Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 685 265460 119039 2026-08-02T12:27:59Z Kvazimodo 10433 ayırım sózler ortağa alındı. 265460 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Wikipedia:Main Page/styles.css" /> {{Bas bet header}} <div id="mp-upper"> <div id="mp-left" class="MainPageBG mp-box"> <h2 id="mp-tfa-h2" class="mp-h2">[[Fayl:Potd-logo.svg|30px]] [[Wikipedia:Kún súwreti|Kúnniń saylandı súwreti]]</h2> <div id="mp-dyk" class="mp-contains-float">{{Potd|width=500}}</div> <h2 id="mp-dyk-h2" class="mp-h2">[[Fayl:HSDagensdatum.svg|30px]] [[Wikipedia:Kalendar|Wiki-kalendar]]: [[{{CURRENTDAY}}-{{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}]]</h2> <div id="mp-dyk" class="mp-contains-float">{{Bas bet/Kalendar/{{CURRENTDAY}}-{{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}}}<div style="text-align:right;font-size:90%; ">''[[Template:Bas bet/Kalendar/{{CURRENTDAY}}-{{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}|Ózgertiw]]''</div></div> <h2 id="mp-dyk-h2" class="mp-h2">[[Fayl:Motd-logo 02.svg|30px]] [[Wikipedia:Kúnniń multimediası|Kúnniń saylandı multimediası]]</h2> <div id="mp-dyk" class="mp-contains-float">{{Motd|width=500}}</div> </div> <div id="mp-right" class="MainPageBG mp-box"> <h2 id="mp-itn-h2" class="mp-h2">[[Fayl:HSUtvald.svg|30px]] Saylandı maqala</h2> <div id="mp-itn" class="mp-contains-float">{{:Bas bet/Saylandı maqala}}</div> <h2 id="mp-otd-h2" class="mp-h2">[[Fayl:PL Wiki CzyWiesz ikona.svg|30px]] Bilesiz be?</h2> <div id="mp-otd" class="mp-contains-float">{{Bilesiz be?}}</div> </div> </div> <div id="mp-lower" class="MainPageBG mp-box"> <h2 id="mp-tfl-h2" class="mp-h2"><center>Wikipedia haqqında</center></h2> <div id="mp-tfp">{{:Bas bet/Wikipedia haqqında}}</div> </div> <div id="mp-bottom" class="mp-box"> <h2 id="mp-sister" class="mp-h2"><center>Kategoriyalar</center></h2> <div id="mp-other-content">{{:Bas bet/Kategoriyalar}}</div> <h2 id="mp-other" class="mp-h2"><center>Qanalas joybarlar</center></h2> <div id="mp-sister-content">{{:Bas bet/Qanalas joybarlar}}</div> <h2 id="mp-lang" class="mp-h2"><center>Wikitiller</center></h2> <div>{{Bas bet/Túrkiy tillerdegi Wikipedialar}}</div> __MAZMUNSIZ__ et0343x2zz7i8xe1p9zwuublybxsms2 0 1383 265459 251854 2026-08-02T12:14:23Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265459 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı | mámleket_atı = Rossiya | mámleket_atı_tolıq = Rossiya Federaciyası | mámleket_jergilikli_atı = {{lang-ru|Российская Федерация}} | súwret_bayraq = Flag of Russia.svg | súwret_gerb = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | súwret_karta = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg | súwret_karta_táriypi = Ashıq jasıl reńde Rossiya [[Qırım annekciyası|2014 jılı]] hám [[Rossiyanıń Ukrainaǵa basıp kiriwi|2022 jılı]] iyelep hám okkupaciyalap alǵan jerleri kórsetilgen. |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = | mámleket_uranı = | qaraqalpaqshauran = | mámleket_gimni = | paytaxtı = [[Moskva]] | koordinatlar = | eń_iri_qalaları = Moskva, [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]], [[JańaSibir]], [[Ekaterinburg]], [[Qazan]], [[Krasnoyarsk]], [[Tómengi Novgorod]], [[Chelyabinsk]], [[Ufa]], [[Krasnodar]], [[Dondaǵı Rostov]], [[Voronej]], [[Perm]], [[Volgograd]] | rásmiy_tili = [[rus tili]] | rásmiy_tilleri = | etnik_quramı_jıl = | etnik_quramı = | etnik_quramı_silteme = | diniy_quramı_jıl = | diniy_quramı = | diniy_quramı_silteme = | etnoxoronim = Rossiyalılar | húkimet_forması = [[Aralas respublika|aralas respublika]] | jetekshi_hámeli_1 = Rosssiya Prezidenti | jetekshi_atı_1 = [[Vladimir Putin]] | jetekshi_hámeli_2 = | jetekshi_atı_2 = | jetekshi_hámeli_3 = | jetekshi_atı_3 = | jetekshi_hámeli_4 = | jetekshi_atı_4 = | jetekshi_hámeli_5 = | jetekshi_atı_5 = | nızam_shıǵarıwshı_organ = | joqarǵı_palata = | tómengi_palata = | suverenitet_tip = | suverenitet_nota = | dúzilgen_waqıya_1 = | dúzilgen_sáne_1 = | dúzilgen_waqıya_2 = | dúzilgen_sáne_2 = | dúzilgen_waqıya_3 = | dúzilgen_sáne_3 = | dúzilgen_waqıya_4 = | dúzilgen_sáne_4 = | dúzilgen_waqıya_5 = | dúzilgen_sáne_5 = | maydan =17 125 187<ref>[https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R Федеральная служба государственной статистики]</ref> | maydan_orın = 1 | maydan_suw = 4,22 % | xalıq_shama = 144 220 074<ref name="rbc.ru">{{web deregi | bet =Оценка численности постоянного населения на 1 января 2023 года и в среднем за 2022 год и компоненты её изменения (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)| url =https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp_2023_Site.xlsx| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-may |website=https://rosstat.gov.ru}}</ref> | xalıq_shama_jıl = 2023 | xalıq_shama_orın = 9 | xalıq_sanaq = 147 182 123<ref>{{web deregi | url =https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul| bet =Население, учтённое при Всероссийской переписи населения 2020 года. Федеральная служба государственной статистики.| baspaxana =Федеральная служба государственной статистики| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://www.webcitation.org/6GVoIZini?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm#| arxivsáne = 2013-jıl 10-may |deadlink=no}}</ref> | xalıq_sanaq_jıl = 2021 | xalıq_sanaq_orın = | xalıq_tıǵızlıq = 8,55 | xalıq_tıǵızlıq_orın = 181 | JIÓ_SAUP = 4,672 trln<ref name="dataimf">{{Web deregi | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1| bet = Report for Selected Countries and Subjects| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210205101511/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1| url-status = live}}</ref> | JIÓ_SAUP_jıl = 2023 | JIÓ_SAUP_orın = 6 | JIÓ_SAUP_jan_basına = 32.803<ref name="imf.org" /> | JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 49 | JIÓ_nominal = 1,610 трлн.<ref name="imf.org" /> | JIÓ_nominal_jıl = 2019 | JIÓ_nominal_orın = 11 | JIÓ_nominal_jan_basına = 11,191<ref name="imf.org" /> | JIÓ_nominal_jan_basına_orın= 60 | Djini = | Djini_jıl = | Djini_ózgeris = | Djini_derek = | Djini_orın = | IRI = {{ósiw}} 0,816<ref name="HDI">{{web deregi | url =http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf | bet =2018 Human Development Report | jıl =2018 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-sentyabr | baspaxana =United Nations Development Programme }}</ref> | IRI_jıl = 2017 | IRI_ózgeris = | IRI_derek = | IRI_orın = 49 | pul_birligi = [[Rubl]] | pul_birligi_kod = | pul_birligi_silteme = | waqıt_zonası = [[UTC+2]] — [[UTC+12]] | waqıt_utc = | waqıt_zonası_dst = | waqıt_utc_dst = | dst_nota = | sáne_formatı = | avtomobil_háreketi = | telefon_prefiksi = 7 | iso3166code = | olimpiya_kodı = | internet_domeni = [[.ru]], [[.su]], [[.рф]] | rásmiy_sayt = | siltemeler = }} '''Rossiya''' ({{lang-ru|Россия}}), '''Rossiya Federaciyası''' ({{lang-ru|Российская Федерация}}) — [[Evropa]]nıń shıǵısında, [[Aziya]]nıń arqasında jaylasqan mámleket. Maydanı tárepinen dúnyada eń úlken mámleket. Qurǵaqlıqtaǵı shegarası 22125,3&nbsp;km, teńiz shegarası 38807,5&nbsp;km. Rossiya aymaǵı 3 okean háwizine qaraslı 12 teńiz, atap aytqanda, Baltıq, Qara hám Azov ([[Atlantika okeanı]]), Barens, Aq, Qara, Laptevlar, Arqa Sibir hám Chukotka (Arqa Muz okeanı), Bering, Oxota, Yapon teńizleri (Tınısh okeanı), sonday-aq, hesh bir okeanǵa tutaspaǵan [[Kaspiy teńizi]] menen qorshalǵan. Maydanı 17,1 mln. km². Xalqı — 144 million adam (2024). Paytaxtı - [[Moskva]] qalası. Basqarıw tárepten 89 subiekt: 21 respublika [[Adıgeya]], [[Bashqurtstan]], Buryatiya, [[Daǵıstan]], Ingushiya, Kabarda-Balkariya, Kareliya, Komi, Mariy El, Mordoviya, Altay, Yaqut (Yakutiya), [[Tatarstan]], Tuva, Udmurtiya, Haqasiya, Chechenistan, Chuvashiya, Arqa Osetiya, Qalmaq, Qarachay Cherkasiya, 6 úlke ([[Krasnodar]], Krasnoyarsk, Altay, Primorye, Stavropol, Xabarovsk), 49 wálayat (Amur, Arxangelsk, [[Astraxan]], Belgorod, Bryansk, Vladimir, Volgograd, Vologda, Voronej, Ivanovo, Irkutsk, Kaliningrad, Kaluga, Kamchatka, Kemerovo, Kirov, Kostroma, Kurgan, Kursk, Leningrad, Lipetsk, Magadan, Moskva, Murmansk, Nijniy Novgorod, Novgorod, Novosibirsk, Omsk, Orenburg, Oryol, Penza, Perm, Pskov, Rostov, Ryazan, Nátiyje, Saratov, Saxalin, Sverdlovsk, Smolensk, Tambov, Tver, Tóbesk, Tula, Tyumen, Ulyanovsk, Chelyabinsk, Gepard, Yaroslavl), 2 federal qala (Moskva, Sankt-Peterburg), 1 avtonomiyalı wálayat (Evreyler), 10 avtonomiyalı okrug Aga Buryatları, KomiPermyaklar, Koryaklar, Nenetslar, Taymir (Dolgan Nenets), Ust Ordinskiy Buryatları, XantiMansi, Chukotka, Evenklar, YamalNenets qa bólinedi. Rossiyada 1091 qala, 1922 qalasha bar. 2000-jıl Oraylıq, Arqa-Batıs, Qubla Volga boyı, Ural, Sibir, Uzaq Shıǵıs, federal okrugları dúzildi. == Mámleket basqarıw principi == Rossiya – basqarıwdıń respublika formasına iye bolǵan demokratiyalıq federativ respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1993-jıl 12-dekabrde qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı – prezident (2000-jıldan [[Vladimir Putin]]), ol ulıwma, teń hám tuwrı saylaw huqıqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen Rossiya puqaraları tárepinen 4 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı organı – 2 palata (Federaciya Keńesi hám Mámleket duması) dan ibarat Federal jıynalıs (parlament). Atqarıwshı hákimiyattı baslıq basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. Húkimet baslıǵın Mámleket duması menen kelisip prezident tayınlaydı. == Tábiyat zonaları == Rossiya aymaǵı meridian boylap 2,5-4 mıń km ga, batıstan shıǵısqa 9 mıń km ga sozılǵan. Mámlekettiń eń batıs noqatı [[Polsha]] menen bolǵan shegarada (Kaliningrad wálayatı), shıǵıs noqatı Bering buǵazındaǵı Ratmanov atawda, shet batıs noqatı [[Ázerbayjan]] menen bolǵan shegarada, shet arqa noqatı FransIosif Jeri arxipelagindegi Rudolf atawda, Rossiya aymaǵınıń 45% i toǵay, 4% i suw, 13% i awıl xojalıǵına jaramlı jerler, 19% i buǵa jaylawları, 19% i basqa jerler bolıp tabıladı. == Relyefi == Rossiya maydanınıń derlik 70% i tegislik. Batısta Shıǵıs Evropa (yamasa Rossiya) tegisligi jaylasqan. Onda uzınlıǵı 250-400 metrli Valday, Orta Rossiya, Volga boyı, BugulmaBelebey, Joqarı Kama hám basqa qırlar OkaDon, Kaspiy boyı hám basqa pás tegislikler menen tutas. Onnan shıǵısta Ural taw dizbegi, keyin Batıs Sibir tegisligi baslanadı. Yenisey hám Lena dáryaları aralıǵında Orta Sibir tegistawlıǵı, shıǵısta Oraylıq Yakutiya pás tegisligi bar. Mámleket shıǵısı hám qublasında tawlıqlar kóbirek. Evropa bóliminde Úlken Kavkaz tawınıń arqa janbawırında taw dizbekleri (Rossiyadaǵı eń biyik noqatı – Elbrus tawı, 5642 m) jaylasqan. Sibirdegi taw dizbekleri – Altay, Kuznetsk Alatawı, Batıs Sayan tawları, Tuva, Baykalboyı, Baykal artındaǵı tawlar hám Stanovoy dizbegi Rossiyanıń qubla shegarası boylap ótedi. Sibirdiń arqa-shıǵısı (Verxoyansk hám Cher dizbek tawları), Uzaq Shıǵıs (Chukotka hám Koryak tawları) ta ortasha biyikliktegi dizbekler kóbirek ushıraydı. Tınısh okeanı jaǵası boylap sozılǵan Kamchatka hám Kuril atawlarındaǵı tawlarda hárekettegi vulkanlar atılıp turadı. == Geologiyalıq dúzilisi == Rossiya aymaǵı Shıǵıs Evropa platformasınıń ádewir bólimin, pútkil Sibir platformasın, Batıs Sibir plitasın, Qubla Sibir, Verxoyansk-Chukotka búrmeli oblastı, Koryak tegistawlıǵı, Kamchatka, Kuril atawları, Primorye hám Saxalin búrmeli oblastların iyeleydi. Áyyemgi platformalar joqarı proterozoy dáwirine shekem bolǵan kristallı fundamentlerden ibarat bolıp, teńiz túbindegi áyyemgi shógindi hám vulkan jınıslarınan dúzilgen hám keyinirek búrmelenip, metamorfizmge dus kelgen. Kareliya búrmeleniw dáwiri tawsılǵannan keyin, [[Shıǵıs Evropa]] hám Sibir platformaları jerleriniń maydanı denudaciya nátiyjesinde tegislenip, shógindi jınıslar astında qalǵan. Proterozoy dáwiri ortalarına shekem áyyemgi platformalardı qorshap turǵan búrmeli oblastlar ornında okean bolıp, az-azdan geosinklinal sistemaları quram taba baslaǵan hám túrli jastaǵı búrmelengen oblastlar - baykal, kaledon, gersin, kimmeriy búrmeleniwleri payda bolǵan. Kavkazda geosinklinal rawajlanıw procesi Alp búrmeleniw dáwirinde tawsılǵan. Kuril hám Komandor atawlarında, Oxota, Bering teńizleri batıqlarında geosinklinal rawajlanıw ele tamam bolmaǵan. == Basqarıw aymaqlıq bóliniwi == ''Tiykarǵı maqala:'' [[Rossiyanıń aymaqlıq bóliniwi]] Rossiya Federaciyası Konstituciyasına kóre, Rossiya Federaciyası federal mámleket bolıp, 89 teń haqılı subiektler - respublikalar, úlkeler, wálayatlar, federal áhmiyetke iye qalalar, avtonomiyalı okruglar hám avtonomiyalı wálayattan ibarat. == Mineral resursları == Rossiya júdá bay mineral buyım rezervlerine iye bolǵan mámleket. Dúnyadaǵı 7 eń iri kómir háwizinen 5 ewi Rossiyada jaylasqan. Rossiyada dúnyadaǵı temir rudası, berilliy rezerviniń 30%, nefttiń 17-18%, gaz, almaz, niobiy, tantaldiń 70-75%, palladiydiń 50%, nikeldiń 40% ten kóbi, urannıń 10% i bar. Atap aytqanda, Uralda boksit, Shıǵıs Kavkaz, Orta hám Qubla Ural, Shıǵıs Sibirde mıs, Krasnoyarsk úlkesi arqasında misnikel, Zabaykalye hám Uzok, Shıǵısta ruwxqorǵasın, Ural, Oltoy, Zabaykalye hám Kola yarım atawda qımbatbahalı taslar, mramor, granit, bazalt, Saxada almaz kánleri, sonday-aq, túrli orınlarda volfram, molibden, surma, sınap, altın, gúmis, platina, kobalt, slyudamoskovit, asbest hám sol sıyaqlı paydalı qazılmalardıń úlken kánleri bar. Íqlımı derlik hámme jerde kontinental (shet arqa-batısta teńiz ıqlımı), Sibir hám Uzaq Shıǵıs arqada keskin kontinental, qublasında musson ıqlım (qısı suwıq, qar az jawadı, jazı ortasha jıllı). Qısta Rossiya aymaǵı ústinde joqarı atmosfera basımı (shıǵısta Aziya anticiklonı) húkimran boladı. Yanvardıń ortasha temperaturası Evropa bóliminiń batısında hám Kavkaz arqasında 0-5°, Saxa shıǵısında -40°,-50°, atap aytqanda, Oymyakonda - 72,2° qa shekem. Jazda atmosfera basımı páseyedi, sol sebepli bul máwsim salıstırǵanda jıllı, qublasında ıssı, iyuldıń ortasha temperaturası G dan (Sibir arqasında) 24-25° qa shekem (Kaspiy boyı oypatlıǵında) jetedi. Eń kóp jawın Kavkaz tawlarında (jılına 3200&nbsp;mm ge shekem), Uzaq Shıǵıs qublasında (1000&nbsp;mm ge shekem) hám Shıǵıs Evropa tegisliginiń orman zonasında (850&nbsp;mm ge shekem). Kaspiy boyı oypatlıǵınıń yarım shól jerlerinde júdá az - jılına 170&nbsp;mm ge jaqın jawın jawadı. Qar qaplamı mámleket qublasında 60-80 kún dawam etse, Shet arqada 260-280 kúnge baradı. == Ishki suwları == Rossiyada uzınlıǵı 10&nbsp;km den asatuǵın 120 mıńǵa jaqın dárya bar. Dáryalardıń kópshiligi Arqa Muz okeanı háwizine (Arqa Dvina, Pechora, Ob, Yenisey, Lena, Yana, Indigirka, Kolima hám basqalar), [[Tınısh okeanı]] háwizine (Amur, Anadir, Penjina hám basqalar), Atlantika háwizine (Don, Kuban, Neva hám basqalar) tiyisli. Evropanıń eń uzın hám suwlı Volga dáryası, sonday-aq, Ural hám Terek Kaspiy teńizine quyıladı. Olardıń kóbi suw transportı hám aǵash aǵızıwda, qala hám sanaat kárxanaların suw menen támiyinlewde, egisliklerdi suwǵarıwda úlken áhmiyetke iye. Rossiyada 2 mln. nan artıq dushshı hám shor suwlı kól bar. Eń irileri: Baykal (dúnyadaǵı dushshı suw rezerviniń '/5 bólegi), Kaspiy teńizkóli, Ladoga, Onega, Taymir. Rossiyada 1200 ge jaqın suw bazası bar. Iri suw bazaları: Bratsk, Krasnoyarsk, Zeya, UstIlim, Boguchan, Baykal (Irkutsk), Volgograd, Ribinsk hám basqalar. Topıraq hám ósimlikleri tegisliklerde tábiyat zonalarına qarap ózgeredi. Arqa Muz okeanı atawları hám Taymir yarım ataw jaǵasında baslanǵısh arktika topıraǵı tarqalǵan bolıp, tiykarınan siyrek lishaynik, mox hám kóp jıllıq gúlli ósimlikler ushıraydı. Tundra zonasında ashqıltım tundra (gleylangan) topıraǵı tarqalǵan. Ósimlik túri kóp: mox hám lishayniklerden tısqarı pás boylı putalar (kelte boylı qayın hám tal), hár túrli ot, miyweli ósimlikler (brusnika, golubika) ushıraydı. Orman zonasınıń arqa bólegi (tayga zonası) ndegi podzol topıraqlarda iyne japıraqlı terekler - shırsha, aqqaraǵay, kedr hám qaraǵay ormanları, Yeniseyden shıǵıstaǵı taygatong topıraqlarda iyne japıraqlı tayga terekleri - sibir hám dauriya tilaǵashları, Uzaq Shıǵısta bolsa, shırsha hám aqqaraǵay ósedi. Tayga zonasında (ásirese, Batıs Sibirde) batpaqlıq kóp. Taygadan qublaraqta, Shıǵıs Evropa tegisliginde aralas ormanlar bar. Torf basqan podzol topıraqlarda aqqayın hám tawterek, emen, zereń, qayraǵash, Shıǵıs Evropa tegisligi orman zonasınıń shet qublasında emen, juka hám basqa keń japıraqlı terekler ósedi. Shıǵıs Evropa hám Batıs Sibirde qara hám toq kashtan topıraq, Kaspiyboyı oypatlıǵında ashıq kashtan hám gúńgirt, shorhák topıraqlar ushıraydı. == Haywanat dúnyası == Haywanat dúnyası túrli-túrli. Arktika muz sahrası hám tundrada arqa túlkisi, lemming, arqa buǵası, polyus úkisi, tundra kekligi; orman zonasında los, qońır ayıw, silovsin, suvsar, túlki, tıyın, murındıq, qońır qoyan, Uzaq Shıǵıs qublasında ussuri jolbarısı, qara ayıw, harza, yenotsimon iyt, jalǵızaq, qustan karqur, qur, toqıldawıq, buldırıq hám basqalar jasaydı. Ormanlı sahra zonasında kemiriwshiler, túrli qus, ondatra, túlki, suvsar, terige bay haywanlardan los, arqa buǵasınıń túrleri kóp. Teńizlerde balıq (treska, seld, kambala, skumbriya, sudak, losos, osetr hám basqalar), teńiz sút emiziwshileri (kit, morj, tyulen, teńiz pıshıǵı) awlanadı. Ayriqsha kem ushırasatuǵın tábiyat hám de haywanat dúnyasın saqlap qalıw hám úyreniw maqsetinde túrli zonalarda 100 mámleket tábiyiy qorıqxanası (maydanı 33,3 mln.gektar) hám 5 milliy baǵ (maydanı 6,7 mln.gektar) dúzilgen. Eń irileri: Altay, Astraxan, Barguzin, Kavkaz, PechoraIlich, Teberda hám basqalar. == Xalqı == Rossiyada 100 den artıq millet hám elat jasaydı. Rossiyanıń tiykarǵı xalqı - ruslar jámi xalıqtıń 81,5% in quraydı. Ukrainaǵa qońsılas wálayatlarda, Tyumen wálayatı, Moskva, Arqa Kavkaz, Ural hám Sibir qublasında ukrainlar, Kaliningrad wálayatı, Moskva hám Moskva wálayatı, Sankt-Peterburg hám Kareliyada belaruslar, Krasnoyarsk úlkesi, Moskva hám Sankt-Peterburgda Litvalar hám latishlar (sonday-aq, Omsk wálayatında latishlar, Kaliningrad wálayatında litvalar), Omsk, Novosibirsk, Orenburg wálayatları, Krasnoyarsk hám Altay úlkelikinde olmonlar, Moskva, Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Samara, Nijniy Novgorod, Chelyabinsk, Rostov, Saratov, Novosibirsk qalalarında evreyler, Rostov wálayatı hám Krasnodar úlkesinde Moldovanlar, Stavropol hám Krasnodar úlkesinde grekler, Krasnodar hám Stavropol úlkelerinde hám Rostov wálayatında armanlar da jasaydı. Sonday-aq, Ázerbayjanlar, ózbekler (1994-jılda 58 mıń), gurjlar, qazaqlar hám basqa da xalıqlar jasaydı. Rossiyanıń Evropa bólegi arqasında karellar, vepslar, ijorlar, saamlar (loparlar), komi hám komipermyaklar, Orta Volga boyında mari, udmurt hám mordvalar, Volgaboyınıń basqa jerleri hám Qubla Uralda túrkiy tillerde sóylesiwshi chuvashlar, bashqurtlar, tatarlar, sonıń menen birge, qalmaqlar jasaydı. Osetin, qarachay, balqar, qamıq, noǵaylar Arqa Kavkazdıń túpkilikli jay xalqı bolıp tabıladı. Sibir hám Uzaq Shıǵısta túrkiy xalıqlarǵa tiyisli yaqutlar, altay, shor, haqas hám tuvalar, monǵol tilinde sóylesiwshi buryatlar, sonıń menen birge, xanti hám mansilar, nenets, chukcha hám eskimoslar jasaydı. Mámleket tili - rus tili; Rossiya quramındaǵı milliy respublikalarda jergilikli ápiwayı xalqınıń tili de sol respublikanıń mámleket tili esaplanadı. Rossiya xalqınıń 73% i qalalarda jasaydı. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi xristianlar (tiykarınan, pravoslavlar), qalǵanları - musulmanlar, yahudiylar, buddaviylar hám basqalar esaplanadı. Iri qalaları: Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod, Novosibirsk, Samara, Yekaterinburg hám basqalar. == Tariyxı == Rossiya aymaǵında orta paleolit dáwirinde, eramızǵa shekem 100-35 mıń jıl aldın Tómen Volga, Orta Uralda dáslepki mákan-jaylar payda bolǵan. Sońǵı paleolit dáwirinde adamlar polyus sheńberinen ótip, Sibirdiń bir bólegine jaylasa baslaǵan. Eramızǵa shekemgi 3-2 mıń jıllıqlarda Arqa Kavkazda jez, Ural, Batıs Sibir, Joqarı Volga boyında túrli metallardan buyımlar tayarlanǵan. Sahra, ormansahra regionlarında shárwashılıq, dare oypatlıqlarında dıyqanshılıq rawajlana baslaǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta qalamámleketlrr, Bospor mámleketi, Skiflar mámleketi bar bolǵan. Eramızdıń III ásirinde Shıǵıstan kóshpeli gotlar hám IV ásirde xunnlar bastırıp kelgen. IV-VIII ásirlerde Arqa Kavkazda alanlar birlesken. 552-745-jıllarda Rossiya aymaǵınıń bir bólimin túrkiy xalıqlardıń qáwimlik birlespesinen ibarat Túrk qaǵanlıǵı iyelep turǵan. VII ásir 1-yarımında Azov boyında Ullı Bulgariya mámleketi payda boldı, biraq bolgarlar Xazar qoqanlıǵınan jeńiliske ushırap, Dunay, Volga hám Kama dáryaları boyına kelip jaylastı. X ásirde VolgaKama Bulgariyası mámleketi payda boldı, Orta Volga boyı xalıqları sol mámleketke birlesti. VI ásirde Sibir, Yenisey dáryasınıń orta aǵımında házirgi haqaslardıń ata-babaları esaplanǵan Qırǵızlar mámleketi, VIII ásir - X ásir baslarında Uzaq Shıǵısta Boxay mámleketi húkim surdi. IX ásirde shıǵıs slavyan qáwimleriniń birlesiwi tiykarında Áyyemgi Rus mámleketi dúzildi; shıǵıs slavyanlardıń eki orayı - Novgorod menen Kiyev Ryurikovichlar dinastiyasına tiyisli knyazlar hákimiyatqa birlesti. Shama menen 988-jıl knyaz Vladimir Vizantiyapravoslav formasındaǵı xristianlikti Rossiyanıń mámleketlik dini dep qabılladı, bul waqıya mámleketshilikti bekkemlew hám Shıǵıs Evropadaǵı slavyan, balt, ugorfin hám basqa qáwimlerdi biriktiriwge kómeklesti. Áyyemgi rus elatı dúzildi. Pecheneg (bijanak) hám qıpshaqlar hújimin qaytarǵan Kiev Rusı Shıǵıs Evropadaǵı iri mámleketke aylandı. Vladimir Svyatoslavich hám Vladimir Monomaxtan keyin mámleketti basqarǵan Mstislav Vladimirovichdiń ólimi (1132-jıl) nen keyin Áyyemgi Rus mámleketi bóleklenip ketti. Kiyev Rusınan Novgorod Respublikası, VladimirSuzdal, Galichvolin, Ryazan knyazlikleri hám basqa mámleketler ajıralıp shıqtı. XIII ásirde olarǵa Shıǵıstan monǵollar, Batıstan shvedlar hám olmonlar hújim etti. 1223-jıl rus knyazlikleri monǵollar menen Kalka dáryası boyındaǵı urısta jeńiliske ushıradı. 1236-jıl monǵollar VolgaKama Bulgariyasın, 1237-jıl Ryazan hám basqa qalalardı wayran etti. 1240-jıl bolsa shvedlar bastırıp keldi. Aleksandr Nevskiy basshılıǵındaǵı rus áskerleri sol jılı Neva urısında shvedlerdi, 1242-jıl Muz ústindegi urısta olmonlardı jeńiliske ushırattı. Biraq tarqaq haldaǵı rus knyazlikleri 250 jıl dawamında monǵollar zulımlıǵı astında qaldı. XIV ásirdiń 2-yarımında Moskva knyazliginiń poziciyası asıp, ol monǵollarǵa qarsı gúreste basshılıq etti hám rus jerlerin az-azdan birlestiriw orayı bolıp qaldı. 1380-jılǵı Kulikovo urısında Dmitriy Donskoy basqarıwındaǵı birlesken rus áskerleriniń monǵol áskerleri ústinen qazanǵan jeńisi arqa-shıǵıs rus jerlerin birlestiriw ushın imkan jarattı. Moskva ullı knyazlik hákimiyatı XV ásir aqırı - XVI ásir baslarında rus jerlerin birlestiriwdi tiykarınan tamamladı. 1478-jıl Novgorod, 1485-jıl Tver, 1510-jıl Pskov, 1514-jıl Smolensk, 1521-jıl Ryazan Moskva ullı knyazligine qosıp alındı. 1480-jıl monǵollar zulımı toqtatıldı. Birinshi rus korolı Ivan IV Vasilyevich Grozniy (1533-84; 1547-jıldan korol) mámleketti oraylastırıwǵa kiristi. Qazan hám [[Astraxan]] xanlıqları qosıp alındı, sol tárizde Ural artı hám Batıs Sibirdi jawlap alıw ushın jol ashıldı. XVII ásirde Sibirdiń qalǵan aymaqları da keyin ala qosıp alındı. XV ásir aqırı - XVI ásir baslarında rus xalqınıń qáliplesiw procesi juwmaqlandı, "Rossiya" degen at tarqala basladı. Batısta Baltıq teńizine shıǵıw ushın bolǵan Livon urısınıń sozılıp ketiwi (1558-83) nátiyjesinde mámleket XVI ásir aqırı - XVII ásir baslarında salmaqlı ekonomikalıq hám siyasiy jaǵdayǵa túsip qaldı. Xalıqtıń massalıq jaǵdayı jamanlastı. Jámiyettiń túrli siyasiy toparlarında narazılıq kúsheydi. Nátiyjede kóterilisler bolıp ótti (eń úlkeni Bolotnikov qozǵalańı). Boyarlar hám dvoryanlar ortasında da gúres keskinlesti. 700 jıldan artıq húkimdarlıq etken Ryurikovichlar dinastiyası tamamlandı. Mámlekettiń salmaqlı ishki jaǵdayınan paydalanǵan polyaklar hám shvedlar 1604-jılda Rossiyaǵa bastırıp kirdi. Polsha áskerleri Moskvanı iyeledi. Tek 1612-jıl K. Z. Minin hám Dmitriy Mixailovich Pojarskiy basshılıǵındaǵı xalıq láshkerleri Moskvanı azat etti, biraq mámlekettiń batıs hám arqa-batıs aymaǵınıń bir bólimi Rech Pospolita hám Shveciya qol astında qaldı. 1613-jıldan Rossiyada Romanovlar dinastiyası húkimdarlıq ete basladı. XVII ásirden Rossiya óz tariyxında jańa basqıshqa óte basladı. XVII ásir aqırına kelip sırtqı siyasat máseleleri hám klasslıq gúres keskinlesken waqıtta mámleket hám dvoryanlar húkimranlıǵın bekkemlew ushın ekonomika, mámleket basqarıw principi, mádeniyat sistemasın qayta qurıwǵa zárúrlik payda boldı. Bul ózgerislerdi Petr I húkimeti ámelge asırdı. Petr I diń reformaları sebepli (XVII ásir aqırı - XVIII ásir 1-sheregi) mámlekettiń social-ekonomikalıq hám mádeniy rawajlanıwı jedellesti. Arqa urıs jılları (1700-21) nda úzliksiz armiya hám teńiz askeriy flotı dúzildi. Iri jeńisler qolǵa kirgizildi. Rossiyanıń Baltik teńizine shıǵıwı ushın jol ashıldı. 1721-jıl mámleket Rossiya imperiyası dep daǵaza etildi. Sanaat rawajlana basladı, ásirese, Uraldaǵı taw kánshilik sanaatı tez ósti. Sawda-satıq rawajlanıp, sırtqı sawda kúsheydi. Mádeniyat tarawında úlken ózgerisler ámelge asırıldı, dúnyalıq mektepler ashıldı, Batıs Evropa mádeniyatı menen baylanıs keńeydi, baspa rawajlandı, Pánler Akademiyası shólkemlestirildi (1725), jańa kalendarǵa ótildi (1700). XVIII ásir 2-yarımında tovar pul múnásibetleri rawajlandı. Yekaterina II dáwiri (1762-96) nde dvoryan jer iyeligi jáne de rawajlandı. Mámleket jer fondın kóbeytiw maqsetinde 1764-jıl shirkewge qaraslı jerlerdiń bir bólegi tartıp alındı. Dıyqanlardıń ǵalabalıq narazılıǵı Pugachyov kóterilisi hám basqa ishki máselelerdiń kelip shıǵıwına sebep boldı. Sırtqı siyasat tarawında korol húkimeti dvoryan hám sawdagerlerdiń Qara teńiz arqalı qolaylı sawda jollarına bolǵan umtılıwların esapqa alıp, qubla shegaralardıń qáwipsizligi ushın gúresti dawam ettirdi. Túrkiya menen bolǵan urıslarda Rossiya jeńiske eriskennen soń, Qırım xanlıǵı (1783) hám ulıwma Qara teńizdiń arqa jaǵası Rossiya imperiyası ıqtıyarına ótti. Shegara Dnestr dáryası boylap belgilendi. 70-90-jıllarda Ukrainanıń oń qırǵaǵı hám Belarus pútkilley Rossiyaǵa qosıp alındı. XIX ásir baslarında Aleksandr I imperator bolǵan dáwir (1801-25) de bir qansha reformalar ótkerildi, mámleket apparatanı zamanagóylestiriwge háreket etildi. Urıslar nátiyjesinde hám diplomatiyalıq iskerlik jolı menen 1801-jıl Shıǵıs Gurjistan, 1809-jıl Finlyandiya, 1812-jıl Batıs Gruzinstannıń bir bólimi hám Bessarabiya Rossiya imperiyası quramına kirgizildi. 1805 hám 1806-07-jıllarda Rossiya Napoleon Franciyasına qarsı koaliciya urısında qatnastı. 1812-jıl Napoleon armiyası Rossiyaǵa bastırıp kirdi, sol jıl 26-avgust (7-sentyabr) taǵı Barodino urısında francuz áskerleri úlken shıǵın kórdi hám shegindi. 1814-15-jıllardaǵı Vena kongressi qararlarına qaray, Polsha korollıǵı Rossiya imperiyasına ótti. Aǵartıwshılıq ideyalarınıń jayılıwı, XVIII ásir aqırındaǵı Francuz revolyuciyasınıń tásiri, rus armiyasınıń 1813-14 hám 1815-jıllardaǵı sırt el júrisleri dáwirinde Evropa mámleketlerindegi mámleket hám jámiyet dúzilisi menen tanısıw nátiyjesinde Rossiya jámiyetinde tereń sociallıq hám siyasiy ózgerisler islew zárúrligi haqqındaǵı pikirler payda boldı. 1816-23 jıllarda Rossiyadaǵı mámleket jáne sociallıq-siyasiy basqarıw principin qayta qurıw maqsetin gózleytuǵın jasırın jámiyetler payda boldı. Arqa hám Qubla jámiyet aǵzalarınıń qurallı kóterilisleri (1825-jıl dekabristler kóterilisi) bastırıldı. Kavkaz urısınıń sozılıp ketiwi hám onda Arqa Kavkaz xalıqlarınıń qattı qarsılıq kórsetiwi, 1853-56-jıllardaǵı Qırım urısında Rossiyanıń jeńiliske ushırawı imperator Nikolay I hákimiyatı siyasiy basqarıw principiniń daǵdarısın kúsheytti. Áne sol faktorlar qısıwı astında imperator Aleksandr II bir qansha reformalar ótkeriwge májbúr boldı. Atap aytqanda, 1861-jıl dıyqanlar reforması ótkerilip, XVII ásir ortalarında engizilgen krepostnoylıq huqıqı biykar etildi. 1860-70-jıllardaǵı reformalar mámleket ekonomikasın jańalaw hám kapitalistlik múnásibetlerdi rawajlandırıwǵa jol ashtı. Áyne waqıtta Rossiya qaraqshılıq urısların dawam ettirip, Qazaqstan hám Orta Aziya jerleriniń ádewirǵana bólegin basıp aldı, jergilikli xalıqlar basına sanaqsız azaplar saldı, bul jerlerde kolonizatorlıq tártiplerin ornattı. XIX ásirdiń 2-yarımında mámlekettiń túrli sociallıq qatlamlarında revolyuciyalıq keypiyat kúsheydi. 70-80-jıllarda bir qansha revolyuciyalıq shólkemler ("Jer hám erk", "Xalıq shıdamlılıǵı" hám basqalar) dúzilip, olar Rossiyada samoderjaviyeni awdarıp taslaw wazıypasın maqset etip aldı. 1881-jılda "Xalıq shıdamlılıǵı" shólkemi aǵzaları tárepinen Aleksandr II óltirildi. XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında revolyuciyalıq siyasiy partiyalar: Rossiya social-demokratiyalıq jumısshı partiyası (RSDRP) (bul partiya 1903-jılda bolshevikler hám mensheviklerden ibarat eki frakciyaǵa bólindi) hám Revolyuciyashı socialistler (eserlar) partiyası dúzildi. 1904-05-jıllardaǵı rus-yapon urısındaǵı jeńilis Rossiyadaǵı jaǵdaydı keskinlestirdi, bul bolsa 1905-07-jıllardaǵı revolyuciyaǵa alıp keldi. Revolyuciya dawamında Rossiya konstituciyalı monarxiyaǵa óte basladı; Mámleket duması shólkemlestirildi, jańa siyasiy partiyalar (Konstituciyalıq-demokratiyalıq, 17-oktyabr awqamı, Rus xalqı awqamı hám basqalar) maydanǵa shıqtı. 1914-18-jıllardaǵı [[Birinshi jáhán urısı]]nda Rossiya Antanta quramında qatnastı. Bul urıs 1917-jıl [[Fevral revolyuciyası]]na alıp kelgen taǵı bir social-ekonomikalıq hám siyasiy daǵdarıstıń tiykarǵı sebeplerinen boldı. Bul revolyuciya samoderjaviyeni awdarıp tasladı. Waqıtsha húkimet dúzildi, 1917-jıl 1-sentyabrde Rossiya respublika dep daǵaza etildi. 1917-jıl 25-oktyabrde Oktyabr revolyuciyası júz berdi. Vladimir Lenin basshılıǵındaǵı bolshevikler húkimet tóbesine shıqtı. Jumısshı, soldat hám dıyqan deputatları soveti hákimiyatı daǵaza etildi. 1918-jıl yanvarda Rossiya Sovet Federativ Socialistlik Respublikası (RSFSR) dúzildi, sol jılı iyulda burınǵı imperator Nikolay II atıp taslandı. 1917-22-jıllardaǵı Puqaralar urısı hám áskeriy intervensiya sebepli mámlekettegi bolshevikler partiyasınan tısqarı barlıq siyasiy partiyalar biykar etildi, jámiyet hám mámleketti shólkemlestiriwdiń áskeriy-kommunistlik principleri ("áskeriy kommunizm") engizildi, ámelde Kommunistlik partiya diktaturası ornatıldı. 1921-jıl "jańa ekonomikalıq siyasat" daǵaza etildi. 1922-jıl 30-dekabrde Sibirdegi Lena dáryası burınǵı Rossiya imperiyası aymaǵında dúzilgen RSFSR, [[Ukraina]], [[Belorussiya]] hám Zakavkazye respublikaları ([[Ázerbayjan]], [[Armeniya]] hám [[Gruziya]]) birgelikte Sovet Socialistlik Respublikaları Awqamın (SSSR) dúzdi. RSFSR xalıqları da SSSR diń pútkil tariyxı dawamında mámleketti industrialaw, awıl xojalıǵın kollektivlestiriw salmaǵın, 20-40-jıllardaǵı ǵalabalıq repressiyalar azapların bastan keshirdi, Ekinshi jáhán urısındaǵı jeńiske, 60-70-jıllardaǵı Texnika revolyuciyasına úlken úles qostı. 70-jıllar aqırı hám, ásirese, 80-jıllarda ekonomikada unamsız principler sezile basladı. Kóp tárepten qorǵaw ónimleri óndiriske qaratılǵan sanaat mámlekettiń ǵalabalıq mútájlik buyımları óndiriske bolǵan talabın qandıra almaytuǵın edi. Miynet ońimdarlıǵınıń tómenligi, onı asırıwǵa qızıqtırıwshı faktorlardıń joq ekenligi, pútkil jámiyette byurokratlıq háwij alǵanlıǵı hám basqa illetler óz tásirin kórsetti. 1985-jıl "qayta qurıw" siyasatı daǵaza etildi. Biraq tez arada júz bergen siyasiy waqıyalar ekonomikaǵa qattı soqqı berdi. 1990-jıl 12-iyunda RSFSR diń mámleketlik suverenitet tuwrısındaǵı Deklaraciya qabıllandı. 1991-jıl 25-dekabrde RSFSR Joqarǵı Keńesi Rossiya mámleketiniń rásmiy atı Rossiya Federaciyası (Rossiya) dep atalıwın tastıyıqladı. 1991-jıl martında RSFSR prezidenti lawazımı shólkemlestirildi (1991-jıl iyunda Boris Yeltsin RSFSR prezidenti etip saylandı). 1991-jıl avgust krizisinen keyin sol jıl dekabrde RSFSR, [[Belorussiya]] hám [[Ukraina]] basshıları Belaya veja pushchasi pitimine qol qoyıp, SSSR tamamlanılǵanın hám Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq awqamı (ǴMDA) dúzilgenin járiyaladı. Rossiya SSSR diń huqıqıy miyrasxorı bolıp qaldı. 1992-jıl yanvarda basqarıw-buyırıw sistemasınan bazar ekonomikasına ótiw maqsetin gózleytuǵın ekonomikalıq reforma baslanıwı daǵaza etildi. Reformanı ótkeriwdegi qáteler hám izbe-izlik joqlıǵı sebepli ekonomika tarmaqlarında krizis jaǵdayları júz berdi, bul bolsa xalıqtıń turmıs dárejesi tómenlewine alıp keldi. 1993-jıl sentyabr-oktyabr daǵdarısı dawamında Prezident pármanı menen Sovet sisteması tamamlandı. Sol jılı dekabrde Federal jıynalısqa saylaw ótkerildi. 1996-jıl Boris Yelsin 2-márte prezident etip saylandı. 2000-jılda prezident lawazımına saylaǵan Vladimir Putin jol qoyılǵan qáte hám kemshiliklerdi sazlaw ilajların kóre basladı. Ol prezident retinde shet el saparın Ózbekstannan baslaǵanlıǵı itibarǵa ılayıq. Rossiya - SSSR diń huqıqıy miyrasxorı retinde 1945-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetti 1992-jıl 20-martta tán alǵan hám diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan. Milliy bayramları - 12-iyun - Suverenitet haqqında deklaraciya qabıl etilgen kún (1990), 7-noyabr - Shártlesiw hám doslıq kúni (1996), 12-dekabr Rossiya Konstituciyası kúni (1993). == Tiykarǵı siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları hám basqa jámiyetlik shólkemleri == "Birden-bir Rossiya" partiyası, 2003-jıl tiykar salınǵan; Liberal demokratiyalıq partiya, 1992-jıl dizimge alınǵan; "Яблоко" demokratiyalıq partiyası, 2001-jıl dúzilgen; "Oń kúshler awqamı" partiyası, 2001-jıl dúzilgen; Rossiya Federaciyası Kommunistlik partiyası, 1993-jıl dizimge alınǵan; sonıń menen birge, Rossiya demokratiyalıq partiyası, "Евразия", "Internatsional Rossiya", Rossiya konservativ partiyası, Rossiya Federaciyası Xalıq partiyası, Rossiya xalıq watandı súyiwshilik partiyası, Rossiya xalıq respublikashılar partiyası, "Liberal Rossiya" partiyası, "Isbilermenlikti rawajlandırıw partiyası", Rossiya Miynet partiyası, Pensionerler partiyası, Rossiya social-demokratiyalıq partiyası hám basqa partiyalar; "Urıs húrmetlileri - tınıshlıq ushın", "Ásker anaları", "Qádir-qımbat hám mehir-miriwbet" hám basqa háreketler iskerlik kórsetedi. Rossiya ǵárezsiz kásiplik awqamları federaciyası kóplegen tarmaq kásiplik awqamların birlestiredi. == Xojalıǵı == Rossiya - industrial-agrar mámleket. Onıń aymaǵı 12 iri ekonomikalıq rayon (Arqa, Arqa-Batıs, Oraylıq, Volga-Vyatka, Oraylıq qaratopıraq, Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Ural, Batıs Sibir, Shıǵıs Sibir, Uzaq Shıǵıs hám Kaliningrad wálayatı) ǵa bólingen. Milliy dáramatta sanaattıń úlesi 44,5%, awıl xojalıǵı úlesi 10%, qurılıs 11,5%, transport, baylanıs, materiallıq texnika támiynatı, tayarlaw hám basqa tarmaqlardıń úlesi 34%. Ekonomikada mámleketke qaraslı kárxanalar menen bir qatarda menshikli, aralas kárxanalar da bar. == Sanaatı == Rossiya kómir, neft, tábiyiy gaz qazıp alıwda, elektr energiya, mineral tógin, gezleme, polat, prokat, cement óndiriste dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Mámleket eksport hám janılǵı energetika balansında neft hám de tábiyiy gazdıń áhmiyeti úlken. Nefttiń kóp bólimi Volgaboyı, Ural regionında, Batıs Sibir, Rossiya Evropa bólegi arqa, Saxalin hám basqa orınlarda qazıp alınadı. Neft shiyki óniminiń kópshilik bólimi "LUKoyl", "Slavneft", "Rosneft", "Bashneftexim" kompaniyalarınıń kárxanalarında qayta islenedi. Rossiyada qazıp alınǵan nefttiń 99,5% "Transneft" awqamınıń magistral trubaları (jámi uzınlıǵı 48,5 mıń km) arqalı tasıp beriledi. Anıqlanǵan gaz rezervleri boyınsha Rossiya dúnyada 1-orında (32% ten kóbirek) turadı hám dúnyada qazıp alınıp atırǵan gazdıń 30% in támiyinleydi. Tábiyiy gazdıń tiykarǵı bólimi YamalNenets avtonomiya okrugindegi Urengoy, Yamburg, Zapolyarye, sonıń menen birge, Orenburg kánlerinen alınadı. Jámi gazdıń 94% in "Gazprom" awqamı qazıp shıǵaradı. Magistral gaz trubaları uzınlıǵı - 150 mıń km. Ishki bazarǵa jetkerip beriletuǵın gazdıń 15% kommunal turmıslıq tarawǵa, sonday-aq, xalıq mútájligine, qalǵan bólegi sanaat óndiriske isletiledi. Kómir rezervleri 22 iri kómir háwizinde hám 115 bólek kánde jaylasqan. Kuzbass hám Pechora, KanskAchinsk, Qubla Yakutiya háwizleri Rossiyanıń eń iri kómir kánleri bolıp tabıladı. Rossiyada 72 akciya jámiyeti hám 6 mámleket unitar kárxanası kómir qazıp alıw menen shuǵıllanadı. Olar quramında 114 shaxta hám 125 ashıq kán bar. 68 bayıtıw hám 1 briket fabrikası isleydi. Neft hám gaz benen bir qatarda kómir Rossiyada elektr hám ıssılıq energiyası óndiristiń tiykarǵı dáreklerinen biri; metallurgiya, ximiya hám basqa sanaat tarmaqları ushın teńsiz shiyki ónim bolıp tabıladı. 2001-jıl Rossiyada 888 mlrd. kVt saat elektr energiya payda etildi. Barlıq elektr stanciyalar Rossiya tutas elektr energetika sistemasına birlesken. Oǵan qaraslı magistral elektr liniyalari hám elektr podstyalarini Rossiya energetika hám elektrlestiriw ashıq túrdegi akciya jámiyeti ("EES Rossiya") basqaradı. Ximiya hám neft ximiyası sanaatında plastmassa, ximiyalıq talshıq, mineral tógin, sulfat kislota, sintetikalıq smola hám kauchuk, avtopokrishka, lak boyaw, agrosanaat kompleksi hám medicina sanaatı ushın túrli elementler islep shıǵarıladı. Onıń iri kárxanaları shiyki ónim dáreklerine jaqın jerler - Perm wálayatı, Kola yarım aral, [[Tatarstan]], [[Bashqurtstan]], Batıs Sibir, Uralda qurılǵan. Keyingi waqıtlarda shiyki ónim dáreklerinen uzaǵıraq bolsa da, qarıydarlarǵa jaqın orınlarda ximiya kárxanaları qurıla basladı. Bul kárxanalar "Akron" (Novgorod wálayatı), "Yaroslavl shina zavodı", "Stavropolpolimer", "Voskresensk mineral ugit" (Moskva wálayatı), "Era" hám "Fosforit" (Leningrad wálayatı), "Kuybishevazot" hám "Volgapromxim" (Samara wálayatı) akciya jámiyetleri hám de Angara neft ximiyası kompaniyası hám basqalar quramına kiredi. Metallurgiya mámleket sanaatınıń eń rawajlanǵan tarmaqlarınan biri bolıp tabıladı. Onıń tolıq formatlı kárxanaları Ural (Magnitogorsk, Chelyabinsk, Nijniy Tagil), Oraylıq ekonomikalıq rayonlarında (Lipetsk, Tula) hám Batıs Sibirde (Novokuznetsk) jaylasqan bolıp, shoyın, polat, tayın prokat islep shıǵaradı. Qalayı, mıs, qorǵasın, ruwx, alyuminiy, volfram, nikel, molibden reńli metallurgiyanıń eń zárúrli ónimleri bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı orayları: Norilsk, Krasnoyarsk, Irkutsk, Sayanogorsk hám basqalar. Mashinasazlıq hám metall islew sanaatı kárxanaları Rossiyanıń hámme ekonomikalıq rayonlarında bar. XX ásir aqırı - XXI ásir baslarında energetika, transport, ximiya, neft mashinasazlıǵı, aviaciya hám raketakosmos sanaatı, radioelektronika, elektrotexnika sanaatı mashinasazlıǵı, priborsazlıq, elektron sanaatı hám kemasazlıq ásirese tez rawajlandı. Stanoksazlıq hám ásbapsazlıq sanaatı jańa túrdegi ónimli ásbap-úskeneler islep shıǵarıwdı kóbeytti. Rossiyanıń 72 subiektinde qorǵaw sanaatı tarmaqlarınıń 1700 kárxana hám shólkemi bar. Dúnyadaǵı aǵash rezervleriniń 22% i Rossiyaǵa tuwrı keledi. Rossiya orman sanaatı aǵash tayarlaw, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz, gidroliz hám aǵash ximiyası tarmaqların óz ishine aladı. Arxangelsk, Siktivkar, Yenisey, Bratsk, Amur orman sanaatı kompleksleri júzege kelgen. Qurılıs materialları sanaatı orayları: Ural, Volgaboyı, Arqa Kavkaz hám Oraylıq ekonomikalıq rayonları bolıp tabıladı. Jeńil sanaatta toqımashılıq jetekshi orında. Onıń iri orayları bolǵan Ivanovo, Moskva, Yaroslavl, Orexovo Zuyevo, Tver qalalarında sabaq, zıǵır, shayı, jún gezlemeniń kópshilik bólimi islep shıǵarıladı. Barlıq ekonomikalıq rayonlarda xalıqtıń mútájliklerine qaray hám shiyki ónim dárekleri múmkinshiliklerine uyqas túrde azıq-awqat sanaatı rawajlandırılǵan. Gósh, sarı sarıımay sır, konserva, qant, may zavodları qurılǵan. Arqa hám Uzaq Shıǵısta, Qara, Azov hám Kaspiy teńizleri átirapında iri balıq sanaatı kárxanaları bar. Awıl xojalıǵına jaramli jerler 197,6 mln. gektar; sonnan 85,4 mln. gektarı awdarılatuǵın jer, qalǵan bólimi pishenzar hám jaylaw. Awdarılatuǵın jerlerdiń 4/5 bólegi Oraylıq, Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Ural hám Batıs Sibir ekonomikalıq rayonlarına tuwrı keledi. Awıl xojalıǵı jalpı óniminiń 47,2% in dıyqanshılıq hám 52,8% in shárwashılıq beredi. Tiykarǵı eginleri: ǵálle, qant láblebi, ayǵabaǵar, kartoshka, palız eginleri, zıǵır hám basqalar. Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Batıs Sibir, Ural hám Oraylıq rayonlarda biyday, Arqa, Arqa-Batıs hám Oraylıq rayonlarda zıǵır, Arqa Kavkaz, Volgaboyı, Oraylıq rayonlarda ayǵabaǵar, Oraylıq hám Arqa Kavkazda qant láblebi jetilistiriledi. Túrli rayonlarda miywe, mayda hám júzim baǵları bar. 4,29 mln. gektar jer suwǵarıladı (tiykarınan, Arqa Kavkaz hám Volga boyında). Rossiyanıń ekonomikalıq hám tábiyiy shárayatı shárwashılıqtıń barlıq tarmaqların rawajlandırıw ushın qolaylı. Volgaboyı, Batıs Sibir, Arqa Kavkaz, Ural, Oraylıq ekonomikalıq rayonlarda qaramal kóbirek baǵıladı. Iri qalalar átirapında sút shárwashılıǵı hám shoshqashılıq, shet arqada buǵashılıq hám haywanlardı baǵıw rawajlanǵan. Kóplegen orınlarda qusshılıq, palshılıqqa úlken itibar beriledi. XX ásirdiń 90-jıllarınan awıl xojalıǵında da reformalar ótkerile basladı, jerge iyelik etiwdiń jańa formaların engiziwge kirisildi. == Transportı == Rossiyada zamanagóy transporttıń hámme túrleri rawajlanǵan. Transport jolı uzınlıǵı - 139 mıń km (86 mıń km magistral temirjol), qattı qatlamlı avtomobil jolları uzınlıǵı - 754 mıń km, keme qatnaytuǵın ishki suw jolları uzınlıǵı - 84,6 mıń km (Belomor-Baltik kanalı, Moskva atlı kanal, Volga-Don kanalı, Volga-Baltik suw jolı hám basqalar), magistral neft hám gaz trubaları uzınlıǵı - 213 mıń km. Transport jolılardıń eń kóp qatnaytuǵın hám kóp júk tasılatuǵın magistralları elektrlestirilgen. Mámleket júk aylanbasınıń 70% i temirjol transportına tuwrı keledi. Ishki júklerdiń bir bólegi avtomobil hám dárya transportında, sırtqı sawda júkleriniń kópshiligi teńiz transportında tasıladı. Teńiz sawda flotınıń kólemi - 8,3 mln. tonna dedveyt. Eń iri teńiz portları: Sankt-Peterburg, Vanino, Kaliningrad, Murmansk, Novorossiysk, Arxangelsk, Vladivostok. Iri avtomobil jolları kesilisken qalalar: [[Moskva]], [[Sankt-Peterburg]], Novosibirsk, Xabarovsk, Adler, Mineralniye Vodi. Hawa transportınıń áhmiyeti úlken. Barlıq ekonomikalıq rayonlar, iri qalalar ortasında, jaqın hám uzaq shet el mámleketleri menen aviaciya reysi jolǵa qoyılǵan. Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibirsk, Yekaterinburg, Irkusk, Vladivostokda iri xalıq aralıq aeroportlar bar. Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibrsk, Nijniy Novgorod, Samara, Yekaterinburg qalalarında metropoliten qurılǵan. == Sırtqı sawda == Rossiya - dúnyada qúdiretli eksport hám import múmkinshiliklerine iye bolǵan mámleketlerden biri. Ol shetke mashina hám úskeneler, transport quralları, metall, qımbat bahalı taslar, neft, tábiyiy gaz, kómir, ximiyalıq elementler, aǵash, kauchuk, shiyki teri, toqımashılıq ónimleri hám basqalardı eksport etedi. Shetten elektronika, ruwzıger texnikası, xalıq tutınıw buyımları, awıl xojalıǵı ónimleri hám shiyki ónimin satıp aladı. ǴMDA, Baltik boyı mámleketleri, Italiya, AQSh, Ullı Britaniya, Germaniya, Polsha, Niderlandiya, Turkiya, Qıtay hám basqa mámleketler menen sawda etedi. Pul birligi - rubl. == Medicina xızmeti == Xalıqtıń densawlıǵın saqlaw sisteması XX ásirdiń aqırlarında rawajlana basladı. Mámleket poliklinikaları hám emlewxanaları menen bir qatarda menshikli emlewxanalar da ashıldı, alternativ medicinalıq xızmet formaları rawajlana basladı. 90-jıllardıń ortalarında Rossiyada 12 mıńǵa jaqın emlewxana shólkemi bolıp, olarda 4 mln. ǵa jaqın xızmetker, sonday-aq barlıq qánigeliktegi 650 mıń shıpaker jumıs isledi. Hár 10 mıń xalıqqa emlewxanalarda 135 orın tuwrı keldi. Medicina salasındaǵı ilimiy jumıstı Rossiya medicina Pánler Akademiyası bekkemlendirip turadı. Rossiyada 7 mıńǵa jaqın sanatoriya hám basqa dem alıw mákemeleri bar. Shıpakerler hárbir ekonomikalıq rayondaǵı medicina joqarı oqıw orınlarında tayarlanadı. == Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy bilimlendiriw mákemeleri == Rossiyada tálimniń barlıq túrlerin jetilistiriwdiń maqset hám wazıypaları 2000-jılda qabıl etilgen Rossiya Federaciyası Milliy tálim doktrinası hám 2010-jılǵa shekem bolǵan dáwirde tálimdi modernizaciyalaw koncepciyasında belgilengen. Keleside de ulıwma tálim mektebi jetkinshekke tálim hám tárbiya beriwdiń tiykarǵı buwını bolıp qaladı. 2000-jıl mámlekette 68 804 mektep bolıp, onıń 635 ewi menshikli mektep edi. Olarda 1 748 mıń oqıtıwshı 20 879 mıń oqıwshıǵa tálim beredi. Rossiyada óner texnikadan tálim beretuǵın texnika kolledjleri, kommerciya bilim orınları, oraylar, biznes mektepler hám basqalar bar. 2000-jılda 2 589 mámleket orta arnawlı oqıw jurtında 2 312 mıń oqıwshı tálim aldı. Joqarı oqıw orınları quramına universitet, oqıw akademiyaları, joqarı bilim orınları, konservatoriya hám instituttlar kiredi. 2000-2001-oqıw jılı Rossiyadaǵı 965 joqarı oqıw jurtında 4 742 student oqıdı, sonday-aq, 358 mámleketlik emes joqarı oqıw jurtında 471 student tálim aldı. [[Moskva]], [[Sankt-Peterburg]], Samara, Yekaterinburg universitetleri eń áyyemgi hám iri universitetler esaplanadı. Rossiya Pánler akademiyası mámlekettegi ilimiy izertlewler jumıslarına basshılıq etedi, onıń instituttları ilim-pánniń eń áhmiyetli tarawlarında ilimiy izertlewler júrgizedi. Bunnan tısqarı, Rossiya medicina Pánler Akademiyası, Rossiya tálim akademiyası, awıl xojalıq Pánler Akademiyası, Rossiya kórkem akademiyası (1992) nda iskerlik júrgizedi. Rossiyada 130 mıńnan kóp kitapxana bar. Eń irileri: Rossiya mámleket kitapxanası (42 mln. shıǵarma), Rossiya milliy kitapxanası (33 mln. shıǵarma), M. I. Rudomino atındaǵı ulıwma rossiya mámleket sırt el ádebiyatı kitapxanası (4,4 mln. shıǵarma), Mámleket ulıwmalıq tariyx kitapxanası (3,2 mln. shıǵarma), Mámleket sociallıq-siyasiy kitapxanası (2,2 mln. shıǵarma) hám basqa 2000-jıl mámlekette 1 664 muzey isledi. Ataqlıları: Ermitaj, Petergof, Kunstkamera, Moskva Kremli, Mámleket tariyx muzeyi, Tretyakov galereyası, "Spassk Lutovinovo", "Tarxanlar" hám basqalar. == Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi == Rossiyada 5 758 atamada gazeta basıp shıǵarıladı; sonnan 333 i ulıwma Rossiya gazetaları bolsa, qalǵanları milliy respublikalar, avtonomiyalı wálayatlar, úlke hám wálayatlar, okrug, qala, rayonlar kóleminde shıǵatuǵın hám tarmaq gazetaları hám basqalar. Eń irileri: "Izvestiya" ("Informaciya", 1917-jıldan), "Pravda" ("Haqıyqat", 1912-jıldan), "Trud" ("Miynet", 1921-jıldan), "Komsomolskaya pravda" ("Komsomol haqıyqatı", 1925-jıldan), "Nezavisimaya gazeta" ("Ǵárezsiz gazeta", 1990-jıldan), "Obshaya gazeta" ("Ulıwma gazeta", 1997-jıldan), "Novie izvestiya" ("Jańa xabarlar", 1997-jıldan), "Selskaya jizn" ("Awıl turmısı", 1918-jıldan), "Ekonomicheskaya gazeta" ("Ekonomikalıq gazeta", 1918-jıldan), "Uchitelskaya gazeta" ("Oqıtıwshılar gazetası", 1924-jıldan), "Literaturnaya gazeta" ("Ádebiyat gazetası", 1925-jıldan). 