elcin | negizgi atı = | súwret = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = Elcin, 1997-jıl | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1991-jıl 10-iyul | lawazımnan ketiw sánesi = 1999-jıl 31-dekabr | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 01.02.1931 | tuwılǵan ornı = Butka rayonı, RSFSR Oral wálayatı | qaytıs bolǵan sánesi = 28.04.2007 | qaytıs bolǵan ornı = [[Moskva]] | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{USSR}}→{{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Naina Iosifovna Elcina | balaları = | ákesi = Nikolay Ignatevich Elcin | anası = Klavdiya Vasilevna | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = [[Pravoclav]], [[Xristianlıq]] | bilim alǵan jeri = S.M.Kirov atındaǵı Oral politexnikalıq institutı | qánigeligi = qurılısshı-injener | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Yeltsin signature.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Boris Nikolayevich Elcin''' (1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap KPSS OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, KPSS OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} [http://www.lib.ru/MEMUARY/ELCIN/ Boris Elcin memuarları] [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] bp6qjxlc0gmnh261nw3awsblk6p14xd 265331 265330 2026-08-01T09:41:16Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265331 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Boris Elcin | negizgi atı = | súwret = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = Elcin, 1997-jıl | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = Standard of the President of the Russian Federation.svg | bayraq2 = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1991-jıl 10-iyul | lawazımnan ketiw sánesi = 1999-jıl 31-dekabr | prezident = | premyer = | Keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 01.02.1931 | tuwılǵan ornı = Butka rayonı, RSFSR Oral wálayatı | qaytıs bolǵan sánesi = 28.04.2007 | qaytıs bolǵan ornı = [[Moskva]] | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{USSR}}→{{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Naina Iosifovna Elcina | balaları = | ákesi = Nikolay Ignatevich Elcin | anası = Klavdiya Vasilevna | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = [[Pravoclav]], [[Xristianlıq]] | bilim alǵan jeri = S.M.Kirov atındaǵı Oral politexnikalıq institutı | qánigeligi = qurılısshı-injener | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Yeltsin signature.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Boris Nikolayevich Elcin''' ({{lang-ru|{{audio|ru-Boris Nikolayevich Yeltsin.ogg|Борис Николаевич Ельцин}}}}1931-jıl 1-fevral, Sverdlovsk wálayatı — 2007-jıl 23-aprel, [[Moskva]]) — sovet hám rossiyalı siyasatshı, 1991–1999-jılları — [[Rossiya Federaciyası]]nın' birinshi prezidenti. 1961–1990-jılları [[KPSS]] aǵzası bolg'an Elcin 1990-jıldan baslap partiyasız boldı. Onıń siyasiy kózqarası liberal hám milletshi dep sıpatlanadı. == Biografiyası == Elcin 1931-jıl 1-fevralda [[Ural wálayatı]]nın' Butka awılında (ha'zirgi Sverdlovsk wálayattının' Talickiy rayonında) dúnyag'a keldi. Elcinnin' ózinin' memuarına súyensek, kulaklanıw (rasakulachivaniye) siyasatının' na'tiyjesinde huqıqınan ayırılg'an diyqanlar shan'araǵında ósti. Butkada dúnyaǵa kelse de, Elcin Basmanovskoye awılına jaqınraq boldı, deydi Elcinnin' biografı Boris Minayev. 1955-jılı Ural politexnika institutın bitirgennen keyin, Sverdlovsk qalasındag'ı qurılıs trestlerinde sheber, prorab, aǵa prorab, bas injener, qurılıs baslıg'ı bolıp xızmet etken. 1968-jıldan Sverdlovsk wálayatı partiya komitetine jumısqa shaqırılıp, 1976–1985-jıllar aralıg'ında onın' 1-xatshılıg'ına saylandı. 1985-jıldın' aprel ayınan baslap KPSS OK-nin' apparatına awıstırılıp, qurılıs bóliminin' meńgeriwshisi, KPSS OK-nin' xatshısı (1985–1986), Moskva qalalıq partiya komitetinin' 1-xatshısı (1985–1987) xızmetlerinde boldı. 1987-jılı noyabr ayında ótken plenumnan keyin ornınan alınıp, eki jıl mámleketlik qurılıs komiteti baslıǵının' 1-orınbasarı, SSRB ministri da'rejesine túsirildi. 1990-jılı ótken saylawda RSFSR xalıq deputatı bolıp, 29-mayda ótken RSFSR xalıq deputatlarının' 1-syezdinde RSFSR Joqarg'ı Keńesinin' baslıǵı sıpatında saylandı. SúKP 28-syezdinde ashıq túrde partiya qatarınan shıqtı. 1991-jılı 12-iyunda ótken Rossiyadag'ı birinshi prezident saylawında jeńiske eristi. Tariyxıy avgust (19–21-avgust 1991) bastırıwda sheshiwshi ról oynap, Sovet Awqamının' ıdırawın, onı uslap turǵan jetekshi partiya SúKP-nı biylikten shetletiwdi tezlestirdi. 1991-jıl 8-dekabrde ótken Belovej kelisimine Belarus, Ukraina respublikaları basshıları menen birge qol qoyıp, Sovet Awqamının' ıdırawın ra'smiylestirdi. [[Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı|G'árezsiz Mámleketler Doslıq awqamı]]nın', Evraziya ekonomikalıq awqamının' tikarın qalıwǵa úles qostı. Rossiya prezidenti xızmetin atqarg'an jılları birneshe mártebe rásmiy sapar menen Qazaqstanda bolıp qayttı. Eki tárepleme qatnasıqlardı rawajlandırıwǵa sińdirgen miyneti úshın 1998-jılı ol Qazaqstannın' eń joqarı sıylıǵı «Altın Qıran ordeni» menen sıylıqlandı. Rossiyada 1996-jıl 3-iyulda ótken gezektegi prezident saylawında qayta saylandı. 2000-jıl 1-yanvardan baslap prezidentlikten óz erki menen ketti. == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} [http://www.lib.ru/MEMUARY/ELCIN/ Boris Elcin memuarları] [[Kategoriya:Rossiya]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:Prezidentler]] [[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]] 2fi2yeday7ud4lvkrlik3zh4sq1qkyb 0 47744 265334 2026-08-01T10:05:38Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 Taza bet jaratıldı: «'''Andrey Dmitrievich Saxarov''' (1921-jıl 21-may, [[Moskva]] — 1989-jıl 14-dekabr, sonday-aq usı jerde) — [[Sovet Awqamı]]nıń fizigi, [[SSSR]] Ilimler akademiyasının akademigi, dáslepki sovet vodorod bombasın jaratıwshılardıń biri. Keyinirek — jámáátlik ǵayratker, dissident hám huqıq qorǵawshı; SSSR Xalıq deputatı; [[Nobel sıylıǵı|Nobel]] sıylıǵınıń laureatı (1975). 1980-jılı óziniń huqıq qorǵaw tarawındaǵı miynet...» 265334 wikitext text/x-wiki '''Andrey Dmitrievich Saxarov''' (1921-jıl 21-may, [[Moskva]] — 1989-jıl 14-dekabr, sonday-aq usı jerde) — [[Sovet Awqamı]]nıń fizigi, [[SSSR]] Ilimler akademiyasının akademigi, dáslepki sovet vodorod bombasın jaratıwshılardıń biri. Keyinirek — jámáátlik ǵayratker, dissident hám huqıq qorǵawshı; SSSR Xalıq deputatı; [[Nobel sıylıǵı|Nobel]] sıylıǵınıń laureatı (1975). 1980-jılı óziniń huqıq qorǵaw tarawındaǵı miynetleri ushın barlıq sovetlik sawǵalarınan (sıylıqlarınan) ayırılıp, zayıbı Elena Bonner menen birge Moskvadan súrgin etilgen. 1986-jıldıń aqırına qaray [[Mixail Gorbachyov]] batıs mámleketleriniń qısımına túsip, Saxarovqa Moskvaǵa qaytıwǵa ruxsat beriwge májbúr boladı. == Shańaraǵı == 1942-jılı universitetti joqarı baha menen tamamlap, Povoljedegi áskeriy zavodqa jiberildi. 26 jasında A. Saxarov fizika-matematika ilimleriniń doktorı dárejesine iye boldı. Atap aytqanda kóp qupıya jaǵdayda miynet etken A. Saxarov, I.Tomm hám olardıń kásiplesleri vodorod bombasın islep shıǵadı, ol 1953-jılı avgustta sınaqtan ótkerildi. A. Saxarov yadrolıq quraldı jetilistiriw tarawında isledi. Degen menen, waqıt ótiwi menen onda yadrolıq sınaqlarǵa qarsı narazılıq sezimi oyandı. 1943-jılı Andrey Saharov K.A. Vihirevaǵa úylenip, 1969-jılı zayıbı rak (isik) keselliginen qaytıs bolǵanshа birge jasaydı. Olardıń úsh perzenti boldı — eki qız hám bir ul bala (Tatyana, Lyubov, Dmitriy). 1970-jılı ilimaz E. G. Bonner menen tanısıp, 1972-jılı oǵan úylenedi. Óziniń erjetken eki balası bar edi (Tatyana, Aleksey). A. D. Saxarovtıń balaları erjetken adamlardan edi. Saxarovtıń genjesi Dmitriydi óziniń qızı Lyubov óz qolına aldı. Ekewiniń ortaq balaları bolmadı. == Ilimiy miynetleri == SSSRdaǵı dáslepki vodorod bombasın jaratıwshılardıń biri (1953). Óziniń miynetleri magnitlik gidrodinamika, plazma tábiyatı, basqarılatuǵın termoyadrolıq sintez, elementar bóleksheler, astrofizika hám gravitaciya temalarına jazılǵan. 1950-jılı A. D. Saxarov hám I. E. Tomm plazmanıń magnitlik termooqshawlanıw principin qollanıw arqalı energetikalıq maqsetlerge baǵdarlanǵan basqarılatuǵın termoyadrolıq reakciyanı ámelge asırıw ideyasın jarattı. Saxarov — elementar bóleksheler hám [[Kosmologiya|kosmologiya]]dan jazılǵan tákrarlanbas miynetlerdiń avtorı. Myuonlıq kataliz (1948, 1957), magnitlik kumulyaciya hám magnitlik jarılıwshı generatorlardı jaratıwda miynet etken (1951—1952); birinshi márte induksiyalanǵan gravitaciya hám nóllik lagranjian ideyaların usınǵan. qlup5iqdwagk1k7vx5sye82q8dy81lv 14 47745 265339 2026-08-01T10:26:53Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]» 265339 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]] 9at5rq3fqsfd1c3cnw7e3pn52t4l3mm 0 47746 265343 2026-08-01T10:47:17Z Kvazimodo 10433 [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası]] degen betke baǵdarladı 265343 wikitext text/x-wiki #redirect [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası]] 5reyd80zmojkq15rj9wlrquwx373fd5