2 781 atamada jurnal shıǵarıladı; eń iri kórkem ádebiyatqa baylanıslı jurnallar: "Noviy mir" ("Jańa dúnya", 1925-jıldan), "Znamya" ("Bayraq", 1931-jıldan), "Oktyabr" (1924-jıldan), "Inostrannaya literatura" ("Shet el ádebiyat", 1955-jıldan), "Novoye vremya" ("Jańa dáwir", 1943-jıldan; 1899-1943-jıllarda "Ogonyok"), "Rabotnitsa" ("Jumısshı hayal", 1923-jıldan), "Krestyanka" ("Dıyqan hayal", 1922-jıldan) hám basqalar. Rossiya mámleket teleradio sektorı PO kanal hám 120 ǵa jaqın radiostanciyadan ibarat (2001). Kommerciya telekanalları hám radiostanciyaları da bar. RATATASS informaciya agentligi, Rossiya "Novosti" informaciya agentligi, "Interfaks" informaciya agentligi iskerlik júrgizedi. == Ádebiyatı == Xalıq qosıqları tiykarındaǵı awızeki dóretiwshilik XI-XVII ásirlerde joqarı basqıshqa kóterildi. Bárinen burın dıyqanlar miynetin hám olardıń krepostnoylıqqa qarsı keypiyatın sáwlelendiriwshi shıǵarmalar, XVIII ásirden jumısshılar ómirin sáwlelendiretuǵın qosıqlar jaratıldı. Dástanlarda watan dushpanlarına qarsı gúresken Ilya Muromets, Dobrinya Nikitich, Vasiliy Buslayev sıyaqlılardıń qaharmanlıǵı maqtap tilge alındı. Áyyemgi rus ádebiyatınıń (X ásir aqırı - XVII ásirler) dáslepki jazba estelikleri Kiyev Rusında jaratıldı. Rus xalqınıń birligi máseleleri bul dáwir ádebiyatınıń tiykarǵı teması edi. "Igor polki urısnaması" XII ásir aqırındaǵı salmaqlı kórkem ádebiyatqa baylanıslı estelik bolıp tabıladı. XIV-XV ásirlerde kóplegen ápsanalıq, tariyxıy qıssalar jaratıldı ("Novgorodlıq hám suzdallıqlar urısı haqqında ańız", Novgorodlıq Ionn haqqındaǵı ańızlar gruppası, "Smolensklik Merkuriy qıssası", "Temur haqqında qıssa" hám basqalar). XV-XVI ásirler ádebiyatında siyasiy ańız hám publicistika rawajlandı. XVII ásirde ádebiyat turmıs penen jaqınlastı, prozalıq dóretpelerde insannıń ruwxıy jaǵdayın analiz etiwge tiykarǵı itibar berile basladı. Rus ádebiyatı siyasiy turmısı jáne social gúrestiń ayırım tarawların sáwlelendiriw arqalı dúnyalıq temalardı sáwlelendiriwge ótti. XVIII ásirde qıssa, muhabbat lirikası, sociallıq-siyasiy poeziya hám satira rawajlandı (V. Trediakovskiy, M. Lomonosov, A. Sumarokov dóretiwshligi). D. Fonvizin, I. Krilov haqıyqat pyesaları, Ya. Knyajnin, G. Derjavin qosıqları, N. Kapustazin hám A. Radishchev prozası dańq shıǵardı. XIX ásir baslarında V. Jukovskiy romantizm ruwxında dóretiwshilik ete basladı. Romantizmniń kóterilis baǵdarı jas A. S. Pushkin hám de dekabrist shayırlar K. Rileyev, V. Kyuxelbeker, A. Bestujev Marlinskiy, A. Odoyevskiy hám basqalar dóretiwshiliginde kórinetuǵın boldı. A. Pushkin jańa rus ádebiyatına tiykar salındı. M. Lermontov onıń dástúrlerin dawam ettirdi. N. Gogol dóretpeleri rus ádebiyatında sın kózqarastan realizm úzil-kesil júzege kelgenligin tastıyıqladı. XIX ásirdiń 40-jıllarında V. Belinskiy ilimiy ádebiy sınshılıq tiykarların jarattı. A. Gersen, N. Chernishevskiy, N. Dobrolyubov, D. Pisarev publicistikası jámiyet illetlerin áshkaraladı. XIX ásirdiń 2-yarımında sın kózqarastan realizm húkim súrdi (F. M. Dostoyevskiy, A. F. Pisemskiy, I. S. Turgenev, I. A. Goncharov, A. P. Chexov hám basqalar dóretiwshiligi). L. Tolstoy "Urıs hám tınıshlıq" romanında keń qamtılǵan tariyxıy waqıyalar hám insaniy táǵdirler hár túrliliginiń kórkem súwret úlgisin jarattı. A. P. Chexov dóretiwshiligi sociallıq ózgerislerdi sáwlelendirdi. XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında A. M. Gorkiy, I. A. Buǵanın, V. V. Veresayev ádebiyatqa kirip keldi. Keyin simvolistler, akmeistlar, futuristlar payda boldı. V. Ya. Bryusov, A. A. Blok, N. V. Gumilyov, A. A. Axmatova, O. E. Mandelshtam, S. A. Yesenin, B. L. Pasternak hám basqalar dóretiwshiligi ádebiyattı oǵada janlandırıp jiberdi. V. V. Mayakovskiy natıqlıq poeziyasın joqarı tekshege kóterdi. XX ásirdiń 1-yarımında M. M. Zoshchenko waqıyaları, A. P. Platonov, K. A. Fedin, V. A. Kaverin, M. A. Sholoxov, M. A. Bulgakov, A. Tolstoy romanları ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma janrın rawajlandırdı. Ekinshi jáhán urısı hám onnan keyingi dáwirde kópshilik jazıwshılar (I. G. Erenburg, A. T. Tvardovskiy, Ye. A. Yevtushenko) insaniyat basına túsken azaplardı súwretlewshi hám tınıshlıq hám de adamgershilikke shaqırıwshı dóretpeler jaratıldı. M. A. Sholoxov, M. Kalinin, G. Baklanov, Yu. Bondarev, B. Vasilyev dóretpelerinde urıs tábiyat kórinisleri keń kólemde sáwlelendirildi. 50-jıllardıń ortalarında shaxsqa sıyınıw qaralanıwı sebepli baslanǵan "jıllılıq" dáwirinde V. D. Odinsevdiń "Nannıń ózi nesiybe emes" romanı, V. V. Ovechkinniń "Rayonnıń ápiwayı kúnleri" qıssası, A. Ya. Yashinniń "Ǵıjaqlar" gúrrińi, P. F. Nilinniń "Shápáátsizlik" hám "Sınaq múddeti" qıssaları, S. Antonov hám V. F. Tendryakovtiń prozalıq dóretpelerinde ideologiyalıq isenimler biykarlandı, byurokratlıq sın pikir astına alındı, awıldaǵı qalaqlıqlar áshkaralandı. Biraq siyasiy "jıllılıq" haqıyqıy dóretiwshilik erkinlikke alıp kelmedi. 60-jıllar ortalarında ádebiyat ústinen siyasiy qadaǵalaw kúsheydi. Kóplegen qálem iyeleri (A. Soljenitsin, V. Voynovich, B. Pasternak, S. Sokolov hám basqalar) niń siyasiy repressiyalar dáwiri qorqınıshların insanlar táǵdiri mısalında súwretlegen hám jámiyet illetlerin sáwlelendirgen dóretpeleri Rossiyada basıp shıǵarılıwına ruxsat berilmedi. Olardıń ayırımları sırt ellerde basılǵan bolsa, "qayta qurıw" dáwirinde Rossiyada da dúnya júzin kórdi. "Qayta qurıw" dáwirinde "áshlara etiwshi" dóretpeler kóplegen dúnyaǵa keldi, ásirese, publicistika rawajlandı. Rásmiy socialistlik ideologiya qabıǵına sıymaytuǵın dóretpeler (Bulgakovtiń "Íyt júrek" qıssası, Pasternaktıń "Doktor Jivago" romanı, Soljenitsin, V. V. Nabokov hám basqa jazıwshılardıń dóretpeleri) de basıp shıǵarıldı. == Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri == Áyyemgi rus kórkem óneri sgıǵıs slavyan qáwimleri kórkem mádeniyatı jetiskenlikleri tiykarında, qońsılas mámleketler, ásirese, Vizantiya mádeniyatı tásirinde qáliplesken. Kiyevtegi ayoSofiya ibadatxanası (1030 -40) saqlanǵan. 13 gúmbezli bul ibadatxana úlgisinde Novgorodta da Sofiya ibadatxanası (1045-50) onnan ápiwayılaw etip qurıldı. 1036-jılǵa tiyisli qoljazbada Chernigovtaǵı Spas Preobrajeniye sobori tilge alınǵan. XII-XIII ásirlerde rus mádeniyatı rawajlandı, iri imarat (ibadatxana, monastr, saray) lar qurıldı, olar freska, mozaika menen bezetildi, ikona kórkem óneri, kitap miniatyurası joqarı dárejege kóterildi. XIX ásirde Moskva Kremli dáslep emennen (1339), keyin aqtastan (1367) qurıldı. XV ásir 2-yarımında oraylasqan rus mámleketiniń shólkemlestiriliwi sebepli Moskva iri mádeniy orayǵa aylandı. XVI ásirde bul jerde tas ibadatxanalardıń ayrıqsha forması - shatır tárizli tóbeli minarlar (Kolomenskoye awılındaǵı Vozneseniye shirkewi, Moskvadaǵı Vasiliy Blajenniy ibadatxanası hám basqalar) qurıldı. Nijniy Novgorod, Tula, Kolomna, Zaraysk, Smolensk, Serpuxovda kremller qurıldı. Turar jaylardıń kópshiligi aǵashtan islendi. XIV ásir aqırı - XV ásir baslarında rus súwretshiligi jańa tekshege kóterildi, Moskvada Feofan Grek, Andrey Rublyov sıyaqlı ataqlı súwretshiler dóretiwshilik etti. XV ásir aqırı hám XVI ásir basında Dionisiy ibadatxana diywalına sızǵan áwliyeler súwretleri menen dańq qazandı. XVII ásir súwretlew kórkem óneri dúnyalıq mazmun menen bayıdı. Arqa Kavkazda tastan xristian ibadatxanaları, keyin kóplegen meshitler qurıldı, metalldı kórkem islew kórkem óneri joqarı dárejege kóterildi. XVIII ásir - XIX ásirdiń 1-yarımında Evropa menen baylanıs kúsheyiwi sebepli onnan kóplegen súwretshiler Rossiyaǵa keldi; rus súwretshileri Batısta tálim aldı. 1757-jıl Peterburgta Evropa qatlamındaǵı kórkem akademiyaǵa tiykar salındı. Qala qurılısına itibar kúsheydi, rus arxitekturası Batıs Evropa usılında rawajlandı, barokko, klassicizm usılları kirip keldi. Rossiya qalaların qayta qurıwdıń 400 ge jaqın joybarı islep shıǵıldı. Matvey Kazakov, Andrey Nikiforovich Voronixin, Andreyan Zaharov, Karl Rossi sıyaqlı ataqlı arxitektorlar jetilisip shıqtı. Bul dáwir súwretlew kórkem ónerinde portret janrı ósti. XVIII ásirdiń 2-yarımında D. G. Levitskiy, V. L. Barovikovskiy, F. I. Shubinlerdiń dóretiwshiligi rus súwretlew kórkem ónerinde salmaqlı orın aldı. O. A. Kiprenskiy, V. A. Tropinin, K. P. Bryullov sıyaqlı súwretshiler zamanlaslardıń ruwxıy jaǵdayın zor uqıp penen sáwlelendirdi. XIX ásir ortalarında xojalıq janr ósip bardı. Arxitektorlıq penen sáykes tárizde ámeliy kórkem óneri de rawajlandı. Aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, keramika, tigiwshi hayallıq salasında elegant buyımlar tayarlaw úrp boldı. XIX ásirdiń 2-yarımında jańa qurılısshılıq materialları (metall konstrukciyalar) nan paydalanıp sanaat hám transport imaratları júzege kele basladı, bank, emlewxana, mıymanxana, kóp qabatlı turar jaylar qurılısı háwij aldı. XX ásir baslarında súwretlew kórkem óneri rawajlandı: Ilya Repin, Ivan Kramskoy, Nikolay Yaroshenko, Sergey V. Ivanov sıyaqlı súwretshiler ózine tartıp turatuǵın tartımlı dóretpeler jarattı. 1917-jıl oktyabr awdarıspaǵı kórkem óner xalqın ekige bóip jiberdi. Kazimir Malevich, Yevgeniy Lansere ózlerin "revolyuciya jırshısı" dep ataydı. Aleksandr Benua, Konstantin Somov sıyaqlı ataqlı súwretshiler bolsa sırt ellerge basın alıp ketti. Sovet dáwirinde milliy bisotti saqlaw haqqındaǵı dekretlerge qaramay, tek revolyuciyaǵa xızmet etetuǵın kórkem óner dóretpeleriǵana saqlap qalındı, basqaları jırtqıshlıq penen joq etip taslandı. Krizis hám de puqara urısı waqıyaları hám qaharmanların súwretlewshi súwret hám háykeller jaratıw xoshametlendirildi. Arxitektorlar úlken qala hám imaratlar proektlerin sıza basladı. 40-jıllardıń 2-yarımı hám 50-jıllarda Ekinshi jáhán urısında wayran bolǵan qalalardı qayta qayta tiklew hám jańa sanaat orayların qurıwǵa kirisildi. Stalingrad (Volgograd), Smolensk, Kursk, Novgorod sıyaqlı qalalar tazadan qurıldı. Moskvada biyik imaratlar (Moskva universiteti, arxitektorlar L. V. Rudnev, S. Ye. Chernishev, P. V. Abrosimov, A. F. Xryakov; mıymanxanalar), Awıl xojalıǵı jetiskenlikleri kórgizbesi sıyaqlı záwlim imaratlar, arxitekturalıq kompleksler, kóp qabatlı turar jaylar júzege keldi. Zamanagóy joybarlar tiykarında industrial qurılıs usıllarınan, jıynalatuǵın temir beton hám basqa da jańa qurılıs materiallarınan paydalanıwǵa ótildi. Súwretshiliktiń barlıq janrları rawajlandı. Xojalıq janrda A. A. Milnikov, Fyodor Reshetnikov, Arkadiy Plastov, portret janrında Martiros Saryan, Viktor Oreshnikov, karikaturada Baris Prorokov, Kukrinkslar, Vitaliy Goryayev, estampta Georgiy Vereyskiy, Yu. I. Pimenev, músinshilikte Nikolay Tomskiy, L. Ye. Kerbel, Ye. V. Vuchetich, M. K. Anikushin, teatr hám kino súwretshiliginde V. Rindin, N. Zolotaryov, E. Stenberg, reńli súwretlewde N. Andronov, V. Popkov, T. Salaxov tartımlı dóretpeler jaratt. Keyingi jıllarda sociallıq ómirge qızıǵıwshılıq kúsheydi. Xalıq ónermentshiliginiń aǵashsazlıq, gúzeshilik, naǵıs oyıwshılıq, ıdıslardı bezetiw, súyek naǵıs oyıwshılıǵı, tas ustashılıq, kesteshilik, gilemshilik sıyaqlı túrleri rawajlandı. == Muzıka == Áyyemgi rus muzıkası óz mazmunı, janrı, forma hám kórinis qurallarına kóre hártútli bolıp, miynet, dástúr, qaharmanlıq, házil hám muhabbat qosıqlarınan ibarat. Xalıq xorında geterofoniyaǵa tiykarlanǵan kóp dawıslı muzıka forması rawajlandı. Tiykarǵı muzıka ásbapları - gusli, domra, keyinirek balalayka, gitara, garmon, bayan hám basqalar. Skomoroxlar kórkem óneri xalıq dóretiwshiligine jaqın bolǵan. X ásir aqırında xristian dini qabıl etilgennen soń, shirkew qosıqshılıǵı rawajlandı, muzıka jazıw ózlestirildi. XVII-XVIII ásirlerde shirkew qosıqshılıǵında kóp dawıslılıq payda bolıwı menen birge kóp dawıslı dúnyalıq qosıqlar da tarqaldı, jámiyet turmısında muzıkanıń roli astı, zamanagóy professional muzıka janrları jaratıldı. Peterburg hám Moskvada opera teatrları payda boldı. Ye. Fomin, V. Pashkevich, I. Xandoshkin, D. Bartnyanskiy sıyaqlı kompozitorlar jetilisip shıqtı. XIX ásirdiń 2-shereginde Mixail Ivanovich Glinka rus muzıkasın jáhán mádeniyatı jetiskenlikleri dárejesine kóterdi. Onıń dástúrlerin A. Dargomijskiy dawam ettirdi. 1859-jıl A. Rubinshteyn ǵayratı menen Peterburgta Rossiya muzıka jámiyeti dúzildi. Peterburg (1862) hám Moskva (1866) konservatoriyaları dúzildi. Kompozitorlardıń "Qúdiretli toda" dóretiwshilik toparı (M. Balakirev, Aleksandr Barodin, Modest Musorgskiy, Nikolay Rimskiy-Korsakov hám basqalar) nıń iskerliginde dáwir nápesi kórindi. Pyotr Chaykovskiydiń simfonikalıq hám kamer dóretpeleri, opera hám baletleri XIX ásir jáhán muzıkası rawajlanıwında zárúrli basqısh boldı. Sergey Raxmaninov, Aleksandr Skryabin dóretiwshiligi XX ásir baslarına tuwrı keldi. Olardıń izinen jetilisip shıqqan. Sergey Prokofyev, Dmitriy Shostakovich, Nikolay Myaskovskiy, Aram Xachaturyan, Tixon Xrennikov hám basqalar túrli muzıkalıq janrlarda salmaqlı dóretpeler jarattı. XX ásir baslarında qosıqshılar Fyodor Shalyapin, Leonid Sobinov, Antonina Nejdanova, pianinoshılar F. Safonov, Konstantin Igumnov, Genrikh Neygauz, skripkashı Leopold Auer, XX ásirdiń 2-yarımında dirijyorlar - Ariy Pazovskiy, Nikolai Golovanov, Yevgeniy Mravinskiy, Yevgeniy Svetlanov, Gennadiy Rojdestvenskiy, Samuil Samosud, pianinochilar - Emil Gilels, S. Rixter, skripkashı - David Oystrax, Leonid Kogan, Viktor Viktorovich Tretyakov, Vladimir Teodorovich Spivakov, violonchelshiler - Danil Barisovich Shafran, Y. Rostropovich, Natalya Gutman, qosıqshılar - N. A. Stepanova, Yelena Vasiliyevna Obrazsova, Ivan Semyonovich Kozlovskiy, Sergey Yakovlevich Lemeshev, Vladimir Andreyevich Atlantov hám basqalar ataqlı boldı. XX ásirdiń aqırǵı on jıllıqlarında Rossiya Shchedrin, Andrey Pavlovich Petrov, Baris Tishchenko, Edison Vasilievich Denisov, Sofiya Asgatovna Gubaydulina, Alfred Garriyevich Shnitke sıyaqlı kompozitorlar opera, simfoniya hám vokal simfonikalıq janrlarında dóretiwshilik etti. Georgiy Sviridov rus eski muzıkası dástúrlerin dawam ettirdi. Estrada muzıkası rawajlandı. Avtorlıq qosıǵı dep atalǵan jónelis (Bulat Shalvovich Okudzhava, Aleksandr Arkadievich, Vladimir Visotskiy, Yuriy Vizbor) dańq shıǵardı. Eń ataqlı estrada, jazz hám rok qosıqshılar arasında Iosif Davidovich Kobzon, Lyudmila Zikina, Aleksandr Barisovich Gradskiy, Alla Pugachyova, Filipp Bedrosovich Kirkorov, Yuri Mixailovich Antonov, Lev Leshchenko, Viktor Tsoy, Larisa Dolina, Valery Leontyev hám basqalar bar. Ekinshi jáhán urısı jılları Leningrad konservatoriyası Tashkentke evakuaciya etildi. Bul jerde onıń atqarıwshıları hám de jergilikli atqarıwshılar tárepinen Dmitriy Shostakovichtiń "Leningradnama" simfoniyası dáslepki ret (1942-jıl 22-iyun) atqarıldı. Moskva konservatoriyası jáne onıń qasında iskerlik kórsetken Moskva ózbek opera studiyası ózbek milliy opera kórkem óneri kadrların tayarlaw hám olardıń mamanlıǵın asırıwǵa úlken úles qosqan. Túrli dáwirlerde Leonid Vitalyevich Sobinov, Antonina Nejdanova sıyaqlı opera solistleri, Lev Nikolayevich Oborin, Grigory Romanovich Ginzburg, Mstislav Rostropovich, Garri Grodberg, Daniil Shafran, Yuriy Abramovich Bashmet, Leonid Kogan sıyaqlı sazendeler, Dmitriy Shostakovich, Aram Xachaturyan, Tixon Xrennikov sıyaqlı kompozitorlar, Zara Doluxanova, Irina Konstantinovna Arxipova, Tamara Andreyevna Milashkina, Iosif Davidovich Kobzon, Alla Borisovna Pugachova sıyaqlı qosıqshılar, Vladimir Spivakov basshılıǵındaǵı "Moskva virtuozları" kamer orkestri, Yevgeniy Svetlanov basshılıǵıdaǵı Rossiya simfonikalıq orkestri, "Úlken teatr" qosıqshı hám ayaq oyınshı hayal-qızları hám basqalar Ózbekstanda gastrolda bolǵan. == Teatr == Teatr kórkem óneri elementleri miynet procesi hám diniy dástúrler, xalıq oyınları, bayramlar menen baylanıslı halda júzege kelgen. Teatr mádeniyatınıń dáslepki wákilleri skomoroxlar bolıp tabıladı (olar birinshi márte 1048-jıl jılnamalarda tilge alınǵan). 1648-jıl olardıń tamashaların shirkew qadaǵan etip qoydı (spektakllerde shirkew hám hákimiyattı mazaq etiwshi kórinisler bolǵan). Skomoroxlardıń dástúrlerin quwırshaq teatrı dawam ettirdi. XVI ásir 2-yarımında mektep teatrına tiykar salındı, shirkew, saray teatrları payda boldı. Rossiyada evropasha formadaǵı drama teatrı XVII ásir aqırında payda boldı. 1703-jıl korol Petr I diń buyrıǵı menen [[Moskva]] Qızıl maydanında teatr imaratı qurıldı, onda tamashalar kórsetildi. XVIII ásir baslarında háweskerlik teatrları, Moskva universiteti qasında teatr dúzildi. A. Sumarokov rus professional dramaturgiyasına tiykar saldı, onıń teoretigi hám ámeliyatshısı boldı. 1776-jıl Peterburgta birinshi turaqlı teatr isley basladı, sol teatr "tiykarında 1780-jıl Petr teatrı, 1776 -jıl Moskva Bolshoy teatrı (Úlken teatr), 1824-jıl Maliy teatr (Kishi teatr) dúzildi. 1832-jıl Peterburgta Aleksandr (házirgi Pushkin atındaǵı) teatr imaratı qurıldı. XVIII ásir aqırı - XIX ásir baslarında krepostnoy teatrları keń jayıldı. 1812-jıl Watan urısınan keyin rus saxnasında William Shakespeare, Friedrix Shiller, Denis Fonvizin, Vasiliy Kapnist, Ivan Krilov, Vladislav Ozerov dóretpeleri kórsetildi. Kewilashar awdarma dóretpelerin Aleksandr Griboyedov, Nikolay Gogol, Aleksandr Pushkin, Aleksandr Ostrovskiy pyesaları sıǵıp shıǵardı. Glikeriya Fedotova, Aleksandr Yujin, Vladimir Davidov sıyaqlı aktyorlar saxna mádeniyatın kókke kóterdi. 1898-jıl Konstantin Stanislavskiy menen Vladimir Nemirovich-Danchenko tárepinen Moskva Kórkem teatrı dúzildi. XX ásir baslarında Moskva hám Peterburgta bir qatar jańa teatrlar, tájiriybe teatr studiyaları, wálayatlarda túrli baǵdardaǵı teatrlar jumıs basladı. 20-jıllardıń aqırı - 30-jıllar baslarında jumısshı jaslar teatrları ulıwmalastı. Kópshilik háwesker hám yarım professional jámáátlerden ibarat bolǵan bul teatrlar keyinirek professional teatrlarǵa negiz boldı. Ásirese, 30-jıllar saxnasında revolyuciyalıq tariyxıy pyesalar ústemlik etti. [[Ekinshi jáhán urısı]] jıllarında kóplegen teatrlar shıǵısqa kóshirildi, front teatrları hám artistler brigadaları dúzildi. Urıstan keyingi jıllarda teatr kórkem óneriniń rawajlanıwı tegis emes hám qarama-qarsılıqlı boldı. Bul tarawǵa hákimiyattıń aralasıwı kóplegen teatr jámáátleri, ayırım kórkem óner ǵayratkerleri hám aktyorlar dóretiwshiligine tásir etti. 50-jıllar aqırı - 80-jıllarda rus eski ádebiyatı hám dramaturgiyası dóretpelerin jańasha jırlaytuǵın spektakller payda boldı. Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy, Anton Chexov, Jan Molyer pyesaları menen bir qatarda Boris Vasilyev, Fyodor Abramov, Vasiliy Shukshin, Vladimir Voynovich qıssaları saxnalastırıldı. 80-jıllarda teatrlardıń iskerlik shárayatı túpten ózgerdi, cenzura biykar etildi, spektakllerdiń baslıq organlar tárepinen "qabıl etiliwi" toqtaw taptı. Yuriy Lyubimov, Georgiy Tovstonogov, Leonid Xeyfets, Ruben Simonov, Pavel Xomskiy, Yuriy Yeryomin sıyaqlı rejissyorlar tariyxıy hám zamanagóy temalardaǵı dóretpelerdi zor uqıp penen saxnalastırdı, aktyorlardan - Yuliya Borisova, Kirill Lavrov, Innokentiy Smoktunovskiy, Mixail Ulyanov hám basqa teatrlardıń rawajlanıwına áhmiyetli úles qostı. Rossiyada opera hám balet kórkem óneri, sonıń menen birge, quwırshaq teatrı, cirk kórkem óneri de rawajlanǵan. Joqarıda sanap ótilgen teatrlardan tısqarı Moskvada Yevgeniy Vaxtangov atındaǵı, Mossovet atındaǵı, Sankt-Peterburgda V. Komissarjevskaya atındaǵı teatr, Arkadiy Raykin atındaǵı satira teatrı, Moskvada Sergey Obrazsov atındaǵı quwırshaq teatrı, "Kreml baleti" teatrı hám basqa teatrlar ataqlı. Teatr ushın kadrlar Rossiya teatr kórkem óneri akademiyası, Boris Shchukin atındaǵı, Mixail Shchepkin atındaǵı teatr bilim orınları, teatr kórkem texnika bilim jurtı, cirk hám estrada kórkem óneri bilim jurtı hám basqa oqıw orınlarında tayarlanadı. == Kino == 1908-jıldan Sankt-Peterburgta Aleksandr Drankovtiń, Moskvada Aleksandr Xanjonkov hám Iosif Yermolyevtiń kino firmaları dúzildi. Dáslepki kinoshılar xalıq qosıqları, eski ádebiyat dóretpeleri tiykarında filmler jaratıldı ("Stenka Razin hám knyaz qızı", rejissyor Vladimir F. Romashkov, 1908; "Sevastopol qorǵawı", rejissyorı Vasiliy Mixailovich Goncharov hám Aleksandr Alekseyevich Xanjonkov, 1911). 1910-jıllarda "Dvoryanlar uyası" (rejissyor V. Rossiya Gardin), "Ǵarǵa motkası" (rejissyorı Yakov Protazanov) filmleri súwretke alındı. 20-30-jıllarda rejissyorlardan Sergey Eyzenshteyn, Aleksandr Ivanovskiy, G. Roshal, Vsevolod Pudovkin, Dziga Vertov tariyxıy hám satiralıq filmlerdi tamashagóyler menen bólisti. "Turmısqa jollanba" atlı birinshi dawıslı kórkem film (rejissyorı N. Ekk) 1931-jıl jaratıldı. Sonnan keyin "Aleksandr Nevskiy" (rejissyorı Eyzenshteyn), Petr 1 (rejissyorı Vladimir Petrov) sıyaqlı tariyxıy, "Kewilli jigitler", "Volga Volga" (rejissyorı Grigoriy Aleksandrov), "Traktorshılar" (rejissyorı I. Piryev) sıyaqlı satiralıq filmler ekranǵa shıǵarıldı. Ekinshi jáhán urısı hám onnan keyingi jıllar kinematografiyasınıń kópshilik dóretpeleri patriotlıq, pán texnika revolyuciyası, atap aytqanda, kosmostı jawlap alıw temalarına baǵıshlandı ("Ol watandı qorǵaydı", rejissyorı Fridrix Ermler; "Tırnalar ushpaqta", rejissyorı Mixail Kalatozov; "Insan táǵdiri", rejissyorı Sergey Bondarchuk; "Órttiń boysındırılıwı", rejissyorı Daniil Xrabrovitskiy hám basqalar). Eski ádebiyat dóretpelerin ekranlastırıw mudam úlken orın alıp keldi. Atap aytqanda, Fyodor Dostoyevskiydiń "Jınayat hám jaza" (1970, rejissyorı L. A. Kulijanov), Maksim Gorkiydiń "Yegor Bulichev hám basqalar" (1973, rejissyorı Yuriy Solovyev) hám "Vassa" (1983, rejissyorı Gleb Panfilov), Mixail Bulgakovtiń "Shaǵılısıw" (1971, rejissyorı A. Alov, V. Naumov), Chexovtiń "Sahra" (1977, rejissyorı S. Bondarchuk), I. Goncharovtiń " I. I. Oblomov ómiriniń bir neshe kúni" (1980, rejissyorı Nikia Mixalov), Aleksey Tolstoydıń "Petrdiń jaslıǵı" (1981, rejissyorı Sergey Gerasimov) dóretpeleri súwretke alındı. Rejissyorı V. Menshovtiń "Moskva kóz jaslarǵa isenbeydi" hám A. Mittaniń "Ekipaj" filmleri Rossiya kinematografiyasında social hám ruwxıy jóneliske itibar kúsheygeninen belgi berdi. 60-80-jıllarda G. Chuxray, Vasily Shukshin, Gleb Panfilov, N. Mixalov, E. Ryazanov sıyaqlı rejissyorlar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 90-jıllarda er jetken rejissyorlar áwladı ǵarrı kino ǵayratkerleri menen dóretiwshilik tartıs júrgizip, ideologiya salasındaǵana emes, kórkem qurallar, ańlatpa usılları boyınsha da jańa jollardı izley basladı. Rossiyada hújjetli, ilimiy ulıwmalıq hám multiplikaciya kinosı da rawajlanǵan. Rossiyada "Mosfilm", "Lenfilm", "Maksim Gorkiy atındaǵı kinostudiya", "Soyuzmultfilm" studiyası, túrli wálayatlarda kórkem hám hújjetli filmler studiyaları bar. Rejissyor, operator hám basqa kadrlar Moskvadaǵı Mámleket kinematografiya institutında, scenariyshi hám rejissyorlar 2 jıllıq joqarı kurslarda tayarlanadı. Bunnan tısqarı, Sankt-Peterburg, Rostov Don, Qazan, Voronej, Zagorskta kinotexnikumlar bar. == Mámleket dúzilisi == ''Tiykarǵı maqala: [[Rossiyanıń dúzilisi]]'' Rossiyanıń mámleket dúziliwi 1993-jıl qabıl etilgen Konstituciyaǵa tiykarlanıp belgilenedi. Mámleket baslıǵı Rossiya Federaciyası Prezidenti - hám de joqarı áskeriy basshı esaplanadı - 4 jılǵa saylaw tiykarında saylanadı. Rossiyanıń nızam shıǵarıwshı organı 2 palatadan ibarat bolıp Federaciya Keńesi hám Mámleket Dumasınan ibarat. Prezident mámleket dumasın jumıstan shetletiw huqıqına iye. Mámleket dumasınıń yarımı bir mandatlı okruglar sisteması boyınsha saylanadı, ekinshi yarımı bolsa, partiya dizimleri boyınsha (2006-jıl 7-dekabrden baslap partiya dizimleri boyınsha) == Derekler == {{Derekler}} {{Rossiya subyektleri}} {{Evropa}} {{Aziya}} {{Authority control}} [[Kategoriya:Rossiya| ]] [[Kategoriya:Mámleketler]] [[Kategoriya:Evropa]] [[Kategoriya:Aziya]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:G20 mámleketleri]] {{Rossiya-stub}} [[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:BRICSke aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:Jámiyetlik qáwipsizlik shártnaması shólkemine aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:ǴMDAǵa aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:Federativ respublikalar]] [[Kategoriya:Evropa mámleketleri]] d3k0g1emj9oh6s8yj03gqp3sh71pehq 3 2667 265461 265441 2026-08-02T14:22:41Z Pathoschild 76 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 265461 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 4301 265526 225271 2026-08-03T08:00:16Z Kvazimodo 10433 infoqutı 265526 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Claudio Bravo | image = Claudio Bravo Footballteam of Chile - Spain vs. Chile, 10th September 2013 (cropped).jpg | image_size = | caption = [[Chili milliy futbol komandası|Chili]]de, 2013 | full_name = Claudio Andrés Bravo Muñoz<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/news/84136|title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed|publisher=Premier League|date=1 September 2016|access-date=15 September 2016}}</ref> | birth_date = | birth_place = [[Buin (Chili)|Viluco]], Chili | height = 1.84 m<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/5810/Claudio-Bravo/overview|title=Claudio Bravo|publisher=Premier League|access-date=18 August 2017}}</ref> | position = [[Dárwazaman (futbol)|Dárwazaman]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Colo-Colo]] | years1 = 2002–2006 | clubs1 = [[Colo-Colo]] | caps1 = 123 | goals1 = 0 | years2 = 2006–2014 | clubs2 = [[Real Sociedad]] | caps2 = 229 | goals2 = 1 | years3 = 2014–2016 | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps3 = 70 | goals3 = 0 | years4 = 2016–2020 | clubs4 = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | caps4 = 29 | goals4 = 0 | years5 = 2020–2024 | clubs5 = [[Real Betis|Betis]] | caps5 = 56 | goals5 = 0 | totalcaps = 507 | totalgoals = 1 | nationalyears1 = 2004 | nationalteam1 = [[Chile Olympic football team|Chile U23]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2004–2024 | nationalteam2 = [[Chile national football team|Chile]] | nationalcaps2 = 150 | nationalgoals2 = 0 | medaltemplates = {{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|CHI}}}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{Medal|W|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|}} {{Medal|W|[[Copa América Centenario|2016 United States]]|}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|RU|[[2017 FIFA Confederations Cup|2017 Russia]]|}} }} '''Claudio Andrés Bravo Muñoz''' ({{IPA-es|ˈklauðjo ˈβɾaβo}}; [[1983|1983-jıl]] [[13-aprel]]) — [[chili]]li professional [[futbol]]shı. Ispaniyanıń [[FC Barcelona]] klubı oyınshısı. == Derekler == {{Derekler}} lb6qhh13lkigl5hha3u5hpo5qmixxjn 265527 265526 2026-08-03T08:00:28Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Alfavit boyınsha futbolshılar|Alfavit boyınsha futbolshılar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265527 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Claudio Bravo | image = Claudio Bravo Footballteam of Chile - Spain vs. Chile, 10th September 2013 (cropped).jpg | image_size = | caption = [[Chili milliy futbol komandası|Chili]]de, 2013 | full_name = Claudio Andrés Bravo Muñoz<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/news/84136|title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed|publisher=Premier League|date=1 September 2016|access-date=15 September 2016}}</ref> | birth_date = | birth_place = [[Buin (Chili)|Viluco]], Chili | height = 1.84 m<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/5810/Claudio-Bravo/overview|title=Claudio Bravo|publisher=Premier League|access-date=18 August 2017}}</ref> | position = [[Dárwazaman (futbol)|Dárwazaman]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Colo-Colo]] | years1 = 2002–2006 | clubs1 = [[Colo-Colo]] | caps1 = 123 | goals1 = 0 | years2 = 2006–2014 | clubs2 = [[Real Sociedad]] | caps2 = 229 | goals2 = 1 | years3 = 2014–2016 | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps3 = 70 | goals3 = 0 | years4 = 2016–2020 | clubs4 = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | caps4 = 29 | goals4 = 0 | years5 = 2020–2024 | clubs5 = [[Real Betis|Betis]] | caps5 = 56 | goals5 = 0 | totalcaps = 507 | totalgoals = 1 | nationalyears1 = 2004 | nationalteam1 = [[Chile Olympic football team|Chile U23]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2004–2024 | nationalteam2 = [[Chile national football team|Chile]] | nationalcaps2 = 150 | nationalgoals2 = 0 | medaltemplates = {{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|CHI}}}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{Medal|W|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|}} {{Medal|W|[[Copa América Centenario|2016 United States]]|}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|RU|[[2017 FIFA Confederations Cup|2017 Russia]]|}} }} '''Claudio Andrés Bravo Muñoz''' ({{IPA-es|ˈklauðjo ˈβɾaβo}}; [[1983|1983-jıl]] [[13-aprel]]) — [[chili]]li professional [[futbol]]shı. Ispaniyanıń [[FC Barcelona]] klubı oyınshısı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Alfavit boyınsha futbolshılar]] lrlx04em8ahp9sdolbiyxzh0lezc9hg 0 16676 265480 212664 2026-08-03T07:15:57Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265480 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Chat Generative Pre-trained Transformer)'' — [[OpenAI]] tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022-jıl 30-noyabrde iske túsirilgen [[chatbot]] hám virtual járdemshi. [[Úlken til modeli|Úlken til modellerine]] tiykarlanıp, ol [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, dárejege, detalǵa, tilge qarap baǵdarlawǵa hám basqarıwǵa imkaniyat beredi. Hár sóylesiw basqıshında paydalanıwshı sorawları menen juwapları izbe-iz kontekst retinde qarastırıladı<ref name="guardianpos">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| bet = What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| arxivsáne = 2023-jıl 16-yanvar | avtor = Lock| at = Samantha| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. 2023-jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 80 milliard dollarǵa ósiwine úles qosqan tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat qollanbası boldı<ref>{{Cite news|last=Staff| sáne =2024-02-17|title=Microsoft-backed OpenAI valued at $80bn after company completes deal|url=https://www.theguardian.com/technology/2024/feb/16/microsoft-openai-valuation-artificial-intelligence|access-date=2024-03-30|work=The Guardian| til =en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Metz|date=2024-02-16|title=OpenAI Completes Deal That Values the Company at $80 Billion|url=https://www.nytimes.com/2024/02/16/technology/openai-artificial-intelligence-deal-valuation.html|access-date=2024-03-30|work=The New York Times| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Ernie Bot, LLaMA, Claude hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı<ref>{{Cite journal|title=What's the next word in large language models?|date=April 2023| til =en|issn=2522-5839}}</ref>. Microsoft OpenAI [[GPT-4]] tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi. Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas [[Programma|programmalardıń]] adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa jol beriw yamasa nadurıs informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|access-date=July 19, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-everything-you-need-to-know/|access-date=June 22, 2023|work=ZDNET|date=May 30, 2023| til =en}}</ref>. ChatGPT onlayn rejiminde eki versiyada paydalanıwǵa boladı, olardıń biri [[GPT-3|GPT-3.5]] hám ekinshisi GPT-4 tiykarında jaratılǵan, ekewi de OpenAI kompaniyasınıń [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT)]] modelleriniń menshikli seriyasınıń aǵzaları bolıp tabıladı hám sóylesiw ushın jaqsı sazlanǵan. qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan bilim alıwdı kúsheytiw kombinaciyasın paydalanatuǵın qosımshalar<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|first=Jon|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|accessdate=July 19, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255|archivedate=July 20, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGertner2023">Gertner, Jon (July 18, 2023). </cite></ref>. ChatGPT izertlewdiń aldınnan kóriwi retinde erkin paydalanıwǵa iye boldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı. Ol óziniń biypul dárejesindegi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] GPT-3.5 tiykarındaǵı versiyasına kiriw imkaniyatın beredi, al GPT-4 tiykarında jetilistirilgen versiyası hám jańa imkaniyatlarǵa baslı ruqsatın pullı jazılıwshılarǵa «ChatGPT Plus» kommerciyalıq atı menen beriledi. ChatGPT jasalma intellekt tarawında turaqlı hám burın bolmaǵan investiciyalardı hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa ákelgen AI buminniń baslawshısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|last1=Weise|first1=Karen|last2=Metz|first2=Cade|last3=Grant|first3=Nico|last4=Isaac|first4=Mike|date=December 5, 2023|title=Inside the A.I. Arms Race That Changed Silicon Valley Forever| til =en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|access-date=December 11, 2023|issn=0362-4331}}</ref>. == Trening == ChatGPT arnawlı [[GPT]] negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda [[GPT-3|GPT-3.5]] hám [[GPT-4]], olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın anıq sazlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303221112/https://platform.openai.com/docs/models/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart }}</ref>. Anıq sazlaw procesi adam keri baylanısınan (RLHF) qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen bekkemleytuǵın oqıtıwdı paydalandı<ref name="OpenAIInfo" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| bet = ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230119175109/https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 19-yanvar | avtor = Greengard| at = Samuel| sáne = 2022-jıl 29-dekabr | jumıs = [[eWeek]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-yanvar }}</ref>. Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám [[Jasalma intellekt|AI]] járdemshisi. Oqıtıwdı bekkemlew basqıshında adam trenerleri aldı menen aldıńǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı<ref name="auto1">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| bet = The inside story of how ChatGPT was built from the people who made it| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303093219/https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | avtor = Douglas| at = Will| sáne = 2023-jıl 3-mart | jumıs = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-mart }}</ref>. Bul reytingler Proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın «sıylıq modellerin» jaratıw ushın paydalanıldı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref><ref name="Vincent-2022">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| bet = ChatGPT proves AI is finally mainstream{{snd}}and things are only going to get weirder| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>. Time jurnalı zıyanlı mazmunǵa (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, zorlıq-zombılıq, násillik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı mazmundı belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı. Bul belgiler keleshekte usınday mazmundı anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı. Autsorsing jumısshıları «uwlı» hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı tapsırmanı «azaplaw» dep táriypledi. OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń [[San-Francisko]] qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatların beretuǵın kompaniya edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| bet = 'It's destroyed me completely': Kenyan moderators decry toll of training of AI models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231221131505/https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| arxivsáne = 2023-jıl 21-dekabr | avtor = Rowe| at = Niamh| sáne = 2023-jıl 2-avgust | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. ChatGPT dáslebinde [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám «júzlegen million dollarǵa» jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı. ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023-jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı<ref>{{Cite news|last=Roth|first=Emma|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|journal=The Verge| sáne =March 13, 2023}}</ref>. Riversaydtaǵı Kaliforniya universiteti alımları, ChatGPT-ge birneshe usınıslar Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr suw kerek ekenin boljadı<ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| bet = Artificial intelligence technology behind ChatGPT was built in Iowa — with a lot of water| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230910124944/https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| arxivsáne = 2023-jıl 10-sentyabr | sáne = 2023-jıl 9-sentyabr | til = en| jumıs = AP News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-sentyabr }}</ref>. TrendForce bazar barlawı 2023-jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| bet = Press Center - TrendForce Says with Cloud Companies Initiating AI Arms Race, GPU Demand from ChatGPT Could Reach 30,000 Chips as It Readies for Commercialization {{!}} TrendForce - Market research, price trend of DRAM, NAND Flash, LEDs, TFT-LCD and green energy, PV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | til = en| jumıs = TrendForce| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| bet = ChatGPT Will Command More Than 30,000 Nvidia GPUs: Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | avtor = Zhiye Liu| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en| jumıs = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref>. OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám anıq sazlaw ushın ChatGPT [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarınan]] maǵlıwmatlardı jıynaydı. Paydalanıwshılar ChatGPT-den alatuǵın juwaplardı joqarı yamasa keri dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| bet = ChatGPT Feedback Contest: Official Rules| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118162823/https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref>. ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin qamtıydı<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Wikipedia sonıń menen qatar ChatGPT oqıw maǵlıwmatlarınıń biri edi. == Ózgeshelikler hám sheklewler == === Ózgeshelikler === [[Chatbot|Chatbottıń]] tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme. Sansız mısallardıń ishinde ol kompyuter programmaların jazıp hám qayta isley aladı<ref name="ChatGPT can write code">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| bet = ChatGPT can write code. Now researchers say it's good at fixing bugs, too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203051252/https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | avtor = Tung| at = Liam| sáne = 2023-jıl 26-yanvar | jumıs = ZDNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-iyun }}</ref>; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratıw; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede)<ref>{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|access-date=December 30, 2022| sáne =December 7, 2022}}</ref>; biznes-ideyalardı jaratıw<ref>{{Cite news|date=June 16, 2023|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|access-date=June 20, 2023}}</ref>; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw<ref name="jpost">{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|last=Reich|first=Aaron|date=December 27, 2022|access-date=December 30, 2022}}</ref>; tekstti awdarıw hám juwmaq shıǵarıw<ref>{{Cite news|last=Rider|first=Elizabeth|title=How ChatGPT Will Dramatically Change the Influencer Space|url=https://www.entrepreneur.com/science-technology/how-chatgpt-will-dramatically-change-the-influencer-space/448386|access-date=April 25, 2023|date=April 6, 2023}}</ref>; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalaw<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFEdwards2022">Edwards, Benj (December 5, 2022). </cite></ref>. Aldıńǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám ótirik juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi<ref>{{Web deregi | url = https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| bet = What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230107112449/https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 7-yanvar | avtor = Chawla| at = Raveen| sáne = 2022-jıl 26-dekabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-dekabr }}</ref>. Bir mısalda, InstructGPT «Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015-jılı AQSHqa qashan kelgeni tuwralı aytıń» degen sorawdı haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb Amerika Qurama Shtatlarına 2015-jılı Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin zamanagóy paydalanıp keldi<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. ChatGPT bir sóylesiwdegi aldıńǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı. Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı<ref name="Roose-2022">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| bet = The Brilliance and Weirdness of ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Roose| at = Kevin| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr | citata = Like those tools, ChatGPT – which stands for "generative pre-trained transformer" – landed with a splash.}}</ref>. Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI «Moderaciyanıń sońǵı noqatı» API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| bet = New and Improved Content Moderation Tooling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111020935/https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | sáne = 2022-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>.<ref name="Roose-2022" /> 2023-jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı<ref name="openaiplugins">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| bet = OpenAI is massively expanding ChatGPT's capabilities to let it browse the web and more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323181512/https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| bet = OpenAI turns ChatGPT into a platform overnight with addition of plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230324005500/https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| arxivsáne = 2023-jıl 24-mart | avtor = Goldman| at = Sharon| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. === Sheklewler === OpenAI ChatGPT "geyde esitiletuǵın, biraq durıs emes yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının" tán aladı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. Bul minez-qulıq úlken til modelleri ushın ulıwma hám «gallyucinaciya» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| bet = Why large language models like ChatGPT are bullshit artists| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| arxivsáne = 2022-jıl 17-dekabr | avtor = Lakshmanan| at = Lak| sáne = 2022-jıl 16-dekabr | baspaxana = becominghuman.ai| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-yanvar | citata = ''The human raters are not experts in the topic, and so they tend to choose text that looks convincing. They'd pick up on many symptoms of hallucination, but not all. Accuracy errors that creep in are difficult to catch.''}}</ref>. Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin. 2023-jıldan baslap, ChatGPT biypul versiyasında bar bolǵan GPT-3.5 2022-jıldıń yanvarǵa shekem bolǵan waqıyalardı biledi hám ChatGPT Plus qosımshası menen 2023-jıl aprelge shekem bar (ashıq) GPT-4<ref>{{Cite news|title=What can ChatGPT maker's new AI model GPT-4 do?|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/chatgpt-makers-new-ai-model-gpt-4-97881867|access-date=March 20, 2023|work=ABC News| sáne =March 15, 2023| til =en}}</ref>. Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń anıqlamaların qosqanda, sorawlarǵa juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi. Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq reńli erkek alımlardan tómen dep esaplandı<ref>{{Web deregi | url = https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| bet = The Internet's New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118091138/https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Biddle| at = Sam| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | jumıs = [[The Intercept]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr }}</ref>. Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı. The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM faylların joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:<blockquote> ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń. Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı kórinis tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap. Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshe grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...] Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken tillik modeller dım beyim «gallyucinaciyalardı» yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı. Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi. Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta tiklewge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárselerdiń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek.</blockquote> == Xızmet kórsetiw == [[Fayl:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|nobaý|OpenAI-diń burıńǵı keńsesi, Pioner imaratı, San-Francisko]] [[Fayl:Countries where ChatGPT is available.svg|nobaý|ChatGPT 2023-jıl dekabr ayındaǵı mámleket yamasa aymaq boyınsha bar ekenligi]] ChatGPT 2022-jıl 30-noyabrde [[San-Francisko|San-Franciskoda]] jaylasqan OpenAI (úlken til modelleriniń dáslepki GPT seriyasın islep shıǵarıwshı; DALL·E 2, korinislerdi jaratıw ushın qollanılatuǵın diffuziyalı model hám Whisper, sóyles transkripciyası modeli) arqalı iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.euronews.com/next/2023/11/30/chatgpt-a-year-on-3-ways-the-ai-chatbot-has-completely-changed-the-world-in-12-months| bet = ChatGPT turns 1: How the AI chatbot has completely changed the world| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = euronews| qaralǵan sáne = 2024-jıl 1-mart }}</ref>. Xızmet dáslebinde xalıq ushın biypul boldı hám kompaniya keyinirek xızmetti monetizaciyalawdı rejelestirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| bet = Money Will Kill ChatGPT's Magic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113195054/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | avtor = Karpf| at = David| sáne = 2022-jıl 21-dekabr | til = en| jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2022-jıl 4-dekabrde ChatGPT bir millionnan aslam paydalanıwshısına iye boldı. 2023-jıl yanvarda ChatGPT 100 millionnan aslam paydalanıwshıǵa jetti, bul onı búgingi kúndegi eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı qollanbasına aylandırdı. 2023-jıl martta Pew Research sorawnaması amerikalı ereseklerdiń 14% ChatGPT-di qollanıp kórgenin kórsetti. Iyul ayında Pew Research tap usınday kórsetkishti 18% dep kórsetti. === Mobil qosımsha === 2023-jıl may ayında OpenAI ChatGPT ushın iOS qosımshasın iske qostı. Qosımsha chat tariyxın sinxronlawdı hám dawıs penen kirgiziwdi qollaydı (Whisper, OpenAI sóylewdi tanıw modelin paydalanıw). === Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardı qollaw === Tutınıwshıǵa qolaylı «ChatGPT Plus» paketine qosımsha retinde OpenAI ChatGPT hám Whisper modeliniń API interfeyslerin 2023-jıl martta usınıp, islep shıǵarıwshılarǵa AI qollaytuǵın til hám sóylewden tekstke imkaniyatlar ushın qollanbalı programmalastırıw interfeysin usınadı. ChatGPT hám API interfeysi [[chatbot]] sıyaqlı GPT-3.5-turbo AI modelin paydalanadı. Bul islep shıǵarıwshılarǵa ChatGPT qosımshasınıń ózgertilmegen yamasa ózgertilgen versiyasın qosıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| bet = Developers Can Now Access OpenAI's ChatGPT and Whisper APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230306213525/https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| arxivsáne = 2023-jıl 6-mart | avtor = Torres| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = CMSWire.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. ChatGPT API bahası 1000 kiriw tokeni ushın $0,001 hám 1000 shıǵıw tokeni ushın $0,002 (shama menen 750 sóz), bul dáslepki GPT-3.5 modelleriniń bahasınan ~10% quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| bet = OpenAI will let developers build ChatGPT into their apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307194022/https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Shanklin| at = Will| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| bet = With developer APIs for ChatGPT and Whisper, OpenAI is opening the floodgates with a familiar playbook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307060648/https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Swant| at = Marty| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en-US| jumıs = Digiday| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. OpenAI programmalıq támiynatın islep shıǵarıwshılarǵa xızmet kórsetiw servisin iske qosıwdan birneshe kún aldın, 2023-jıl 27 fevralda Snapchat biypul Snapchat Plus paydalanıwshı bazası ushın «My AI» dep atalatuǵın arnawlı ChatGPT chatbotın shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| bet = Snapchat is releasing its own AI chatbot powered by ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230228023241/https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| arxivsáne = 2023-jıl 28-fevral | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2023-jıl 27-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-fevral }}</ref>. ==== Kod jazıw (programmalastırıw) ==== Purdyu universitetiniń izertlewshileri ChatGPT-diń programmalıq támiynat yamasa kompyuter programmalastırıw tuwralı Stack Overflow-de berilgen 517 sorawǵa bergen juwapların durıs, konkretlilik, hár tárepleme hám qısqalıq ushın analizlep, olardıń 52% de dálsizlikler hám 77% de anıq maǵlıwmatlar bar ekenin anıqladı<ref>{{Cite news|last=Morrison|first=Ryan| sáne =August 8, 2023|title=ChatGPT wrong over half the time on software questions|publisher=[[New Statesman|New Statesman Media Group]]|url=https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/chatgpt-wrong-over-half-the-time-on-software-questions|access-date=December 5, 2023}}</ref>. ==== Bilimlendiriw ==== Texnologiya jazıwshısı Den Gillmor ChatGPT-di 2022-jılda student tapsırmasında qollandı hám onıń jaratılǵan teksti jaqsı student jetkizetuǵın tekst penen teń ekenin anıqladı hám «akademiyanıń ayırım júdá zárúr máselelerge qarsı keliwi kerek» dep pikir bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| bet = AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117155456/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2022-jıl 4-dekabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Geografiya professorı Terens Dey ChatGPT jaratqan citatalardı bahalap, olardıń ótirik ekenin anıqladı. Soǵan qaramastan, ol «ótirik maqalalardıń temaları sorawlarǵa tikkeley baylanıslı hám ájayıp maqalalar jarata aladı. Haqıyqıy citatanıń bolmawı baslamashı avtordıń bos orındı toltırıw imkaniyatın kórsetiwi múmkin» dep jazadı. Deydiń aytıwınsha, ChatGPT járdemi menen sapalı kirisiw kolledj kursların jaratıwǵa boladı; ol onı «fizikalıq geografiyanıń kirisiw kursları, meniń geografiyalıq gidrologiyanıń ekinshi kursı ushın hám kartografiya, geografiyalıq informaciyalıq sistemalar hám aralıqtan zondlaw boyınsha ekinshi kurs ushın» materialların jazıw ushın paydalandı. Ol «bul usıl ashıq oqıtıw ushın zárúr bolıwı múmkin hám sabaqlıqlardı basıp shıǵarıwdıń házirgi modellerine potencialı tásir etiwi múmkin» dep juwmaqlaydı.<ref>{{Cite journal|last=Day|first=Terence|title=A Preliminary Investigation of Fake Peer-Reviewed Citations and References Generated by ChatGPT| sáne =April 12, 2023}}</ref>. 2024-jılı alıp barılǵan izertlewler studentlerdiń ChatGPT-ge gárezliligi oqıw úlgeriwiniń tómenlewine ákeletuǵının kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.psypost.org/chatgpt-linked-to-declining-academic-performance-and-memory-loss-in-new-study/| bet = ChatGPT linked to declining academic performance and memory loss in new study| avtor = Dolan| at = Eric W.| sáne = 2024-jıl 25-mart | til = en-US| jumıs = PsyPost - Psychology News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite journal|last=Biswas|first=Som| sáne =April 1, 2023|title=ChatGPT and the Future of Medical Writing|url=https://pubs.rsna.org/doi/pdf/10.1148/radiol.223312|journal=Radiology| til =en|volume=307|issue=2|pages=e223312|doi=10.1148/radiol.223312|pmid=36728748|issn=0033-8419}} * {{Cite journal|last=Liebrenz|first=Michael|date=February 2023|title=Generating scholarly content with ChatGPT: ethical challenges for medical publishing|journal=The Lancet Digital Health|volume=5|issue=3|pages=e105–e106|doi=10.1016/s2589-7500(23)00019-5|pmid=36754725|issn=2589-7500}} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/02/what-is-chatgpt-doing-and-why-does-it-work/| bet = What Is ChatGPT Doing … and Why Does It Work?| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 14-fevral }} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/03/chatgpt-gets-its-wolfram-superpowers/| bet = ChatGPT Gets Its "Wolfram Superpowers"!| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 23-mart }} * {{Web deregi | url = https://www.cjr.org/tow_center/media-coverage-chatgpt.php| bet = How the media is covering ChatGPT| avtor = Bartholomew| at = Jem| til = en| jumıs = Columbia Journalism Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-may }} * [https://platform.openai.com/docs/guides/prompt-engineering Prompt engineering] guide from OpenAI == Sırtqı siltemeler == * [https://www.deeplearning.ai/short-courses/chatgpt-prompt-engineering-for-developers/ ChatGPT Prompt Engineering for Developers], course by Andrew Ng and OpenAI * [https://www.npr.org/2023/05/25/1178290105/ai-chatgpt-artificial-intelligence-series-part-one Can ChatGPT write a podcast episode?] (''Planet Money'' podcast, May 2023) * [https://opentodebate.org/debate/will-chatgpt-do-more-harm-than-good/#/ Will Chat GPT do more harm than good?] (Gary Marcus and Keith Teare debate, February 2023) * [https://www.wired.com/story/what-openai-really-wants/ "What OpenAI Really Wants"] by ''Wired'' {{OpenAI}} [[Kategoriya:ChatGPT| ]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] eramadxy7p4g1tia5n404fcgrooz3tj 265495 265480 2026-08-03T07:33:19Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265495 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Chat Generative Pre-trained Transformer)'' — [[OpenAI]] tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022-jıl 30-noyabrde iske túsirilgen [[chatbot]] hám virtual járdemshi. [[Úlken til modeli|Úlken til modellerine]] tiykarlanıp, ol [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, dárejege, detalǵa, tilge qarap baǵdarlawǵa hám basqarıwǵa imkaniyat beredi. Hár sóylesiw basqıshında paydalanıwshı sorawları menen juwapları izbe-iz kontekst retinde qarastırıladı<ref name="guardianpos">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| bet = What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| arxivsáne = 2023-jıl 16-yanvar | avtor = Lock| at = Samantha| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. 2023-jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 80 milliard dollarǵa ósiwine úles qosqan tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat qollanbası boldı<ref>{{Cite news|last=Staff| sáne =2024-02-17|title=Microsoft-backed OpenAI valued at $80bn after company completes deal|url=https://www.theguardian.com/technology/2024/feb/16/microsoft-openai-valuation-artificial-intelligence|access-date=2024-03-30|work=The Guardian| til =en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Metz|date=2024-02-16|title=OpenAI Completes Deal That Values the Company at $80 Billion|url=https://www.nytimes.com/2024/02/16/technology/openai-artificial-intelligence-deal-valuation.html|access-date=2024-03-30|work=The New York Times| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Ernie Bot, LLaMA, Claude hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı<ref>{{Cite journal|title=What's the next word in large language models?|date=April 2023| til =en|issn=2522-5839}}</ref>. Microsoft OpenAI [[GPT-4]] tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi. Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas [[Programma|programmalardıń]] adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa jol beriw yamasa nadurıs informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|access-date=July 19, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-everything-you-need-to-know/|access-date=June 22, 2023|work=ZDNET|date=May 30, 2023| til =en}}</ref>. ChatGPT onlayn rejiminde eki versiyada paydalanıwǵa boladı, olardıń biri [[GPT-3|GPT-3.5]] hám ekinshisi GPT-4 tiykarında jaratılǵan, ekewi de OpenAI kompaniyasınıń [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT)]] modelleriniń menshikli seriyasınıń aǵzaları bolıp tabıladı hám sóylesiw ushın jaqsı sazlanǵan. qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan bilim alıwdı kúsheytiw kombinaciyasın paydalanatuǵın qosımshalar<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|first=Jon|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|accessdate=July 19, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255|archivedate=July 20, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGertner2023">Gertner, Jon (July 18, 2023). </cite></ref>. ChatGPT izertlewdiń aldınnan kóriwi retinde erkin paydalanıwǵa iye boldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı. Ol óziniń biypul dárejesindegi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] GPT-3.5 tiykarındaǵı versiyasına kiriw imkaniyatın beredi, al GPT-4 tiykarında jetilistirilgen versiyası hám jańa imkaniyatlarǵa baslı ruqsatın pullı jazılıwshılarǵa «ChatGPT Plus» kommerciyalıq atı menen beriledi. ChatGPT jasalma intellekt tarawında turaqlı hám burın bolmaǵan investiciyalardı hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa ákelgen AI buminniń baslawshısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|last1=Weise|first1=Karen|last2=Metz|first2=Cade|last3=Grant|first3=Nico|last4=Isaac|first4=Mike|date=December 5, 2023|title=Inside the A.I. Arms Race That Changed Silicon Valley Forever| til =en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|access-date=December 11, 2023|issn=0362-4331}}</ref>. == Trening == ChatGPT arnawlı [[GPT]] negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda [[GPT-3|GPT-3.5]] hám [[GPT-4]], olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın anıq sazlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303221112/https://platform.openai.com/docs/models/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart }}</ref>. Anıq sazlaw procesi adam keri baylanısınan (RLHF) qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen bekkemleytuǵın oqıtıwdı paydalandı<ref name="OpenAIInfo" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| bet = ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230119175109/https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 19-yanvar | avtor = Greengard| at = Samuel| sáne = 2022-jıl 29-dekabr | jumıs = [[eWeek]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-yanvar }}</ref>. Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám [[Jasalma intellekt|AI]] járdemshisi. Oqıtıwdı bekkemlew basqıshında adam trenerleri aldı menen aldıńǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı<ref name="auto1">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| bet = The inside story of how ChatGPT was built from the people who made it| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303093219/https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | avtor = Douglas| at = Will| sáne = 2023-jıl 3-mart | jumıs = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-mart }}</ref>. Bul reytingler Proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın «sıylıq modellerin» jaratıw ushın paydalanıldı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref><ref name="Vincent-2022">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| bet = ChatGPT proves AI is finally mainstream{{snd}}and things are only going to get weirder| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>. Time jurnalı zıyanlı mazmunǵa (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, zorlıq-zombılıq, násillik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı mazmundı belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı. Bul belgiler keleshekte usınday mazmundı anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı. Autsorsing jumısshıları «uwlı» hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı tapsırmanı «azaplaw» dep táriypledi. OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń [[San-Francisko]] qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatların beretuǵın kompaniya edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| bet = 'It's destroyed me completely': Kenyan moderators decry toll of training of AI models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231221131505/https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| arxivsáne = 2023-jıl 21-dekabr | avtor = Rowe| at = Niamh| sáne = 2023-jıl 2-avgust | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. ChatGPT dáslebinde [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám «júzlegen million dollarǵa» jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı. ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023-jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı<ref>{{Cite news|last=Roth|first=Emma|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|journal=The Verge| sáne =March 13, 2023}}</ref>. Riversaydtaǵı Kaliforniya universiteti alımları, ChatGPT-ge birneshe usınıslar Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr suw kerek ekenin boljadı<ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| bet = Artificial intelligence technology behind ChatGPT was built in Iowa — with a lot of water| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230910124944/https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| arxivsáne = 2023-jıl 10-sentyabr | sáne = 2023-jıl 9-sentyabr | til = en| jumıs = AP News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-sentyabr }}</ref>. TrendForce bazar barlawı 2023-jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| bet = Press Center - TrendForce Says with Cloud Companies Initiating AI Arms Race, GPU Demand from ChatGPT Could Reach 30,000 Chips as It Readies for Commercialization {{!}} TrendForce - Market research, price trend of DRAM, NAND Flash, LEDs, TFT-LCD and green energy, PV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | til = en| jumıs = TrendForce| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| bet = ChatGPT Will Command More Than 30,000 Nvidia GPUs: Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | avtor = Zhiye Liu| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en| jumıs = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref>. OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám anıq sazlaw ushın ChatGPT [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarınan]] maǵlıwmatlardı jıynaydı. Paydalanıwshılar ChatGPT-den alatuǵın juwaplardı joqarı yamasa keri dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| bet = ChatGPT Feedback Contest: Official Rules| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118162823/https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref>. ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin qamtıydı<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Wikipedia sonıń menen qatar ChatGPT oqıw maǵlıwmatlarınıń biri edi. == Ózgeshelikler hám sheklewler == === Ózgeshelikler === [[Chatbot|Chatbottıń]] tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme. Sansız mısallardıń ishinde ol kompyuter programmaların jazıp hám qayta isley aladı<ref name="ChatGPT can write code">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| bet = ChatGPT can write code. Now researchers say it's good at fixing bugs, too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203051252/https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | avtor = Tung| at = Liam| sáne = 2023-jıl 26-yanvar | jumıs = ZDNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-iyun }}</ref>; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratıw; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede)<ref>{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|access-date=December 30, 2022| sáne =December 7, 2022}}</ref>; biznes-ideyalardı jaratıw<ref>{{Cite news|date=June 16, 2023|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|access-date=June 20, 2023}}</ref>; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw<ref name="jpost">{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|last=Reich|first=Aaron|date=December 27, 2022|access-date=December 30, 2022}}</ref>; tekstti awdarıw hám juwmaq shıǵarıw<ref>{{Cite news|last=Rider|first=Elizabeth|title=How ChatGPT Will Dramatically Change the Influencer Space|url=https://www.entrepreneur.com/science-technology/how-chatgpt-will-dramatically-change-the-influencer-space/448386|access-date=April 25, 2023|date=April 6, 2023}}</ref>; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalaw<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFEdwards2022">Edwards, Benj (December 5, 2022). </cite></ref>. Aldıńǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám ótirik juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi<ref>{{Web deregi | url = https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| bet = What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230107112449/https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 7-yanvar | avtor = Chawla| at = Raveen| sáne = 2022-jıl 26-dekabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-dekabr }}</ref>. Bir mısalda, InstructGPT «Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015-jılı AQSHqa qashan kelgeni tuwralı aytıń» degen sorawdı haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb Amerika Qurama Shtatlarına 2015-jılı Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin zamanagóy paydalanıp keldi<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. ChatGPT bir sóylesiwdegi aldıńǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı. Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı<ref name="Roose-2022">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| bet = The Brilliance and Weirdness of ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Roose| at = Kevin| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr | citata = Like those tools, ChatGPT – which stands for "generative pre-trained transformer" – landed with a splash.}}</ref>. Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI «Moderaciyanıń sońǵı noqatı» API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| bet = New and Improved Content Moderation Tooling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111020935/https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | sáne = 2022-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>.<ref name="Roose-2022" /> 2023-jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı<ref name="openaiplugins">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| bet = OpenAI is massively expanding ChatGPT's capabilities to let it browse the web and more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323181512/https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| bet = OpenAI turns ChatGPT into a platform overnight with addition of plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230324005500/https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| arxivsáne = 2023-jıl 24-mart | avtor = Goldman| at = Sharon| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. === Sheklewler === OpenAI ChatGPT "geyde esitiletuǵın, biraq durıs emes yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının" tán aladı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. Bul minez-qulıq úlken til modelleri ushın ulıwma hám «gallyucinaciya» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| bet = Why large language models like ChatGPT are bullshit artists| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| arxivsáne = 2022-jıl 17-dekabr | avtor = Lakshmanan| at = Lak| sáne = 2022-jıl 16-dekabr | baspaxana = becominghuman.ai| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-yanvar | citata = ''The human raters are not experts in the topic, and so they tend to choose text that looks convincing. They'd pick up on many symptoms of hallucination, but not all. Accuracy errors that creep in are difficult to catch.''}}</ref>. Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin. 2023-jıldan baslap, ChatGPT biypul versiyasında bar bolǵan GPT-3.5 2022-jıldıń yanvarǵa shekem bolǵan waqıyalardı biledi hám ChatGPT Plus qosımshası menen 2023-jıl aprelge shekem bar (ashıq) GPT-4<ref>{{Cite news|title=What can ChatGPT maker's new AI model GPT-4 do?|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/chatgpt-makers-new-ai-model-gpt-4-97881867|access-date=March 20, 2023|work=ABC News| sáne =March 15, 2023| til =en}}</ref>. Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń anıqlamaların qosqanda, sorawlarǵa juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi. Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq reńli erkek alımlardan tómen dep esaplandı<ref>{{Web deregi | url = https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| bet = The Internet's New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118091138/https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Biddle| at = Sam| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | jumıs = [[The Intercept]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr }}</ref>. Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı. The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM faylların joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:<blockquote> ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń. Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı kórinis tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap. Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshe grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...] Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken tillik modeller dım beyim «gallyucinaciyalardı» yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı. Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi. Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta tiklewge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárselerdiń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek.</blockquote> == Xızmet kórsetiw == [[Fayl:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|nobaý|OpenAI-diń burıńǵı keńsesi, Pioner imaratı, San-Francisko]] [[Fayl:Countries where ChatGPT is available.svg|nobaý|ChatGPT 2023-jıl dekabr ayındaǵı mámleket yamasa aymaq boyınsha bar ekenligi]] ChatGPT 2022-jıl 30-noyabrde [[San-Francisko|San-Franciskoda]] jaylasqan OpenAI (úlken til modelleriniń dáslepki GPT seriyasın islep shıǵarıwshı; DALL·E 2, korinislerdi jaratıw ushın qollanılatuǵın diffuziyalı model hám Whisper, sóyles transkripciyası modeli) arqalı iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.euronews.com/next/2023/11/30/chatgpt-a-year-on-3-ways-the-ai-chatbot-has-completely-changed-the-world-in-12-months| bet = ChatGPT turns 1: How the AI chatbot has completely changed the world| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = euronews| qaralǵan sáne = 2024-jıl 1-mart }}</ref>. Xızmet dáslebinde xalıq ushın biypul boldı hám kompaniya keyinirek xızmetti monetizaciyalawdı rejelestirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| bet = Money Will Kill ChatGPT's Magic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113195054/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | avtor = Karpf| at = David| sáne = 2022-jıl 21-dekabr | til = en| jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2022-jıl 4-dekabrde ChatGPT bir millionnan aslam paydalanıwshısına iye boldı. 2023-jıl yanvarda ChatGPT 100 millionnan aslam paydalanıwshıǵa jetti, bul onı búgingi kúndegi eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı qollanbasına aylandırdı. 2023-jıl martta Pew Research sorawnaması amerikalı ereseklerdiń 14% ChatGPT-di qollanıp kórgenin kórsetti. Iyul ayında Pew Research tap usınday kórsetkishti 18% dep kórsetti. === Mobil qosımsha === 2023-jıl may ayında OpenAI ChatGPT ushın iOS qosımshasın iske qostı. Qosımsha chat tariyxın sinxronlawdı hám dawıs penen kirgiziwdi qollaydı (Whisper, OpenAI sóylewdi tanıw modelin paydalanıw). === Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardı qollaw === Tutınıwshıǵa qolaylı «ChatGPT Plus» paketine qosımsha retinde OpenAI ChatGPT hám Whisper modeliniń API interfeyslerin 2023-jıl martta usınıp, islep shıǵarıwshılarǵa AI qollaytuǵın til hám sóylewden tekstke imkaniyatlar ushın qollanbalı programmalastırıw interfeysin usınadı. ChatGPT hám API interfeysi [[chatbot]] sıyaqlı GPT-3.5-turbo AI modelin paydalanadı. Bul islep shıǵarıwshılarǵa ChatGPT qosımshasınıń ózgertilmegen yamasa ózgertilgen versiyasın qosıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| bet = Developers Can Now Access OpenAI's ChatGPT and Whisper APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230306213525/https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| arxivsáne = 2023-jıl 6-mart | avtor = Torres| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = CMSWire.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. ChatGPT API bahası 1000 kiriw tokeni ushın $0,001 hám 1000 shıǵıw tokeni ushın $0,002 (shama menen 750 sóz), bul dáslepki GPT-3.5 modelleriniń bahasınan ~10% quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| bet = OpenAI will let developers build ChatGPT into their apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307194022/https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Shanklin| at = Will| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| bet = With developer APIs for ChatGPT and Whisper, OpenAI is opening the floodgates with a familiar playbook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307060648/https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Swant| at = Marty| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en-US| jumıs = Digiday| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. OpenAI programmalıq támiynatın islep shıǵarıwshılarǵa xızmet kórsetiw servisin iske qosıwdan birneshe kún aldın, 2023-jıl 27 fevralda Snapchat biypul Snapchat Plus paydalanıwshı bazası ushın «My AI» dep atalatuǵın arnawlı ChatGPT chatbotın shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| bet = Snapchat is releasing its own AI chatbot powered by ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230228023241/https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| arxivsáne = 2023-jıl 28-fevral | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2023-jıl 27-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-fevral }}</ref>. ==== Kod jazıw (programmalastırıw) ==== Purdyu universitetiniń izertlewshileri ChatGPT-diń programmalıq támiynat yamasa kompyuter programmalastırıw tuwralı Stack Overflow-de berilgen 517 sorawǵa bergen juwapların durıs, konkretlilik, hár tárepleme hám qısqalıq ushın analizlep, olardıń 52% de dálsizlikler hám 77% de anıq maǵlıwmatlar bar ekenin anıqladı<ref>{{Cite news|last=Morrison|first=Ryan| sáne =August 8, 2023|title=ChatGPT wrong over half the time on software questions|publisher=[[New Statesman|New Statesman Media Group]]|url=https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/chatgpt-wrong-over-half-the-time-on-software-questions|access-date=December 5, 2023}}</ref>. ==== Bilimlendiriw ==== Texnologiya jazıwshısı Den Gillmor ChatGPT-di 2022-jılda student tapsırmasında qollandı hám onıń jaratılǵan teksti jaqsı student jetkizetuǵın tekst penen teń ekenin anıqladı hám «akademiyanıń ayırım júdá zárúr máselelerge qarsı keliwi kerek» dep pikir bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| bet = AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117155456/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2022-jıl 4-dekabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Geografiya professorı Terens Dey ChatGPT jaratqan citatalardı bahalap, olardıń ótirik ekenin anıqladı. Soǵan qaramastan, ol «ótirik maqalalardıń temaları sorawlarǵa tikkeley baylanıslı hám ájayıp maqalalar jarata aladı. Haqıyqıy citatanıń bolmawı baslamashı avtordıń bos orındı toltırıw imkaniyatın kórsetiwi múmkin» dep jazadı. Deydiń aytıwınsha, ChatGPT járdemi menen sapalı kirisiw kolledj kursların jaratıwǵa boladı; ol onı «fizikalıq geografiyanıń kirisiw kursları, meniń geografiyalıq gidrologiyanıń ekinshi kursı ushın hám kartografiya, geografiyalıq informaciyalıq sistemalar hám aralıqtan zondlaw boyınsha ekinshi kurs ushın» materialların jazıw ushın paydalandı. Ol «bul usıl ashıq oqıtıw ushın zárúr bolıwı múmkin hám sabaqlıqlardı basıp shıǵarıwdıń házirgi modellerine potencialı tásir etiwi múmkin» dep juwmaqlaydı.<ref>{{Cite journal|last=Day|first=Terence|title=A Preliminary Investigation of Fake Peer-Reviewed Citations and References Generated by ChatGPT| sáne =April 12, 2023}}</ref>. 2024-jılı alıp barılǵan izertlewler studentlerdiń ChatGPT-ge gárezliligi oqıw úlgeriwiniń tómenlewine ákeletuǵının kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.psypost.org/chatgpt-linked-to-declining-academic-performance-and-memory-loss-in-new-study/| bet = ChatGPT linked to declining academic performance and memory loss in new study| avtor = Dolan| at = Eric W.| sáne = 2024-jıl 25-mart | til = en-US| jumıs = PsyPost - Psychology News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite journal|last=Biswas|first=Som| sáne =April 1, 2023|title=ChatGPT and the Future of Medical Writing|url=https://pubs.rsna.org/doi/pdf/10.1148/radiol.223312|journal=Radiology| til =en|volume=307|issue=2|pages=e223312|doi=10.1148/radiol.223312|pmid=36728748|issn=0033-8419}} * {{Cite journal|last=Liebrenz|first=Michael|date=February 2023|title=Generating scholarly content with ChatGPT: ethical challenges for medical publishing|journal=The Lancet Digital Health|volume=5|issue=3|pages=e105–e106|doi=10.1016/s2589-7500(23)00019-5|pmid=36754725|issn=2589-7500}} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/02/what-is-chatgpt-doing-and-why-does-it-work/| bet = What Is ChatGPT Doing … and Why Does It Work?| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 14-fevral }} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/03/chatgpt-gets-its-wolfram-superpowers/| bet = ChatGPT Gets Its "Wolfram Superpowers"!| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 23-mart }} * {{Web deregi | url = https://www.cjr.org/tow_center/media-coverage-chatgpt.php| bet = How the media is covering ChatGPT| avtor = Bartholomew| at = Jem| til = en| jumıs = Columbia Journalism Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-may }} * [https://platform.openai.com/docs/guides/prompt-engineering Prompt engineering] guide from OpenAI == Sırtqı siltemeler == * [https://www.deeplearning.ai/short-courses/chatgpt-prompt-engineering-for-developers/ ChatGPT Prompt Engineering for Developers], course by Andrew Ng and OpenAI * [https://www.npr.org/2023/05/25/1178290105/ai-chatgpt-artificial-intelligence-series-part-one Can ChatGPT write a podcast episode?] (''Planet Money'' podcast, May 2023) * [https://opentodebate.org/debate/will-chatgpt-do-more-harm-than-good/#/ Will Chat GPT do more harm than good?] (Gary Marcus and Keith Teare debate, February 2023) * [https://www.wired.com/story/what-openai-really-wants/ "What OpenAI Really Wants"] by ''Wired'' {{OpenAI}} [[Kategoriya:ChatGPT| ]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] h9hg6j2c8p0snux13ihizbpw2omg4zq 265505 265495 2026-08-03T07:37:35Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265505 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Chat Generative Pre-trained Transformer)'' — [[OpenAI]] tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022-jıl 30-noyabrde iske túsirilgen [[chatbot]] hám virtual járdemshi. [[Úlken til modeli|Úlken til modellerine]] tiykarlanıp, ol [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, dárejege, detalǵa, tilge qarap baǵdarlawǵa hám basqarıwǵa imkaniyat beredi. Hár sóylesiw basqıshında paydalanıwshı sorawları menen juwapları izbe-iz kontekst retinde qarastırıladı<ref name="guardianpos">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| bet = What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| arxivsáne = 2023-jıl 16-yanvar | avtor = Lock| at = Samantha| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. 2023-jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 80 milliard dollarǵa ósiwine úles qosqan tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat qollanbası boldı<ref>{{Cite news|last=Staff| sáne =2024-02-17|title=Microsoft-backed OpenAI valued at $80bn after company completes deal|url=https://www.theguardian.com/technology/2024/feb/16/microsoft-openai-valuation-artificial-intelligence|access-date=2024-03-30|work=The Guardian| til =en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Metz|date=2024-02-16|title=OpenAI Completes Deal That Values the Company at $80 Billion|url=https://www.nytimes.com/2024/02/16/technology/openai-artificial-intelligence-deal-valuation.html|access-date=2024-03-30|work=The New York Times| til =en-US|issn=0362-4331}}</ref>. ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Ernie Bot, LLaMA, Claude hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı<ref>{{Cite journal|title=What's the next word in large language models?|date=April 2023| til =en|issn=2522-5839}}</ref>. Microsoft OpenAI [[GPT-4]] tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi. Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas [[Programma|programmalardıń]] adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa jol beriw yamasa nadurıs informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|access-date=July 19, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-everything-you-need-to-know/|access-date=June 22, 2023|work=ZDNET|date=May 30, 2023| til =en}}</ref>. ChatGPT onlayn rejiminde eki versiyada paydalanıwǵa boladı, olardıń biri [[GPT-3|GPT-3.5]] hám ekinshisi GPT-4 tiykarında jaratılǵan, ekewi de OpenAI kompaniyasınıń [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT)]] modelleriniń menshikli seriyasınıń aǵzaları bolıp tabıladı hám sóylesiw ushın jaqsı sazlanǵan. qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan bilim alıwdı kúsheytiw kombinaciyasın paydalanatuǵın qosımshalar<ref name="NYT-20230718">{{Cite news|last=Gertner|first=Jon|date=July 18, 2023|title=Wikipedia's Moment of Truth|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html|accessdate=July 19, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255|archivedate=July 20, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGertner2023">Gertner, Jon (July 18, 2023). </cite></ref>. ChatGPT izertlewdiń aldınnan kóriwi retinde erkin paydalanıwǵa iye boldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı. Ol óziniń biypul dárejesindegi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] GPT-3.5 tiykarındaǵı versiyasına kiriw imkaniyatın beredi, al GPT-4 tiykarında jetilistirilgen versiyası hám jańa imkaniyatlarǵa baslı ruqsatın pullı jazılıwshılarǵa «ChatGPT Plus» kommerciyalıq atı menen beriledi. ChatGPT jasalma intellekt tarawında turaqlı hám burın bolmaǵan investiciyalardı hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa ákelgen AI buminniń baslawshısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|last1=Weise|first1=Karen|last2=Metz|first2=Cade|last3=Grant|first3=Nico|last4=Isaac|first4=Mike|date=December 5, 2023|title=Inside the A.I. Arms Race That Changed Silicon Valley Forever| til =en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|access-date=December 11, 2023|issn=0362-4331}}</ref>. == Trening == ChatGPT arnawlı [[GPT]] negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda [[GPT-3|GPT-3.5]] hám [[GPT-4]], olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın anıq sazlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303221112/https://platform.openai.com/docs/models/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart }}</ref>. Anıq sazlaw procesi adam keri baylanısınan (RLHF) qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen bekkemleytuǵın oqıtıwdı paydalandı<ref name="OpenAIInfo" /><ref>{{Web deregi | url = https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| bet = ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230119175109/https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 19-yanvar | avtor = Greengard| at = Samuel| sáne = 2022-jıl 29-dekabr | jumıs = [[eWeek]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-yanvar }}</ref>. Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám [[Jasalma intellekt|AI]] járdemshisi. Oqıtıwdı bekkemlew basqıshında adam trenerleri aldı menen aldıńǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı<ref name="auto1">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| bet = The inside story of how ChatGPT was built from the people who made it| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230303093219/https://www.technologyreview.com/2023/03/03/1069311/inside-story-oral-history-how-chatgpt-built-openai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-mart | avtor = Douglas| at = Will| sáne = 2023-jıl 3-mart | jumıs = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-mart }}</ref>. Bul reytingler Proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın «sıylıq modellerin» jaratıw ushın paydalanıldı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref><ref name="Vincent-2022">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| bet = ChatGPT proves AI is finally mainstream{{snd}}and things are only going to get weirder| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>. Time jurnalı zıyanlı mazmunǵa (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, zorlıq-zombılıq, násillik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı mazmundı belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı. Bul belgiler keleshekte usınday mazmundı anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı. Autsorsing jumısshıları «uwlı» hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı tapsırmanı «azaplaw» dep táriypledi. OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń [[San-Francisko]] qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatların beretuǵın kompaniya edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| bet = 'It's destroyed me completely': Kenyan moderators decry toll of training of AI models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231221131505/https://www.theguardian.com/technology/2023/aug/02/ai-chatbot-training-human-toll-content-moderator-meta-openai| arxivsáne = 2023-jıl 21-dekabr | avtor = Rowe| at = Niamh| sáne = 2023-jıl 2-avgust | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. ChatGPT dáslebinde [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám «júzlegen million dollarǵa» jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı. ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023-jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı<ref>{{Cite news|last=Roth|first=Emma|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|journal=The Verge| sáne =March 13, 2023}}</ref>. Riversaydtaǵı Kaliforniya universiteti alımları, ChatGPT-ge birneshe usınıslar Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr suw kerek ekenin boljadı<ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| bet = Artificial intelligence technology behind ChatGPT was built in Iowa — with a lot of water| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230910124944/https://apnews.com/article/chatgpt-gpt4-iowa-ai-water-consumption-microsoft-f551fde98083d17a7e8d904f8be822c4| arxivsáne = 2023-jıl 10-sentyabr | sáne = 2023-jıl 9-sentyabr | til = en| jumıs = AP News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-sentyabr }}</ref>. TrendForce bazar barlawı 2023-jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| bet = Press Center - TrendForce Says with Cloud Companies Initiating AI Arms Race, GPU Demand from ChatGPT Could Reach 30,000 Chips as It Readies for Commercialization {{!}} TrendForce - Market research, price trend of DRAM, NAND Flash, LEDs, TFT-LCD and green energy, PV| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.trendforce.com/presscenter/news/20230301-11584.html| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | til = en| jumıs = TrendForce| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| bet = ChatGPT Will Command More Than 30,000 Nvidia GPUs: Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231102173108/https://www.tomshardware.com/news/chatgpt-nvidia-30000-gpus| arxivsáne = 2023-jıl 2-noyabr | avtor = Zhiye Liu| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en| jumıs = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}</ref>. OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám anıq sazlaw ushın ChatGPT [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarınan]] maǵlıwmatlardı jıynaydı. Paydalanıwshılar ChatGPT-den alatuǵın juwaplardı joqarı yamasa keri dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| bet = ChatGPT Feedback Contest: Official Rules| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118162823/https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref>. ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin qamtıydı<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Wikipedia sonıń menen qatar ChatGPT oqıw maǵlıwmatlarınıń biri edi. == Ózgeshelikler hám sheklewler == === Ózgeshelikler === [[Chatbot|Chatbottıń]] tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme. Sansız mısallardıń ishinde ol kompyuter programmaların jazıp hám qayta isley aladı<ref name="ChatGPT can write code">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| bet = ChatGPT can write code. Now researchers say it's good at fixing bugs, too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203051252/https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | avtor = Tung| at = Liam| sáne = 2023-jıl 26-yanvar | jumıs = ZDNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-iyun }}</ref>; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratıw; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede)<ref>{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|access-date=December 30, 2022| sáne =December 7, 2022}}</ref>; biznes-ideyalardı jaratıw<ref>{{Cite news|date=June 16, 2023|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|access-date=June 20, 2023}}</ref>; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw<ref name="jpost">{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|last=Reich|first=Aaron|date=December 27, 2022|access-date=December 30, 2022}}</ref>; tekstti awdarıw hám juwmaq shıǵarıw<ref>{{Cite news|last=Rider|first=Elizabeth|title=How ChatGPT Will Dramatically Change the Influencer Space|url=https://www.entrepreneur.com/science-technology/how-chatgpt-will-dramatically-change-the-influencer-space/448386|access-date=April 25, 2023|date=April 6, 2023}}</ref>; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalaw<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| bet = No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/| arxivsáne = 2022-jıl 26-dekabr | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFEdwards2022">Edwards, Benj (December 5, 2022). </cite></ref>. Aldıńǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám ótirik juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi<ref>{{Web deregi | url = https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| bet = What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230107112449/https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/| arxivsáne = 2023-jıl 7-yanvar | avtor = Chawla| at = Raveen| sáne = 2022-jıl 26-dekabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-dekabr }}</ref>. Bir mısalda, InstructGPT «Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015-jılı AQSHqa qashan kelgeni tuwralı aytıń» degen sorawdı haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb Amerika Qurama Shtatlarına 2015-jılı Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin zamanagóy paydalanıp keldi<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. ChatGPT bir sóylesiwdegi aldıńǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı. Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı<ref name="Roose-2022">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| bet = The Brilliance and Weirdness of ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Roose| at = Kevin| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-US| jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr | citata = Like those tools, ChatGPT – which stands for "generative pre-trained transformer" – landed with a splash.}}</ref>. Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI «Moderaciyanıń sońǵı noqatı» API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| bet = New and Improved Content Moderation Tooling| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230111020935/https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/| arxivsáne = 2023-jıl 11-yanvar | sáne = 2022-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>.<ref name="Roose-2022" /> 2023-jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı<ref name="openaiplugins">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| bet = OpenAI is massively expanding ChatGPT's capabilities to let it browse the web and more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323181512/https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| bet = OpenAI turns ChatGPT into a platform overnight with addition of plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230324005500/https://venturebeat.com/ai/openai-turns-chatgpt-into-a-platform-overnight-with-addition-of-plugins/| arxivsáne = 2023-jıl 24-mart | avtor = Goldman| at = Sharon| sáne = 2023-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>. === Sheklewler === OpenAI ChatGPT "geyde esitiletuǵın, biraq durıs emes yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının" tán aladı<ref name="OpenAIInfo">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | avtor = OpenAI| avtorsilteme = OpenAI| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2022">[[OpenAI]] (November 30, 2022). </cite></ref>. Bul minez-qulıq úlken til modelleri ushın ulıwma hám «gallyucinaciya» dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| bet = Why large language models like ChatGPT are bullshit artists| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852| arxivsáne = 2022-jıl 17-dekabr | avtor = Lakshmanan| at = Lak| sáne = 2022-jıl 16-dekabr | baspaxana = becominghuman.ai| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-yanvar | citata = ''The human raters are not experts in the topic, and so they tend to choose text that looks convincing. They'd pick up on many symptoms of hallucination, but not all. Accuracy errors that creep in are difficult to catch.''}}</ref>. Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin. 2023-jıldan baslap, ChatGPT biypul versiyasında bar bolǵan GPT-3.5 2022-jıldıń yanvarǵa shekem bolǵan waqıyalardı biledi hám ChatGPT Plus qosımshası menen 2023-jıl aprelge shekem bar (ashıq) GPT-4<ref>{{Cite news|title=What can ChatGPT maker's new AI model GPT-4 do?|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/chatgpt-makers-new-ai-model-gpt-4-97881867|access-date=March 20, 2023|work=ABC News| sáne =March 15, 2023| til =en}}</ref>. Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń anıqlamaların qosqanda, sorawlarǵa juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi. Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq reńli erkek alımlardan tómen dep esaplandı<ref>{{Web deregi | url = https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| bet = The Internet's New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230118091138/https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/| arxivsáne = 2023-jıl 18-yanvar | avtor = Biddle| at = Sam| sáne = 2022-jıl 8-dekabr | jumıs = [[The Intercept]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-dekabr }}</ref>. Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı. The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM faylların joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:<blockquote> ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń. Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı kórinis tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap. Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshe grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...] Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken tillik modeller dım beyim «gallyucinaciyalardı» yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı. Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi. Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta tiklewge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárselerdiń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek.</blockquote> == Xızmet kórsetiw == [[Fayl:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|nobaý|OpenAI-diń burıńǵı keńsesi, Pioner imaratı, San-Francisko]] [[Fayl:Countries where ChatGPT is available.svg|nobaý|ChatGPT 2023-jıl dekabr ayındaǵı mámleket yamasa aymaq boyınsha bar ekenligi]] ChatGPT 2022-jıl 30-noyabrde [[San-Francisko|San-Franciskoda]] jaylasqan OpenAI (úlken til modelleriniń dáslepki GPT seriyasın islep shıǵarıwshı; DALL·E 2, korinislerdi jaratıw ushın qollanılatuǵın diffuziyalı model hám Whisper, sóyles transkripciyası modeli) arqalı iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.euronews.com/next/2023/11/30/chatgpt-a-year-on-3-ways-the-ai-chatbot-has-completely-changed-the-world-in-12-months| bet = ChatGPT turns 1: How the AI chatbot has completely changed the world| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = euronews| qaralǵan sáne = 2024-jıl 1-mart }}</ref>. Xızmet dáslebinde xalıq ushın biypul boldı hám kompaniya keyinirek xızmetti monetizaciyalawdı rejelestirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| bet = Money Will Kill ChatGPT's Magic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113195054/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | avtor = Karpf| at = David| sáne = 2022-jıl 21-dekabr | til = en| jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2022-jıl 4-dekabrde ChatGPT bir millionnan aslam paydalanıwshısına iye boldı. 2023-jıl yanvarda ChatGPT 100 millionnan aslam paydalanıwshıǵa jetti, bul onı búgingi kúndegi eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı qollanbasına aylandırdı. 2023-jıl martta Pew Research sorawnaması amerikalı ereseklerdiń 14% ChatGPT-di qollanıp kórgenin kórsetti. Iyul ayında Pew Research tap usınday kórsetkishti 18% dep kórsetti. === Mobil qosımsha === 2023-jıl may ayında OpenAI ChatGPT ushın iOS qosımshasın iske qostı. Qosımsha chat tariyxın sinxronlawdı hám dawıs penen kirgiziwdi qollaydı (Whisper, OpenAI sóylewdi tanıw modelin paydalanıw). === Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardı qollaw === Tutınıwshıǵa qolaylı «ChatGPT Plus» paketine qosımsha retinde OpenAI ChatGPT hám Whisper modeliniń API interfeyslerin 2023-jıl martta usınıp, islep shıǵarıwshılarǵa AI qollaytuǵın til hám sóylewden tekstke imkaniyatlar ushın qollanbalı programmalastırıw interfeysin usınadı. ChatGPT hám API interfeysi [[chatbot]] sıyaqlı GPT-3.5-turbo AI modelin paydalanadı. Bul islep shıǵarıwshılarǵa ChatGPT qosımshasınıń ózgertilmegen yamasa ózgertilgen versiyasın qosıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| bet = Developers Can Now Access OpenAI's ChatGPT and Whisper APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230306213525/https://www.cmswire.com/digital-experience/openais-chatgpt-and-whisper-apis-now-available-to-developers/| arxivsáne = 2023-jıl 6-mart | avtor = Torres| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en| jumıs = CMSWire.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. ChatGPT API bahası 1000 kiriw tokeni ushın $0,001 hám 1000 shıǵıw tokeni ushın $0,002 (shama menen 750 sóz), bul dáslepki GPT-3.5 modelleriniń bahasınan ~10% quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| bet = OpenAI will let developers build ChatGPT into their apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307194022/https://www.engadget.com/openai-will-let-developers-build-chatgpt-into-their-apps-204737530.html| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Shanklin| at = Will| sáne = 2023-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| bet = With developer APIs for ChatGPT and Whisper, OpenAI is opening the floodgates with a familiar playbook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230307060648/https://digiday.com/media-buying/with-developer-apis-for-chatgpt-and-whisper-openai-is-opening-the-floodgates-with-a-familiar-playbook/| arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | avtor = Swant| at = Marty| sáne = 2023-jıl 3-mart | til = en-US| jumıs = Digiday| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-mart }}</ref>. OpenAI programmalıq támiynatın islep shıǵarıwshılarǵa xızmet kórsetiw servisin iske qosıwdan birneshe kún aldın, 2023-jıl 27 fevralda Snapchat biypul Snapchat Plus paydalanıwshı bazası ushın «My AI» dep atalatuǵın arnawlı ChatGPT chatbotın shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| bet = Snapchat is releasing its own AI chatbot powered by ChatGPT| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230228023241/https://www.theverge.com/2023/2/27/23614959/snapchat-my-ai-chatbot-chatgpt-openai-plus-subscription| arxivsáne = 2023-jıl 28-fevral | avtor = Heath| at = Alex| sáne = 2023-jıl 27-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-fevral }}</ref>. ==== Kod jazıw (programmalastırıw) ==== Purdyu universitetiniń izertlewshileri ChatGPT-diń programmalıq támiynat yamasa kompyuter programmalastırıw tuwralı Stack Overflow-de berilgen 517 sorawǵa bergen juwapların durıs, konkretlilik, hár tárepleme hám qısqalıq ushın analizlep, olardıń 52% de dálsizlikler hám 77% de anıq maǵlıwmatlar bar ekenin anıqladı<ref>{{Cite news|last=Morrison|first=Ryan| sáne =August 8, 2023|title=ChatGPT wrong over half the time on software questions|publisher=[[New Statesman|New Statesman Media Group]]|url=https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/chatgpt-wrong-over-half-the-time-on-software-questions|access-date=December 5, 2023}}</ref>. ==== Bilimlendiriw ==== Texnologiya jazıwshısı Den Gillmor ChatGPT-di 2022-jılda student tapsırmasında qollandı hám onıń jaratılǵan teksti jaqsı student jetkizetuǵın tekst penen teń ekenin anıqladı hám «akademiyanıń ayırım júdá zárúr máselelerge qarsı keliwi kerek» dep pikir bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| bet = AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117155456/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2022-jıl 4-dekabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-dekabr }}</ref>. Geografiya professorı Terens Dey ChatGPT jaratqan citatalardı bahalap, olardıń ótirik ekenin anıqladı. Soǵan qaramastan, ol «ótirik maqalalardıń temaları sorawlarǵa tikkeley baylanıslı hám ájayıp maqalalar jarata aladı. Haqıyqıy citatanıń bolmawı baslamashı avtordıń bos orındı toltırıw imkaniyatın kórsetiwi múmkin» dep jazadı. Deydiń aytıwınsha, ChatGPT járdemi menen sapalı kirisiw kolledj kursların jaratıwǵa boladı; ol onı «fizikalıq geografiyanıń kirisiw kursları, meniń geografiyalıq gidrologiyanıń ekinshi kursı ushın hám kartografiya, geografiyalıq informaciyalıq sistemalar hám aralıqtan zondlaw boyınsha ekinshi kurs ushın» materialların jazıw ushın paydalandı. Ol «bul usıl ashıq oqıtıw ushın zárúr bolıwı múmkin hám sabaqlıqlardı basıp shıǵarıwdıń házirgi modellerine potencialı tásir etiwi múmkin» dep juwmaqlaydı.<ref>{{Cite journal|last=Day|first=Terence|title=A Preliminary Investigation of Fake Peer-Reviewed Citations and References Generated by ChatGPT| sáne =April 12, 2023}}</ref>. 2024-jılı alıp barılǵan izertlewler studentlerdiń ChatGPT-ge gárezliligi oqıw úlgeriwiniń tómenlewine ákeletuǵının kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.psypost.org/chatgpt-linked-to-declining-academic-performance-and-memory-loss-in-new-study/| bet = ChatGPT linked to declining academic performance and memory loss in new study| avtor = Dolan| at = Eric W.| sáne = 2024-jıl 25-mart | til = en-US| jumıs = PsyPost - Psychology News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite journal|last=Biswas|first=Som| sáne =April 1, 2023|title=ChatGPT and the Future of Medical Writing|url=https://pubs.rsna.org/doi/pdf/10.1148/radiol.223312|journal=Radiology| til =en|volume=307|issue=2|pages=e223312|doi=10.1148/radiol.223312|pmid=36728748|issn=0033-8419}} * {{Cite journal|last=Liebrenz|first=Michael|date=February 2023|title=Generating scholarly content with ChatGPT: ethical challenges for medical publishing|journal=The Lancet Digital Health|volume=5|issue=3|pages=e105–e106|doi=10.1016/s2589-7500(23)00019-5|pmid=36754725|issn=2589-7500}} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/02/what-is-chatgpt-doing-and-why-does-it-work/| bet = What Is ChatGPT Doing … and Why Does It Work?| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 14-fevral }} * {{Web deregi | url = https://writings.stephenwolfram.com/2023/03/chatgpt-gets-its-wolfram-superpowers/| bet = ChatGPT Gets Its "Wolfram Superpowers"!| avtor = Wolfram| avtorsilteme = Stephen Wolfram| at = Stephen| sáne = 2023-jıl 23-mart }} * {{Web deregi | url = https://www.cjr.org/tow_center/media-coverage-chatgpt.php| bet = How the media is covering ChatGPT| avtor = Bartholomew| at = Jem| til = en| jumıs = Columbia Journalism Review| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-may }} * [https://platform.openai.com/docs/guides/prompt-engineering Prompt engineering] guide from OpenAI == Sırtqı siltemeler == * [https://www.deeplearning.ai/short-courses/chatgpt-prompt-engineering-for-developers/ ChatGPT Prompt Engineering for Developers], course by Andrew Ng and OpenAI * [https://www.npr.org/2023/05/25/1178290105/ai-chatgpt-artificial-intelligence-series-part-one Can ChatGPT write a podcast episode?] (''Planet Money'' podcast, May 2023) * [https://opentodebate.org/debate/will-chatgpt-do-more-harm-than-good/#/ Will Chat GPT do more harm than good?] (Gary Marcus and Keith Teare debate, February 2023) * [https://www.wired.com/story/what-openai-really-wants/ "What OpenAI Really Wants"] by ''Wired'' {{OpenAI}} [[Kategoriya:ChatGPT| ]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] g4llqrgv8y4uvhirdc5ao7bytc958sn 0 18344 265518 213008 2026-08-03T07:46:13Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ kategoriya 265518 wikitext text/x-wiki '''Mashinalıq oqıtıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Machine Learning, ML)'' − [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] izertlew tarawı. Sońǵı waqıtlarda [[jasalma neyron tarmaqlar]] ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi<ref name="ibm">{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/machine-learning| bet = What is Machine Learning?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231227153910/https://www.ibm.com/topics/machine-learning| arxivsáne = 2023-jıl 27-dekabr | sáne = 2021-jıl 22-sentyabr | til = en-us| jumıs = IBM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun }}</ref>. Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde [[tábiyiy tildi qayta islew]], kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı<ref name="tvt">{{Cite journal|last1=Hu|first1=Junyan|last2=Niu|first2=Hanlin|last3=Carrasco|first3=Joaquin|last4=Lennox|first4=Barry|last5=Arvin|first5=Farshad| sáne =2020|title=Voronoi-Based Multi-Robot Autonomous Exploration in Unknown Environments via Deep Reinforcement Learning|journal=IEEE Transactions on Vehicular Technology|volume=69|issue=12|pages=14413–14423|doi=10.1109/tvt.2020.3034800|issn=0018-9545}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Yoosefzadeh-Najafabadi|first1=Mohsen|last2=Hugh|first2=Earl|last3=Tulpan|first3=Dan|last4=Sulik|first4=John|last5=Eskandari|first5=Milad|title=Application of Machine Learning Algorithms in Plant Breeding: Predicting Yield From Hyperspectral Reflectance in Soybean?|journal=Front. Plant Sci.|volume=11|pages=624273|doi=10.3389/fpls.2020.624273}}</ref>. Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili. Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı. Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi. Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew ''(ingl. Data mining)'' − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Friedman|first=Jerome H.|author-link=Jerome H. Friedman|title=Data Mining and Statistics: What's the connection?|journal=Computing Science and Statistics|volume=29|issue=1|year=1998|pages=3–9}}</ref>. Teoriyalıq jaqtan, shama menen durıs ''(ingl. PAC - probably approximately correct)'' oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı. == Tariyxı == Mashinalıq oqıtıw terminin 1959-jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi<ref name="Samuel">{{Cite journal|last=Samuel|first=Arthur|date=1959|title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers|journal=IBM Journal of Research and Development|volume=3|issue=3|pages=210–229|doi=10.1147/rd.33.0210}}</ref>. Bul dáwirde ózin-ózi oqıtıwshı kompyuterler sinoniminen de paydalanılǵan<ref name="cyberthreat">{{Cite news|last=Gerovitch|first=Slava|title=How the Computer Got Its Revenge on the Soviet Union|journal=Nautilus|date=9 April 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lindsay|first=Richard P.|title=The Impact of Automation On Public Administration|journal=Western Political Quarterly|date=1 September 1964|volume=17|issue=3|pages=78–81|doi=10.1177/106591296401700364}}</ref>. Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950-jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı<ref name=":02">{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| bet = History and Evolution of Machine Learning: A Timeline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208220935/https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = WhatIs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. 1949-jılı kanadalı psixolog Donald Xebb «Minez-qulıqtı shólkemlestiriw» (ingl. The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi<ref>{{Cite journal|title=The Mind and Donald O. Hebb|url=https://www.jstor.org/stable/24941344|access-date=2023-12-09}}</ref>. Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.<ref name=":02" /> Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan.<ref name=":02" /> 1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental «oqıw mashinasın» islep shıqtı. Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta «úyretken» hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın «joq» túymesi menen úskenelengen. 1960-jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı. Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973-jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970-jılları dawam etti. 1981-jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi. Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: «Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.» Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı. Bul Alan Tyuringniń «Esaplaw texnikası hám intellekt» atlı maqalasında «Mashinalar oylay ala ma?» degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. «Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?» degen soraw menen almastırıladı<ref>{{Citation |last=Harnad |first=Stevan |title=The Turing Test Sourcebook: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer |pages=23–66 |year=2008 |editor-last=Epstein |editor-first=Robert |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309113922/http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |chapter=The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery, and Intelligence |chapter-url=http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |publisher=Kluwer |isbn=9781402067082 |archive-date=2012-03-09 |author-link=Stevan Harnad |editor2-last=Peters |editor2-first=Grace}}</ref>. Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar. Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw. Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı. Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| bet = Introduction to AI Part 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218005157/https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | sáne = 2020-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = Edzion| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-dekabr }}</ref>. == Basqa tarawlar menen baylanısı == === Jasalma intellekt === [[Fayl:AI_hierarchy.svg|nobaý|[[Jasalma intellekt|Jasalma intellekttiń]] kishi tarawı retinde mashinalıq oqıtıw<ref name="journalimcms.org">{{Cite journal| sáne =February 2020|title=An Empirical Science Research on Bioinformatics in Machine Learning|journal=Journal of Mechanics of Continua and Mathematical Sciences|issue=7|doi=10.26782/jmcms.spl.7/2020.02.00006}}</ref>]] Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw [[Jasalma intellekt|jasalma intellektke]] (AI) umtılıwdan payda boldı. Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi. Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta «neyron tarmaqlar» dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı<ref>{{Cite book|last1=Sarle|first1=Warren S.|chapter=Neural Networks and statistical models|pages=1538–50|year=1994|title=SUGI 19: proceedings of the Nineteenth Annual SAS Users Group International Conference|publisher=SAS Institute|isbn=9781555446116|oclc=35546178}}</ref>. Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada. Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti. Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980-jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|pages=275–9|year=2011}}</ref>. Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.<ref name="aima" />  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi. Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri «konnektizm» retinde AI/CS  (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi. Olardıń baslı jetiskenligi 1980-jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.<ref name="aima" />  Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990-jılları rawajlana basladı. Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti. Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|doi=10.1007/s10994-011-5242-y|journal=[[Machine Learning (journal)|Machine Learning]]|volume=82|issue=3|pages=275–9|year=2011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLangley2011">Langley, Pat (2011). </cite></ref>. === Ulıwmalastırıw === Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar (oqıw) jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı minimallastıratuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı minimallastırıwǵa baylanıslı. Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw ''(ingl. deep learning)'' algoritmleri ushın. === Regressiya analizi === [[Fayl:Linear_regression.svg|nobaý|[[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|Maǵlıwmatlar jıynaǵında]] sızıqlı regressiyanıń illyustraciyası]] Regressiyalıq analiz kiriw ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı. Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya. Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi. Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, Microsoft Excel baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| bet = Tutorial: Polynomial Regression in Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130602200850/https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-iyun | avtor = Stevenson| at = Christopher| jumıs = facultystaff.richmond.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-yanvar }}</ref>), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi. Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı. === Gauss procesleri === [[Fayl:Regressions_sine_demo.svg|oñğa|nobaý|Basqa regressiya modelleri menen salıstırǵanda Gauss procesiniń regressiyasına (boljaw) mısal]] Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi. Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta. Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı. === Genetikalıq algoritmler === Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl. Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990-jılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Goldberg|title=Genetic algorithms and machine learning|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/46947/1/10994_2005_Article_422926.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Machine Learning, Neural and Statistical Classification|last=Michie}}</ref>. Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Zhang|title=Evolutionary Computation Meets Machine Learning: A Survey}}</ref>. == Apparatlıq támiynat == 2010-jıllardan baslap mashinalıq oqıtıw algoritmlerindegi hám kompyuter úskenesindegi jetiskenlikler sızıqlı yamasa jasırın birliklerdiń kóplegen qabatların óz ishine alatuǵın tereń neyron tarmaqlardı (mashinalıq oqıtıwdıń ózgeshe tar ishki domeni) oqıtıwdıń ónimli metodlarına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip grafikalıq qayta islew blokları (GPU), kóbinese [[Jasalma intellek|jasalma intellektke]] tán jaqsılawlar bar, keń kólemli kommerciyalıq bultlı jasalma intellekt oqıtıwdıń ústem metodı retinde processorlardı almastırdı. OpenAI AlexNet (2012)-ten baslap AlphaZero (2017) ǵa shekemgi eń úlken tereń oqıtıw proektlerinde qollanılatuǵın apparatlıq esaplawlardı bahaladı hám talap etiletuǵın esaplaw kóleminiń 300 000 ese óskenin anıqladı, eki ese kóbeygen waqıt trend sızıǵı 3,4 ay<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. === Neyromorflıq/fizikalıq neyron tarmaqlar === Fizikalıq neyron tarmaq yamasa neyromorflıq kompyuter - bul neyron sinaps funkciyasın emulyaciyalaw ushın elektr sazlawshı material paydalanatuǵın jasalma neyron tarmaqtıń bir túri. «Fizikalıq» neyron tarmaq programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan usıllarǵa qaraǵanda neyronlardı emulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın fizikalıq [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatlarǵa]] gárezlilikti ayrıqsha kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma bul termin neyron sinapstı emulyaciyalaw ushın memristor yamasa basqa elektr sazlawshı qarsılıq materialı paydalanatuǵın basqa jasalma neyron tarmaqlarda qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| bet = Cornell & NTT's Physical Neural Networks: A "Radical Alternative for Implementing Deep Neural Networks" That Enables Arbitrary Physical Systems Training &#124; Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027183428/https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | sáne = 2021-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.com/2021/10/05/analogue_neural_network_research/|title=Nano-spaghetti to solve neural network power consumption|access-date=2021-10-12}}</ref>. === Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw === '''Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw''' ''(ingl. Embedded Machine Learning)'' − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli [[Taǵatuǵın kompyuter|taǵatuǵın kompyuterler]] ''(ingl. wearable computers)'', shetki qurılmalar hám [[Mikrokontroller|mikrokontrollerler]] sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi<ref>{{Cite book|title=2018 IEEE 4th World Forum on Internet of Things (WF-IoT)| sáne =2018-05-07|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/b8fdb58b-7114-45c6-82e4-4ab239c1327f}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| bet = A Beginner's Guide To Machine learning For Embedded Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182754/https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | sáne = 2021-jıl 2-iyun | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| bet = Google, Purdue & Harvard U's Open-Source Framework for TinyML Achieves up to 75x Speedups on FPGAs {{!}} Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182404/https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | avtor = Synced| sáne = 2022-jıl 12-yanvar | til = en-US| jumıs = syncedreview.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>. Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı. Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw<ref>{{Cite book|title=2020 Design, Automation & Test in Europe Conference & Exhibition (DATE)| sáne =2020-06-15}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| bet = Towards Deep Learning using TensorFlow Lite on RISC-V| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220117031909/https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| arxivsáne = 2022-jıl 17-yanvar | avtor = Louis| at = Marcia Sahaya| sáne = 2019 | jumıs = [[Harvard University]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>, shama menen esaplawlardı qollanıw<ref>{{Cite book|title=2018 25th IEEE International Conference on Electronics, Circuits and Systems (ICECS)| sáne =2019-01-21}}</ref>, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw h.t.b<ref>{{Web deregi | url = https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| bet = dblp: TensorFlow Eager: A Multi-Stage, Python-Embedded DSL for Machine Learning.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182335/https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = dblp.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Cite journal| sáne =2019-11-05|title=Machine Learning in Resource-Scarce Embedded Systems, FPGAs, and End-Devices: A Survey}}</ref>. Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar. == Derekler == {{Derekler|2}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|last=Domingos|first=Pedro|title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World|date=September 22, 2015|publisher=[[Basic Books]]|isbn=978-0465065707}} * {{Cite book|last=Nilsson|first=Nils|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-1-55860-467-4}} *  . * {{Cite book|first=David|last=Poole|title=Computational Intelligence: A Logical Approach|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510270-3}} == Sırtqı siltemeler == * Quotations related to Machine learning at Wikiquote * [https://web.archive.org/web/20171230081341/http://machinelearning.org/ International Machine Learning Society] * [https://mloss.org/ mloss] is an academic database of open-source machine learning software. [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] axhwqn0y9buixww70gccyt542j80f8w 0 18609 265496 213034 2026-08-03T07:33:33Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265496 wikitext text/x-wiki '''PaLM''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Pathways Language Model, PaLM)'' — [[Google AI]] tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan [[úlken til modeli]]<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı. PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa uqıplı, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma<ref name="venturebeat">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/| bet = Google sets the bar for AI language models with PaLM| avtor = Anadiotis| at = George| sáne = 2022-jıl 12-aprel | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/google-palm-giant-language-ai-can-explain-jokes/| bet = Google PaLM: Giant language AI can explain jokes| avtor = Bastian| at = Matthias| sáne = 2022-jıl 5-aprel | jumıs = the decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://seekingalpha.com/article/4563975-google-why-is-no-one-talking-about-palm| bet = Google: Why Is No One Talking About PaLM| sáne = 2022-jıl 12-dekabr | til = en| jumıs = seekingalpha.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz mashqalaları hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı tiykarlawdı talap etetuǵın [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵında]] aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNarangChowdhery">Narang, Sharan; Chowdhery, Aakanksha. [https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html "Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance"]. ''ai.googleblog.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>.<ref name="paper" /> Model birinshi ret 2022-jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın [[API]] iske qosılǵanǵa deyin, yaǵnıy 2023-jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/14/23639313/google-ai-language-model-palm-api-challenge-openai| bet = Google opens up its AI language model PaLM to challenge OpenAI and GPT-3| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına ashıq boldı<ref>{{Web deregi | url = https://developers.googleblog.com/2023/03/announcing-palm-api-and-makersuite.html| bet = PaLM API & MakerSuite: an approachable way to start prototyping and building generative AI applications| avtor = Huffman| at = Scott| til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı<ref>{{Web deregi | url = https://medicalfuturist.com/medpalm-new-ai-medical-chatbots-will-soon-be-better-than-waiting-for-a-doctor/| bet = MedPaLM: New Chatbots Will Soon Be Better Than Waiting For A Doctor| sáne = 2023-jıl 17-yanvar | jumıs = The Medical Futurist| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa anıq juwap beriw menen birge, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/health/ai-llm-medpalm-research-thecheckup/| bet = Our latest health AI research updates| avtor = Matias| at = Yossi| sáne = 2023-jıl 14-mart | til = en-us| jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti<ref>{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2023/03/palm-e-embodied-multimodal-language.html| bet = PaLM-E: An embodied multimodal language model| avtor = Driess| at = Danny| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa anıq sazlawdı talap etpesten básekige shıdamlı túrde orınlay aladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/embodied-ai-googles-palm-e-allows-robot-control-with-natural-commands/| bet = Google's PaLM-E is a generalist robot brain that takes commands| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 7-mart | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google 2023-jıl may ayında jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/05/10/google-launches-palm-2-its-next-gen-large-language-model/| bet = Google launches PaLM 2, its next-gen large language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230510172453/https://techcrunch.com/2023/05/10/google-launches-palm-2-its-next-gen-large-language-model/| arxivsáne = 2023-jıl 10-may | avtor = Lardinois| at = Frederic| sáne = 2023-jıl 10-may | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-may }}</ref>. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı<ref name="cnbc-20230516">{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/05/16/googles-palm-2-uses-nearly-five-times-more-text-data-than-predecessor.html| bet = Google's newest A.I. model uses nearly five times more text data for training than its predecessor| avtor = Elias| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 16-may | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-may }}</ref>. 2023-jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://google-research.github.io/seanet/audiopalm/examples/| bet = AudioPaLM| jumıs = google-research.github.io| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-iyun }}</ref>. == Qaraqalpaq tili== [[Google]] 2024-jıl 27-iyun sánesinde [[Google Awdarmashı|Google Translate]] baǵdarlamasına jańa 110 tildiń qosılǵanın járiyaladı<ref>https://blog.google/products/translate/google-translate-new-languages-2024/</ref>. Google Translate kólemin keńeytiw ushın [[jasalma intellekt]] járdeminde PaLM 2 [[úlken til modeli]] menen jańa 110 til qosıldı<ref>https://support.google.com/translate/answer/15139004?sjid=15406272473604331471-EU</ref>. Degen menen olardıń qatarına [[qaraqalpaq tili]] qosılmadı. Onıń bir neshe sebeplerin keltiriwge boladı. PaLM 2 parallel kóp tilli tekstte hám hár túrli tillerdiń anaǵurlım úlken korpusın aldınnan tayarlaydı. PaLM joqarı sapalı veb-hújjetlerdi, kitaplardı, [[Wikipedia|Wikipedianı]], sóylesiwlerdi hám [[GitHub]] kodın qamtıytuǵın [[Inglis tili|inglis]] hám kóp tilli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] paydalanıw arqalı oqıtıldı<ref>https://research.google/blog/pathways-language-model-palm-scaling-to-540-billion-parameters-for-breakthrough-performance/?_gl=1*1x6bkuj*_ga*NjgyMDM1MjEyLjE3MTk5MjQ5NzU.*_ga_KFG60X3H7K*MTcyMDEyMTc3My40LjAuMTcyMDEyMTc3My4wLjAuMA..</ref>. Al bul parallel maǵlıwmatlar jıynaǵında qaraqalpaq tili resursları derlik az. Usılardı esapqa alsaq qaraqalpaq tilindegi materiallar parallel inglis tilinde járiyalansa, qaraqalpaq tili Google Translate-ke qosılıw imkaniyatı artadı. Qaraqalpaq internet resursların tallap qarasaq, veb saytlardaǵı resurslardıń inglisshe awdarması derlik joq, al qaraqalpaqsha Wikipedia materiallarında inglis tilinen awdarılǵan materiallar az. Sapası jaǵınan da tolıq jaqsı dep bahalaw qıyın. Sonlıqtan aldaǵı waqıtta sapalı resurslar sanı artsa, PaLM 2 úlken til modeline qaraqalpaq tilide qosılıwı múmkin. == Oqıtıw == PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların óz ishine alatuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan. Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan [[Derek kodı|derek kodtı]] hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNarangChowdhery">Narang, Sharan; Chowdhery, Aakanksha. [https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html "Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance"]. ''ai.googleblog.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>. Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.<ref name="paper" /> Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi.<ref name="paper" /> PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.deepmind.com/blog/an-empirical-analysis-of-compute-optimal-large-language-model-training| bet = An empirical analysis of compute-optimal large language model training| til = en| jumıs = www.deepmind.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%<ref name="venturebeat">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/| bet = Google sets the bar for AI language models with PaLM| avtor = Anadiotis| at = George| sáne = 2022-jıl 12-aprel | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnadiotis2022">Anadiotis, George (12 April 2022). [https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/ "Google sets the bar for AI language models with PaLM"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] rekiw9dxr0wkxjrwn7s2i76ejzlasvl 265506 265496 2026-08-03T07:37:49Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265506 wikitext text/x-wiki '''PaLM''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Pathways Language Model, PaLM)'' — [[Google AI]] tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan [[úlken til modeli]]<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı. PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa uqıplı, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma<ref name="venturebeat">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/| bet = Google sets the bar for AI language models with PaLM| avtor = Anadiotis| at = George| sáne = 2022-jıl 12-aprel | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/google-palm-giant-language-ai-can-explain-jokes/| bet = Google PaLM: Giant language AI can explain jokes| avtor = Bastian| at = Matthias| sáne = 2022-jıl 5-aprel | jumıs = the decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://seekingalpha.com/article/4563975-google-why-is-no-one-talking-about-palm| bet = Google: Why Is No One Talking About PaLM| sáne = 2022-jıl 12-dekabr | til = en| jumıs = seekingalpha.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz mashqalaları hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı tiykarlawdı talap etetuǵın [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵında]] aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNarangChowdhery">Narang, Sharan; Chowdhery, Aakanksha. [https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html "Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance"]. ''ai.googleblog.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>.<ref name="paper" /> Model birinshi ret 2022-jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın [[API]] iske qosılǵanǵa deyin, yaǵnıy 2023-jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/14/23639313/google-ai-language-model-palm-api-challenge-openai| bet = Google opens up its AI language model PaLM to challenge OpenAI and GPT-3| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına ashıq boldı<ref>{{Web deregi | url = https://developers.googleblog.com/2023/03/announcing-palm-api-and-makersuite.html| bet = PaLM API & MakerSuite: an approachable way to start prototyping and building generative AI applications| avtor = Huffman| at = Scott| til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı<ref>{{Web deregi | url = https://medicalfuturist.com/medpalm-new-ai-medical-chatbots-will-soon-be-better-than-waiting-for-a-doctor/| bet = MedPaLM: New Chatbots Will Soon Be Better Than Waiting For A Doctor| sáne = 2023-jıl 17-yanvar | jumıs = The Medical Futurist| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa anıq juwap beriw menen birge, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/health/ai-llm-medpalm-research-thecheckup/| bet = Our latest health AI research updates| avtor = Matias| at = Yossi| sáne = 2023-jıl 14-mart | til = en-us| jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti<ref>{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2023/03/palm-e-embodied-multimodal-language.html| bet = PaLM-E: An embodied multimodal language model| avtor = Driess| at = Danny| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa anıq sazlawdı talap etpesten básekige shıdamlı túrde orınlay aladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/embodied-ai-googles-palm-e-allows-robot-control-with-natural-commands/| bet = Google's PaLM-E is a generalist robot brain that takes commands| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 7-mart | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Google 2023-jıl may ayında jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/05/10/google-launches-palm-2-its-next-gen-large-language-model/| bet = Google launches PaLM 2, its next-gen large language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230510172453/https://techcrunch.com/2023/05/10/google-launches-palm-2-its-next-gen-large-language-model/| arxivsáne = 2023-jıl 10-may | avtor = Lardinois| at = Frederic| sáne = 2023-jıl 10-may | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-may }}</ref>. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı<ref name="cnbc-20230516">{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/05/16/googles-palm-2-uses-nearly-five-times-more-text-data-than-predecessor.html| bet = Google's newest A.I. model uses nearly five times more text data for training than its predecessor| avtor = Elias| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 16-may | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-may }}</ref>. 2023-jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://google-research.github.io/seanet/audiopalm/examples/| bet = AudioPaLM| jumıs = google-research.github.io| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-iyun }}</ref>. == Qaraqalpaq tili== [[Google]] 2024-jıl 27-iyun sánesinde [[Google Awdarmashı|Google Translate]] baǵdarlamasına jańa 110 tildiń qosılǵanın járiyaladı<ref>https://blog.google/products/translate/google-translate-new-languages-2024/</ref>. Google Translate kólemin keńeytiw ushın [[jasalma intellekt]] járdeminde PaLM 2 [[úlken til modeli]] menen jańa 110 til qosıldı<ref>https://support.google.com/translate/answer/15139004?sjid=15406272473604331471-EU</ref>. Degen menen olardıń qatarına [[qaraqalpaq tili]] qosılmadı. Onıń bir neshe sebeplerin keltiriwge boladı. PaLM 2 parallel kóp tilli tekstte hám hár túrli tillerdiń anaǵurlım úlken korpusın aldınnan tayarlaydı. PaLM joqarı sapalı veb-hújjetlerdi, kitaplardı, [[Wikipedia|Wikipedianı]], sóylesiwlerdi hám [[GitHub]] kodın qamtıytuǵın [[Inglis tili|inglis]] hám kóp tilli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] paydalanıw arqalı oqıtıldı<ref>https://research.google/blog/pathways-language-model-palm-scaling-to-540-billion-parameters-for-breakthrough-performance/?_gl=1*1x6bkuj*_ga*NjgyMDM1MjEyLjE3MTk5MjQ5NzU.*_ga_KFG60X3H7K*MTcyMDEyMTc3My40LjAuMTcyMDEyMTc3My4wLjAuMA..</ref>. Al bul parallel maǵlıwmatlar jıynaǵında qaraqalpaq tili resursları derlik az. Usılardı esapqa alsaq qaraqalpaq tilindegi materiallar parallel inglis tilinde járiyalansa, qaraqalpaq tili Google Translate-ke qosılıw imkaniyatı artadı. Qaraqalpaq internet resursların tallap qarasaq, veb saytlardaǵı resurslardıń inglisshe awdarması derlik joq, al qaraqalpaqsha Wikipedia materiallarında inglis tilinen awdarılǵan materiallar az. Sapası jaǵınan da tolıq jaqsı dep bahalaw qıyın. Sonlıqtan aldaǵı waqıtta sapalı resurslar sanı artsa, PaLM 2 úlken til modeline qaraqalpaq tilide qosılıwı múmkin. == Oqıtıw == PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların óz ishine alatuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan. Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan [[Derek kodı|derek kodtı]] hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı<ref name="blog">{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| avtor = Narang| at = Sharan| til = en| jumıs = ai.googleblog.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNarangChowdhery">Narang, Sharan; Chowdhery, Aakanksha. [https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html "Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance"]. ''ai.googleblog.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>. Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.<ref name="paper" /> Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi.<ref name="paper" /> PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.deepmind.com/blog/an-empirical-analysis-of-compute-optimal-large-language-model-training| bet = An empirical analysis of compute-optimal large language model training| til = en| jumıs = www.deepmind.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>. Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%<ref name="venturebeat">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/| bet = Google sets the bar for AI language models with PaLM| avtor = Anadiotis| at = George| sáne = 2022-jıl 12-aprel | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAnadiotis2022">Anadiotis, George (12 April 2022). [https://venturebeat.com/ai/ai-weekly-google-sets-the-bar-for-ai-language-models-with-palm/ "Google sets the bar for AI language models with PaLM"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2023</span>.</cite></ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] 3bilw6ccxemqahb7ogl7a03953u5dup 0 18800 265509 213040 2026-08-03T07:39:02Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265509 wikitext text/x-wiki '''Úlken til modeli''' yamasa '''LLM''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Large language model, LLM)'' − ulıwma maqsetli til generaciyasına hám klassifikaciya sıyaqlı basqa [[tábiyiy tildi qayta islew]] wazıypalarına erisiw qábileti menen ózgeshelenetuǵın esaplaw modeli. [[Til modeli|Til modellerine]] tiykarlanıp, LLM bul qábiletlerdi esaplawda qızǵın ózin-ózi basqaratuǵın hám yarım baqlanatuǵın oqıw procesinde teksttiń úlken kóleminen statistikalıq baylanıslardı úyreniw arqalı aladı<ref name=":7">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-avgust }}</ref>. Úlken til modelleri tekstti jaratıw ushın, [[generativ jasalma intellekt]] túri, kiris tekstin alıw hám keyingi token yamasa sózdi qaytalap boljaw arqalı paydalanılıwı múmkin. LLM − 2017-jılı oylap tabılǵan [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] paydalanatuǵın [[Jasalma neyron tarmaq (mashinalıq oqıtıw)|jasalma neyron tarmaqlar]] bolıp tabıladı. 2024-jıl iyundaǵı eń úlken hám eń qábiletli LLM-ler tek dekoderlerge, transformatorǵa tiykarlanǵan arxitektura menen dúzilgen, ol úlken ólshemdegi keń kólemli tekstli maǵlıwmatlardı ónimli qayta islewge hám jaratıwǵa imkaniyat beredi. Tariyxıy túrde, 2020-jılǵa shekem anıq sazlaw - modeldi belgili wazıypalarǵa beyimlew ushın qollanılatuǵın tiykarǵı metod edi. Degen menen, [[GPT-3]] sıyaqlı úlkenirek modeller modeldiń juwapların basqarıw ushın arnawlı kirgiziw kórsetpelerin islep shıǵıwdı óz ishine alatuǵın [[operativ injenerlik]] ''(ingl. prompt engineering)'' arqalı uqsas nátiyjelerge erisiw imkaniyatın kórsetti. Bul modeller adam tiliniń korpusına tán sintaksis, semantika hám ontologiyalar ituwralı bilim aladı, biraq sonıń menen birge olar oqıtılatuǵın maǵlıwmatlarda ushırasatuǵın anıq emeslikler menen qátelerdi miyras etedi. Ayırım kórnekli LLM-ler − [[OpenAI]]-diń [[GPT]] modeller seriyası (mısalı, [[ChatGPT]] hám [[Microsoft Copilot]]-te qollanılatuǵın [[GPT-3|GPT-3.5]] hám [[GPT-4]]), [[Google]]-dıń [[Gemini (til modeli)|Gemini]], [[Meta platforması|Meta]]-nıń [[Llama (til modeli)|LLaMA]] shańaraǵı modelleri, Anthropic's Claude modelleri hám Mistral AI modelleri usılar qatarınan. == Tariyxı == 2017-jılǵa shekem sol waqıttaǵı múmkinshilikler menen salıstırǵanda úlken bolatuǵın bir neshe til modelleri bar edi. 1990-jılları IBM sáykesli modelleri statistikalıq tildi modellestiriwge túrtki boldı. 2001-jılı 0,3 milliard sózge úyretilgen tegislengen n-gramm modeli sol gezdegi SOTA maqsetine eristi<ref>{{Citation |last=Goodman |first=Joshua |title=A Bit of Progress in Language Modeling | sáne =2001-08-09 |arxiv=cs/0108005}}</ref>. 2000-jılları [[Internet|Internetti]] paydalanıw keń tarqalǵanlıqtan, ayırım izertlewshiler Internet masshtabındaǵı til [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] («veb korpus retinde») jarattı, sonıń tiykarında olar statistikalıq til modellerin oqıttı. 2009-jılı tildi qayta islew wazıypalarınıń kópshiliginde statistikalıq til modelleri simvollı modellerinen basım boldı, óytkeni olar úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın paydalı túrde qabıllay aladı. 2012-jılı neyron tarmaqlar súwretlerdi qayta islewde basım bolǵannan keyin olar tildi modellestiriwge de qollanıldı. [[Google Awdarmashı|Google awdarma]] xızmetin 2016-jılı [[Google neyron mashina awdarması|neyron mashina awdarmasına]] aylandırdı. Transformers-ke shekem bolǵanday, onı seq2seq deep LSTM tarmaqları tárepinen ámelge asırdı. [[Fayl:The-Transformer-model-architecture.png|nobaý|Original maqaladan transformator modeliniń tiykarǵı komponentleri kórinisi, bul jerde qabatlar kóp tárepli itibardan keyin (aldınǵı ornına) qálpine keltirilgen.]] 2017-jılǵı NeurIPS konferenciyasında [[Google]] izertlewshileri [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorlardıń arxitekturasın]] «Itibar beriń - sizge kerek» maqalasında tanıstırdı. Bul hújjettiń maqseti 2014 [[Seq2seq]] texnologiyasın jetilistiriw edi<ref>{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref>, hám tiykarınan 2014-jılı Baxdanau h.t.b tárepinen islep shıqqan zeyin mexanizmine tiykarlanǵan edi. Keyingi 2018-jılı [[BERT (til modeli)|BERT]] engizildi hám tez arada «barlıq jerde» boldı<ref>{{Cite journal|last1=Rogers|first1=Anna|last2=Kovaleva|first2=Olga|last3=Rumshisky|first3=Anna|date=2020|title=A Primer in BERTology: What We Know About How BERT Works|url=https://aclanthology.org/2020.tacl-1.54|journal=Transactions of the Association for Computational Linguistics|volume=8}}</ref>. Túpnusqa transformatorda kodlawshı da, dekoder blokları bolsa da, BERT tek kodlawshıǵa arnalǵan model bolıp tabıladı. Tek dekoder menen jumıs isleytuǵın [[GPT-1]] 2018-jılı engizilgeni menen, 2019-jılı [[GPT-2]] kópshiliktiń itibarın tarttı, óytkeni [[OpenAI]] dáslebinde zıyanlı paydalanıwdan qorıqqanlıqtan onı kópshilikke shıǵarıw ushın dım kúshli dep esapladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. 2020-jılı [[GPT-3]] bir adım alǵa jıljıdı hám 2024-jıldan baslap tek [[Veb API|API]] arqalı ashıq, ol modeldi jergilikli orınlaw ushın júklep alıwdı usınbaydı. Biraq bul 2022-jılǵı tutınıwshıǵa arnalǵan brauzer tiykarındaǵı [[ChatGPT]] ulıwma xalıqtıń qıyalın jawlap alıp, ayırım ǵalaba xabar qurallarında daw hám onlayn dawlı talqılawlar payda etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.euronews.com/next/2023/11/30/chatgpt-a-year-on-3-ways-the-ai-chatbot-has-completely-changed-the-world-in-12-months| bet = ChatGPT a year on: 3 ways the AI chatbot has completely changed the world in 12 months| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | baspaxana = [[Euronews]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. 2023-jılı [[GPT-4]] joqarı anıqlıǵı ushın hám [[Multimodal oqıtıw|multimodal]] imkaniyatları ushın «qásiyetli reys» retinde joqarı bahalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2023/03/14/1069823/gpt-4-is-bigger-and-better-chatgpt-openai/| bet = GPT-4 is bigger and better than ChatGPT—but OpenAI won't say why| avtor = Heaven| at = Will| sáne = 2023-jıl 14-mart | baspaxana = [[MIT Technology Review]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. OpenAI joqarı dárejeli arxitekturanı hám GPT-4 parametrleriniń sanın anıqlamadı. Básekiles til modelleri, eń bolmaǵanda parametrler sanı boyınsha GPT seriyasın teńlestiriwge háreket etti<ref>{{Web deregi | url = https://ourworldindata.org/grapher/artificial-intelligence-parameter-count?time=2017-09-05..latest| bet = Parameters in notable artificial intelligence systems| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2023-jıl 30-noyabr | jumıs = ourworldindata.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha eń úlken hám eń qábiletli modellerdiń barlıǵı Transformator arxitekturasına tiykarlanǵan. Ayırım sońǵı qosımshalar basqa arxitekturalarǵa tiykarlanǵan, mısalı qaytalanatuǵın neyron tarmaq variantları hám Mamba (mámleketlik kosmos modeli). == Maǵlıwmatlar jıynaǵın aldınnan qayta islew == === Itimal tokenizaciya === [[Mashinalıq oqıtıw]] algoritmleri tekstti emes, sanlardı qayta isleytuǵınlıqtan, tekst sanlarǵa aylandırılıwı kerek. Birinshi adımda sózlik tuwralı sheshim qabıllanadı, sonnan keyin pútin indeksler hárbir sózlik jazıwǵa erikli túrde, biraq unikal tayınlanadı hám aqırında, jaylastırıw pútin indeks penen baylanıstırıladı. Algoritmlerge bayt jup kodlaw hám WordPiece kiredi. Itimal tokenizaciya [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] da qısadı. LLM-lar ádette kiritiwdi qısqartılmaǵan massiv bolıwın talap etetuǵınlıqtan, qısqa tekstler eń uzın teksttiń uzınlıǵına sáykes kelgenshe «toltırılıwı» kerek. Bir sózge ortasha esap penen qansha token kerek ekenligi, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń tiline baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.yenniejun.com/p/all-languages-are-not-created-tokenized| bet = All languages are NOT created (tokenized) equal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230817165705/https://blog.yenniejun.com/p/all-languages-are-not-created-tokenized| arxivsáne = 2023-jıl 17-avgust | avtor = Yennie Jun| sáne = 2023-jıl 3-may | jumıs = Language models cost much more in some languages than others| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-avgust | citata = In other words, to express the same sentiment, some languages require up to 10 times more tokens.}}</ref>. ==== BPE ==== Bayt-juplı kodlawdıń modifikaciyasın qollanıp, birinshi adımda barlıq unikal simvollar (sonıń ishinde bos orınlar menen punktuaciyalıq belgileri) n-gramnıń dáslepki jıynaǵı (yaǵnıy, uni-grammlardıń dáslepki jıynaǵı) retinde qarastırıladı. Izbe-iz qońsı simvollardıń eń jiyi jubı bi-grammaǵa biriktiriledi hám juptıń barlıq danaları onıń menen almastırıladı. Jiyi jiyi ushırasatuǵın (aldın biriktirilgen) n-grammlardıń qońsı juplarınıń barlıq kórinisleri belgilengen ólshemdegi sózlik alınǵanǵa shekem qayta-qayta onnan da uzınıraq n-grammǵa biriktiriledi (GPT-3 jaǵdayında ólshem 50257)<ref name="xbiWb">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230423211308/https://platform.openai.com/tokenizer| arxivsáne = 2023-jıl 23-aprel | jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-aprel }}</ref>. Token sózligi nolden baslap leksikanıń ólshemine shekemgi pútin sanlardan ibarat. Jańa sózlerdi bárqulla tokenler menen baslanǵısh ornatılǵan unigrammalardıń kombinaciyası retinde túsindiriwge boladı. Tiykarınan [[Inglis tili|inglisshe]] korpustan alınǵan chastotalarǵa tiykarlanǵan token sózligi ortasha inglis tili sózi ushın ilajı barınsha az tokenlerdi paydalanadı. Inglis tilinde optimallastırılǵan tokenizator arqalı kodlanǵan basqa tildegi ortasha sóz, biraq tokenlerdiń optimal emes sanına bólinedi. GPT-2 tokenizatorı ayırım tiller ushın, mısalı [[Myanma|Myanmadaǵı]] shan tilindegi sóz ushın 15 ese kóp tokenlerdi paydalana aladı. Inglis tili menen salıstırǵanda portugal hám nemis sıyaqlı keń tarqalǵan tillerde «50% ke teń». Mısalı, GPT-3 (Legacy) paydalanatuǵın tokenizator tómendegi gáp tokenizatorın qalay bóledi: <small><code>tokenizer: texts -> series of numerical "tokens"</code></small>. {| cellpadding="0;" cellspacing="0;" style="border:1px solid black" | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |token | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |izer | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |: | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;texts | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;-> | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |series | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;of | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;numerical | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;" | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |t | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |ok | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |ens | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |" |} === Maǵlıwmatlar jıynaǵın tazalaw === LLM oqıtıw konteksinde [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]] ádette maǵlıwmatlar jıynaǵınan zıyanlı bóleklerdi óshiriw, sapası tómen maǵlıwmatlardı joq etiw hám qaytalawdı óshiriw arqalı tazartıladı. Tazalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵı oqıtıw ónimliligin arttırıp, tómen aǵımnıń ónimliligin jaqsılawǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Citation |last=Li |first=Yuanzhi |title=Textbooks Are All You Need II: phi-1.5 technical report | sáne =2023-09-11 |arxiv=2309.05463 |last2=Bubeck |first2=Sébastien |last3=Eldan |first3=Ronen |last4=Del Giorno |first4=Allie |last5=Gunasekar |first5=Suriya |last6=Lee |first6=Yin Tat}}</ref>. Oqıtılǵan LLM keyingi LLM-dı oqıtıw ushın maǵlıwmatlar jıynaǵın tazalawda paydalanılıwı múmkin. Internette LLM arqalı jaratılǵan kontent úlesiniń artıwı menen keleshekte maǵlıwmatlardı tazalaw bunday kontentti filtrlewdi qamtıwı múmkin. LLM arqalı jaratılǵan kontent, eger kontent adam tekstine uqsas bolsa (filtrdi qıyınlastıradı), biraq sapası tómen bolsa (onda oqıtılǵan modellerdiń ónimliligin tómenletse) mashqala payda bolıwı múmkin. === Sintetikalıq maǵlıwmatlar === Eń úlken til modellerin oqıtıw ushın tábiyiy qoljetimlilikten góre kóbirek til maǵlıwmatları kerek bolıwı múmkin yamasa tábiyiy túrde payda bolatuǵın maǵlıwmatlardıń sapası jetkiliksiz bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda sintetikalıq maǵlıwmatlar qollanılıwı múmkin. Microsoft korporaciyasınıń Phi LLM seriyası basqa LLM jaratqan sabaqlıqqa uqsas maǵlıwmatlarǵa úyretilgen. == Úyretiw hám arxitektura == === Adamnıń keri baylanısınan oqıtıwdı kúsheytiw (RLHF) === Proksimal siyasattı optimallastırıw sıyaqlı algortimler arqalı '''Adamnıń keri baylanısınan oqıtıwdı kúsheytiw''' ''(ingl. Reinforcement learning from human feedback (RLHF))'', adam qolaylıqlarınıń maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan modeldi jáne de anıq sazlaw ushın paydalanıladı. === Kórsetpeni sazlaw === «Ózbetinshe kórsetpe beriw» usılların qollanıp, LLM-ler bir neshe jaǵdaydı adam tárepinen jaratılǵan dúzetiwlerden baslap hár qanday ápiwayı juwaplardı almastırıp, durıs juwaplardı júkley aldı. Mısalı, «Gamlette usınılǵan tiykarǵı temalar tuwralı esse jazıń» kórsetpesinde «Eger siz esseni 17 marttan keyin tapsırsańız, siziń bahańız keshiktirilgen hárbir kún ushın 10%-ke tómenleydi» degen baslanǵısh ápiwayı juwmaq bolıwı múmkin. Yaǵnıy korpustaǵı usı tekstli izbe-izliktiń chastotasına tiykarlanǵan. === Ekspertlerdiń aralasıwı === Eń úlken LLM oqıtıw hám tikkeley paydalanıw ushın dım qımbat bolıwı múmkin. Bunday modeller ushın Google izertlewshileri 2017-jıldan baslap 1 trillion parametrge shekem jetetuǵın modellerdi oqıtıw ushın alıp barılǵan izertlewlerdiń tarmaǵın ekspertler aralasıwın qollanıwǵa boladı. === Operativ injenerlik, itibar qaratıw mexanizmi hám kontekstli ayna === Aldın tek (qımbat) anıq sazlaw arqalı erisiwge bolatuǵın nátiyjelerdiń kópshiligine bir sóylesiw kólemi menen sheklengen bolsa da (anıǵıraq, kontekstli aynanıń kólemi menen sheklengen) [[operativ injenerlik]] ''(ingl. prompt engineering)'' arqalı erisiwge boladı<ref name="emergentpaper">{{Cite journal|last1=Wei|first1=Jason|last2=Tay|first2=Yi|last3=Bommasani|first3=Rishi|last4=Raffel|first4=Colin|last5=Zoph|first5=Barret|last6=Borgeaud|first6=Sebastian|last7=Yogatama|first7=Dani|last8=Bosma|first8=Maarten|last9=Zhou|first9=Denny|date=31 August 2022|title=Emergent Abilities of Large Language Models|url=https://openreview.net/forum?id=yzkSU5zdwD|journal=Transactions on Machine Learning Research|issn=2835-8856}}</ref>. [[Fayl:Multiple_attention_heads.png|nobaý| Hárbir bası óziniń kriteriyaları boyınsha "it_" tokeni ushın qanshelli basqa tokenlerdiń sáykes keletuǵının esaplaǵanda, ekinshi baǵana menen usınılǵan ekinshi itibar qaratıw basınıń birinshi eki qatarǵa, yaǵnıy tokenlerge kóbirek itibar qaratatuǵının este saqlań. "The" hám "animal", al úshinshi baǵana tiykarınan tómengi eki qatarǵa, yaǵnıy eki tokenge ajıratılǵan "tired" ke itibar qaratadı<ref name="Jay_Allamar">{{Web deregi | url = https://jalammar.github.io/illustrated-transformer/| bet = Illustrated transformer| avtor = Allamar| at = Jay| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-iyul }}</ref>.]] Kontekstli ayna sheńberinde qanday tokenlerdiń bir-birine sáykes keletuǵının anıqlaw ushın itibar qaratıw mexanizmi hárqaysısınıń ózine tán «sáykesligi» bar bir neshe itibar qaratıw basların paydalanıw arqalı hárbir token ushın, anıǵıraq aytqanda, onı kirgiziw ushın «jumsaq» salmaqlardı esaplaydı. Mısalı, kishi (yaǵnıy 117M parametr ólshemi) [[GPT-2]] modelinde on eki itibar qaratıw bası hám bar bolǵanı 1k tokennen ibarat konteksli ayna bar edi<ref name="Jay_Allamar_GPT2">{{Web deregi | url = https://jalammar.github.io/illustrated-gpt2/| bet = The Illustrated GPT-2 (Visualizing Transformer Language Models)| avtor = Allamar| at = Jay| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}</ref>. Ortasha versiyasında onıń 345M parametri bar hám hárqaysısında 12 itibar qaratıwshısı bar 24 qabattan ibarat. Gradient túsiwi bar shınıǵıwlar ushın 512 partiya ólshemi paydalanıldı<ref name="2022Book_">{{Cite book|last=Paaß|first=Gerhard|title=Foundation Models for Natural Language Processing}}</ref>. 2024-jıl fevralda usınılǵan Google [[Gemini (til modeli)|Gemini 1.5]] sıyaqlı eń úlken modellerde 1 millionǵa shekemgi kontekstli aynası bolıwı múmkin (10 million konteksli ayna da «sátli testten ótken»)<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/ai/google-gemini-next-generation-model-february-2024/#context-window| bet = Our next-generation model: Gemini 1.5| sáne = 2024-jıl 15-fevral | jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-fevral }}</ref>. Úlken kontekstli aynaları bar basqa modellerde 200 mıń tokenge shekemgi kontekstli aynası bar Anthropic's Claude 2.1<ref>{{Web deregi | url = https://www.anthropic.com/news/claude-2-1-prompting| bet = Long context prompting for Claude 2.1| sáne = 2023-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. Bul maksimal kiriwshi tokenleriniń sanına baylanıslı ekenin hám shıǵıwshı tokenleriniń maksimal sanı kiriwshiden ózgeshelenetuǵın hám jiyi kishirek bolatuǵının este saqlań. Mısalı, [[GPT-4]] Turbo modeliniń maksimal shıǵıwshısı 4096 tokendi quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/guides/rate-limits| bet = Rate limits| avtor = <!--Not stated-->| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-yanvar }}</ref>. Model keyingi juwaptı jaratıwda esapqa alatuǵın sáwbettiń uzaqlıǵı kontekstli aynanıń ólshemi menen de sheklenedi. Eger sóylesiwdiń uzaqlıǵı, mısalı [[ChatGPT]] menen onıń kontekstli aynasınan uzaǵıraq bolsa, keyingi juwaptı jaratıwda konteksli aynanıń ishindegi bólimler ǵana esapqa alınadı yamasa model dım alıs bólimlerdi sáwbetten ulıwmalastırıw ushın ayırım algoritmdi qollanıwı kerek. Kontekstli aynanı úlkeytiwdiń kemshilikleri joqarı esaplaw bahasın hám jergilikli kontekstke itibar qaratıwdı qamtıydı, al onı kishireytiw modeldiń zárúrli uzaq múddetli ǵárezlilikti jiberip alıwǵa alıp keliwi múmkin. Olardı teńlestiriw eksperiment hám domenge tán pikirler máselesi bolıp tabıladı. Model segmenttiń qalay dawam etetuǵının yamasa onıń oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınan segmentti esapqa alıp, segmentte neniń jetispeytuǵının boljaw ushın aldınnan tayarlanıwı múmkin<ref name="ioUpE">{{Cite book|last1=Zaib|first1=Munazza|last2=Sheng|first2=Quan Z.|last3=Emma Zhang|first3=Wei|title=Proceedings of the Australasian Computer Science Week Multiconference|chapter=A Short Survey of Pre-trained Language Models for Conversational AI-A New Age in NLP| sáne =4 February 2020|pages=1–4|doi=10.1145/3373017.3373028|isbn=9781450376976}}</ref>. * avtoregressiv (yaǵnıy segmenttiń qalay dawam etetuǵının, [[GPT]] onı qalay islewin boljaw): mısalı, «Men awqatlanǵandı unataman» segmenti berilgen, model «muzqaymaq» yamasa «sushi» di boljaydı. * «maskalanǵan» (yaǵnıy segmentte jetispeytuǵın bólimlerdi toltırıw, «BERT»<ref name="jm">{{Cite book|last1=Jurafsky|first1=Dan|title=Speech and Language Processing|last2=Martin|first2=James H.|date=7 January 2023}}</ref> bunı islew usılı): mısalı, «Men [__] [__] kremdi unataman» segmentin esapqa alıp, model onı «jew» hám «muz» jetispeytuǵının boljaydı. Modeller gáplerdiń jupları usınǵan hám model olardıń oqıw korpusında izbe-iz payda bolıwın boljawı kerek keyingi gápti boljaw (NSP) sıyaqlı maǵlıwmatlardı tarqatıwdı túsiniwin tekseretuǵın járdemshi wazıypalar boyınsha oqıtılıwı múmkin<ref name="jm">{{Cite book|last1=Jurafsky|first1=Dan|url=https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ed3book_jan72023.pdf|title=Speech and Language Processing|last2=Martin|first2=James H.|date=7 January 2023|edition=3rd edition draft}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJurafskyMartin2023">Jurafsky, Dan; Martin, James H. (7 January 2023). [https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ed3book_jan72023.pdf ''Speech and Language Processing''] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (3rd edition draft&nbsp;ed.)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2022</span>.</cite></ref>. Shınıǵıw waqtında regulyarizaciyanıń joǵalıwı shınıǵıwlardı turaqlı etiw ushın da qollanıladı. Degen menen, regulyarizaciyanıń joǵalıwı ádette testlew hám bahalaw waqtında paydalanılmaydı. == Trening bahası == [[Fayl:Estimated_training_cost_of_some_AI_models_-_2024_AI_index.jpg|oñğa|sürmesiz]] Programmalıq támiynat penen apparatlıq támiynattaǵı jetiskenlikler 2020-jıldan baslap shıǵınlardı aytarlıqtay tómenletti, usılayınsha 2023-jılı 12 milliard parametrli LLM esaplaw bahası 72 300 A100-GPU-saattı quraydı, al 2020-jılı 1,5 milliard parametrli LLM oqıtıw bahası (bul 2020-jılǵı texnikalıq dárejeden eki ese az edi) 80 mıń dollar menen 1,6 mln dollar aralıǵında edi<ref name="Wiggers">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2022/04/28/the-emerging-types-of-language-models-and-why-they-matter/| bet = The emerging types of language models and why they matter| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2022-jıl 28-aprel | jumıs = TechCrunch}}</ref>. 2020-jıldan baslap barǵan sayın úlken modellerge úlken summalar salındı. Mısalı, 2019-jılı GPT-2 (yaǵnıy 1,5 milliard parametrli model) oqıtıw 50 000 AQSH dolların qurasa, 2022-jılı [[PaLM]] (yaǵnıy, 540 milliard parametrli model) 8 million dollar, al Megatron-Turing NLG oqıtıw bahası 530B (2021-jılı) shama menen 11 million dollardan ibarat<ref>{{Citation |last=Maslej |first=Nestor |title=Artificial Intelligence Index Report 2023 | sáne =2023-10-05 |arxiv=2310.03715 |last2=Fattorini |first2=Loredana |last3=Brynjolfsson |first3=Erik |last4=Etchemendy |first4=John |last5=Ligett |first5=Katrina |last6=Lyons |first6=Terah |last7=Manyika |first7=James |last8=Ngo |first8=Helen |last9=Niebles |first9=Juan Carlos}}</ref>. [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator]] tiykarındaǵı LLM ushın oqıtıw bahası juwmaqlawshı bahasınan álleqayda joqarı. Bir token boyınsha shınıǵıw ushın bir parametrde 6 FLOP turadı, al bir token boyınsha juwmaq shıǵarıw ushın bir parametrge 1-2 FLOP kerek. == Derekler == {{Reflist|refs=<!-- Refs below are specific to the "List of large language models" section. (Keeping separate in case that section is split off into a standalone list article in the future.) --> <ref name=palm-blog>{{Web deregi | last1 = Narang| first1 = Sharan| last2 = Chowdhery| first2 = Aakanksha| sáne = 2022-jıl 4-aprel | bet = Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance| url = https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | jumıs = ai.googleblog.com| til = en}}</ref> <ref name=glam-blog>{{Web deregi | last1 = Dai| first1 = Andrew M| last2 = Du| first2 = Nan| sáne = 2021-jıl 9-dekabr | bet = More Efficient In-Context Learning with GLaM| url = https://ai.googleblog.com/2021/12/more-efficient-in-context-learning-with.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | jumıs = ai.googleblog.com}}</ref> <ref name=lamda-blog>{{Web deregi | last1 = Cheng| first1 = Heng-Tze| last2 = Thoppilan| first2 = Romal| sáne = 2022-jıl 21-yanvar | bet = LaMDA: Towards Safe, Grounded, and High-Quality Dialog Models for Everything| url = https://ai.googleblog.com/2022/01/lamda-towards-safe-grounded-and-high.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | jumıs = ai.googleblog.com}}</ref> <ref name=mtnlg-preprint>{{Cite arXiv |last1=Smith |first1=Shaden |last2=Patwary |first2=Mostofa |last3=Norick |first3=Brandon |last4=LeGresley |first4=Patrick |last5=Rajbhandari |first5=Samyam |last6=Casper |first6=Jared |last7=Liu |first7=Zhun |last8=Prabhumoye |first8=Shrimai |last9=Zerveas |first9=George |last10=Korthikanti |first10=Vijay |last11=Zhang |first11=Elton |last12=Child |first12=Rewon |last13=Aminabadi |first13=Reza Yazdani |last14=Bernauer |first14=Julie |last15=Song |first15=Xia |date=2022-02-04 |title=Using DeepSpeed and Megatron to Train Megatron-Turing NLG 530B, A Large-Scale Generative Language Model |class=cs.CL |eprint=2201.11990 }}</ref> <ref name=llama-blog>{{Web deregi | jumıs = Meta AI| bet = Introducing LLaMA: A foundational, 65-billion-parameter large language model| sáne = 2023-jıl 24-fevral | url = https://ai.facebook.com/blog/large-language-model-llama-meta-ai/}}</ref> <ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | jumıs = OpenAI| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| url-status = live}}</ref> <ref name=chinchilla-blog>{{Web deregi | jumıs = Deepmind Blog| bet = An empirical analysis of compute-optimal large language model training| first1 = Jordan| last1 = Hoffmann| first2 = Sebastian| last2 = Borgeaud| first3 = Arthur| last3 = Mensch| first4 = Laurent| last4 = Sifre| sáne = 2022-jıl 12-aprel | url = https://www.deepmind.com/blog/an-empirical-analysis-of-compute-optimal-large-language-model-training}}</ref> <ref name=chatgpt-blog>{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| url = https://openai.com/blog/chatgpt/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar | jumıs = OpenAI}}</ref> <ref name=vb-gpt-neo>{{Web deregi | jumıs = VentureBeat| familiya = Iyer| at = Abhishek| bet = GPT-3's free alternative GPT-Neo is something to be excited about| sáne = 2021-jıl 15-may | url = https://venturebeat.com/ai/gpt-3s-free-alternative-gpt-neo-is-something-to-be-excited-about/}}</ref>}} [[Kategoriya:Úlken til modelleri| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 2zcua461iydpqckns2z1ufh1y1y9478 0 18853 265487 213043 2026-08-03T07:26:56Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:OpenAI|OpenAI]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265487 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT arxitekturası]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator 1''' yaǵnıy '''GPT-1''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 1, GPT-1)'' − 2017-jılı [[Google]] [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] oylap tapqannan keyin [[OpenAI]]-diń [[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] birinshisi boldı. 2018-jıl iyunda OpenAI «General Pre-trening arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın shıǵardı. Olar [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatordıń]] ulıwma koncepciyası menen birge sol baslanǵısh modeldi engizdi<ref name="makeuseof">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Usı waqıtqa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri tiykarınan qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalanadı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardıń jaqsı túsindirilmegen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] paydalanıwın shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken modellerdi oqıtıw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi; kóplegen tillerge (mısalı suaxili yamasa gaiti kreolı) korpus dúziw ushın qoljetimli teksttiń bolmawına baylanıslı bunday modellerdi paydalanıw arqalı awdarıw hám túsiniw qıyın. Kerisinshe, [[GPT]]-diń «yarım baqlanatuǵın» usılı eki basqıshtı qamtıdı: baslanǵısh parametrlerdi ornatıw ushın tildi modellestiriw maqseti paydalanılǵan baqlanbaytuǵın generativ «shınıǵıwǵa shekemgi» basqısh hám olar parametrler maqsetli wazıypaǵa beyimlengen. Transformator arxitekturasın paydalanıw, itibardı kúsheytetuǵın RNN-di óz ishine alǵan aldınǵı usıllarǵa qaraǵanda, GPT modellerin qaytalanatuǵın mexanizmler arqalı erisiwge bolatuǵın strukturalıq yad penen támiyinledi; bul «hár túrli wazıypalar boyınsha isenimli jetkerip beriw ónimliligine» alıp keldi. == BookCorpus-tı tańlaw sebebi == [[BookCorpus]] oqıw maǵlıwmatlar jıynaǵı retinde tańlandı, sebebi úziliksiz teksttiń uzaq úzindileri modelge uzaq aralıqtaǵı informaciyanı basqarıwdı úyreniwge járdemlesti. Onda hár túrli janrdaǵı 7000 nan aslam járiyalanbaǵan kórkem ádebiyatlar bar. Sol waqıtta ashıq bolǵan [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqları]] úlkenirek bolǵanı menen, bul uzaq kólemli strukturaǵa iye bolmadı (gáp dárejesinde «aralastırılǵan»). BookCorpus teksti «ftfy» kitapxanası arqalı standartlanǵan punktuaciyalıq belgileri menen bos orınǵa shekem tazartıldı, sonnan keyin spaCy arqalı tokenizaciyalandı. == Arxitekturası == GPT-1 arxitekturasınıń hárqaysısı 64 ólshemli jaǵdayı bar (barlıǵı 768) on eki maskalanǵan ózin-ózi baqlaw basların paydalanatuǵın, tek on eki qabatı bar dekoderli transformatordan ibarat edi. Ápiwayı stoxastikalıq gradienttiń túsiwiniń ornına «Adam» optimallastırıw algoritmi qollanıldı; úyreniw tezligi dáslepki 2000 jańalawlar boyınsha nolden maksimum 2,5×10⁻⁴ shekem sızıqlı túrde úlkeytildi hám kosinuslar kesteniń járdemi menen 0-ge shekem kóterildi. GPT-1 117 million parametrge iye<ref name="makeuseof2">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Dál sazlaw anıq wazıypalarǵa beyimleskeni menen, onıń aldınnan tayarlıǵı joq; hár túrli tapsırmalardı orınlaw ushın onıń tiykarǵı wazıypa-agnostikalıq model arxitekturasına minimal ózgerisler islendi. Usıǵan qaramastan, GPT-1 ele de bir neshe tildi qayta islew wazıypalarında aldınǵı kórsetkishlerdi jetilistirip, bir neshe túrli tapsırmalar boyınsha wazıypalarǵa baǵdarlanǵan arxitekturası bar diskriminativ oqıtılǵan modellerden ústem boldı. == Ónimlilik hám bahalaw == GPT-1 hár túrli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı]] gáplerdiń jupların interpretaciyalaw hám olardıń arasındaǵı qatnastı «májbúrlew» retinde klassifikaciyalaw múmkinshiligin bahalap, tábiyiy tildi úyreniw (tekstli kirgiziw dep te ataladı) tapsırmaları boyınsha jetik ayrıqsha nátiyjelerge qaraǵanda 5,8% hám 1,5% «qarama qarsılıq» yamasa «biytárep» retinde jaqsılawǵa eristi. Bunday maǵlıwmatlar jıynaǵınıń mısallarına QNLI ([[Wikipedia]] maqalaları) hám MultiNLI (transkripciyalanǵan sóz, ataqlı kórkem ádebiyat hám húkimet esabatları, basqa derekler) kiredi; Ol sorawlarǵa juwap beriwge hám parasatlı tiykarǵa baylanıslı eki tapsırma boyınsha jetik modellerden − RACE boyınsha 5,7%-ke, orta hám joqarı mektep imtixanlarınan alınǵan jazbasha soraw-juwap juplarınıń maǵlıwmatlar jıynaǵı hám Story Cloze Testinde 8,9%-ke ozıp ketti. GPT-1 Quora Question Pairs (QQP) maǵlıwmatlar jıynaǵın paydalanıp, eki gáptiń bir-biriniń parafrazası ekenin boljaw múmkinshiligin bahalap, semantikalıq uqsaslıq (yamasa parafrazanı anıqlaw) boyınsha jetik eń jaqsı nátiyjeli modellerdi 4,2%-ke jaqsıladı. GPT-1 lingvistikalıq qabıllaw korpusın (CoLA) paydalanıp, tekstti klassifikaciyalaw tapsırmasında aldınǵı eń jaqsı 35,0 upay menen salıstırǵanda 45,4 upayǵa iye boldı. Aqırında, GPT-1 kóp tapsırmalardan ibarat GLUE testi boyınsha 72,8 (aldınǵı rekord penen salıstırǵanda 68,9) ulıwma upayǵa iye boldı. == Derekler == {{Reflist|refs=<!--<ref name="15Brelease">{{Web deregi |url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |title = GPT-2: 1.5B Release | sáne = 2019-11-05 |website = OpenAI | til = en |access-date = 2019-11-14 |archive-date = 2019-11-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |url-status = live }}</ref> --> <!--<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | last = Arram | title = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything | work = Arram Sabeti | access-date = July 31, 2020 | sáne = July 9, 2020 | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | archive-date= July 20, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | url-status = live }}</ref> --> }} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 3ponh1cekfcmo2dob45bjtjkhsksrm2 265497 265487 2026-08-03T07:33:46Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265497 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT arxitekturası]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator 1''' yaǵnıy '''GPT-1''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 1, GPT-1)'' − 2017-jılı [[Google]] [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] oylap tapqannan keyin [[OpenAI]]-diń [[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] birinshisi boldı. 2018-jıl iyunda OpenAI «General Pre-trening arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın shıǵardı. Olar [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatordıń]] ulıwma koncepciyası menen birge sol baslanǵısh modeldi engizdi<ref name="makeuseof">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Usı waqıtqa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri tiykarınan qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalanadı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardıń jaqsı túsindirilmegen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] paydalanıwın shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken modellerdi oqıtıw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi; kóplegen tillerge (mısalı suaxili yamasa gaiti kreolı) korpus dúziw ushın qoljetimli teksttiń bolmawına baylanıslı bunday modellerdi paydalanıw arqalı awdarıw hám túsiniw qıyın. Kerisinshe, [[GPT]]-diń «yarım baqlanatuǵın» usılı eki basqıshtı qamtıdı: baslanǵısh parametrlerdi ornatıw ushın tildi modellestiriw maqseti paydalanılǵan baqlanbaytuǵın generativ «shınıǵıwǵa shekemgi» basqısh hám olar parametrler maqsetli wazıypaǵa beyimlengen. Transformator arxitekturasın paydalanıw, itibardı kúsheytetuǵın RNN-di óz ishine alǵan aldınǵı usıllarǵa qaraǵanda, GPT modellerin qaytalanatuǵın mexanizmler arqalı erisiwge bolatuǵın strukturalıq yad penen támiyinledi; bul «hár túrli wazıypalar boyınsha isenimli jetkerip beriw ónimliligine» alıp keldi. == BookCorpus-tı tańlaw sebebi == [[BookCorpus]] oqıw maǵlıwmatlar jıynaǵı retinde tańlandı, sebebi úziliksiz teksttiń uzaq úzindileri modelge uzaq aralıqtaǵı informaciyanı basqarıwdı úyreniwge járdemlesti. Onda hár túrli janrdaǵı 7000 nan aslam járiyalanbaǵan kórkem ádebiyatlar bar. Sol waqıtta ashıq bolǵan [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqları]] úlkenirek bolǵanı menen, bul uzaq kólemli strukturaǵa iye bolmadı (gáp dárejesinde «aralastırılǵan»). BookCorpus teksti «ftfy» kitapxanası arqalı standartlanǵan punktuaciyalıq belgileri menen bos orınǵa shekem tazartıldı, sonnan keyin spaCy arqalı tokenizaciyalandı. == Arxitekturası == GPT-1 arxitekturasınıń hárqaysısı 64 ólshemli jaǵdayı bar (barlıǵı 768) on eki maskalanǵan ózin-ózi baqlaw basların paydalanatuǵın, tek on eki qabatı bar dekoderli transformatordan ibarat edi. Ápiwayı stoxastikalıq gradienttiń túsiwiniń ornına «Adam» optimallastırıw algoritmi qollanıldı; úyreniw tezligi dáslepki 2000 jańalawlar boyınsha nolden maksimum 2,5×10⁻⁴ shekem sızıqlı túrde úlkeytildi hám kosinuslar kesteniń járdemi menen 0-ge shekem kóterildi. GPT-1 117 million parametrge iye<ref name="makeuseof2">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Dál sazlaw anıq wazıypalarǵa beyimleskeni menen, onıń aldınnan tayarlıǵı joq; hár túrli tapsırmalardı orınlaw ushın onıń tiykarǵı wazıypa-agnostikalıq model arxitekturasına minimal ózgerisler islendi. Usıǵan qaramastan, GPT-1 ele de bir neshe tildi qayta islew wazıypalarında aldınǵı kórsetkishlerdi jetilistirip, bir neshe túrli tapsırmalar boyınsha wazıypalarǵa baǵdarlanǵan arxitekturası bar diskriminativ oqıtılǵan modellerden ústem boldı. == Ónimlilik hám bahalaw == GPT-1 hár túrli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı]] gáplerdiń jupların interpretaciyalaw hám olardıń arasındaǵı qatnastı «májbúrlew» retinde klassifikaciyalaw múmkinshiligin bahalap, tábiyiy tildi úyreniw (tekstli kirgiziw dep te ataladı) tapsırmaları boyınsha jetik ayrıqsha nátiyjelerge qaraǵanda 5,8% hám 1,5% «qarama qarsılıq» yamasa «biytárep» retinde jaqsılawǵa eristi. Bunday maǵlıwmatlar jıynaǵınıń mısallarına QNLI ([[Wikipedia]] maqalaları) hám MultiNLI (transkripciyalanǵan sóz, ataqlı kórkem ádebiyat hám húkimet esabatları, basqa derekler) kiredi; Ol sorawlarǵa juwap beriwge hám parasatlı tiykarǵa baylanıslı eki tapsırma boyınsha jetik modellerden − RACE boyınsha 5,7%-ke, orta hám joqarı mektep imtixanlarınan alınǵan jazbasha soraw-juwap juplarınıń maǵlıwmatlar jıynaǵı hám Story Cloze Testinde 8,9%-ke ozıp ketti. GPT-1 Quora Question Pairs (QQP) maǵlıwmatlar jıynaǵın paydalanıp, eki gáptiń bir-biriniń parafrazası ekenin boljaw múmkinshiligin bahalap, semantikalıq uqsaslıq (yamasa parafrazanı anıqlaw) boyınsha jetik eń jaqsı nátiyjeli modellerdi 4,2%-ke jaqsıladı. GPT-1 lingvistikalıq qabıllaw korpusın (CoLA) paydalanıp, tekstti klassifikaciyalaw tapsırmasında aldınǵı eń jaqsı 35,0 upay menen salıstırǵanda 45,4 upayǵa iye boldı. Aqırında, GPT-1 kóp tapsırmalardan ibarat GLUE testi boyınsha 72,8 (aldınǵı rekord penen salıstırǵanda 68,9) ulıwma upayǵa iye boldı. == Derekler == {{Reflist|refs=<!--<ref name="15Brelease">{{Web deregi |url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |title = GPT-2: 1.5B Release | sáne = 2019-11-05 |website = OpenAI | til = en |access-date = 2019-11-14 |archive-date = 2019-11-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |url-status = live }}</ref> --> <!--<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | last = Arram | title = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything | work = Arram Sabeti | access-date = July 31, 2020 | sáne = July 9, 2020 | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | archive-date= July 20, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | url-status = live }}</ref> --> }} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 9jtk246x171t57f9068aa1e4zq4e8lc 265507 265497 2026-08-03T07:38:03Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265507 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT arxitekturası]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator 1''' yaǵnıy '''GPT-1''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 1, GPT-1)'' − 2017-jılı [[Google]] [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] oylap tapqannan keyin [[OpenAI]]-diń [[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] birinshisi boldı. 2018-jıl iyunda OpenAI «General Pre-trening arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın shıǵardı. Olar [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatordıń]] ulıwma koncepciyası menen birge sol baslanǵısh modeldi engizdi<ref name="makeuseof">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Usı waqıtqa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri tiykarınan qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalanadı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardıń jaqsı túsindirilmegen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] paydalanıwın shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken modellerdi oqıtıw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi; kóplegen tillerge (mısalı suaxili yamasa gaiti kreolı) korpus dúziw ushın qoljetimli teksttiń bolmawına baylanıslı bunday modellerdi paydalanıw arqalı awdarıw hám túsiniw qıyın. Kerisinshe, [[GPT]]-diń «yarım baqlanatuǵın» usılı eki basqıshtı qamtıdı: baslanǵısh parametrlerdi ornatıw ushın tildi modellestiriw maqseti paydalanılǵan baqlanbaytuǵın generativ «shınıǵıwǵa shekemgi» basqısh hám olar parametrler maqsetli wazıypaǵa beyimlengen. Transformator arxitekturasın paydalanıw, itibardı kúsheytetuǵın RNN-di óz ishine alǵan aldınǵı usıllarǵa qaraǵanda, GPT modellerin qaytalanatuǵın mexanizmler arqalı erisiwge bolatuǵın strukturalıq yad penen támiyinledi; bul «hár túrli wazıypalar boyınsha isenimli jetkerip beriw ónimliligine» alıp keldi. == BookCorpus-tı tańlaw sebebi == [[BookCorpus]] oqıw maǵlıwmatlar jıynaǵı retinde tańlandı, sebebi úziliksiz teksttiń uzaq úzindileri modelge uzaq aralıqtaǵı informaciyanı basqarıwdı úyreniwge járdemlesti. Onda hár túrli janrdaǵı 7000 nan aslam járiyalanbaǵan kórkem ádebiyatlar bar. Sol waqıtta ashıq bolǵan [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqları]] úlkenirek bolǵanı menen, bul uzaq kólemli strukturaǵa iye bolmadı (gáp dárejesinde «aralastırılǵan»). BookCorpus teksti «ftfy» kitapxanası arqalı standartlanǵan punktuaciyalıq belgileri menen bos orınǵa shekem tazartıldı, sonnan keyin spaCy arqalı tokenizaciyalandı. == Arxitekturası == GPT-1 arxitekturasınıń hárqaysısı 64 ólshemli jaǵdayı bar (barlıǵı 768) on eki maskalanǵan ózin-ózi baqlaw basların paydalanatuǵın, tek on eki qabatı bar dekoderli transformatordan ibarat edi. Ápiwayı stoxastikalıq gradienttiń túsiwiniń ornına «Adam» optimallastırıw algoritmi qollanıldı; úyreniw tezligi dáslepki 2000 jańalawlar boyınsha nolden maksimum 2,5×10⁻⁴ shekem sızıqlı túrde úlkeytildi hám kosinuslar kesteniń járdemi menen 0-ge shekem kóterildi. GPT-1 117 million parametrge iye<ref name="makeuseof2">{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230415175013/https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| arxivsáne = 2023-jıl 15-aprel | sáne = 2023-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Dál sazlaw anıq wazıypalarǵa beyimleskeni menen, onıń aldınnan tayarlıǵı joq; hár túrli tapsırmalardı orınlaw ushın onıń tiykarǵı wazıypa-agnostikalıq model arxitekturasına minimal ózgerisler islendi. Usıǵan qaramastan, GPT-1 ele de bir neshe tildi qayta islew wazıypalarında aldınǵı kórsetkishlerdi jetilistirip, bir neshe túrli tapsırmalar boyınsha wazıypalarǵa baǵdarlanǵan arxitekturası bar diskriminativ oqıtılǵan modellerden ústem boldı. == Ónimlilik hám bahalaw == GPT-1 hár túrli [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı]] gáplerdiń jupların interpretaciyalaw hám olardıń arasındaǵı qatnastı «májbúrlew» retinde klassifikaciyalaw múmkinshiligin bahalap, tábiyiy tildi úyreniw (tekstli kirgiziw dep te ataladı) tapsırmaları boyınsha jetik ayrıqsha nátiyjelerge qaraǵanda 5,8% hám 1,5% «qarama qarsılıq» yamasa «biytárep» retinde jaqsılawǵa eristi. Bunday maǵlıwmatlar jıynaǵınıń mısallarına QNLI ([[Wikipedia]] maqalaları) hám MultiNLI (transkripciyalanǵan sóz, ataqlı kórkem ádebiyat hám húkimet esabatları, basqa derekler) kiredi; Ol sorawlarǵa juwap beriwge hám parasatlı tiykarǵa baylanıslı eki tapsırma boyınsha jetik modellerden − RACE boyınsha 5,7%-ke, orta hám joqarı mektep imtixanlarınan alınǵan jazbasha soraw-juwap juplarınıń maǵlıwmatlar jıynaǵı hám Story Cloze Testinde 8,9%-ke ozıp ketti. GPT-1 Quora Question Pairs (QQP) maǵlıwmatlar jıynaǵın paydalanıp, eki gáptiń bir-biriniń parafrazası ekenin boljaw múmkinshiligin bahalap, semantikalıq uqsaslıq (yamasa parafrazanı anıqlaw) boyınsha jetik eń jaqsı nátiyjeli modellerdi 4,2%-ke jaqsıladı. GPT-1 lingvistikalıq qabıllaw korpusın (CoLA) paydalanıp, tekstti klassifikaciyalaw tapsırmasında aldınǵı eń jaqsı 35,0 upay menen salıstırǵanda 45,4 upayǵa iye boldı. Aqırında, GPT-1 kóp tapsırmalardan ibarat GLUE testi boyınsha 72,8 (aldınǵı rekord penen salıstırǵanda 68,9) ulıwma upayǵa iye boldı. == Derekler == {{Reflist|refs=<!--<ref name="15Brelease">{{Web deregi |url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |title = GPT-2: 1.5B Release | sáne = 2019-11-05 |website = OpenAI | til = en |access-date = 2019-11-14 |archive-date = 2019-11-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ |url-status = live }}</ref> --> <!--<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | last = Arram | title = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything | work = Arram Sabeti | access-date = July 31, 2020 | sáne = July 9, 2020 | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | archive-date= July 20, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/ | url-status = live }}</ref> --> }} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ a3mbncndvm9xb3zd8r3zcyh80nrutfu 0 19288 265488 213046 2026-08-03T07:27:15Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:OpenAI|OpenAI]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265488 wikitext text/x-wiki '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' '''2''' yaǵnıy '''GPT-2''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 2, GPT-2)'' − [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan [[úlken til modeli]] hám [[GPT]] modelleriniń tiykarǵı ekinshi seriyası. GPT-2 segiz million veb-betten ibarat [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nda aldınnan oqıtıldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last=Radford|first=Alec|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=}}</ref>. Onıń 2019-jıl fevralda bir bólimi shıǵarıldı, sonnan keyin 1,5 milliard parametrli modeli 2019-jıl 5-noyabrde tolıq shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}</ref><ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 bul [[GPT-1]] parametriniń «tikkeley keńeyiwi» retinde jaratıldı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref> onıń parametrleri de, oqıw [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nıń ólshemi de on ese artadı<ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/better-language-models/ "Better Language Models and Their Implications"]. </cite></ref>. Bul ulıwma maqsetli oqıwshı hám onıń hár túrli tapsırmalardı orınlaw qábileti onıń keyingi elementi izbe-izlik penen anıq boljawdıń ulıwma qábiletiniń aqıbeti boldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>, bul oǵan tekstlerdi awdarıwǵa, tekstten tema boyınsha sorawlarǵa juwap beriwge, úzindilerdi (bóleklerdi) juwmaqlawǵa imkaniyat beredi. Úlkenirek tekstten<ref name="badpaper" /> hám geyde adamlardan ózgeshelenbeytuǵın dárejede tekst shıǵısın jaratıw, biraq uzaq bóleklerdi jaratıwda ol qaytalanatuǵın yamasa mánissiz bolıwı múmkin.<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>, Onıń ornın endi ashıq derek bolmaytuǵın [[GPT-3]] hám [[GPT-4]] modelleri iyeledi. GPT-2 óziniń burınǵı GPT-1 hám onıń miyrasxorları GPT-3 hám GPT-4 sıyaqlı tereń neyron tarmaqtı ámelge asıratuǵın [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] arxitekturasına iye, atap aytqanda eski qaytalanıwdıń ornına itibar beretuǵın [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] modeli<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). </cite></ref>, konvolyuciyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalar<ref name="attention">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|title=Attention is All you Need| sáne =2017|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref><ref name="attentionRNNs">{{Cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|date=8 September 2016|access-date=22 January 2021}}</ref>. Itibar beriw mexanizmleri modelge eń aktual dep boljaǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar qaratıwǵa imkaniyat beredi. Bul model [[Parallel esaplaw|parallelizaciyanı]] ádewir arttırıwǵa imkaniyat beredi hám RNN/CNN/LSTM tiykarındaǵı modeller ushın jetik kórsetkishlerden joqarı.<ref name="gpt1paper" /> == Trening == [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator arxitekturası]] [[ǵalabalıq parallel]]izaciyanı támiyinlegenlikten, GPT modelleriniń aldınǵı NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modellerine qaraǵanda úlkenirek korpusta oqıtıwǵa boladı. GPT-1 modeli usıldıń ómirligin kórsetkeni menen, GPT-2 júdá úlken korpuslarda oqıtılǵan tarmaqlardıń payda bolatuǵın qásiyetlerin jáne de izertleydi. [[CommonCrawl]], veb-tekseriw arqalı islengen hám aldın NLP sistemaların oqıtıwda paydalanılǵan úlken korpus onıń úlken kólemine baylanıslı qarastırıldı, biraq keyin qaraw nátiyjesinde túsiniksiz kontenttiń úlken kólemin anıqlaǵannan keyin qabıllanbadı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>.<ref name="commoncrawl" /> Onıń ornına OpenAI WebText dep atalatuǵın jańa korpustı islep shıqtı; [[World Wide Web]]-ten kontentti saylap alıwdıń ornına, WebText 2017-jıl dekabr ayına shekem keminde úsh unamlı dawıs alǵan Reddit jazbaları menen baylanıstırılǵan betlerdi ǵana qırıp alıw arqalı jaratıldı. Korpus keyninen tazartıldı; [[HTML]] hújjetleri ápiwayı tekstke aylandı, qaytalanatuǵın betler óshirildi hám Wikipedia betleri óshirildi (óytkeni olardıń kóplegen basqa maǵlıwmatlar jıynaqlarında bolıwı artıqsha sáykeslendiriwdi payda etiwi múmkin).<ref name="gpt2paper" /> GPT-2 oqıtıw bahası saatına 256$ bolǵanı belgili bolsa da<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref><ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | jumıs = Synced| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>, oqıwdı juwmaqlawǵa qansha saat ketetuǵını belgisiz; sonlıqtan oqıtıwdıń ulıwma bahasın dál bahalaw múmkin emes<ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Degen menen, transformator arxitekturaların paydalanatuǵın salıstırmalı úlken til modelleri olardıń shıǵınların tolıǵı menen hújjetlestirgen; [[BERT (til modeli)|BERT]] hám XLNet ushın oqıtıw procesleri sáykesinshe 6,912$ hám 245,000$ resurslardı jumsadı.<ref name="staggering" /> == Shıǵarıw == GPT-2 dáslepki ret 2019-jıl 14-fevralda járiyalandı. Djeyms Vinsenttiń 2019-jılǵı fevraldaǵı The Verge jurnalında baspadan shıqqan maqalasında «ol shıǵaratuǵın jazıw ádette adam emes ekenin ańsat anıqlawǵa boladı», biraq ol «eń qızıqlılardıń biri bolıp qala beredi» dep aytılǵan, tillerdi generaciyalaw programmalarına taǵı da  bunday mısallar keltirilgen<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>:<blockquote>Oǵan jalǵan tema beriń, sonda ol jalǵan citatalar hám statistika menen birge maqalanıń qalǵan bólimin jazadı. Oǵan qısqa áńgimeniń birinshi qatarın keltiriń hám ol siziń qaharmanıńız benen ne bolatuǵının aytıp beredi. Ol hátte durıs kórsetpeni esapqa alıp, fanfik (fantastika) jaza aladı<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>.</blockquote>[[The Guardian]] bul nátiyjeni «isenimli gazeta prozası» dep táriyipledi<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Vox xızmetkeri Kelsi Payper «Men kórgen eń ájayıp AI sistemalarınıń biri, meni jumısımnan quwıp jiberetuǵın sistema bolıwı múmkin» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 iykemliligin The Verge «tásirli» dep táriyipledi; Atap aytqanda onıń tiller arasındaǵı tekstti awdarıw, uzın maqalalardı ulıwmalastırıw hám mayda shúyde sorawlarǵa juwap beriw qábileti atap ótildi<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Amsterdam universiteti tárepinen ózgertilgen Tyuring testin qollanatuǵın izertlewi, keminde ayırım scenariylerde qatnasıwshılar GPT-2 arqalı jaratılǵan qosıqlardı adamlar jazǵan qosıqlardan ajırata almaytuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|title=Artificial intelligence versus Maya Angelou: Experimental evidence that people cannot differentiate AI-generated from human-written poetry| sáne =1 January 2021|last=Köbis|first=Nils}}</ref>. === Sheklewler hám bir bólimin bosatıw === [[Fayl:GPT-2-ProSkub-AntiSkub.png|nobaý|«Skub» haqıyqıy ónim bolmasa da, DistilGPT2-de qollanılatuǵın kishireytilgen ólshemli modeldiń ózi — onı qollaytuǵın da, oǵan qarsı da dálillerdi jarata aladı.]] Aldınǵı OpenAI modelleri kópshilikke birden qoljetimli bolǵanı menen, OpenAI GPT-2 derek kodın fevral ayında járiyalaǵanda zıyanlı paydalanıw qáwipin alǵa tartıp, kópshilikke járiyalawdan bas tarttı<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Xabarlandırıwda tańlanǵan baspasóz quralları ushın modelge sheklewli kiriwge ruqsat etildi (yaǵnıy [[Derek kodı|derek kodtıń]] ózin emes, kirgiziwge hám shıǵarıwǵa imkaniyat beretuǵın interfeys).<ref name="guardian" /> Jiyi keltirilgen dálillerdiń biri, islengen tekst ádette tolıǵı menen jańa bolǵanlıqtan, onı spamerler avtomatlastırılǵan filtrlerden qashıw ushın paydalana aladı; OpenAI «ónimlerge sheksiz unamlı yamasa unamsız sholıwlar jaratıw» ushın anıq sazlanǵan GPT-2 versiyasın kórsetti.<ref name="guardian" /> Taǵı bir tiykar, GPT-2 uyatsız yamasa násilshil tekst jaratıw ushın paydalanılıwı múmkin. Djeremi Xovard sıyaqlı izertlewshiler «Tvitterdi, elektron poshtanı hám internetti aqılǵa muwapıq kontekstke sáykes proza menen toltıratuǵın texnologiya tuwralı eskertti, bul barlıq basqa sózlerdi tunshıqtıratuǵın hám filtrlew múmkin emes»<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Allenniń jasalma intellekt institutı GPT-2-ge juwap retinde «neyron jalǵan jańalıqlardı» anıqlaw quralın járiyaladı. Degen menen pikir ekige bólindi. 2019-jıl fevral ayındaǵı The Verge baspasında GPT-2-niń qáwip keltiriwi asıra aytılǵan<ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | jumıs = | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>; Anima Anandkumar, Caltech professorı hám Nvidia kompaniyasınıń [[mashinalıq oqıtıw]]dı izertlew boyınsha direktorı, GPT-2-niń OpenAI táriyiplegen qáwip keltiretuǵın imkaniyatları bar ekenligi tuwralı heshqanday dálil joq ekenin hám olardıń islegeni «ashıqqa qarama-qarsı» ekenin ayttı. Tolıq modeldi shıǵarıwdan bas tartıwın «zıyanlı BS» retinde táriyipleydi<ref name="ethics" /> Gradient OpenAI-ge ashıq xat járiyalap, modeldi kópshilikke járiyalawın sorap, tekstti quraytuǵın [[Jasalma intellekt|AI]] alıp keletuǵın qáwipti baspa mashinasınan keletuǵın qáwip penen salıstırıp, Photoshop-tı mısal retinde «xaos potencialına qaramastan (tilekke qarsı) házirgi jámiyetti joq etpegen texnologiya» dep keltirdi:<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}</ref>.<blockquote>30 jıldan keyin, jámiyet Photoshop orta mektep oqıwshıları ushın ápiwayı hám óz feyillerin basqarıwǵa jetkilikli bolǵanına qaramastan, jámiyet salıstırmalı túrde zıyan kórmedi. Ne ushın? Óytkeni, barlıǵı Photoshop tuwralı biledi<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFZhang2019">Zhang, Hugh (19 February 2019). </cite></ref>.</blockquote> === 774M shıǵarılıwı === OpenAI tolıq tayarlanǵan modeldi yamasa ol oqıtılǵan korpustı shıǵarmaǵanı menen, olardıń burınǵı járiyalanıwlardaǵı metodtıń táriyipi (hám tiykarǵı texnologiyanıń biypul bolıwı) GPT-2 ni basqalarǵa biypul programmalıq qural retinde kóshiriwge imkaniyat berdi, sonday replikaciyalardıń biri OpenGPT-2 2019-jıl avgust ayında OpenWebText dep atalatuǵın WebText erkin licenziyalanǵan versiyası menen birge shıǵarıldı. OpenGPT-2 ushın bultlı esaplaw shıǵınları shama menen 50 000$ dep berilgen<ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | avtor = Gokaslan| at = Aaron| sáne = 2019-jıl 22-avgust | jumıs = | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2019-jıl 20-avgustte OpenAI 774 million parametri bar GPT-2 yarım versiyasın shıǵardı (tolıq 1,5 milliard parametr modeliniń shama menen yarımı)<ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohnson2019">Johnson, Khari (20 August 2019). </cite></ref>. === Tolıq 1.5B shıǵarılıwı === GPT-2 keń tarqalǵannan keyin nadurıs paydalanılıwı múmkin degen birinshi alańlawlar orınlanbadı; The Verge “AI texnologiyası qanday da bir «infopokalipsiske» alıp keledi degen málimlemelerge gúman menen qarawǵa sebepler bar. Birinshiden, bizde az shıǵınǵa joqarı dawıs dárejesinde isenimli tekstti jarata alatuǵın baǵdarlamalar bar: ol adamlar.”<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref> 2019-jıl noyabrge kelip Open AI «házirshe nadurıs paydalanıwdıń kúshli dálillerin kórmegenin» hám qırıq gigabayt maǵlıwmatlar menen oqıtılǵan 1,5 milliard parametri bar tolıq versiyası «Shekspirdiń jıynalǵan shıǵarmalarınan shama menen segiz mıń ese kóp» ekenin ayttı<ref name="amacad.org">{{Web deregi | url = https://www.amacad.org/publication/language-coding-creativity| bet = Language & Coding Creativity {{!}} American Academy of Arts and Sciences| avtor = Murati| at = Ermira| sáne = 2022-jıl 13-aprel | til = en| jumıs = www.amacad.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-mart }}</ref>. 2019-jıl 5-noyabrde shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVincent2019">Vincent, James (7 November 2019). </cite></ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ "GPT-2: 1.5B Release"]. </cite></ref>. === Kishi hám ortasha shıǵarılıwlar === GPT-2-niń basqa eki kishirek versiyaları bar, onıń ishinde 117M parametrleriniń kishi versiyası hám 355M parametrleriniń ortasha ólshemi. Ekewin de Huggingface saytınan júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/gpt2| bet = GPT-2 Small}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/openai-community/gpt2-medium| bet = Openai-community/Gpt2-medium · Hugging Face| avtor = GPT-2 Medium}}</ref>. == Sheklewler == [[Fayl:GPT-2-Trump_Asuka.png|nobaý|GPT-2 hár túrli scenariyler ushın temaǵa sáykes tekstti jarata aladı, hátte syurrealistik scenariyler sıyaqlı CNN-degi Donald Tramptıń anime qaharmanı Asuka Lengli Soryudi maqtaǵan esabatı tuwralı maqalası. Bunda shıǵıs uzınlıǵınıń úlkeyiwi menen (hátte tolıq 1,5В modelinde) mánissiz hám qaytalanatuǵın tekstti jaratıw úrdisi bayqaladı; ekinshi abzacta grammatika jamanlasa baslaydı hám nátiyje aqırında qayta-qayta qaytalanatuǵın bir úylesimsiz gápke aylanadı.]] GPT-2 tábiyiy tildegi teksttiń isenimli úzindilerin jaratıw qábileti ádette unamlı bahalanǵanı menen, onıń kemshilikleri de atap ótildi, ásirese eki abzactan uzaq tekstlerdi jaratıwda; Vox-tıń aytıwınsha «proza júdá qopal, ansa-sanda sekviturı joq, maqalalar uzınıraq bolsa, sáykesligi azayadı» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. The Verge sol sıyaqlı GPT-2 jazıwınıń uzaǵıraq modelleri «temadan shetke shıǵıwǵa» beyim hám ulıwma úylesimlik joq ekenin atap ótti<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>; The Register saytı «onı oqıytuǵın adam biraz waqıttan keyin birnárse bolatuǵının túsiniwi kerek» dep esaplaydı hám «GPT-2 informaciyanı alıw hám alıw ushın algoritmlerge súyenetuǵın basqa sistemalar sıyaqlı sorawlarǵa juwap bermeydi» dep atap ótti<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFQuach2019">Quach, Katyanna (14 February 2019). </cite></ref> GPT-2 qollanıw resurslardı kóp talap etedi; modeldiń tolıq versiyası bes gigabayttan úlken, bul programmalarǵa jergilikli túrde engiziwdi qıyınlastıradı hám operativ yadtıń úlken kólemin tutınadı. Sonıń menen bir qatarda, bir boljawlı orınlaw «100% paydalanıwda processordı bir neshe minut dawamında iyelewi múmkin», hátte GPU procesinde de «bir boljawǵa bir neshe sekund ketiwi múmkin». Usı máselelerdi jeńilletiw ushın Hugging Face kompaniyası '''DistilGPT2''' jarattı, ol «ayırım sapa kórsetkishleri boyınsha bir neshe upay jıynawshı», biraq «33% kishirek hám eki ese tez» kishirek modeldi shıǵarıw ushın bilimdi distillyaciyalaw arqalı isledi. == Qollanıw hám keyingi izertlewler == Tolıq versiyası shıqqanǵa shekem GPT-2 hár túrli qosımshalar menen xızmetler ushın, sonday-aq [[oyın-zawıq]] ushın paydalanıldı. 2019-jıl iyunda r/SubSimulatorGPT2 dep atalatuǵın subreddit jaratıldı, onda hár túrli subredditlerde oqıtılǵan túrli GPT-2 danaları postlar jazıp, bir-biriniń pikirlerine juwap berdi, bul «r/Bitcoin-nıń AI personifikaciyasın baqlawǵa bolatuǵın jaǵdaydı payda etti. r/ShittyFoodPorn [[mashinalıq oqıtıw]]dan alınǵan ruxı menen»<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (6 June 2019). </cite></ref>; sol jıldıń iyul ayında hár túrli [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerindegi]] kod qatarların avtotoltırıw ushın shıǵarılǵan GPT-2 tiykarındaǵı [[programmalıq támiynat]]tı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] «oyındı ózgertiwshi» retinde táriyipledi<ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. I2019-jılı AI Dungeon iske túsirildi, ol GPT-2 den [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kirgiziwi tiykarında dinamikalıq tekstli waqıyalardı jaratıw ushın paydalandı<ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | avtor = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | jumıs = | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon endi qosımsha arqalı jańalaw retinde GPT-3 API eń úlken shıǵarılıwın ámelge asırıwdı usınadı, sayttıń biypul versiyası GPT-3-tiń 2-eń úlken versiyasın paydalanadı<ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | avtor = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | jumıs = Gizmodo| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon átirapında dúzilgen Latitude kompaniyası 2021-jılı 3,3 million dollar ǵárejet jıynadı<ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | jumıs = | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Bir neshe veb-saytlar GPT-2 hám basqa transformator modelleriniń hár túrli úlgilerin interaktiv kórsetiwlerin ótkizedi<ref>{{Web deregi | url = https://transformer.huggingface.co/| bet = Write With Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204060111/https://transformer.huggingface.co/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://talktotransformer.com/| bet = Talk to Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204015009/https://talktotransformer.com/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://creativeengines.ai/| bet = CreativeEngines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203201104/https://creativeengines.ai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-iyun }}</ref>. 2021-jıl fevralda mashqalası bar jas óspirimlerge arnalǵan daǵdarıs orayı GPT-2 den alınǵan chatbotlardan keńesshilerge simulyaciya etilgen jas óspirimler menen sáwbetlesiw imkaniyatın beriw arqalı oqıtıwǵa járdem beriwdi járiyaladı (bul paydalanıw tek ishki maqsetlerge arnalǵan hám bul GPT-2 jas óspirimlerdiń ózleri menen baylanısadı)<ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | avtor = Ohlheiser| at = Abby| sáne = 2021-jıl 26-fevral | jumıs = | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2023-jıl 9-mayda OpenAI GPT-2 kartalanǵan versiyasın shıǵardı. OpenAI olardıń funkciyaların anıqlaw ushın GPT-2 hárbir neyronınıń kartasın jaratıw ushın [[GPT-4]] miyrasxorı modelin paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-models-can-explain-neurons-in-language-models| bet = Language models can explain neurons in language models| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-may }}</ref>. [[Fayl:GPT-2-PresidentSnowden.PNG|nobaý|GPT-2 Amerika Qurama Shtatlarınıń 2020-jılǵı prezident saylawında jeńiske erisken, Edvard Snoudenniń háreketleri tuwralı oydan shıǵarılǵan jańalıqlar maqalasında jazbaqta (barlıq bóleklengen tekst mashinada jaratılǵan). Snowden (ómirinde) heshqashan mámleketlik lawazımǵa saylanbaǵan bolsa da, jaratılǵan úlgi grammatikalıq hám stilistikalıq jaqtan jaramlı bolǵan.]] GPT-2 maǵlıwmatlar jıynaǵı menen texnikasınıń keńliginiń arqasında ápiwayı tekstti shıǵarıwdan tıs hár túrli tapsırmalardı orınlawǵa uqıplı boldı, olarǵa: sorawlarǵa juwap beriw, juwmaq shıǵarıw hám hátte qalay islew kerekliginen basqa kórsetpelersiz arnawlı domenlerdegi tiller arasındaǵı keyingi sózdi izbe-iz boljaw, awdarıw<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref><ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. Ulıwmalastırılǵan oqıtıwdıń bir mısalı − GPT-2-niń [[Francuz tili|francuz]] hám [[Inglis tili|inglis]] tilleri arasında mashinalıq awdarmanı orınlawǵa qábiletli, ol ushın GPT-2 jumısı WMT-14 awdarma tapsırmaları arqalı bahalandı. GPT-2 oqıw korpusında francuz teksti is júzinde joq; Treningke shekem maǵlıwmatlar jıynaǵın tazalaw waqtında inglisshe emes tekst arnawlı óshirildi, sonıń aqıbetinen model úyreniw ushın qalǵan 40 000 MB francuz tiliniń 10 MB ǵana paydalanıw múmkin boldı (tiykarınan inglis tilindegi jazıwlar menen maqalalardaǵı shet tilindegi citatalardan)<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Usıǵan qaramastan, GPT-2 WMT-14 inglisshe-francuzsha test jıynaǵında 5 BLEU-ge eristi (sózbe-sóz almastırıw arqalı awdarmanıń upayınan sál tómen). Sonday-aq ol GPT-2 11,5 BLEU-ge erisken francus-inglisshe test jıynaǵında bir neshe zamanagóy (2017) baqlanbaytuǵın mashinalıq awdarmanıń tiykarǵı kórsetkishlerinen ozıp ketti. Bul 33,5 BLEU-ge erisken eń joqarı ónimli zamanagóy baqlawsız usıldan (2019) tómen bolıp qaldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Degen menen, basqa modeller usı nátiyjelerge erisiw ushın francuz tekstiniń úlken kólemin paydalandı; GPT-2 salıstırmalı usıllardıń shama menen 1/500 mólsherinde bir tilli francuz korpusın paydalanadı dep bahalandı.<ref name="gpt2paper" /> {| class="wikitable" |+ ! !arxitektura !parametr sanı !trening maǵlıwmatları |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |0,12 mlrd |BookCorpus<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Yukun|last2=Kiros|first2=Ryan|last3=Zemel|first3=Rich|last4=Salakhutdinov|first4=Ruslan|last5=Urtasun|first5=Raquel|last6=Torralba|first6=Antonio|last7=Fidler|first7=Sanja|date=2015|title=Aligning Books and Movies: Towards Story-Like Visual Explanations by Watching Movies and Reading Books|journal=[[International Conference on Computer Vision]] 2015|url=https://www.cv-foundation.org/openaccess/content_iccv_2015/html/Zhu_Aligning_Books_and_ICCV_2015_paper.html|pages=19–27|access-date=2023-02-05}}</ref>: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |- |GPT-2 |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB<ref name="amacad.org"/> tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |- |GPT-3 |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd |570 GB ashıq tekst, 300 milliard CommonCrawl, WebText, inglisshe Wikipedia tokenleri hám eki kitap korpusı (Books1 hám Books2). |} GPT-2 den keyin 2020-jılı kópshilikke járiyalanǵan 175 milliard parametrli [[GPT-3]] bolıwı kerek edi<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref> (onıń [[derek kodı]] heshqashan qoljetimli emes). GPT-3 ke kiriw tek [[OpenAI]] hám [[Microsoft]] tárepinen usınılǵan [[API]] interfeysleri arqalı támiyinlenedi. Bul keyinirek [[GPT-4]] boldı == Derekler == {{Derekler}} <ref name="gpt2paper">{{cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI|archive-date=6 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|url-status=live}}</ref> <ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr | jumıs = OpenAI| url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar | last1 = Radford| first1 = Alec| last2 = Narasimhan| first2 = Karthik| last3 = Salimans| first3 = Tim| last4 = Sutskever| first4 = Ilya| url-status = live}}</ref> <ref name="badpaper">{{cite arXiv|last1=Hegde|first1=Chaitra|last2=Patil|first2=Shrikumar|author-link=|eprint=2006.05477|title=Unsupervised Paraphrase Generation using Pre-trained Language Models|class=cs.CL|date=9 June 2020}}</ref> <ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | familiya = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="attention">{{cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref> <ref name="attentionRNNs">{{cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|journal=Distill|date=8 September 2016|volume=1|issue=9|doi=10.23915/distill.00001|access-date=22 January 2021|quote=|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222104024/https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|url-status=live|doi-access=free}}</ref> <ref name="commoncrawl">{{cite arXiv|last1=Trinh|first1=Trieu H.|last2=Le|first2=Quoc V.|author-link=|eprint=1806.02847|title=A Simple Method for Commonsense Reasoning|class=cs.CL|date=7 Jun 2018}}</ref> <ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Register| url-status = live}}</ref> <ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Synced| url-status = live}}</ref> <ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | familiya = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = VentureBeat| url-status = live}}</ref> <ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | familiya = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="GPT3microsoft">{{Cite magazine|title=OpenAI is giving Microsoft exclusive access to its GPT-3 language model|url=https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|date=September 23, 2020|last=Hao|first=Karen|access-date=2020-09-25|magazine=[[MIT Technology Review]]| til =en|quote="The companies say OpenAI will continue to offer its public-facing API, which allows chosen users to send text to GPT-3 or OpenAI’s other models and receive its output. Only Microsoft, however, will have access to GPT-3’s underlying code, allowing it to embed, repurpose, and modify the model as it pleases."|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205121656/https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|url-status=live}}</ref> <ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="jointly">{{cite arXiv|last1=Bahdanau|first1=Dzmitry|last2=Cho|first2=Kyunghyun|last3=Bengio|first3=Yoshua|eprint=1409.0473|title=Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate|class=cs.CL|date=1 September 2014}}</ref> <ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | familiya = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="effective">{{cite arXiv|last1=Luong|first1=Minh-Thang|last2=Pham|first2=Hieu|last3=Manning|first3=Christopher D.|author-link=|eprint=1508.04025|title=Effective Approaches to Attention-based Neural Machine Translation|class=cs.CL|date=17 August 2015}}</ref> <ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | sáne = 2019-jıl 22-avgust | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Gokaslan| first1 = Aaron| last2 = Cohen| first2 = Vanya| last3 = Pavlick| first3 = Ellie| last4 = Tellex| first4 = Stefanie| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | familiya = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | familiya = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Gizmodo| url-status = live}}</ref> <ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | sáne = 2021-jıl 26-fevral | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Ohlheiser| first1 = Abby| last2 = Hao| first2 = Karen| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="neuralfakesnooze">{{cite news|last1=Schwartz|first1=Oscar|title=Could 'fake text' be the next global political threat?|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|access-date=16 July 2019|work=The Guardian|date=4 July 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716035703/https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|url-status=live}}</ref> <ref name="gpt3paper">{{cite arXiv|last1=Brown|first1=Tom B.|last2=Mann|first2=Benjamin|last3=Ryder|first3=Nick|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|last10=Askell|first10=Amanda|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M.|last18=Wu|first18=Jeffrey|last19=Winter|first19=Clemens|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|last25=Chess|first25=Benjamin|last26=Clark|first26=Jack|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|title=Language Models are Few-Shot Learners|date=July 22, 2020|class=cs.CL|eprint=2005.14165}}</ref> {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] 785p0s4ifk7uu3us5b637ao1q0sumgz 265498 265488 2026-08-03T07:34:00Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265498 wikitext text/x-wiki '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' '''2''' yaǵnıy '''GPT-2''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 2, GPT-2)'' − [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan [[úlken til modeli]] hám [[GPT]] modelleriniń tiykarǵı ekinshi seriyası. GPT-2 segiz million veb-betten ibarat [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nda aldınnan oqıtıldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last=Radford|first=Alec|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=}}</ref>. Onıń 2019-jıl fevralda bir bólimi shıǵarıldı, sonnan keyin 1,5 milliard parametrli modeli 2019-jıl 5-noyabrde tolıq shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}</ref><ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 bul [[GPT-1]] parametriniń «tikkeley keńeyiwi» retinde jaratıldı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref> onıń parametrleri de, oqıw [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nıń ólshemi de on ese artadı<ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/better-language-models/ "Better Language Models and Their Implications"]. </cite></ref>. Bul ulıwma maqsetli oqıwshı hám onıń hár túrli tapsırmalardı orınlaw qábileti onıń keyingi elementi izbe-izlik penen anıq boljawdıń ulıwma qábiletiniń aqıbeti boldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>, bul oǵan tekstlerdi awdarıwǵa, tekstten tema boyınsha sorawlarǵa juwap beriwge, úzindilerdi (bóleklerdi) juwmaqlawǵa imkaniyat beredi. Úlkenirek tekstten<ref name="badpaper" /> hám geyde adamlardan ózgeshelenbeytuǵın dárejede tekst shıǵısın jaratıw, biraq uzaq bóleklerdi jaratıwda ol qaytalanatuǵın yamasa mánissiz bolıwı múmkin.<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>, Onıń ornın endi ashıq derek bolmaytuǵın [[GPT-3]] hám [[GPT-4]] modelleri iyeledi. GPT-2 óziniń burınǵı GPT-1 hám onıń miyrasxorları GPT-3 hám GPT-4 sıyaqlı tereń neyron tarmaqtı ámelge asıratuǵın [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] arxitekturasına iye, atap aytqanda eski qaytalanıwdıń ornına itibar beretuǵın [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] modeli<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). </cite></ref>, konvolyuciyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalar<ref name="attention">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|title=Attention is All you Need| sáne =2017|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref><ref name="attentionRNNs">{{Cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|date=8 September 2016|access-date=22 January 2021}}</ref>. Itibar beriw mexanizmleri modelge eń aktual dep boljaǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar qaratıwǵa imkaniyat beredi. Bul model [[Parallel esaplaw|parallelizaciyanı]] ádewir arttırıwǵa imkaniyat beredi hám RNN/CNN/LSTM tiykarındaǵı modeller ushın jetik kórsetkishlerden joqarı.<ref name="gpt1paper" /> == Trening == [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator arxitekturası]] [[ǵalabalıq parallel]]izaciyanı támiyinlegenlikten, GPT modelleriniń aldınǵı NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modellerine qaraǵanda úlkenirek korpusta oqıtıwǵa boladı. GPT-1 modeli usıldıń ómirligin kórsetkeni menen, GPT-2 júdá úlken korpuslarda oqıtılǵan tarmaqlardıń payda bolatuǵın qásiyetlerin jáne de izertleydi. [[CommonCrawl]], veb-tekseriw arqalı islengen hám aldın NLP sistemaların oqıtıwda paydalanılǵan úlken korpus onıń úlken kólemine baylanıslı qarastırıldı, biraq keyin qaraw nátiyjesinde túsiniksiz kontenttiń úlken kólemin anıqlaǵannan keyin qabıllanbadı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>.<ref name="commoncrawl" /> Onıń ornına OpenAI WebText dep atalatuǵın jańa korpustı islep shıqtı; [[World Wide Web]]-ten kontentti saylap alıwdıń ornına, WebText 2017-jıl dekabr ayına shekem keminde úsh unamlı dawıs alǵan Reddit jazbaları menen baylanıstırılǵan betlerdi ǵana qırıp alıw arqalı jaratıldı. Korpus keyninen tazartıldı; [[HTML]] hújjetleri ápiwayı tekstke aylandı, qaytalanatuǵın betler óshirildi hám Wikipedia betleri óshirildi (óytkeni olardıń kóplegen basqa maǵlıwmatlar jıynaqlarında bolıwı artıqsha sáykeslendiriwdi payda etiwi múmkin).<ref name="gpt2paper" /> GPT-2 oqıtıw bahası saatına 256$ bolǵanı belgili bolsa da<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref><ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | jumıs = Synced| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>, oqıwdı juwmaqlawǵa qansha saat ketetuǵını belgisiz; sonlıqtan oqıtıwdıń ulıwma bahasın dál bahalaw múmkin emes<ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Degen menen, transformator arxitekturaların paydalanatuǵın salıstırmalı úlken til modelleri olardıń shıǵınların tolıǵı menen hújjetlestirgen; [[BERT (til modeli)|BERT]] hám XLNet ushın oqıtıw procesleri sáykesinshe 6,912$ hám 245,000$ resurslardı jumsadı.<ref name="staggering" /> == Shıǵarıw == GPT-2 dáslepki ret 2019-jıl 14-fevralda járiyalandı. Djeyms Vinsenttiń 2019-jılǵı fevraldaǵı The Verge jurnalında baspadan shıqqan maqalasında «ol shıǵaratuǵın jazıw ádette adam emes ekenin ańsat anıqlawǵa boladı», biraq ol «eń qızıqlılardıń biri bolıp qala beredi» dep aytılǵan, tillerdi generaciyalaw programmalarına taǵı da  bunday mısallar keltirilgen<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>:<blockquote>Oǵan jalǵan tema beriń, sonda ol jalǵan citatalar hám statistika menen birge maqalanıń qalǵan bólimin jazadı. Oǵan qısqa áńgimeniń birinshi qatarın keltiriń hám ol siziń qaharmanıńız benen ne bolatuǵının aytıp beredi. Ol hátte durıs kórsetpeni esapqa alıp, fanfik (fantastika) jaza aladı<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>.</blockquote>[[The Guardian]] bul nátiyjeni «isenimli gazeta prozası» dep táriyipledi<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Vox xızmetkeri Kelsi Payper «Men kórgen eń ájayıp AI sistemalarınıń biri, meni jumısımnan quwıp jiberetuǵın sistema bolıwı múmkin» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 iykemliligin The Verge «tásirli» dep táriyipledi; Atap aytqanda onıń tiller arasındaǵı tekstti awdarıw, uzın maqalalardı ulıwmalastırıw hám mayda shúyde sorawlarǵa juwap beriw qábileti atap ótildi<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Amsterdam universiteti tárepinen ózgertilgen Tyuring testin qollanatuǵın izertlewi, keminde ayırım scenariylerde qatnasıwshılar GPT-2 arqalı jaratılǵan qosıqlardı adamlar jazǵan qosıqlardan ajırata almaytuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|title=Artificial intelligence versus Maya Angelou: Experimental evidence that people cannot differentiate AI-generated from human-written poetry| sáne =1 January 2021|last=Köbis|first=Nils}}</ref>. === Sheklewler hám bir bólimin bosatıw === [[Fayl:GPT-2-ProSkub-AntiSkub.png|nobaý|«Skub» haqıyqıy ónim bolmasa da, DistilGPT2-de qollanılatuǵın kishireytilgen ólshemli modeldiń ózi — onı qollaytuǵın da, oǵan qarsı da dálillerdi jarata aladı.]] Aldınǵı OpenAI modelleri kópshilikke birden qoljetimli bolǵanı menen, OpenAI GPT-2 derek kodın fevral ayında járiyalaǵanda zıyanlı paydalanıw qáwipin alǵa tartıp, kópshilikke járiyalawdan bas tarttı<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Xabarlandırıwda tańlanǵan baspasóz quralları ushın modelge sheklewli kiriwge ruqsat etildi (yaǵnıy [[Derek kodı|derek kodtıń]] ózin emes, kirgiziwge hám shıǵarıwǵa imkaniyat beretuǵın interfeys).<ref name="guardian" /> Jiyi keltirilgen dálillerdiń biri, islengen tekst ádette tolıǵı menen jańa bolǵanlıqtan, onı spamerler avtomatlastırılǵan filtrlerden qashıw ushın paydalana aladı; OpenAI «ónimlerge sheksiz unamlı yamasa unamsız sholıwlar jaratıw» ushın anıq sazlanǵan GPT-2 versiyasın kórsetti.<ref name="guardian" /> Taǵı bir tiykar, GPT-2 uyatsız yamasa násilshil tekst jaratıw ushın paydalanılıwı múmkin. Djeremi Xovard sıyaqlı izertlewshiler «Tvitterdi, elektron poshtanı hám internetti aqılǵa muwapıq kontekstke sáykes proza menen toltıratuǵın texnologiya tuwralı eskertti, bul barlıq basqa sózlerdi tunshıqtıratuǵın hám filtrlew múmkin emes»<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Allenniń jasalma intellekt institutı GPT-2-ge juwap retinde «neyron jalǵan jańalıqlardı» anıqlaw quralın járiyaladı. Degen menen pikir ekige bólindi. 2019-jıl fevral ayındaǵı The Verge baspasında GPT-2-niń qáwip keltiriwi asıra aytılǵan<ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | jumıs = | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>; Anima Anandkumar, Caltech professorı hám Nvidia kompaniyasınıń [[mashinalıq oqıtıw]]dı izertlew boyınsha direktorı, GPT-2-niń OpenAI táriyiplegen qáwip keltiretuǵın imkaniyatları bar ekenligi tuwralı heshqanday dálil joq ekenin hám olardıń islegeni «ashıqqa qarama-qarsı» ekenin ayttı. Tolıq modeldi shıǵarıwdan bas tartıwın «zıyanlı BS» retinde táriyipleydi<ref name="ethics" /> Gradient OpenAI-ge ashıq xat járiyalap, modeldi kópshilikke járiyalawın sorap, tekstti quraytuǵın [[Jasalma intellekt|AI]] alıp keletuǵın qáwipti baspa mashinasınan keletuǵın qáwip penen salıstırıp, Photoshop-tı mısal retinde «xaos potencialına qaramastan (tilekke qarsı) házirgi jámiyetti joq etpegen texnologiya» dep keltirdi:<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}</ref>.<blockquote>30 jıldan keyin, jámiyet Photoshop orta mektep oqıwshıları ushın ápiwayı hám óz feyillerin basqarıwǵa jetkilikli bolǵanına qaramastan, jámiyet salıstırmalı túrde zıyan kórmedi. Ne ushın? Óytkeni, barlıǵı Photoshop tuwralı biledi<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFZhang2019">Zhang, Hugh (19 February 2019). </cite></ref>.</blockquote> === 774M shıǵarılıwı === OpenAI tolıq tayarlanǵan modeldi yamasa ol oqıtılǵan korpustı shıǵarmaǵanı menen, olardıń burınǵı járiyalanıwlardaǵı metodtıń táriyipi (hám tiykarǵı texnologiyanıń biypul bolıwı) GPT-2 ni basqalarǵa biypul programmalıq qural retinde kóshiriwge imkaniyat berdi, sonday replikaciyalardıń biri OpenGPT-2 2019-jıl avgust ayında OpenWebText dep atalatuǵın WebText erkin licenziyalanǵan versiyası menen birge shıǵarıldı. OpenGPT-2 ushın bultlı esaplaw shıǵınları shama menen 50 000$ dep berilgen<ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | avtor = Gokaslan| at = Aaron| sáne = 2019-jıl 22-avgust | jumıs = | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2019-jıl 20-avgustte OpenAI 774 million parametri bar GPT-2 yarım versiyasın shıǵardı (tolıq 1,5 milliard parametr modeliniń shama menen yarımı)<ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohnson2019">Johnson, Khari (20 August 2019). </cite></ref>. === Tolıq 1.5B shıǵarılıwı === GPT-2 keń tarqalǵannan keyin nadurıs paydalanılıwı múmkin degen birinshi alańlawlar orınlanbadı; The Verge “AI texnologiyası qanday da bir «infopokalipsiske» alıp keledi degen málimlemelerge gúman menen qarawǵa sebepler bar. Birinshiden, bizde az shıǵınǵa joqarı dawıs dárejesinde isenimli tekstti jarata alatuǵın baǵdarlamalar bar: ol adamlar.”<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref> 2019-jıl noyabrge kelip Open AI «házirshe nadurıs paydalanıwdıń kúshli dálillerin kórmegenin» hám qırıq gigabayt maǵlıwmatlar menen oqıtılǵan 1,5 milliard parametri bar tolıq versiyası «Shekspirdiń jıynalǵan shıǵarmalarınan shama menen segiz mıń ese kóp» ekenin ayttı<ref name="amacad.org">{{Web deregi | url = https://www.amacad.org/publication/language-coding-creativity| bet = Language & Coding Creativity {{!}} American Academy of Arts and Sciences| avtor = Murati| at = Ermira| sáne = 2022-jıl 13-aprel | til = en| jumıs = www.amacad.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-mart }}</ref>. 2019-jıl 5-noyabrde shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVincent2019">Vincent, James (7 November 2019). </cite></ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ "GPT-2: 1.5B Release"]. </cite></ref>. === Kishi hám ortasha shıǵarılıwlar === GPT-2-niń basqa eki kishirek versiyaları bar, onıń ishinde 117M parametrleriniń kishi versiyası hám 355M parametrleriniń ortasha ólshemi. Ekewin de Huggingface saytınan júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/gpt2| bet = GPT-2 Small}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/openai-community/gpt2-medium| bet = Openai-community/Gpt2-medium · Hugging Face| avtor = GPT-2 Medium}}</ref>. == Sheklewler == [[Fayl:GPT-2-Trump_Asuka.png|nobaý|GPT-2 hár túrli scenariyler ushın temaǵa sáykes tekstti jarata aladı, hátte syurrealistik scenariyler sıyaqlı CNN-degi Donald Tramptıń anime qaharmanı Asuka Lengli Soryudi maqtaǵan esabatı tuwralı maqalası. Bunda shıǵıs uzınlıǵınıń úlkeyiwi menen (hátte tolıq 1,5В modelinde) mánissiz hám qaytalanatuǵın tekstti jaratıw úrdisi bayqaladı; ekinshi abzacta grammatika jamanlasa baslaydı hám nátiyje aqırında qayta-qayta qaytalanatuǵın bir úylesimsiz gápke aylanadı.]] GPT-2 tábiyiy tildegi teksttiń isenimli úzindilerin jaratıw qábileti ádette unamlı bahalanǵanı menen, onıń kemshilikleri de atap ótildi, ásirese eki abzactan uzaq tekstlerdi jaratıwda; Vox-tıń aytıwınsha «proza júdá qopal, ansa-sanda sekviturı joq, maqalalar uzınıraq bolsa, sáykesligi azayadı» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. The Verge sol sıyaqlı GPT-2 jazıwınıń uzaǵıraq modelleri «temadan shetke shıǵıwǵa» beyim hám ulıwma úylesimlik joq ekenin atap ótti<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>; The Register saytı «onı oqıytuǵın adam biraz waqıttan keyin birnárse bolatuǵının túsiniwi kerek» dep esaplaydı hám «GPT-2 informaciyanı alıw hám alıw ushın algoritmlerge súyenetuǵın basqa sistemalar sıyaqlı sorawlarǵa juwap bermeydi» dep atap ótti<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFQuach2019">Quach, Katyanna (14 February 2019). </cite></ref> GPT-2 qollanıw resurslardı kóp talap etedi; modeldiń tolıq versiyası bes gigabayttan úlken, bul programmalarǵa jergilikli túrde engiziwdi qıyınlastıradı hám operativ yadtıń úlken kólemin tutınadı. Sonıń menen bir qatarda, bir boljawlı orınlaw «100% paydalanıwda processordı bir neshe minut dawamında iyelewi múmkin», hátte GPU procesinde de «bir boljawǵa bir neshe sekund ketiwi múmkin». Usı máselelerdi jeńilletiw ushın Hugging Face kompaniyası '''DistilGPT2''' jarattı, ol «ayırım sapa kórsetkishleri boyınsha bir neshe upay jıynawshı», biraq «33% kishirek hám eki ese tez» kishirek modeldi shıǵarıw ushın bilimdi distillyaciyalaw arqalı isledi. == Qollanıw hám keyingi izertlewler == Tolıq versiyası shıqqanǵa shekem GPT-2 hár túrli qosımshalar menen xızmetler ushın, sonday-aq [[oyın-zawıq]] ushın paydalanıldı. 2019-jıl iyunda r/SubSimulatorGPT2 dep atalatuǵın subreddit jaratıldı, onda hár túrli subredditlerde oqıtılǵan túrli GPT-2 danaları postlar jazıp, bir-biriniń pikirlerine juwap berdi, bul «r/Bitcoin-nıń AI personifikaciyasın baqlawǵa bolatuǵın jaǵdaydı payda etti. r/ShittyFoodPorn [[mashinalıq oqıtıw]]dan alınǵan ruxı menen»<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (6 June 2019). </cite></ref>; sol jıldıń iyul ayında hár túrli [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerindegi]] kod qatarların avtotoltırıw ushın shıǵarılǵan GPT-2 tiykarındaǵı [[programmalıq támiynat]]tı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] «oyındı ózgertiwshi» retinde táriyipledi<ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. I2019-jılı AI Dungeon iske túsirildi, ol GPT-2 den [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kirgiziwi tiykarında dinamikalıq tekstli waqıyalardı jaratıw ushın paydalandı<ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | avtor = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | jumıs = | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon endi qosımsha arqalı jańalaw retinde GPT-3 API eń úlken shıǵarılıwın ámelge asırıwdı usınadı, sayttıń biypul versiyası GPT-3-tiń 2-eń úlken versiyasın paydalanadı<ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | avtor = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | jumıs = Gizmodo| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon átirapında dúzilgen Latitude kompaniyası 2021-jılı 3,3 million dollar ǵárejet jıynadı<ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | jumıs = | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Bir neshe veb-saytlar GPT-2 hám basqa transformator modelleriniń hár túrli úlgilerin interaktiv kórsetiwlerin ótkizedi<ref>{{Web deregi | url = https://transformer.huggingface.co/| bet = Write With Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204060111/https://transformer.huggingface.co/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://talktotransformer.com/| bet = Talk to Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204015009/https://talktotransformer.com/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://creativeengines.ai/| bet = CreativeEngines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203201104/https://creativeengines.ai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-iyun }}</ref>. 2021-jıl fevralda mashqalası bar jas óspirimlerge arnalǵan daǵdarıs orayı GPT-2 den alınǵan chatbotlardan keńesshilerge simulyaciya etilgen jas óspirimler menen sáwbetlesiw imkaniyatın beriw arqalı oqıtıwǵa járdem beriwdi járiyaladı (bul paydalanıw tek ishki maqsetlerge arnalǵan hám bul GPT-2 jas óspirimlerdiń ózleri menen baylanısadı)<ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | avtor = Ohlheiser| at = Abby| sáne = 2021-jıl 26-fevral | jumıs = | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2023-jıl 9-mayda OpenAI GPT-2 kartalanǵan versiyasın shıǵardı. OpenAI olardıń funkciyaların anıqlaw ushın GPT-2 hárbir neyronınıń kartasın jaratıw ushın [[GPT-4]] miyrasxorı modelin paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-models-can-explain-neurons-in-language-models| bet = Language models can explain neurons in language models| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-may }}</ref>. [[Fayl:GPT-2-PresidentSnowden.PNG|nobaý|GPT-2 Amerika Qurama Shtatlarınıń 2020-jılǵı prezident saylawında jeńiske erisken, Edvard Snoudenniń háreketleri tuwralı oydan shıǵarılǵan jańalıqlar maqalasında jazbaqta (barlıq bóleklengen tekst mashinada jaratılǵan). Snowden (ómirinde) heshqashan mámleketlik lawazımǵa saylanbaǵan bolsa da, jaratılǵan úlgi grammatikalıq hám stilistikalıq jaqtan jaramlı bolǵan.]] GPT-2 maǵlıwmatlar jıynaǵı menen texnikasınıń keńliginiń arqasında ápiwayı tekstti shıǵarıwdan tıs hár túrli tapsırmalardı orınlawǵa uqıplı boldı, olarǵa: sorawlarǵa juwap beriw, juwmaq shıǵarıw hám hátte qalay islew kerekliginen basqa kórsetpelersiz arnawlı domenlerdegi tiller arasındaǵı keyingi sózdi izbe-iz boljaw, awdarıw<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref><ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. Ulıwmalastırılǵan oqıtıwdıń bir mısalı − GPT-2-niń [[Francuz tili|francuz]] hám [[Inglis tili|inglis]] tilleri arasında mashinalıq awdarmanı orınlawǵa qábiletli, ol ushın GPT-2 jumısı WMT-14 awdarma tapsırmaları arqalı bahalandı. GPT-2 oqıw korpusında francuz teksti is júzinde joq; Treningke shekem maǵlıwmatlar jıynaǵın tazalaw waqtında inglisshe emes tekst arnawlı óshirildi, sonıń aqıbetinen model úyreniw ushın qalǵan 40 000 MB francuz tiliniń 10 MB ǵana paydalanıw múmkin boldı (tiykarınan inglis tilindegi jazıwlar menen maqalalardaǵı shet tilindegi citatalardan)<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Usıǵan qaramastan, GPT-2 WMT-14 inglisshe-francuzsha test jıynaǵında 5 BLEU-ge eristi (sózbe-sóz almastırıw arqalı awdarmanıń upayınan sál tómen). Sonday-aq ol GPT-2 11,5 BLEU-ge erisken francus-inglisshe test jıynaǵında bir neshe zamanagóy (2017) baqlanbaytuǵın mashinalıq awdarmanıń tiykarǵı kórsetkishlerinen ozıp ketti. Bul 33,5 BLEU-ge erisken eń joqarı ónimli zamanagóy baqlawsız usıldan (2019) tómen bolıp qaldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Degen menen, basqa modeller usı nátiyjelerge erisiw ushın francuz tekstiniń úlken kólemin paydalandı; GPT-2 salıstırmalı usıllardıń shama menen 1/500 mólsherinde bir tilli francuz korpusın paydalanadı dep bahalandı.<ref name="gpt2paper" /> {| class="wikitable" |+ ! !arxitektura !parametr sanı !trening maǵlıwmatları |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |0,12 mlrd |BookCorpus<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Yukun|last2=Kiros|first2=Ryan|last3=Zemel|first3=Rich|last4=Salakhutdinov|first4=Ruslan|last5=Urtasun|first5=Raquel|last6=Torralba|first6=Antonio|last7=Fidler|first7=Sanja|date=2015|title=Aligning Books and Movies: Towards Story-Like Visual Explanations by Watching Movies and Reading Books|journal=[[International Conference on Computer Vision]] 2015|url=https://www.cv-foundation.org/openaccess/content_iccv_2015/html/Zhu_Aligning_Books_and_ICCV_2015_paper.html|pages=19–27|access-date=2023-02-05}}</ref>: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |- |GPT-2 |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB<ref name="amacad.org"/> tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |- |GPT-3 |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd |570 GB ashıq tekst, 300 milliard CommonCrawl, WebText, inglisshe Wikipedia tokenleri hám eki kitap korpusı (Books1 hám Books2). |} GPT-2 den keyin 2020-jılı kópshilikke járiyalanǵan 175 milliard parametrli [[GPT-3]] bolıwı kerek edi<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref> (onıń [[derek kodı]] heshqashan qoljetimli emes). GPT-3 ke kiriw tek [[OpenAI]] hám [[Microsoft]] tárepinen usınılǵan [[API]] interfeysleri arqalı támiyinlenedi. Bul keyinirek [[GPT-4]] boldı == Derekler == {{Derekler}} <ref name="gpt2paper">{{cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI|archive-date=6 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|url-status=live}}</ref> <ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr | jumıs = OpenAI| url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar | last1 = Radford| first1 = Alec| last2 = Narasimhan| first2 = Karthik| last3 = Salimans| first3 = Tim| last4 = Sutskever| first4 = Ilya| url-status = live}}</ref> <ref name="badpaper">{{cite arXiv|last1=Hegde|first1=Chaitra|last2=Patil|first2=Shrikumar|author-link=|eprint=2006.05477|title=Unsupervised Paraphrase Generation using Pre-trained Language Models|class=cs.CL|date=9 June 2020}}</ref> <ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | familiya = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="attention">{{cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref> <ref name="attentionRNNs">{{cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|journal=Distill|date=8 September 2016|volume=1|issue=9|doi=10.23915/distill.00001|access-date=22 January 2021|quote=|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222104024/https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|url-status=live|doi-access=free}}</ref> <ref name="commoncrawl">{{cite arXiv|last1=Trinh|first1=Trieu H.|last2=Le|first2=Quoc V.|author-link=|eprint=1806.02847|title=A Simple Method for Commonsense Reasoning|class=cs.CL|date=7 Jun 2018}}</ref> <ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Register| url-status = live}}</ref> <ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Synced| url-status = live}}</ref> <ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | familiya = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = VentureBeat| url-status = live}}</ref> <ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | familiya = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="GPT3microsoft">{{Cite magazine|title=OpenAI is giving Microsoft exclusive access to its GPT-3 language model|url=https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|date=September 23, 2020|last=Hao|first=Karen|access-date=2020-09-25|magazine=[[MIT Technology Review]]| til =en|quote="The companies say OpenAI will continue to offer its public-facing API, which allows chosen users to send text to GPT-3 or OpenAI’s other models and receive its output. Only Microsoft, however, will have access to GPT-3’s underlying code, allowing it to embed, repurpose, and modify the model as it pleases."|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205121656/https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|url-status=live}}</ref> <ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="jointly">{{cite arXiv|last1=Bahdanau|first1=Dzmitry|last2=Cho|first2=Kyunghyun|last3=Bengio|first3=Yoshua|eprint=1409.0473|title=Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate|class=cs.CL|date=1 September 2014}}</ref> <ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | familiya = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="effective">{{cite arXiv|last1=Luong|first1=Minh-Thang|last2=Pham|first2=Hieu|last3=Manning|first3=Christopher D.|author-link=|eprint=1508.04025|title=Effective Approaches to Attention-based Neural Machine Translation|class=cs.CL|date=17 August 2015}}</ref> <ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | sáne = 2019-jıl 22-avgust | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Gokaslan| first1 = Aaron| last2 = Cohen| first2 = Vanya| last3 = Pavlick| first3 = Ellie| last4 = Tellex| first4 = Stefanie| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | familiya = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | familiya = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Gizmodo| url-status = live}}</ref> <ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | sáne = 2021-jıl 26-fevral | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Ohlheiser| first1 = Abby| last2 = Hao| first2 = Karen| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="neuralfakesnooze">{{cite news|last1=Schwartz|first1=Oscar|title=Could 'fake text' be the next global political threat?|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|access-date=16 July 2019|work=The Guardian|date=4 July 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716035703/https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|url-status=live}}</ref> <ref name="gpt3paper">{{cite arXiv|last1=Brown|first1=Tom B.|last2=Mann|first2=Benjamin|last3=Ryder|first3=Nick|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|last10=Askell|first10=Amanda|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M.|last18=Wu|first18=Jeffrey|last19=Winter|first19=Clemens|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|last25=Chess|first25=Benjamin|last26=Clark|first26=Jack|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|title=Language Models are Few-Shot Learners|date=July 22, 2020|class=cs.CL|eprint=2005.14165}}</ref> {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] 9u9dr4b0ynxd33rnrbljiuj0u3158ol 265508 265498 2026-08-03T07:38:24Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265508 wikitext text/x-wiki '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' '''2''' yaǵnıy '''GPT-2''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-Trained Transformer 2, GPT-2)'' − [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan [[úlken til modeli]] hám [[GPT]] modelleriniń tiykarǵı ekinshi seriyası. GPT-2 segiz million veb-betten ibarat [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nda aldınnan oqıtıldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last=Radford|first=Alec|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=}}</ref>. Onıń 2019-jıl fevralda bir bólimi shıǵarıldı, sonnan keyin 1,5 milliard parametrli modeli 2019-jıl 5-noyabrde tolıq shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}</ref><ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref><ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 bul [[GPT-1]] parametriniń «tikkeley keńeyiwi» retinde jaratıldı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref> onıń parametrleri de, oqıw [[maǵlıwmatlar jıynaǵı]]nıń ólshemi de on ese artadı<ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/better-language-models/ "Better Language Models and Their Implications"]. </cite></ref>. Bul ulıwma maqsetli oqıwshı hám onıń hár túrli tapsırmalardı orınlaw qábileti onıń keyingi elementi izbe-izlik penen anıq boljawdıń ulıwma qábiletiniń aqıbeti boldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>, bul oǵan tekstlerdi awdarıwǵa, tekstten tema boyınsha sorawlarǵa juwap beriwge, úzindilerdi (bóleklerdi) juwmaqlawǵa imkaniyat beredi. Úlkenirek tekstten<ref name="badpaper" /> hám geyde adamlardan ózgeshelenbeytuǵın dárejede tekst shıǵısın jaratıw, biraq uzaq bóleklerdi jaratıwda ol qaytalanatuǵın yamasa mánissiz bolıwı múmkin.<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>, Onıń ornın endi ashıq derek bolmaytuǵın [[GPT-3]] hám [[GPT-4]] modelleri iyeledi. GPT-2 óziniń burınǵı GPT-1 hám onıń miyrasxorları GPT-3 hám GPT-4 sıyaqlı tereń neyron tarmaqtı ámelge asıratuǵın [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] arxitekturasına iye, atap aytqanda eski qaytalanıwdıń ornına itibar beretuǵın [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] modeli<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). </cite></ref>, konvolyuciyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalar<ref name="attention">{{Cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|title=Attention is All you Need| sáne =2017|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref><ref name="attentionRNNs">{{Cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|date=8 September 2016|access-date=22 January 2021}}</ref>. Itibar beriw mexanizmleri modelge eń aktual dep boljaǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar qaratıwǵa imkaniyat beredi. Bul model [[Parallel esaplaw|parallelizaciyanı]] ádewir arttırıwǵa imkaniyat beredi hám RNN/CNN/LSTM tiykarındaǵı modeller ushın jetik kórsetkishlerden joqarı.<ref name="gpt1paper" /> == Trening == [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator arxitekturası]] [[ǵalabalıq parallel]]izaciyanı támiyinlegenlikten, GPT modelleriniń aldınǵı NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modellerine qaraǵanda úlkenirek korpusta oqıtıwǵa boladı. GPT-1 modeli usıldıń ómirligin kórsetkeni menen, GPT-2 júdá úlken korpuslarda oqıtılǵan tarmaqlardıń payda bolatuǵın qásiyetlerin jáne de izertleydi. [[CommonCrawl]], veb-tekseriw arqalı islengen hám aldın NLP sistemaların oqıtıwda paydalanılǵan úlken korpus onıń úlken kólemine baylanıslı qarastırıldı, biraq keyin qaraw nátiyjesinde túsiniksiz kontenttiń úlken kólemin anıqlaǵannan keyin qabıllanbadı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>.<ref name="commoncrawl" /> Onıń ornına OpenAI WebText dep atalatuǵın jańa korpustı islep shıqtı; [[World Wide Web]]-ten kontentti saylap alıwdıń ornına, WebText 2017-jıl dekabr ayına shekem keminde úsh unamlı dawıs alǵan Reddit jazbaları menen baylanıstırılǵan betlerdi ǵana qırıp alıw arqalı jaratıldı. Korpus keyninen tazartıldı; [[HTML]] hújjetleri ápiwayı tekstke aylandı, qaytalanatuǵın betler óshirildi hám Wikipedia betleri óshirildi (óytkeni olardıń kóplegen basqa maǵlıwmatlar jıynaqlarında bolıwı artıqsha sáykeslendiriwdi payda etiwi múmkin).<ref name="gpt2paper" /> GPT-2 oqıtıw bahası saatına 256$ bolǵanı belgili bolsa da<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref><ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | avtor = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | jumıs = Synced| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>, oqıwdı juwmaqlawǵa qansha saat ketetuǵını belgisiz; sonlıqtan oqıtıwdıń ulıwma bahasın dál bahalaw múmkin emes<ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | jumıs = VentureBeat| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Degen menen, transformator arxitekturaların paydalanatuǵın salıstırmalı úlken til modelleri olardıń shıǵınların tolıǵı menen hújjetlestirgen; [[BERT (til modeli)|BERT]] hám XLNet ushın oqıtıw procesleri sáykesinshe 6,912$ hám 245,000$ resurslardı jumsadı.<ref name="staggering" /> == Shıǵarıw == GPT-2 dáslepki ret 2019-jıl 14-fevralda járiyalandı. Djeyms Vinsenttiń 2019-jılǵı fevraldaǵı The Verge jurnalında baspadan shıqqan maqalasında «ol shıǵaratuǵın jazıw ádette adam emes ekenin ańsat anıqlawǵa boladı», biraq ol «eń qızıqlılardıń biri bolıp qala beredi» dep aytılǵan, tillerdi generaciyalaw programmalarına taǵı da  bunday mısallar keltirilgen<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>:<blockquote>Oǵan jalǵan tema beriń, sonda ol jalǵan citatalar hám statistika menen birge maqalanıń qalǵan bólimin jazadı. Oǵan qısqa áńgimeniń birinshi qatarın keltiriń hám ol siziń qaharmanıńız benen ne bolatuǵının aytıp beredi. Ol hátte durıs kórsetpeni esapqa alıp, fanfik (fantastika) jaza aladı<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>.</blockquote>[[The Guardian]] bul nátiyjeni «isenimli gazeta prozası» dep táriyipledi<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Vox xızmetkeri Kelsi Payper «Men kórgen eń ájayıp AI sistemalarınıń biri, meni jumısımnan quwıp jiberetuǵın sistema bolıwı múmkin» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. GPT-2 iykemliligin The Verge «tásirli» dep táriyipledi; Atap aytqanda onıń tiller arasındaǵı tekstti awdarıw, uzın maqalalardı ulıwmalastırıw hám mayda shúyde sorawlarǵa juwap beriw qábileti atap ótildi<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Amsterdam universiteti tárepinen ózgertilgen Tyuring testin qollanatuǵın izertlewi, keminde ayırım scenariylerde qatnasıwshılar GPT-2 arqalı jaratılǵan qosıqlardı adamlar jazǵan qosıqlardan ajırata almaytuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|title=Artificial intelligence versus Maya Angelou: Experimental evidence that people cannot differentiate AI-generated from human-written poetry| sáne =1 January 2021|last=Köbis|first=Nils}}</ref>. === Sheklewler hám bir bólimin bosatıw === [[Fayl:GPT-2-ProSkub-AntiSkub.png|nobaý|«Skub» haqıyqıy ónim bolmasa da, DistilGPT2-de qollanılatuǵın kishireytilgen ólshemli modeldiń ózi — onı qollaytuǵın da, oǵan qarsı da dálillerdi jarata aladı.]] Aldınǵı OpenAI modelleri kópshilikke birden qoljetimli bolǵanı menen, OpenAI GPT-2 derek kodın fevral ayında járiyalaǵanda zıyanlı paydalanıw qáwipin alǵa tartıp, kópshilikke járiyalawdan bas tarttı<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHern2019">Hern, Alex (14 February 2019). </cite></ref>; Xabarlandırıwda tańlanǵan baspasóz quralları ushın modelge sheklewli kiriwge ruqsat etildi (yaǵnıy [[Derek kodı|derek kodtıń]] ózin emes, kirgiziwge hám shıǵarıwǵa imkaniyat beretuǵın interfeys).<ref name="guardian" /> Jiyi keltirilgen dálillerdiń biri, islengen tekst ádette tolıǵı menen jańa bolǵanlıqtan, onı spamerler avtomatlastırılǵan filtrlerden qashıw ushın paydalana aladı; OpenAI «ónimlerge sheksiz unamlı yamasa unamsız sholıwlar jaratıw» ushın anıq sazlanǵan GPT-2 versiyasın kórsetti.<ref name="guardian" /> Taǵı bir tiykar, GPT-2 uyatsız yamasa násilshil tekst jaratıw ushın paydalanılıwı múmkin. Djeremi Xovard sıyaqlı izertlewshiler «Tvitterdi, elektron poshtanı hám internetti aqılǵa muwapıq kontekstke sáykes proza menen toltıratuǵın texnologiya tuwralı eskertti, bul barlıq basqa sózlerdi tunshıqtıratuǵın hám filtrlew múmkin emes»<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>. Allenniń jasalma intellekt institutı GPT-2-ge juwap retinde «neyron jalǵan jańalıqlardı» anıqlaw quralın járiyaladı. Degen menen pikir ekige bólindi. 2019-jıl fevral ayındaǵı The Verge baspasında GPT-2-niń qáwip keltiriwi asıra aytılǵan<ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | jumıs = | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>; Anima Anandkumar, Caltech professorı hám Nvidia kompaniyasınıń [[mashinalıq oqıtıw]]dı izertlew boyınsha direktorı, GPT-2-niń OpenAI táriyiplegen qáwip keltiretuǵın imkaniyatları bar ekenligi tuwralı heshqanday dálil joq ekenin hám olardıń islegeni «ashıqqa qarama-qarsı» ekenin ayttı. Tolıq modeldi shıǵarıwdan bas tartıwın «zıyanlı BS» retinde táriyipleydi<ref name="ethics" /> Gradient OpenAI-ge ashıq xat járiyalap, modeldi kópshilikke járiyalawın sorap, tekstti quraytuǵın [[Jasalma intellekt|AI]] alıp keletuǵın qáwipti baspa mashinasınan keletuǵın qáwip penen salıstırıp, Photoshop-tı mısal retinde «xaos potencialına qaramastan (tilekke qarsı) házirgi jámiyetti joq etpegen texnologiya» dep keltirdi:<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}</ref>.<blockquote>30 jıldan keyin, jámiyet Photoshop orta mektep oqıwshıları ushın ápiwayı hám óz feyillerin basqarıwǵa jetkilikli bolǵanına qaramastan, jámiyet salıstırmalı túrde zıyan kórmedi. Ne ushın? Óytkeni, barlıǵı Photoshop tuwralı biledi<ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | avtor = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFZhang2019">Zhang, Hugh (19 February 2019). </cite></ref>.</blockquote> === 774M shıǵarılıwı === OpenAI tolıq tayarlanǵan modeldi yamasa ol oqıtılǵan korpustı shıǵarmaǵanı menen, olardıń burınǵı járiyalanıwlardaǵı metodtıń táriyipi (hám tiykarǵı texnologiyanıń biypul bolıwı) GPT-2 ni basqalarǵa biypul programmalıq qural retinde kóshiriwge imkaniyat berdi, sonday replikaciyalardıń biri OpenGPT-2 2019-jıl avgust ayında OpenWebText dep atalatuǵın WebText erkin licenziyalanǵan versiyası menen birge shıǵarıldı. OpenGPT-2 ushın bultlı esaplaw shıǵınları shama menen 50 000$ dep berilgen<ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | avtor = Gokaslan| at = Aaron| sáne = 2019-jıl 22-avgust | jumıs = | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2019-jıl 20-avgustte OpenAI 774 million parametri bar GPT-2 yarım versiyasın shıǵardı (tolıq 1,5 milliard parametr modeliniń shama menen yarımı)<ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohnson2019">Johnson, Khari (20 August 2019). </cite></ref>. === Tolıq 1.5B shıǵarılıwı === GPT-2 keń tarqalǵannan keyin nadurıs paydalanılıwı múmkin degen birinshi alańlawlar orınlanbadı; The Verge “AI texnologiyası qanday da bir «infopokalipsiske» alıp keledi degen málimlemelerge gúman menen qarawǵa sebepler bar. Birinshiden, bizde az shıǵınǵa joqarı dawıs dárejesinde isenimli tekstti jarata alatuǵın baǵdarlamalar bar: ol adamlar.”<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref> 2019-jıl noyabrge kelip Open AI «házirshe nadurıs paydalanıwdıń kúshli dálillerin kórmegenin» hám qırıq gigabayt maǵlıwmatlar menen oqıtılǵan 1,5 milliard parametri bar tolıq versiyası «Shekspirdiń jıynalǵan shıǵarmalarınan shama menen segiz mıń ese kóp» ekenin ayttı<ref name="amacad.org">{{Web deregi | url = https://www.amacad.org/publication/language-coding-creativity| bet = Language & Coding Creativity {{!}} American Academy of Arts and Sciences| avtor = Murati| at = Ermira| sáne = 2022-jıl 13-aprel | til = en| jumıs = www.amacad.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-mart }}</ref>. 2019-jıl 5-noyabrde shıǵarıldı<ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVincent2019">Vincent, James (7 November 2019). </cite></ref><ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/ "GPT-2: 1.5B Release"]. </cite></ref>. === Kishi hám ortasha shıǵarılıwlar === GPT-2-niń basqa eki kishirek versiyaları bar, onıń ishinde 117M parametrleriniń kishi versiyası hám 355M parametrleriniń ortasha ólshemi. Ekewin de Huggingface saytınan júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/gpt2| bet = GPT-2 Small}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://huggingface.co/openai-community/gpt2-medium| bet = Openai-community/Gpt2-medium · Hugging Face| avtor = GPT-2 Medium}}</ref>. == Sheklewler == [[Fayl:GPT-2-Trump_Asuka.png|nobaý|GPT-2 hár túrli scenariyler ushın temaǵa sáykes tekstti jarata aladı, hátte syurrealistik scenariyler sıyaqlı CNN-degi Donald Tramptıń anime qaharmanı Asuka Lengli Soryudi maqtaǵan esabatı tuwralı maqalası. Bunda shıǵıs uzınlıǵınıń úlkeyiwi menen (hátte tolıq 1,5В modelinde) mánissiz hám qaytalanatuǵın tekstti jaratıw úrdisi bayqaladı; ekinshi abzacta grammatika jamanlasa baslaydı hám nátiyje aqırında qayta-qayta qaytalanatuǵın bir úylesimsiz gápke aylanadı.]] GPT-2 tábiyiy tildegi teksttiń isenimli úzindilerin jaratıw qábileti ádette unamlı bahalanǵanı menen, onıń kemshilikleri de atap ótildi, ásirese eki abzactan uzaq tekstlerdi jaratıwda; Vox-tıń aytıwınsha «proza júdá qopal, ansa-sanda sekviturı joq, maqalalar uzınıraq bolsa, sáykesligi azayadı» dedi<ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. The Verge sol sıyaqlı GPT-2 jazıwınıń uzaǵıraq modelleri «temadan shetke shıǵıwǵa» beyim hám ulıwma úylesimlik joq ekenin atap ótti<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref>; The Register saytı «onı oqıytuǵın adam biraz waqıttan keyin birnárse bolatuǵının túsiniwi kerek» dep esaplaydı hám «GPT-2 informaciyanı alıw hám alıw ushın algoritmlerge súyenetuǵın basqa sistemalar sıyaqlı sorawlarǵa juwap bermeydi» dep atap ótti<ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = The Register| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFQuach2019">Quach, Katyanna (14 February 2019). </cite></ref> GPT-2 qollanıw resurslardı kóp talap etedi; modeldiń tolıq versiyası bes gigabayttan úlken, bul programmalarǵa jergilikli túrde engiziwdi qıyınlastıradı hám operativ yadtıń úlken kólemin tutınadı. Sonıń menen bir qatarda, bir boljawlı orınlaw «100% paydalanıwda processordı bir neshe minut dawamında iyelewi múmkin», hátte GPU procesinde de «bir boljawǵa bir neshe sekund ketiwi múmkin». Usı máselelerdi jeńilletiw ushın Hugging Face kompaniyası '''DistilGPT2''' jarattı, ol «ayırım sapa kórsetkishleri boyınsha bir neshe upay jıynawshı», biraq «33% kishirek hám eki ese tez» kishirek modeldi shıǵarıw ushın bilimdi distillyaciyalaw arqalı isledi. == Qollanıw hám keyingi izertlewler == Tolıq versiyası shıqqanǵa shekem GPT-2 hár túrli qosımshalar menen xızmetler ushın, sonday-aq [[oyın-zawıq]] ushın paydalanıldı. 2019-jıl iyunda r/SubSimulatorGPT2 dep atalatuǵın subreddit jaratıldı, onda hár túrli subredditlerde oqıtılǵan túrli GPT-2 danaları postlar jazıp, bir-biriniń pikirlerine juwap berdi, bul «r/Bitcoin-nıń AI personifikaciyasın baqlawǵa bolatuǵın jaǵdaydı payda etti. r/ShittyFoodPorn [[mashinalıq oqıtıw]]dan alınǵan ruxı menen»<ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (6 June 2019). </cite></ref>; sol jıldıń iyul ayında hár túrli [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerindegi]] kod qatarların avtotoltırıw ushın shıǵarılǵan GPT-2 tiykarındaǵı [[programmalıq támiynat]]tı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] «oyındı ózgertiwshi» retinde táriyipledi<ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | jumıs = The Verge| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. I2019-jılı AI Dungeon iske túsirildi, ol GPT-2 den [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kirgiziwi tiykarında dinamikalıq tekstli waqıyalardı jaratıw ushın paydalandı<ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | avtor = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | jumıs = | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon endi qosımsha arqalı jańalaw retinde GPT-3 API eń úlken shıǵarılıwın ámelge asırıwdı usınadı, sayttıń biypul versiyası GPT-3-tiń 2-eń úlken versiyasın paydalanadı<ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | avtor = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | jumıs = Gizmodo| baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. AI Dungeon átirapında dúzilgen Latitude kompaniyası 2021-jılı 3,3 million dollar ǵárejet jıynadı<ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | avtor = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | jumıs = | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. Bir neshe veb-saytlar GPT-2 hám basqa transformator modelleriniń hár túrli úlgilerin interaktiv kórsetiwlerin ótkizedi<ref>{{Web deregi | url = https://transformer.huggingface.co/| bet = Write With Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204060111/https://transformer.huggingface.co/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://talktotransformer.com/| bet = Talk to Transformer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191204015009/https://talktotransformer.com/| arxivsáne = 2019-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://creativeengines.ai/| bet = CreativeEngines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230203201104/https://creativeengines.ai/| arxivsáne = 2023-jıl 3-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-iyun }}</ref>. 2021-jıl fevralda mashqalası bar jas óspirimlerge arnalǵan daǵdarıs orayı GPT-2 den alınǵan chatbotlardan keńesshilerge simulyaciya etilgen jas óspirimler menen sáwbetlesiw imkaniyatın beriw arqalı oqıtıwǵa járdem beriwdi járiyaladı (bul paydalanıw tek ishki maqsetlerge arnalǵan hám bul GPT-2 jas óspirimlerdiń ózleri menen baylanısadı)<ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | avtor = Ohlheiser| at = Abby| sáne = 2021-jıl 26-fevral | jumıs = | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = }}</ref>. 2023-jıl 9-mayda OpenAI GPT-2 kartalanǵan versiyasın shıǵardı. OpenAI olardıń funkciyaların anıqlaw ushın GPT-2 hárbir neyronınıń kartasın jaratıw ushın [[GPT-4]] miyrasxorı modelin paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-models-can-explain-neurons-in-language-models| bet = Language models can explain neurons in language models| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-may }}</ref>. [[Fayl:GPT-2-PresidentSnowden.PNG|nobaý|GPT-2 Amerika Qurama Shtatlarınıń 2020-jılǵı prezident saylawında jeńiske erisken, Edvard Snoudenniń háreketleri tuwralı oydan shıǵarılǵan jańalıqlar maqalasında jazbaqta (barlıq bóleklengen tekst mashinada jaratılǵan). Snowden (ómirinde) heshqashan mámleketlik lawazımǵa saylanbaǵan bolsa da, jaratılǵan úlgi grammatikalıq hám stilistikalıq jaqtan jaramlı bolǵan.]] GPT-2 maǵlıwmatlar jıynaǵı menen texnikasınıń keńliginiń arqasında ápiwayı tekstti shıǵarıwdan tıs hár túrli tapsırmalardı orınlawǵa uqıplı boldı, olarǵa: sorawlarǵa juwap beriw, juwmaq shıǵarıw hám hátte qalay islew kerekliginen basqa kórsetpelersiz arnawlı domenlerdegi tiller arasındaǵı keyingi sózdi izbe-iz boljaw, awdarıw<ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Vincent, James (14 February 2019). </cite></ref><ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | avtor = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Piper, Kelsey (14 February 2019). </cite></ref>. Ulıwmalastırılǵan oqıtıwdıń bir mısalı − GPT-2-niń [[Francuz tili|francuz]] hám [[Inglis tili|inglis]] tilleri arasında mashinalıq awdarmanı orınlawǵa qábiletli, ol ushın GPT-2 jumısı WMT-14 awdarma tapsırmaları arqalı bahalandı. GPT-2 oqıw korpusında francuz teksti is júzinde joq; Treningke shekem maǵlıwmatlar jıynaǵın tazalaw waqtında inglisshe emes tekst arnawlı óshirildi, sonıń aqıbetinen model úyreniw ushın qalǵan 40 000 MB francuz tiliniń 10 MB ǵana paydalanıw múmkin boldı (tiykarınan inglis tilindegi jazıwlar menen maqalalardaǵı shet tilindegi citatalardan)<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Usıǵan qaramastan, GPT-2 WMT-14 inglisshe-francuzsha test jıynaǵında 5 BLEU-ge eristi (sózbe-sóz almastırıw arqalı awdarmanıń upayınan sál tómen). Sonday-aq ol GPT-2 11,5 BLEU-ge erisken francus-inglisshe test jıynaǵında bir neshe zamanagóy (2017) baqlanbaytuǵın mashinalıq awdarmanıń tiykarǵı kórsetkishlerinen ozıp ketti. Bul 33,5 BLEU-ge erisken eń joqarı ónimli zamanagóy baqlawsız usıldan (2019) tómen bolıp qaldı<ref name="gpt2paper">{{Cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8|date=14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordWuChildLuan2019">Radford, Alec; Wu, Jeffrey; Child, Rewon; Luan, David; Amodei, Dario; Sutskever, Ilua (14 February 2019). </cite></ref>. Degen menen, basqa modeller usı nátiyjelerge erisiw ushın francuz tekstiniń úlken kólemin paydalandı; GPT-2 salıstırmalı usıllardıń shama menen 1/500 mólsherinde bir tilli francuz korpusın paydalanadı dep bahalandı.<ref name="gpt2paper" /> {| class="wikitable" |+ ! !arxitektura !parametr sanı !trening maǵlıwmatları |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |0,12 mlrd |BookCorpus<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Yukun|last2=Kiros|first2=Ryan|last3=Zemel|first3=Rich|last4=Salakhutdinov|first4=Ruslan|last5=Urtasun|first5=Raquel|last6=Torralba|first6=Antonio|last7=Fidler|first7=Sanja|date=2015|title=Aligning Books and Movies: Towards Story-Like Visual Explanations by Watching Movies and Reading Books|journal=[[International Conference on Computer Vision]] 2015|url=https://www.cv-foundation.org/openaccess/content_iccv_2015/html/Zhu_Aligning_Books_and_ICCV_2015_paper.html|pages=19–27|access-date=2023-02-05}}</ref>: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |- |GPT-2 |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB<ref name="amacad.org"/> tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |- |GPT-3 |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd |570 GB ashıq tekst, 300 milliard CommonCrawl, WebText, inglisshe Wikipedia tokenleri hám eki kitap korpusı (Books1 hám Books2). |} GPT-2 den keyin 2020-jılı kópshilikke járiyalanǵan 175 milliard parametrli [[GPT-3]] bolıwı kerek edi<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref> (onıń [[derek kodı]] heshqashan qoljetimli emes). GPT-3 ke kiriw tek [[OpenAI]] hám [[Microsoft]] tárepinen usınılǵan [[API]] interfeysleri arqalı támiyinlenedi. Bul keyinirek [[GPT-4]] boldı == Derekler == {{Derekler}} <ref name="gpt2paper">{{cite journal|url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|title=Language models are unsupervised multitask learners|last1=Radford|first1=Alec|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Child|first3=Rewon|last4=Luan|first4=David|last5=Amodei|first5=Dario|last6=Sutskever|first6=Ilua|volume=1|issue=8| sáne =14 February 2019|access-date=19 December 2020|quote=|journal=OpenAI|archive-date=6 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf|url-status=live}}</ref> <ref name="verge2">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611054114/https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="15Brelease">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| bet = GPT-2: 1.5B Release| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191114074358/https://openai.com/blog/gpt-2-1-5b-release/| arxivsáne = 2019-jıl 14-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr | jumıs = OpenAI| url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy2">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| bet = A poetry-writing AI has just been unveiled. It's ... pretty good.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107235346/https://www.vox.com/2019/5/15/18623134/openai-language-ai-gpt2-poetry-try-it| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 15-may | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="vb">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| bet = OpenAI releases curtailed version of GPT-2 language model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218130530/https://venturebeat.com/2019/08/20/openai-releases-curtailed-version-of-gpt-2-language-model/| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Johnson| at = Khari| sáne = 2019-jıl 20-avgust | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="openai">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/better-language-models/| bet = Better Language Models and Their Implications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/| arxivsáne = 2020-jıl 19-dekabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | sáne = 2018-jıl 11-iyun | betler = 12| baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar | last1 = Radford| first1 = Alec| last2 = Narasimhan| first2 = Karthik| last3 = Salimans| first3 = Tim| last4 = Sutskever| first4 = Ilya| url-status = live}}</ref> <ref name="badpaper">{{cite arXiv|last1=Hegde|first1=Chaitra|last2=Patil|first2=Shrikumar|author-link=|eprint=2006.05477|title=Unsupervised Paraphrase Generation using Pre-trained Language Models|class=cs.CL|date=9 June 2020}}</ref> <ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | familiya = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="attention">{{cite journal|last1=Vaswani|first1=Ashish|author1-link=Ashish Vaswani|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N|author6-link=Aidan Gomez|last7=Kaiser|first7=Łukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia|title=Attention is All you Need|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|date=2017|volume=30|url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2017/file/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Paper.pdf|publisher=Curran Associates, Inc.}}</ref> <ref name="attentionRNNs">{{cite journal|url=https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|title=Attention and Augmented Recurrent Neural Networks|last1=Olah|first1=Chris|last2=Carter|first2=Shan|journal=Distill|date=8 September 2016|volume=1|issue=9|doi=10.23915/distill.00001|access-date=22 January 2021|quote=|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222104024/https://distill.pub/2016/augmented-rnns/|url-status=live|doi-access=free}}</ref> <ref name="commoncrawl">{{cite arXiv|last1=Trinh|first1=Trieu H.|last2=Le|first2=Quoc V.|author-link=|eprint=1806.02847|title=A Simple Method for Commonsense Reasoning|class=cs.CL|date=7 Jun 2018}}</ref> <ref name="register">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| bet = Roses are red, this is sublime: We fed OpenAI's latest chat bot a classic Reg headline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309093207/https://www.theregister.com/2019/02/14/open_ai_language_bot/| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Quach| at = Katyanna| sáne = 2019-jıl 14-fevral | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Register| url-status = live}}</ref> <ref name="staggering">{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| bet = The Staggering Cost of Training SOTA AI Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201124204913/https://syncedreview.com/2019/06/27/the-staggering-cost-of-training-sota-ai-models/| arxivsáne = 2020-jıl 24-noyabr | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Synced| url-status = live}}</ref> <ref name="vb2">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| bet = Google open-sources framework that reduces AI training costs by up to 80%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201126044004/https://venturebeat.com/2020/03/23/google-open-sources-framework-that-reduces-ai-training-costs-by-up-to-80/| arxivsáne = 2020-jıl 26-noyabr | familiya = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2020-jıl 23-mart | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = VentureBeat| url-status = live}}</ref> <ref name="verge1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| bet = OpenAI's new multitalented AI writes, translates, and slanders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201218091707/https://www.theverge.com/2019/2/14/18224704/ai-machine-learning-language-models-read-write-openai-gpt2| arxivsáne = 2020-jıl 18-dekabr | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | familiya = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | url-status = live}}</ref> <ref name="voxxy">{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| bet = An AI helped us write this article| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108002620/https://www.vox.com/future-perfect/2019/2/14/18222270/artificial-intelligence-open-ai-natural-language-processing| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | familiya = Piper| at = Kelsey| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[Vox Media|Vox]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = | url-status = live}}</ref> <ref name="GPT3microsoft">{{Cite magazine|title=OpenAI is giving Microsoft exclusive access to its GPT-3 language model|url=https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|date=September 23, 2020|last=Hao|first=Karen|access-date=2020-09-25|magazine=[[MIT Technology Review]]| til =en|quote="The companies say OpenAI will continue to offer its public-facing API, which allows chosen users to send text to GPT-3 or OpenAI’s other models and receive its output. Only Microsoft, however, will have access to GPT-3’s underlying code, allowing it to embed, repurpose, and modify the model as it pleases."|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205121656/https://www.technologyreview.com/2020/09/23/1008729/openai-is-giving-microsoft-exclusive-access-to-its-gpt-3-language-model/|url-status=live}}</ref> <ref name="ethics">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| bet = AI researchers debate the ethics of sharing potentially harmful programs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209123243/https://www.theverge.com/2019/2/21/18234500/ai-ethics-debate-researchers-harmful-programs-openai| arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 21-fevral | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="jointly">{{cite arXiv|last1=Bahdanau|first1=Dzmitry|last2=Cho|first2=Kyunghyun|last3=Bengio|first3=Yoshua|eprint=1409.0473|title=Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate|class=cs.CL|date=1 September 2014}}</ref> <ref name="pls">{{Web deregi | url = https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| bet = OpenAI: Please Open Source Your Language Model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210128091114/https://thegradient.pub/openai-please-open-source-your-language-model/| arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | familiya = Zhang| at = Hugh| sáne = 2019-jıl 19-fevral | baspaxana = The Gradient| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="effective">{{cite arXiv|last1=Luong|first1=Minh-Thang|last2=Pham|first2=Hieu|last3=Manning|first3=Christopher D.|author-link=|eprint=1508.04025|title=Effective Approaches to Attention-based Neural Machine Translation|class=cs.CL|date=17 August 2015}}</ref> <ref name="opengpt2">{{Web deregi | url = https://blog.usejournal.com/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc?gi=4c998b75b4da| bet = OpenGPT-2: We Replicated GPT-2 Because You Can Too| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429232442/https://medium.com/@vanya_cohen/opengpt-2-we-replicated-gpt-2-because-you-can-too-45e34e6d36dc| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | sáne = 2019-jıl 22-avgust | baspaxana = Noteworthy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Gokaslan| first1 = Aaron| last2 = Cohen| first2 = Vanya| last3 = Pavlick| first3 = Ellie| last4 = Tellex| first4 = Stefanie| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="reddit">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| bet = There's a subreddit populated entirely by AI personifications of other subreddits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221143933/https://www.theverge.com/2019/6/6/18655212/reddit-ai-bots-gpt2-openai-text-artificial-intelligence-subreddit| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 6-iyun | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="smartcompose">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| bet = This AI-powered autocompletion software is Gmail's Smart Compose for coders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210309082626/https://www.theverge.com/2019/7/24/20708542/coding-autocompleter-deep-tabnine-ai-deep-learning-smart-compose| arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 24-iyul | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref> <ref name="aid2">{{Web deregi | url = https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| bet = AI Dungeon 2, the Text Adventure Where You Can do Nearly Anything, Is Now on Mobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920102933/https://www.usgamer.net/articles/ai-dungeon-2-the-text-adventure-where-you-can-do-nearly-anything-is-now-on-mobile| arxivsáne = 2020-jıl 20-sentyabr | familiya = Olson| at = Mathew| sáne = 2019-jıl 17-dekabr | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="aidungeon">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| bet = This AI-Powered Choose-Your-Own-Adventure Text Game Is Super Fun and Makes No Sense| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228164901/https://gizmodo.com/this-ai-powered-choose-your-own-adventure-text-game-is-1844593111| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | familiya = Nelius| at = Joanna| sáne = 2020-jıl 3-avgust | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = Gizmodo| url-status = live}}</ref> <ref name="tclat">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| bet = AI Dungeon-maker Latitude raises $3.3M to build games with 'infinite' story possibilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210221011815/https://techcrunch.com/2021/02/04/latitude-seed-funding/| arxivsáne = 2021-jıl 21-fevral | familiya = Ha| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 4-fevral | baspaxana = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="teens">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| bet = An AI is training counselors to deal with teens in crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227001731/https://www.technologyreview.com/2021/02/26/1020010/trevor-project-ai-suicide-hotline-training/| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | sáne = 2021-jıl 26-fevral | baspaxana = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-fevral | citata = | last1 = Ohlheiser| first1 = Abby| last2 = Hao| first2 = Karen| jumıs = | url-status = live}}</ref> <ref name="neuralfakesnooze">{{cite news|last1=Schwartz|first1=Oscar|title=Could 'fake text' be the next global political threat?|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|access-date=16 July 2019|work=The Guardian|date=4 July 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716035703/https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/04/ai-fake-text-gpt-2-concerns-false-information|url-status=live}}</ref> <ref name="gpt3paper">{{cite arXiv|last1=Brown|first1=Tom B.|last2=Mann|first2=Benjamin|last3=Ryder|first3=Nick|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|last10=Askell|first10=Amanda|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M.|last18=Wu|first18=Jeffrey|last19=Winter|first19=Clemens|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|last25=Chess|first25=Benjamin|last26=Clark|first26=Jack|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|title=Language Models are Few-Shot Learners|date=July 22, 2020|class=cs.CL|eprint=2005.14165}}</ref> {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] 4mdyz7pimo4qjjd4exjx3815e2o7i22 0 19656 265490 213051 2026-08-03T07:27:43Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:OpenAI|OpenAI]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265490 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT modeli]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' yaǵnıy '''GPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative pre-trained transformers, GPT)'' − [[Úlken til modeli|úlken til modeliniń (LLM)]]<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":4" /> bir túri hám [[generativ jasalma intellekt]] ushın belgili struktura bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://pub.towardsai.net/generative-ai-and-future-c3b1695876f2| bet = Generative AI and Future| avtor = Hu| at = Luhui| sáne = 2022-jıl 15-noyabr | jumıs = Medium}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computer.org/csdl/magazine/co/2022/10/09903869/1H0G6xvtREk| bet = CSDL &#124; IEEE Computer Society| jumıs = www.computer.org}}</ref>. Olar [[tábiyiy tildi qayta islew]] wazıypalarında qollanılatuǵın [[Neyron tarmaq (mashinalıq oqıtıw)|jasalma neyron tarmaqlar]]<ref>{{Web deregi | url = https://hallmark.libguides.com/c.php?g=1312147&p=9644939| bet = LibGuides: Using AI Language Models : ChatGPT}}</ref>. GPT-ler [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan, tańbalanbaǵan teksttiń úlken [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵında]] aldınnan tayarlanǵan hám adamǵa uqsas jańa kontentti jarata aladı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.weforum.org/agenda/2023/01/davos23-generative-ai-a-game-changer-industries-and-society-code-developers/| bet = Generative AI: a game-changer society needs to be ready for| sáne = 2023-jıl 9-yanvar | jumıs = World Economic Forum}}</ref>. 2023-jılǵı jaǵday boyınsha [[Úlken til modeli|LLM-lerdiń]] kópshiliginde usı qásiyetler bar bolıp, geyde olardı [[GPT]]-ler dep ataydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/joemckendrick/2023/03/26/most-jobs-soon-to-be-influenced-by-artificial-intelligence-research-out-of-openai-and-university-of-pennsylvania-suggests/?sh=420f9c8f73c7| bet = Most Jobs Soon To Be 'Influenced' By Artificial Intelligence, Research Out Of OpenAI And University Of Pennsylvania Suggests| avtor = Mckendrick| at = Joe| sáne = 2023-jıl 13-mart | jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. Birinshi GPT 2018-jılı [[OpenAI]] tárepinen usınılǵan<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. OpenAI óziniń "GPT-''n''" seriyasınan ibarat izbe-iz nomerlengen tásirli GPT negizgi modellerin shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| sáne = 2023-jıl 11-aprel | jumıs = MUO}}</ref>. Olardıń hárqaysısınıń kólemi (shınıǵıwǵa bolatuǵın parametrlerdiń sanı) hám oqıtıwdıń úlkeyiwine baylanıslı aldınǵısına qaraǵanda álleqayda qábiletli boldı. Olardıń eń sońǵısı, [[GPT-4]] — 2023-jıl martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. Bunday modeller olardıń wazıypalarǵa arnalǵan GPT sistemalarına, sonıń ishinde keyingi kórsetpelerge anıq sazlanǵan modellerge tiykar boldı, bul óz gezeginde [[ChatGPT]] [[chatbot]] xızmetin qollaydı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHaddad">Haddad, Mohammed. [https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it "How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?"]. ''www.aljazeera.com''.</cite></ref>. "GPT" termini basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan usınday modellerdiń atları menen táriyiplerinde de qollanıladı. Mısalı, basqa GPT tiykar modellerine EleutherAI tárepinen jaratılǵan modeller seriyasın<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}</ref>, hám 2023-jılı Cerebras tárepinen jaratılǵan jeti modeldi óz ishine aladı. Sonday-aq, hár túrli tarawlardaǵı kompaniyalar Salesforce kompaniyasınıń "EinsteinGPT" (CRM ushın)<ref>{{Web deregi | url = https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/salesforce-einsteingpt-openai-chatgpt| bet = Salesforce launches EinsteinGPT built with OpenAI technology| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2023-jıl 7-mart | jumıs = Tech Monitor}}</ref> hám Bloomberg-tiń "BloombergGPT" (finans ushın) sıyaqlı tiyisli tarawlarda wazıypalarǵa arnalǵan GPT-lerdi jaratıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/jamielsheikh/2023/04/05/the-chatgpt-of-finance-is-here-bloomberg-is-combining-ai-and-fintech/?sh=43b4385e3081| bet = The ChatGPT of Finance is Here, Bloomberg is Combining AI and Fintech| jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. == Tariyxı == === Dáslepki islenbeler === Generativ aldınnan tayarlıq (GP) [[mashinalıq oqıtıw]] programmalarında burınnan qáliplesken túsinik<ref>{{Cite journal|last1=Hinton (et-al)|first1=Geoffrey|title=Deep neural networks for acoustic modeling in speech recognition|url=http://cs224d.stanford.edu/papers/maas_paper.pdf|journal=IEEE Signal Processing Magazine|volume=Digital Object Identifier 10.1109/MSP.2012.2205597|doi=10.1109/MSP.2012.2205597}}</ref><ref>{{Cite journal|title=A tutorial survey of architectures, algorithms, and applications for deep learning &#124; APSIPA Transactions on Signal and Information Processing &#124; Cambridge Core|journal=Apsipa Transactions on Signal and Information Processing|doi=10.1017/atsip.2013.9|volume=3|pages=e2|last1=Deng|first1=Li}}</ref>. Ol dáslebinde yarım baqlanatuǵın oqıtıw obyekti retinde paydalanıldı, óytkeni model aldı menen maǵlıwmatlar jıynaǵında maǵlıwmatlar noqatların jaratıwdı úyreniw arqalı tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵında (aldınnan tayarlıq basqıshı) oqıtıladı, sonnan keyin ol tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵın klassifikaciyalawǵa úyretiledi<ref>{{Cite journal|last1=Erhan|first1=Dumitru|title=Why Does Unsupervised Pre-training Help Deep Learning?|url=https://proceedings.mlr.press/v9/erhan10a.html|journal=Proceedings of the Thirteenth International Conference on Artificial Intelligence and Statistics|pages=201–208}}</ref>. Normalanbaǵan sızıqlı [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] 1992-jıldan berli payda bolǵanı menen, zamanagóy transformator arxitekturası 2017-jılı [[Google]] izertlewshileri «Itibar beriń — sizge kerek» maqalasında járiyalanǵanǵa shekem qol jetimli bolmadı. Bul rawajlanıw 2018-jılı BERT sıyaqlı úlken til modelleriniń payda bolıwına alıp keldi, ol aldınnan tayarlanǵan transformator (PT) boldı, biraq generativ bolıwǵa arnalmaǵan (BERT tek «koder ushın» model boldı)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/google-introduces-new-architecture-to-reduce-cost-of-transformers/| bet = Google Introduces New Architecture To Reduce Cost Of Transformers| avtor = Naik| at = Amit Raja| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. Sonday-aq, sol waqıtta 2018-jılı OpenAI óziniń «General Pre-Training arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın járiyaladı, onda ol birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) sistemasın ("[[GPT-1]]") engizdi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref>. Transformatorǵa tiykarlanǵan arxitekturalarǵa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modelleri ádette qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardı jaqsı túsindirilmegen maǵlıwmatlar jıynaǵında paydalanıwdı shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken til modellerin úyretiw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. OpenAI keń kólemli sistemanı jaratıw ushın qollanılǵan hám birinshi ret transformator modeli menen ámelge asırılǵan yarım baqlawlı usıl — eki basqıshtı qamtıdı: tildi modellestiriw maqsetin paydalanıp dáslepki parametrlerdi ornatıw ushın baqlanbaytuǵın generativ «aldınnan tayarlıq» basqıshı hám baqlanatuǵın usı parametrlerdi maqsetli wazıypaǵa beyimlew ushın diskriminativ «anıq sazlaw» basqıshı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. === Keyingi rawajlanıwlar === Eń sońǵı GPT tiykar modellerine kelsek, OpenAI [[GPT-3]]-tiń birinshi versiyaların 2020-jıl iyulda járiyaladı. 1B, 6.7B, 175B parametrleri bar úsh model bar edi, olar sáykes túrde Bebbidj, Kyuri hám Davinchi (B,C hám D bas háripler menen) dep atalǵan. 2021-jıl iyulde OpenAI programmalastırıw qosımshaları ushın wazıypalarǵa arnalǵan GPT modeli bolıp tabılatuǵın Codex-ti shıǵardı. Bul [[GitHub]] kodın paydalanıp, GPT-3 (aldınǵı GPT-3 modellerinen ayırmashılıǵı) 12B parametr versiyasın anıq sazlaw arqalı islep shıqtı<ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Mark|last2=Tworek|first2=Jerry|last3=Jun|first3=Heewoo|last4=Yuan|first4=Qiming|last5=Ponde de Oliveira Pinto|first5=Henrique|last6=Kaplan|first6=Jared|last7=Edwards|first7=Harri|last8=Burda|first8=Yuri|last9=Joseph|first9=Nicholas| sáne =2021-07-01|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021arXiv210703374C|journal=Association for Computational Linguistics}}</ref>. 2022-jıl mart ayında OpenAI kórsetpe boyınsha (kórsetpege muwapıq sazlanǵan),  davinci-instruct-beta (175B) hám text-davinci-001 dep atalatuǵın GPT-3-tiń eki versiyasın járiyaladı<ref>{{Cite journal|last1=Ouyang|first1=Long|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Jiang|first3=Xu|last4=Almeida|first4=Diogo|last5=Wainwright|first5=Carroll|last6=Mishkin|first6=Pamela|last7=Zhang|first7=Chong|last8=Agarwal|first8=Sandhini|last9=Slama|first9=Katarina|date=2022-12-06|title=Training language models to follow instructions with human feedback|url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/b1efde53be364a73914f58805a001731-Abstract-Conference.html|journal=Advances in Neural Information Processing Systems}}</ref>, sonnan keyin beta-test code-davinci-002 ni basladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert| bet = New GPT-3 capabilities: Edit & insert| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-iyun }}</ref>. text-davinci-002 code-davinci-002 kórsetpesinen sazlandı. text-davinci-003 hám [[ChatGPT]] ekewi de 2022-jıl noyabrde shıǵarıldı, ekewi de adam keri baylanısınan (RLHF) bilim alıw arqalı text-davinci-002 tiykarında islengen. text-davinci-003 kórsetpelerdi orınlawǵa úyretilgen (burınǵıları sıyaqlı), al ChatGPT adam paydalanıwshı menen sóylesiw háreketine úyretilgen<ref name="fu2022">{{Cite journal|last1=Fu|first1=Yao|last2=Peng|first2=Hao|last3=Khot|first3=Tushar|title=How does GPT Obtain its Ability? Tracing Emergent Abilities of Language Models to their Sources|url=https://yaofu.notion.site/How-does-GPT-Obtain-its-Ability-Tracing-Emergent-Abilities-of-Language-Models-to-their-Sources-b9a57ac0fcf74f30a1ab9e3e36fa1dc1|journal=Yao Fu's Notion}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| arxivurl = https://archive.today/20230623231655/https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| arxivsáne = 2023-jıl 23-iyun | til = en| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun }}</ref>. OpenAI-diń eń sońǵı GPT tiykar modeli − [[GPT-4]] 2023-jıl 14 martta shıǵarıldı. Oǵan ChatGPT premium versiyası arqalı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley kire aladı hám OpenAI-diń [[API]] arqalı basqa ónimler menen xızmetlerge qosıw ushın baǵdarlamashılarǵa qoljetimli. GPT tiykar modelleriniń basqa óndiriwshilerine EleutherAI (2021-jıl martta baslanǵan modeller seriyası menen)<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlford2021">Alford, Anthony (July 13, 2021). [https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/ "EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J"]. ''InfoQ''.</cite></ref> hám Cerebras (2023jıl martta shıqqan jeti modeli menen) kiredi. == Tiykarǵı modeller == [[Tiykarǵı model]] — keń kólemli maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan [[Jasalma intellekt|AI]] modeli, sonlıqtan onı tómengi aǵımdaǵı wazıypalardıń keń sheńberine beyimlewge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://hai.stanford.edu/news/introducing-center-research-foundation-models-crfm| bet = Introducing the Center for Research on Foundation Models (CRFM)| sáne = 2021-jıl 18-avgust | jumıs = Stanford HAI}}</ref>. Usı waqıtqa shekem GPT-diń ataqlı tiykar modelleri [[OpenAI]] GPT-n seriyasınan boldı. Onıń eń sońǵısı [[GPT-4]], ol ushın OpenAI ólshemin yamasa shınıǵıw maǵlıwmatların járiyalawdan bas tarttı («básekige qábiletli landshaft penen kólemli modellerdiń qáwipsizligi sebebinen»)<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}</ref>. {| class="wikitable" |+OpenAI-diń ''GPT-n'' seriyası !Model !Arxitektura !Parametrler sanı !Trening (shınıǵıw) maǵlıwmatları !Shıǵarılǵan sánesi !Trening bahası |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |117 mln |BookCorpus: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |2018-jıl 11-iyun<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/research/language-unsupervised "Improving language understanding with unsupervised learning"]. ''openai.com''. June 11, 2018. [https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised Archived] from the original on 2023-03-18<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-18</span></span>.</cite></ref> |8 P600 GPU-da 30 kún yamasa 1 petaFLOP/s-kún.<ref name="gpt1" /> |- |[[GPT-2]] |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |2019-jıl 14 fevral (dáslepki/sheklengen versiya) hám 2019-jıl 5-noyabr (tolıq versiya)<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge}}</ref> |"onlaǵan petaflop / s-kún"<ref name=":2" /> yamasa 1,5e21 FLOP.<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://epochai.org/mlinputs/visualization| bet = ML input trends visualization| til = en| jumıs = Epoch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-may }}</ref>, |- |[[GPT-3]] |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd<ref name=":8">{{Web deregi | url = https://www.namepepper.com/chatgpt-users| bet = ChatGPT Statistics| avtor = Ver Meer| at = Dave| sáne = 2023-jıl 1-iyun | til = en| jumıs = NamePepper| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyun }}</ref> |CommonCrawl (570 GB), WebText, inglisshe Wikipedia hám eki kitap korpusınan (Books1 hám Books2) ibarat 499 milliard token. |28-may, 2020-jıl<ref name=":2">{{Cite journal|title=Language Models are Few-Shot Learners| sáne =May 28, 2020}}</ref> |3640 petaflop/s-kún (D.1-keste<ref name=":2" />), yamasa 3,1e23 FLOP.<ref name=":3" /> |- |[[GPT-3|GPT-3.5]] |Járiyalanbaǵan |175 mlrd<ref name=":8" /> |Járiyalanbaǵan |2022-jıl 15-mart |Járiyalanbaǵan |- |[[GPT-4]] |Sonday-aq tekstti boljaw hám RLHF ekewi de oqıtıldı; tekstti de, súwretlerdi de kirgiziw retinde qabıllaydı. Tolıǵıraq maǵlıwmatlar áshkara emes<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2023">OpenAI (2023). [https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf "GPT-4 Technical Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2023-03-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-16</span></span>.</cite></ref>. |Járiyalanbaǵan. Shama emen 1,7 trln<ref>{{Cite news|title=GPT-4 has more than a trillion parameters — Report| sáne =March 25, 2023|url=https://the-decoder.com/gpt-4-has-a-trillion-parameters/}}</ref>. |Járiyalanbaǵan |2023-jıl 14-mart |Járiyalanbaǵan. Shama menen 2.1 × 10²⁵ FLOP.<ref name=":3" /> |} Basqa usınday modellerge [[GPT-3]] penen salıstırılǵan hám jaqında [[API]] arqalı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] qoljetimli bolǵan [[Google]] kompaniyasınıń [[PaLM]] modeli<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/14/23639313/google-ai-language-model-palm-api-challenge-openai| bet = Google opens up its AI language model PaLM to challenge OpenAI and GPT-3| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://aibusiness.com/nlp/google-opens-access-to-palm-language-model| bet = Google Opens Access to PaLM Language Model}}</ref>, hám eń jaqın jumıs isleytuǵın [[ashıq kodlı]] alternativ retinde xabarlanǵan Together GPT-JT kiredi. GPT-3 (hám burınǵı ashıq kodlı GPT-lerden alınǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/meet-gpt-jt-the-closest-open-source-alternative-to-gpt-3/| bet = Meet GPT-JT, the Closest Open Source Alternative to GPT-3| avtor = Iyer| at = Aparna| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. [[Meta AI]] (burınǵı [[Facebook]]) sonıń menen qatar [[Llama (til modeli)|LLaMA]] dep atalatuǵın generativ transformatorǵa tiykarlanǵan [[Úlken til modeli|úlken til modeline]] iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/meta-debuts-ai-language-model-but-its-only-for-researchers| bet = Meta Debuts AI Language Model, But It's Only for Researchers| jumıs = PCMAG}}</ref>. Tiykarǵı GPT-ler kirgiziw hám/yamasa shıǵarıw ushın tekstten basqa usıllardı da paydalana aladı. [[GPT-4]] tekstti hám súwretti kirgiziwdi qayta islewge uqıplı multimodal LLM bolıp tabıladı (biraq onıń shıǵıwı tekst penen sheklenedi)<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| bet = Multimodal Language Models: The Future of Artificial Intelligence (AI)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230515010932/https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| arxivsáne = 2023-jıl 15-may | avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2023-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-may }}</ref>. Multimodal shıǵıwǵa baylanıslı ayırım generativ transformatorlarǵa tiykarlanǵan modeller diffuziya<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2022/11/14/how-do-dall%c2%b7e-2-stable-diffusion-and-midjourney-work/| bet = How Do DALL·E 2, Stable Diffusion, and Midjourney Work?| avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2022-jıl 14-noyabr }}</ref> hám parallel dekodlaw sıyaqlı tekstten súwretke texnologiyalar ushın paydalanıladı. Modellerdiń bunday túrleri súwretler menen jumıs isley alatuǵın tómengi aǵım sistemalardı islep shıǵıw ushın vizual tiykar modelleri (VFM) retinde xızmet ete aladı. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name=instructgpt-blog>{{Web deregi | bet = Aligning language models to follow instructions| url = https://openai.com/research/instruction-following| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart | arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323110040/https://openai.com/research/instruction-following| url-status = live}}</ref> <ref name=instructgpt-paper>{{cite journal |last1=Ouyang |first1=Long |last2=Wu |first2=Jeff |last3=Jiang |first3=Xu |last4=Almeida |first4=Diogo |last5=Wainwright |first5=Carroll L. |last6=Mishkin |first6=Pamela |last7=Zhang |first7=Chong |last8=Agarwal |first8=Sandhini |last9=Slama |first9=Katarina |last10=Ray |first10=Alex |last11=Schulman |first11=John |last12=Hilton |first12=Jacob |last13=Kelton |first13=Fraser |last14=Miller |first14=Luke |last15=Simens |first15=Maddie |last16=Askell |first16=Amanda |last17=Welinder |first17=Peter |last18=Christiano |first18=Paul |last19=Leike |first19=Jan |last20=Lowe |first20=Ryan |title=Training language models to follow instructions with human feedback |journal=NeurIPS | sáne =4 November 2022 |arxiv=2203.02155 |display-authors=3 }}</ref> <ref name=chatgpt-blog>{{Web deregi | bet = Introducing ChatGPT| url = https://openai.com/blog/chatgpt| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart | jumıs = openai.com| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 16-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230316001700/https://openai.com/blog/chatgpt/| url-status = live}}</ref>}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 0sfk4fwe8f7preduh3d7v99arl4fiei 265494 265490 2026-08-03T07:33:05Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265494 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT modeli]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' yaǵnıy '''GPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative pre-trained transformers, GPT)'' − [[Úlken til modeli|úlken til modeliniń (LLM)]]<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":4" /> bir túri hám [[generativ jasalma intellekt]] ushın belgili struktura bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://pub.towardsai.net/generative-ai-and-future-c3b1695876f2| bet = Generative AI and Future| avtor = Hu| at = Luhui| sáne = 2022-jıl 15-noyabr | jumıs = Medium}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computer.org/csdl/magazine/co/2022/10/09903869/1H0G6xvtREk| bet = CSDL &#124; IEEE Computer Society| jumıs = www.computer.org}}</ref>. Olar [[tábiyiy tildi qayta islew]] wazıypalarında qollanılatuǵın [[Neyron tarmaq (mashinalıq oqıtıw)|jasalma neyron tarmaqlar]]<ref>{{Web deregi | url = https://hallmark.libguides.com/c.php?g=1312147&p=9644939| bet = LibGuides: Using AI Language Models : ChatGPT}}</ref>. GPT-ler [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan, tańbalanbaǵan teksttiń úlken [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵında]] aldınnan tayarlanǵan hám adamǵa uqsas jańa kontentti jarata aladı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.weforum.org/agenda/2023/01/davos23-generative-ai-a-game-changer-industries-and-society-code-developers/| bet = Generative AI: a game-changer society needs to be ready for| sáne = 2023-jıl 9-yanvar | jumıs = World Economic Forum}}</ref>. 2023-jılǵı jaǵday boyınsha [[Úlken til modeli|LLM-lerdiń]] kópshiliginde usı qásiyetler bar bolıp, geyde olardı [[GPT]]-ler dep ataydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/joemckendrick/2023/03/26/most-jobs-soon-to-be-influenced-by-artificial-intelligence-research-out-of-openai-and-university-of-pennsylvania-suggests/?sh=420f9c8f73c7| bet = Most Jobs Soon To Be 'Influenced' By Artificial Intelligence, Research Out Of OpenAI And University Of Pennsylvania Suggests| avtor = Mckendrick| at = Joe| sáne = 2023-jıl 13-mart | jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. Birinshi GPT 2018-jılı [[OpenAI]] tárepinen usınılǵan<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. OpenAI óziniń "GPT-''n''" seriyasınan ibarat izbe-iz nomerlengen tásirli GPT negizgi modellerin shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| sáne = 2023-jıl 11-aprel | jumıs = MUO}}</ref>. Olardıń hárqaysısınıń kólemi (shınıǵıwǵa bolatuǵın parametrlerdiń sanı) hám oqıtıwdıń úlkeyiwine baylanıslı aldınǵısına qaraǵanda álleqayda qábiletli boldı. Olardıń eń sońǵısı, [[GPT-4]] — 2023-jıl martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. Bunday modeller olardıń wazıypalarǵa arnalǵan GPT sistemalarına, sonıń ishinde keyingi kórsetpelerge anıq sazlanǵan modellerge tiykar boldı, bul óz gezeginde [[ChatGPT]] [[chatbot]] xızmetin qollaydı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHaddad">Haddad, Mohammed. [https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it "How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?"]. ''www.aljazeera.com''.</cite></ref>. "GPT" termini basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan usınday modellerdiń atları menen táriyiplerinde de qollanıladı. Mısalı, basqa GPT tiykar modellerine EleutherAI tárepinen jaratılǵan modeller seriyasın<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}</ref>, hám 2023-jılı Cerebras tárepinen jaratılǵan jeti modeldi óz ishine aladı. Sonday-aq, hár túrli tarawlardaǵı kompaniyalar Salesforce kompaniyasınıń "EinsteinGPT" (CRM ushın)<ref>{{Web deregi | url = https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/salesforce-einsteingpt-openai-chatgpt| bet = Salesforce launches EinsteinGPT built with OpenAI technology| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2023-jıl 7-mart | jumıs = Tech Monitor}}</ref> hám Bloomberg-tiń "BloombergGPT" (finans ushın) sıyaqlı tiyisli tarawlarda wazıypalarǵa arnalǵan GPT-lerdi jaratıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/jamielsheikh/2023/04/05/the-chatgpt-of-finance-is-here-bloomberg-is-combining-ai-and-fintech/?sh=43b4385e3081| bet = The ChatGPT of Finance is Here, Bloomberg is Combining AI and Fintech| jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. == Tariyxı == === Dáslepki islenbeler === Generativ aldınnan tayarlıq (GP) [[mashinalıq oqıtıw]] programmalarında burınnan qáliplesken túsinik<ref>{{Cite journal|last1=Hinton (et-al)|first1=Geoffrey|title=Deep neural networks for acoustic modeling in speech recognition|url=http://cs224d.stanford.edu/papers/maas_paper.pdf|journal=IEEE Signal Processing Magazine|volume=Digital Object Identifier 10.1109/MSP.2012.2205597|doi=10.1109/MSP.2012.2205597}}</ref><ref>{{Cite journal|title=A tutorial survey of architectures, algorithms, and applications for deep learning &#124; APSIPA Transactions on Signal and Information Processing &#124; Cambridge Core|journal=Apsipa Transactions on Signal and Information Processing|doi=10.1017/atsip.2013.9|volume=3|pages=e2|last1=Deng|first1=Li}}</ref>. Ol dáslebinde yarım baqlanatuǵın oqıtıw obyekti retinde paydalanıldı, óytkeni model aldı menen maǵlıwmatlar jıynaǵında maǵlıwmatlar noqatların jaratıwdı úyreniw arqalı tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵında (aldınnan tayarlıq basqıshı) oqıtıladı, sonnan keyin ol tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵın klassifikaciyalawǵa úyretiledi<ref>{{Cite journal|last1=Erhan|first1=Dumitru|title=Why Does Unsupervised Pre-training Help Deep Learning?|url=https://proceedings.mlr.press/v9/erhan10a.html|journal=Proceedings of the Thirteenth International Conference on Artificial Intelligence and Statistics|pages=201–208}}</ref>. Normalanbaǵan sızıqlı [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] 1992-jıldan berli payda bolǵanı menen, zamanagóy transformator arxitekturası 2017-jılı [[Google]] izertlewshileri «Itibar beriń — sizge kerek» maqalasında járiyalanǵanǵa shekem qol jetimli bolmadı. Bul rawajlanıw 2018-jılı BERT sıyaqlı úlken til modelleriniń payda bolıwına alıp keldi, ol aldınnan tayarlanǵan transformator (PT) boldı, biraq generativ bolıwǵa arnalmaǵan (BERT tek «koder ushın» model boldı)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/google-introduces-new-architecture-to-reduce-cost-of-transformers/| bet = Google Introduces New Architecture To Reduce Cost Of Transformers| avtor = Naik| at = Amit Raja| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. Sonday-aq, sol waqıtta 2018-jılı OpenAI óziniń «General Pre-Training arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın járiyaladı, onda ol birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) sistemasın ("[[GPT-1]]") engizdi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref>. Transformatorǵa tiykarlanǵan arxitekturalarǵa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modelleri ádette qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardı jaqsı túsindirilmegen maǵlıwmatlar jıynaǵında paydalanıwdı shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken til modellerin úyretiw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. OpenAI keń kólemli sistemanı jaratıw ushın qollanılǵan hám birinshi ret transformator modeli menen ámelge asırılǵan yarım baqlawlı usıl — eki basqıshtı qamtıdı: tildi modellestiriw maqsetin paydalanıp dáslepki parametrlerdi ornatıw ushın baqlanbaytuǵın generativ «aldınnan tayarlıq» basqıshı hám baqlanatuǵın usı parametrlerdi maqsetli wazıypaǵa beyimlew ushın diskriminativ «anıq sazlaw» basqıshı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. === Keyingi rawajlanıwlar === Eń sońǵı GPT tiykar modellerine kelsek, OpenAI [[GPT-3]]-tiń birinshi versiyaların 2020-jıl iyulda járiyaladı. 1B, 6.7B, 175B parametrleri bar úsh model bar edi, olar sáykes túrde Bebbidj, Kyuri hám Davinchi (B,C hám D bas háripler menen) dep atalǵan. 2021-jıl iyulde OpenAI programmalastırıw qosımshaları ushın wazıypalarǵa arnalǵan GPT modeli bolıp tabılatuǵın Codex-ti shıǵardı. Bul [[GitHub]] kodın paydalanıp, GPT-3 (aldınǵı GPT-3 modellerinen ayırmashılıǵı) 12B parametr versiyasın anıq sazlaw arqalı islep shıqtı<ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Mark|last2=Tworek|first2=Jerry|last3=Jun|first3=Heewoo|last4=Yuan|first4=Qiming|last5=Ponde de Oliveira Pinto|first5=Henrique|last6=Kaplan|first6=Jared|last7=Edwards|first7=Harri|last8=Burda|first8=Yuri|last9=Joseph|first9=Nicholas| sáne =2021-07-01|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021arXiv210703374C|journal=Association for Computational Linguistics}}</ref>. 2022-jıl mart ayında OpenAI kórsetpe boyınsha (kórsetpege muwapıq sazlanǵan),  davinci-instruct-beta (175B) hám text-davinci-001 dep atalatuǵın GPT-3-tiń eki versiyasın járiyaladı<ref>{{Cite journal|last1=Ouyang|first1=Long|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Jiang|first3=Xu|last4=Almeida|first4=Diogo|last5=Wainwright|first5=Carroll|last6=Mishkin|first6=Pamela|last7=Zhang|first7=Chong|last8=Agarwal|first8=Sandhini|last9=Slama|first9=Katarina|date=2022-12-06|title=Training language models to follow instructions with human feedback|url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/b1efde53be364a73914f58805a001731-Abstract-Conference.html|journal=Advances in Neural Information Processing Systems}}</ref>, sonnan keyin beta-test code-davinci-002 ni basladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert| bet = New GPT-3 capabilities: Edit & insert| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-iyun }}</ref>. text-davinci-002 code-davinci-002 kórsetpesinen sazlandı. text-davinci-003 hám [[ChatGPT]] ekewi de 2022-jıl noyabrde shıǵarıldı, ekewi de adam keri baylanısınan (RLHF) bilim alıw arqalı text-davinci-002 tiykarında islengen. text-davinci-003 kórsetpelerdi orınlawǵa úyretilgen (burınǵıları sıyaqlı), al ChatGPT adam paydalanıwshı menen sóylesiw háreketine úyretilgen<ref name="fu2022">{{Cite journal|last1=Fu|first1=Yao|last2=Peng|first2=Hao|last3=Khot|first3=Tushar|title=How does GPT Obtain its Ability? Tracing Emergent Abilities of Language Models to their Sources|url=https://yaofu.notion.site/How-does-GPT-Obtain-its-Ability-Tracing-Emergent-Abilities-of-Language-Models-to-their-Sources-b9a57ac0fcf74f30a1ab9e3e36fa1dc1|journal=Yao Fu's Notion}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| arxivurl = https://archive.today/20230623231655/https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| arxivsáne = 2023-jıl 23-iyun | til = en| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun }}</ref>. OpenAI-diń eń sońǵı GPT tiykar modeli − [[GPT-4]] 2023-jıl 14 martta shıǵarıldı. Oǵan ChatGPT premium versiyası arqalı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley kire aladı hám OpenAI-diń [[API]] arqalı basqa ónimler menen xızmetlerge qosıw ushın baǵdarlamashılarǵa qoljetimli. GPT tiykar modelleriniń basqa óndiriwshilerine EleutherAI (2021-jıl martta baslanǵan modeller seriyası menen)<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlford2021">Alford, Anthony (July 13, 2021). [https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/ "EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J"]. ''InfoQ''.</cite></ref> hám Cerebras (2023jıl martta shıqqan jeti modeli menen) kiredi. == Tiykarǵı modeller == [[Tiykarǵı model]] — keń kólemli maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan [[Jasalma intellekt|AI]] modeli, sonlıqtan onı tómengi aǵımdaǵı wazıypalardıń keń sheńberine beyimlewge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://hai.stanford.edu/news/introducing-center-research-foundation-models-crfm| bet = Introducing the Center for Research on Foundation Models (CRFM)| sáne = 2021-jıl 18-avgust | jumıs = Stanford HAI}}</ref>. Usı waqıtqa shekem GPT-diń ataqlı tiykar modelleri [[OpenAI]] GPT-n seriyasınan boldı. Onıń eń sońǵısı [[GPT-4]], ol ushın OpenAI ólshemin yamasa shınıǵıw maǵlıwmatların járiyalawdan bas tarttı («básekige qábiletli landshaft penen kólemli modellerdiń qáwipsizligi sebebinen»)<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}</ref>. {| class="wikitable" |+OpenAI-diń ''GPT-n'' seriyası !Model !Arxitektura !Parametrler sanı !Trening (shınıǵıw) maǵlıwmatları !Shıǵarılǵan sánesi !Trening bahası |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |117 mln |BookCorpus: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |2018-jıl 11-iyun<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/research/language-unsupervised "Improving language understanding with unsupervised learning"]. ''openai.com''. June 11, 2018. [https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised Archived] from the original on 2023-03-18<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-18</span></span>.</cite></ref> |8 P600 GPU-da 30 kún yamasa 1 petaFLOP/s-kún.<ref name="gpt1" /> |- |[[GPT-2]] |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |2019-jıl 14 fevral (dáslepki/sheklengen versiya) hám 2019-jıl 5-noyabr (tolıq versiya)<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge}}</ref> |"onlaǵan petaflop / s-kún"<ref name=":2" /> yamasa 1,5e21 FLOP.<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://epochai.org/mlinputs/visualization| bet = ML input trends visualization| til = en| jumıs = Epoch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-may }}</ref>, |- |[[GPT-3]] |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd<ref name=":8">{{Web deregi | url = https://www.namepepper.com/chatgpt-users| bet = ChatGPT Statistics| avtor = Ver Meer| at = Dave| sáne = 2023-jıl 1-iyun | til = en| jumıs = NamePepper| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyun }}</ref> |CommonCrawl (570 GB), WebText, inglisshe Wikipedia hám eki kitap korpusınan (Books1 hám Books2) ibarat 499 milliard token. |28-may, 2020-jıl<ref name=":2">{{Cite journal|title=Language Models are Few-Shot Learners| sáne =May 28, 2020}}</ref> |3640 petaflop/s-kún (D.1-keste<ref name=":2" />), yamasa 3,1e23 FLOP.<ref name=":3" /> |- |[[GPT-3|GPT-3.5]] |Járiyalanbaǵan |175 mlrd<ref name=":8" /> |Járiyalanbaǵan |2022-jıl 15-mart |Járiyalanbaǵan |- |[[GPT-4]] |Sonday-aq tekstti boljaw hám RLHF ekewi de oqıtıldı; tekstti de, súwretlerdi de kirgiziw retinde qabıllaydı. Tolıǵıraq maǵlıwmatlar áshkara emes<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2023">OpenAI (2023). [https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf "GPT-4 Technical Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2023-03-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-16</span></span>.</cite></ref>. |Járiyalanbaǵan. Shama emen 1,7 trln<ref>{{Cite news|title=GPT-4 has more than a trillion parameters — Report| sáne =March 25, 2023|url=https://the-decoder.com/gpt-4-has-a-trillion-parameters/}}</ref>. |Járiyalanbaǵan |2023-jıl 14-mart |Járiyalanbaǵan. Shama menen 2.1 × 10²⁵ FLOP.<ref name=":3" /> |} Basqa usınday modellerge [[GPT-3]] penen salıstırılǵan hám jaqında [[API]] arqalı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] qoljetimli bolǵan [[Google]] kompaniyasınıń [[PaLM]] modeli<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/14/23639313/google-ai-language-model-palm-api-challenge-openai| bet = Google opens up its AI language model PaLM to challenge OpenAI and GPT-3| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://aibusiness.com/nlp/google-opens-access-to-palm-language-model| bet = Google Opens Access to PaLM Language Model}}</ref>, hám eń jaqın jumıs isleytuǵın [[ashıq kodlı]] alternativ retinde xabarlanǵan Together GPT-JT kiredi. GPT-3 (hám burınǵı ashıq kodlı GPT-lerden alınǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/meet-gpt-jt-the-closest-open-source-alternative-to-gpt-3/| bet = Meet GPT-JT, the Closest Open Source Alternative to GPT-3| avtor = Iyer| at = Aparna| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. [[Meta AI]] (burınǵı [[Facebook]]) sonıń menen qatar [[Llama (til modeli)|LLaMA]] dep atalatuǵın generativ transformatorǵa tiykarlanǵan [[Úlken til modeli|úlken til modeline]] iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/meta-debuts-ai-language-model-but-its-only-for-researchers| bet = Meta Debuts AI Language Model, But It's Only for Researchers| jumıs = PCMAG}}</ref>. Tiykarǵı GPT-ler kirgiziw hám/yamasa shıǵarıw ushın tekstten basqa usıllardı da paydalana aladı. [[GPT-4]] tekstti hám súwretti kirgiziwdi qayta islewge uqıplı multimodal LLM bolıp tabıladı (biraq onıń shıǵıwı tekst penen sheklenedi)<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| bet = Multimodal Language Models: The Future of Artificial Intelligence (AI)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230515010932/https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| arxivsáne = 2023-jıl 15-may | avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2023-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-may }}</ref>. Multimodal shıǵıwǵa baylanıslı ayırım generativ transformatorlarǵa tiykarlanǵan modeller diffuziya<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2022/11/14/how-do-dall%c2%b7e-2-stable-diffusion-and-midjourney-work/| bet = How Do DALL·E 2, Stable Diffusion, and Midjourney Work?| avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2022-jıl 14-noyabr }}</ref> hám parallel dekodlaw sıyaqlı tekstten súwretke texnologiyalar ushın paydalanıladı. Modellerdiń bunday túrleri súwretler menen jumıs isley alatuǵın tómengi aǵım sistemalardı islep shıǵıw ushın vizual tiykar modelleri (VFM) retinde xızmet ete aladı. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name=instructgpt-blog>{{Web deregi | bet = Aligning language models to follow instructions| url = https://openai.com/research/instruction-following| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart | arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323110040/https://openai.com/research/instruction-following| url-status = live}}</ref> <ref name=instructgpt-paper>{{cite journal |last1=Ouyang |first1=Long |last2=Wu |first2=Jeff |last3=Jiang |first3=Xu |last4=Almeida |first4=Diogo |last5=Wainwright |first5=Carroll L. |last6=Mishkin |first6=Pamela |last7=Zhang |first7=Chong |last8=Agarwal |first8=Sandhini |last9=Slama |first9=Katarina |last10=Ray |first10=Alex |last11=Schulman |first11=John |last12=Hilton |first12=Jacob |last13=Kelton |first13=Fraser |last14=Miller |first14=Luke |last15=Simens |first15=Maddie |last16=Askell |first16=Amanda |last17=Welinder |first17=Peter |last18=Christiano |first18=Paul |last19=Leike |first19=Jan |last20=Lowe |first20=Ryan |title=Training language models to follow instructions with human feedback |journal=NeurIPS | sáne =4 November 2022 |arxiv=2203.02155 |display-authors=3 }}</ref> <ref name=chatgpt-blog>{{Web deregi | bet = Introducing ChatGPT| url = https://openai.com/blog/chatgpt| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart | jumıs = openai.com| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 16-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230316001700/https://openai.com/blog/chatgpt/| url-status = live}}</ref>}} [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 92j1hdz70w9eeivk7r963g9vyxjqtr2 265510 265494 2026-08-03T07:39:17Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265510 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Full_GPT_architecture.svg|oñğa|nobaý|Original GPT modeli]] '''Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator''' yaǵnıy '''GPT''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative pre-trained transformers, GPT)'' − [[Úlken til modeli|úlken til modeliniń (LLM)]]<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":4" /> bir túri hám [[generativ jasalma intellekt]] ushın belgili struktura bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://pub.towardsai.net/generative-ai-and-future-c3b1695876f2| bet = Generative AI and Future| avtor = Hu| at = Luhui| sáne = 2022-jıl 15-noyabr | jumıs = Medium}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.computer.org/csdl/magazine/co/2022/10/09903869/1H0G6xvtREk| bet = CSDL &#124; IEEE Computer Society| jumıs = www.computer.org}}</ref>. Olar [[tábiyiy tildi qayta islew]] wazıypalarında qollanılatuǵın [[Neyron tarmaq (mashinalıq oqıtıw)|jasalma neyron tarmaqlar]]<ref>{{Web deregi | url = https://hallmark.libguides.com/c.php?g=1312147&p=9644939| bet = LibGuides: Using AI Language Models : ChatGPT}}</ref>. GPT-ler [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan, tańbalanbaǵan teksttiń úlken [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵında]] aldınnan tayarlanǵan hám adamǵa uqsas jańa kontentti jarata aladı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.weforum.org/agenda/2023/01/davos23-generative-ai-a-game-changer-industries-and-society-code-developers/| bet = Generative AI: a game-changer society needs to be ready for| sáne = 2023-jıl 9-yanvar | jumıs = World Economic Forum}}</ref>. 2023-jılǵı jaǵday boyınsha [[Úlken til modeli|LLM-lerdiń]] kópshiliginde usı qásiyetler bar bolıp, geyde olardı [[GPT]]-ler dep ataydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/joemckendrick/2023/03/26/most-jobs-soon-to-be-influenced-by-artificial-intelligence-research-out-of-openai-and-university-of-pennsylvania-suggests/?sh=420f9c8f73c7| bet = Most Jobs Soon To Be 'Influenced' By Artificial Intelligence, Research Out Of OpenAI And University Of Pennsylvania Suggests| avtor = Mckendrick| at = Joe| sáne = 2023-jıl 13-mart | jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. Birinshi GPT 2018-jılı [[OpenAI]] tárepinen usınılǵan<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. OpenAI óziniń "GPT-''n''" seriyasınan ibarat izbe-iz nomerlengen tásirli GPT negizgi modellerin shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.makeuseof.com/gpt-models-explained-and-compared/| bet = GPT-1 to GPT-4: Each of OpenAI's GPT Models Explained and Compared| sáne = 2023-jıl 11-aprel | jumıs = MUO}}</ref>. Olardıń hárqaysısınıń kólemi (shınıǵıwǵa bolatuǵın parametrlerdiń sanı) hám oqıtıwdıń úlkeyiwine baylanıslı aldınǵısına qaraǵanda álleqayda qábiletli boldı. Olardıń eń sońǵısı, [[GPT-4]] — 2023-jıl martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. Bunday modeller olardıń wazıypalarǵa arnalǵan GPT sistemalarına, sonıń ishinde keyingi kórsetpelerge anıq sazlanǵan modellerge tiykar boldı, bul óz gezeginde [[ChatGPT]] [[chatbot]] xızmetin qollaydı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it| bet = How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?| avtor = Haddad| at = Mohammed| jumıs = www.aljazeera.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHaddad">Haddad, Mohammed. [https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/how-do-ai-models-like-gpt-4-work-and-how-can-you-start-using-it "How does GPT-4 work and how can you start using it in ChatGPT?"]. ''www.aljazeera.com''.</cite></ref>. "GPT" termini basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan usınday modellerdiń atları menen táriyiplerinde de qollanıladı. Mısalı, basqa GPT tiykar modellerine EleutherAI tárepinen jaratılǵan modeller seriyasın<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}</ref>, hám 2023-jılı Cerebras tárepinen jaratılǵan jeti modeldi óz ishine aladı. Sonday-aq, hár túrli tarawlardaǵı kompaniyalar Salesforce kompaniyasınıń "EinsteinGPT" (CRM ushın)<ref>{{Web deregi | url = https://techmonitor.ai/technology/ai-and-automation/salesforce-einsteingpt-openai-chatgpt| bet = Salesforce launches EinsteinGPT built with OpenAI technology| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2023-jıl 7-mart | jumıs = Tech Monitor}}</ref> hám Bloomberg-tiń "BloombergGPT" (finans ushın) sıyaqlı tiyisli tarawlarda wazıypalarǵa arnalǵan GPT-lerdi jaratıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/jamielsheikh/2023/04/05/the-chatgpt-of-finance-is-here-bloomberg-is-combining-ai-and-fintech/?sh=43b4385e3081| bet = The ChatGPT of Finance is Here, Bloomberg is Combining AI and Fintech| jumıs = [[Forbes]]}}</ref>. == Tariyxı == === Dáslepki islenbeler === Generativ aldınnan tayarlıq (GP) [[mashinalıq oqıtıw]] programmalarında burınnan qáliplesken túsinik<ref>{{Cite journal|last1=Hinton (et-al)|first1=Geoffrey|title=Deep neural networks for acoustic modeling in speech recognition|url=http://cs224d.stanford.edu/papers/maas_paper.pdf|journal=IEEE Signal Processing Magazine|volume=Digital Object Identifier 10.1109/MSP.2012.2205597|doi=10.1109/MSP.2012.2205597}}</ref><ref>{{Cite journal|title=A tutorial survey of architectures, algorithms, and applications for deep learning &#124; APSIPA Transactions on Signal and Information Processing &#124; Cambridge Core|journal=Apsipa Transactions on Signal and Information Processing|doi=10.1017/atsip.2013.9|volume=3|pages=e2|last1=Deng|first1=Li}}</ref>. Ol dáslebinde yarım baqlanatuǵın oqıtıw obyekti retinde paydalanıldı, óytkeni model aldı menen maǵlıwmatlar jıynaǵında maǵlıwmatlar noqatların jaratıwdı úyreniw arqalı tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵında (aldınnan tayarlıq basqıshı) oqıtıladı, sonnan keyin ol tańbalanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵın klassifikaciyalawǵa úyretiledi<ref>{{Cite journal|last1=Erhan|first1=Dumitru|title=Why Does Unsupervised Pre-training Help Deep Learning?|url=https://proceedings.mlr.press/v9/erhan10a.html|journal=Proceedings of the Thirteenth International Conference on Artificial Intelligence and Statistics|pages=201–208}}</ref>. Normalanbaǵan sızıqlı [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] 1992-jıldan berli payda bolǵanı menen, zamanagóy transformator arxitekturası 2017-jılı [[Google]] izertlewshileri «Itibar beriń — sizge kerek» maqalasında járiyalanǵanǵa shekem qol jetimli bolmadı. Bul rawajlanıw 2018-jılı BERT sıyaqlı úlken til modelleriniń payda bolıwına alıp keldi, ol aldınnan tayarlanǵan transformator (PT) boldı, biraq generativ bolıwǵa arnalmaǵan (BERT tek «koder ushın» model boldı)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/google-introduces-new-architecture-to-reduce-cost-of-transformers/| bet = Google Introduces New Architecture To Reduce Cost Of Transformers| avtor = Naik| at = Amit Raja| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. Sonday-aq, sol waqıtta 2018-jılı OpenAI óziniń «General Pre-Training arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalasın járiyaladı, onda ol birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) sistemasın ("[[GPT-1]]") engizdi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}</ref>. Transformatorǵa tiykarlanǵan arxitekturalarǵa shekem eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) modelleri ádette qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıwǵa ǵárezlilik olardı jaqsı túsindirilmegen maǵlıwmatlar jıynaǵında paydalanıwdı shekledi, sonıń menen qatar júdá úlken til modellerin úyretiw júdá qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. OpenAI keń kólemli sistemanı jaratıw ushın qollanılǵan hám birinshi ret transformator modeli menen ámelge asırılǵan yarım baqlawlı usıl — eki basqıshtı qamtıdı: tildi modellestiriw maqsetin paydalanıp dáslepki parametrlerdi ornatıw ushın baqlanbaytuǵın generativ «aldınnan tayarlıq» basqıshı hám baqlanatuǵın usı parametrlerdi maqsetli wazıypaǵa beyimlew ushın diskriminativ «anıq sazlaw» basqıshı<ref name="gpt1paper">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | baspaxana = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (11 June 2018). [https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf "Improving Language Understanding by Generative Pre-Training"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[OpenAI]]. p.&nbsp;12. [https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 26 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 January</span> 2021</span>.</cite></ref>. === Keyingi rawajlanıwlar === Eń sońǵı GPT tiykar modellerine kelsek, OpenAI [[GPT-3]]-tiń birinshi versiyaların 2020-jıl iyulda járiyaladı. 1B, 6.7B, 175B parametrleri bar úsh model bar edi, olar sáykes túrde Bebbidj, Kyuri hám Davinchi (B,C hám D bas háripler menen) dep atalǵan. 2021-jıl iyulde OpenAI programmalastırıw qosımshaları ushın wazıypalarǵa arnalǵan GPT modeli bolıp tabılatuǵın Codex-ti shıǵardı. Bul [[GitHub]] kodın paydalanıp, GPT-3 (aldınǵı GPT-3 modellerinen ayırmashılıǵı) 12B parametr versiyasın anıq sazlaw arqalı islep shıqtı<ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Mark|last2=Tworek|first2=Jerry|last3=Jun|first3=Heewoo|last4=Yuan|first4=Qiming|last5=Ponde de Oliveira Pinto|first5=Henrique|last6=Kaplan|first6=Jared|last7=Edwards|first7=Harri|last8=Burda|first8=Yuri|last9=Joseph|first9=Nicholas| sáne =2021-07-01|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021arXiv210703374C|journal=Association for Computational Linguistics}}</ref>. 2022-jıl mart ayında OpenAI kórsetpe boyınsha (kórsetpege muwapıq sazlanǵan),  davinci-instruct-beta (175B) hám text-davinci-001 dep atalatuǵın GPT-3-tiń eki versiyasın járiyaladı<ref>{{Cite journal|last1=Ouyang|first1=Long|last2=Wu|first2=Jeffrey|last3=Jiang|first3=Xu|last4=Almeida|first4=Diogo|last5=Wainwright|first5=Carroll|last6=Mishkin|first6=Pamela|last7=Zhang|first7=Chong|last8=Agarwal|first8=Sandhini|last9=Slama|first9=Katarina|date=2022-12-06|title=Training language models to follow instructions with human feedback|url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/b1efde53be364a73914f58805a001731-Abstract-Conference.html|journal=Advances in Neural Information Processing Systems}}</ref>, sonnan keyin beta-test code-davinci-002 ni basladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert| bet = New GPT-3 capabilities: Edit & insert| til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-iyun }}</ref>. text-davinci-002 code-davinci-002 kórsetpesinen sazlandı. text-davinci-003 hám [[ChatGPT]] ekewi de 2022-jıl noyabrde shıǵarıldı, ekewi de adam keri baylanısınan (RLHF) bilim alıw arqalı text-davinci-002 tiykarında islengen. text-davinci-003 kórsetpelerdi orınlawǵa úyretilgen (burınǵıları sıyaqlı), al ChatGPT adam paydalanıwshı menen sóylesiw háreketine úyretilgen<ref name="fu2022">{{Cite journal|last1=Fu|first1=Yao|last2=Peng|first2=Hao|last3=Khot|first3=Tushar|title=How does GPT Obtain its Ability? Tracing Emergent Abilities of Language Models to their Sources|url=https://yaofu.notion.site/How-does-GPT-Obtain-its-Ability-Tracing-Emergent-Abilities-of-Language-Models-to-their-Sources-b9a57ac0fcf74f30a1ab9e3e36fa1dc1|journal=Yao Fu's Notion}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| arxivurl = https://archive.today/20230623231655/https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| arxivsáne = 2023-jıl 23-iyun | til = en| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun }}</ref>. OpenAI-diń eń sońǵı GPT tiykar modeli − [[GPT-4]] 2023-jıl 14 martta shıǵarıldı. Oǵan ChatGPT premium versiyası arqalı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley kire aladı hám OpenAI-diń [[API]] arqalı basqa ónimler menen xızmetlerge qosıw ushın baǵdarlamashılarǵa qoljetimli. GPT tiykar modelleriniń basqa óndiriwshilerine EleutherAI (2021-jıl martta baslanǵan modeller seriyası menen)<ref name=":9">{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/| bet = EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J| avtor = Alford| at = Anthony| sáne = 2021-jıl 13-iyul | jumıs = InfoQ}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlford2021">Alford, Anthony (July 13, 2021). [https://www.infoq.com/news/2021/07/eleutherai-gpt-j/ "EleutherAI Open-Sources Six Billion Parameter GPT-3 Clone GPT-J"]. ''InfoQ''.</cite></ref> hám Cerebras (2023jıl martta shıqqan jeti modeli menen) kiredi. == Tiykarǵı modeller == [[Tiykarǵı model]] — keń kólemli maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan [[Jasalma intellekt|AI]] modeli, sonlıqtan onı tómengi aǵımdaǵı wazıypalardıń keń sheńberine beyimlewge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://hai.stanford.edu/news/introducing-center-research-foundation-models-crfm| bet = Introducing the Center for Research on Foundation Models (CRFM)| sáne = 2021-jıl 18-avgust | jumıs = Stanford HAI}}</ref>. Usı waqıtqa shekem GPT-diń ataqlı tiykar modelleri [[OpenAI]] GPT-n seriyasınan boldı. Onıń eń sońǵısı [[GPT-4]], ol ushın OpenAI ólshemin yamasa shınıǵıw maǵlıwmatların járiyalawdan bas tarttı («básekige qábiletli landshaft penen kólemli modellerdiń qáwipsizligi sebebinen»)<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}</ref>. {| class="wikitable" |+OpenAI-diń ''GPT-n'' seriyası !Model !Arxitektura !Parametrler sanı !Trening (shınıǵıw) maǵlıwmatları !Shıǵarılǵan sánesi !Trening bahası |- |[[GPT-1]] |12 dárejeli, 12 baslı Transformator deshifratorı (kodersiz), onnan keyin sızıqlı-softmax. |117 mln |BookCorpus: 4,5 GB tekst, hár túrli janrdaǵı 7000 járiyalanbaǵan kitaplardan. |2018-jıl 11-iyun<ref name="gpt1">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/language-unsupervised| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised| arxivsáne = 2023-jıl 18-mart | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/research/language-unsupervised "Improving language understanding with unsupervised learning"]. ''openai.com''. June 11, 2018. [https://web.archive.org/web/20230318210736/https://openai.com/research/language-unsupervised Archived] from the original on 2023-03-18<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-18</span></span>.</cite></ref> |8 P600 GPU-da 30 kún yamasa 1 petaFLOP/s-kún.<ref name="gpt1" /> |- |[[GPT-2]] |GPT-1, biraq ózgertilgen normalaw menen |1,5 mlrd |WebText: 40 GB tekst, Reddit-te tastıyıqlanǵan 45 million veb-bettiń 8 million hújjeti. |2019-jıl 14 fevral (dáslepki/sheklengen versiya) hám 2019-jıl 5-noyabr (tolıq versiya)<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/7/20953040/openai-text-generation-ai-gpt-2-full-model-release-1-5b-parameters| bet = OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2019-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge}}</ref> |"onlaǵan petaflop / s-kún"<ref name=":2" /> yamasa 1,5e21 FLOP.<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://epochai.org/mlinputs/visualization| bet = ML input trends visualization| til = en| jumıs = Epoch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-may }}</ref>, |- |[[GPT-3]] |GPT-2, biraq úlkenirek masshtablawǵa imkaniyat beretuǵın modifikaciyası bar. |175 mlrd<ref name=":8">{{Web deregi | url = https://www.namepepper.com/chatgpt-users| bet = ChatGPT Statistics| avtor = Ver Meer| at = Dave| sáne = 2023-jıl 1-iyun | til = en| jumıs = NamePepper| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyun }}</ref> |CommonCrawl (570 GB), WebText, inglisshe Wikipedia hám eki kitap korpusınan (Books1 hám Books2) ibarat 499 milliard token. |28-may, 2020-jıl<ref name=":2">{{Cite journal|title=Language Models are Few-Shot Learners| sáne =May 28, 2020}}</ref> |3640 petaflop/s-kún (D.1-keste<ref name=":2" />), yamasa 3,1e23 FLOP.<ref name=":3" /> |- |[[GPT-3|GPT-3.5]] |Járiyalanbaǵan |175 mlrd<ref name=":8" /> |Járiyalanbaǵan |2022-jıl 15-mart |Járiyalanbaǵan |- |[[GPT-4]] |Sonday-aq tekstti boljaw hám RLHF ekewi de oqıtıldı; tekstti de, súwretlerdi de kirgiziw retinde qabıllaydı. Tolıǵıraq maǵlıwmatlar áshkara emes<ref name="gpt4-report">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| bet = GPT-4 Technical Report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOpenAI2023">OpenAI (2023). [https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf "GPT-4 Technical Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20230314190904/https://cdn.openai.com/papers/gpt-4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2023-03-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-16</span></span>.</cite></ref>. |Járiyalanbaǵan. Shama emen 1,7 trln<ref>{{Cite news|title=GPT-4 has more than a trillion parameters — Report| sáne =March 25, 2023|url=https://the-decoder.com/gpt-4-has-a-trillion-parameters/}}</ref>. |Járiyalanbaǵan |2023-jıl 14-mart |Járiyalanbaǵan. Shama menen 2.1 × 10²⁵ FLOP.<ref name=":3" /> |} Basqa usınday modellerge [[GPT-3]] penen salıstırılǵan hám jaqında [[API]] arqalı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] qoljetimli bolǵan [[Google]] kompaniyasınıń [[PaLM]] modeli<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/14/23639313/google-ai-language-model-palm-api-challenge-openai| bet = Google opens up its AI language model PaLM to challenge OpenAI and GPT-3| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://aibusiness.com/nlp/google-opens-access-to-palm-language-model| bet = Google Opens Access to PaLM Language Model}}</ref>, hám eń jaqın jumıs isleytuǵın [[ashıq kodlı]] alternativ retinde xabarlanǵan Together GPT-JT kiredi. GPT-3 (hám burınǵı ashıq kodlı GPT-lerden alınǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/meet-gpt-jt-the-closest-open-source-alternative-to-gpt-3/| bet = Meet GPT-JT, the Closest Open Source Alternative to GPT-3| avtor = Iyer| at = Aparna| sáne = 2022-jıl 30-noyabr | jumıs = Analytics India Magazine}}</ref>. [[Meta AI]] (burınǵı [[Facebook]]) sonıń menen qatar [[Llama (til modeli)|LLaMA]] dep atalatuǵın generativ transformatorǵa tiykarlanǵan [[Úlken til modeli|úlken til modeline]] iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/meta-debuts-ai-language-model-but-its-only-for-researchers| bet = Meta Debuts AI Language Model, But It's Only for Researchers| jumıs = PCMAG}}</ref>. Tiykarǵı GPT-ler kirgiziw hám/yamasa shıǵarıw ushın tekstten basqa usıllardı da paydalana aladı. [[GPT-4]] tekstti hám súwretti kirgiziwdi qayta islewge uqıplı multimodal LLM bolıp tabıladı (biraq onıń shıǵıwı tekst penen sheklenedi)<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| bet = Multimodal Language Models: The Future of Artificial Intelligence (AI)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230515010932/https://www.marktechpost.com/2023/03/27/multimodal-language-models-the-future-of-artificial-intelligence-ai/| arxivsáne = 2023-jıl 15-may | avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2023-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-may }}</ref>. Multimodal shıǵıwǵa baylanıslı ayırım generativ transformatorlarǵa tiykarlanǵan modeller diffuziya<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2022/11/14/how-do-dall%c2%b7e-2-stable-diffusion-and-midjourney-work/| bet = How Do DALL·E 2, Stable Diffusion, and Midjourney Work?| avtor = Islam| at = Arham| sáne = 2022-jıl 14-noyabr }}</ref> hám parallel dekodlaw sıyaqlı tekstten súwretke texnologiyalar ushın paydalanıladı. Modellerdiń bunday túrleri súwretler menen jumıs isley alatuǵın tómengi aǵım sistemalardı islep shıǵıw ushın vizual tiykar modelleri (VFM) retinde xızmet ete aladı. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name=instructgpt-blog>{{Web deregi | bet = Aligning language models to follow instructions| url = https://openai.com/research/instruction-following| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart | arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323110040/https://openai.com/research/instruction-following| url-status = live}}</ref> <ref name=instructgpt-paper>{{cite journal |last1=Ouyang |first1=Long |last2=Wu |first2=Jeff |last3=Jiang |first3=Xu |last4=Almeida |first4=Diogo |last5=Wainwright |first5=Carroll L. |last6=Mishkin |first6=Pamela |last7=Zhang |first7=Chong |last8=Agarwal |first8=Sandhini |last9=Slama |first9=Katarina |last10=Ray |first10=Alex |last11=Schulman |first11=John |last12=Hilton |first12=Jacob |last13=Kelton |first13=Fraser |last14=Miller |first14=Luke |last15=Simens |first15=Maddie |last16=Askell |first16=Amanda |last17=Welinder |first17=Peter |last18=Christiano |first18=Paul |last19=Leike |first19=Jan |last20=Lowe |first20=Ryan |title=Training language models to follow instructions with human feedback |journal=NeurIPS | sáne =4 November 2022 |arxiv=2203.02155 |display-authors=3 }}</ref> <ref name=chatgpt-blog>{{Web deregi | bet = Introducing ChatGPT| url = https://openai.com/blog/chatgpt| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart | jumıs = openai.com| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 16-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230316001700/https://openai.com/blog/chatgpt/| url-status = live}}</ref>}} [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ rlye4f9ax35snlo75rpax2kbjnf8r0b 0 19974 265489 213105 2026-08-03T07:27:28Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:OpenAI|OpenAI]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265489 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3 (GPT-3)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 3)'' — 2020-jılı [[OpenAI]] tárepinen shıǵarılǵan [[úlken til modeli]]. Óziniń aldınǵı versiyası [[GPT-2]] sıyaqlı<ref name="OpenAI_Radford_20200611" /> bul tereń neyron tarmaǵınıń tek dekoderge arnalǵan [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator modeli]], ol «itibar beriw» dep atalatuǵın usıl menen qaytalanıw hám konvulsiyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalardı almastıradı. Bul itibar beriw mexanizmi modelge eń aktual dep boljanǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar beriwge imkaniyat beredi. GPT-3 175 milliard parametrge iye, olardıń hárqaysısı 16 bitlik dállik penen, 350 GB yadtı talap etedi, sebebi hárbir parametr 2 bayttı aladı. Onıń kontekstlik ayna ólshemi 2048 tokeni bar hám kóplegen tapsırmalarda kúshlik «nollik atıw» oqıw qábiletlerin kórsetti<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2020-jıl 22 sentyabrde [[Microsoft]] tek GPT-3 licenziyasın alǵanın járiyaladı. Basqalar ele de hámmege ashıq API-den nátiyje ala aladı, biraq tek Microsoft korporaciyası tiykarǵı [[til modeli]]ne kiriw huqıqına iye. == Fon == The Economist maǵlıwmatlarınsha, jetilistirilgen algoritmler, quwatlıraq kompyuterler hám cifrlastırılǵan material sanınıń jaqında kóbeyiwi [[mashinalıq oqıtıw]]daǵı revolyuciyanı kúsheytti. 2010-jılları jańa texnikalar «tapsırmalardı tez jaqsılawǵa», sonıń ishinde til menen manipulyaciyalawǵa alıp keldi<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist| sáne =June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}</ref>. Programmalıq támiynat modelleri «miydiń neyron arxitekturasına sáykes ... bos túrde qurılǵan» mıńlaǵan yamasa millionlaǵan mısallardı paydalanıw arqalı úyreniwge oqıtıladı<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist|date=June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in "An understanding of AI's limitations is starting to sink in"]. </cite></ref>. [[Tábiyiy tildi qayta islew]]de (NLP) qollanılatuǵın arxitekturalardıń biri 2017-jılı engizilgen tereń oqıtıw modeline tiykarlanǵan neyron tarmaq − [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturası]]. Tekstli kirgiziwdi qayta islewge, qazıp alıwǵa, shólkemlestiriwge, baylanıstırıwǵa hám qarama-qarsı qoyıwǵa, sonday-aq sorawlarǵa durıs juwap beriwge uqıplı bir qatar NLP sistemaları bar<ref name="thomsonreuters_nd">{{Web deregi | url = https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| bet = Natural Language Processing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200822144104/https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| arxivsáne = 2020-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2018-jıl 11-iyun kúni OpenAI izertlewshileri menen injenerleri birinshi [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] ([[GPT]]) — [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqlarında]] úlken hám hár túrli [[Tekst korpusı|tekstli korpus]] penen aldınnan oqıtılǵan, keyin anıq wazıypaǵa baǵdarlanıw ushın diskriminativ túrde dál sazlanǵan, generativ [[úlken til modeli]] túrin usınıs etetuǵın maqala járiyaladı. GPT modelleri [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorǵa]] tiykarlanǵan tereń oqıtıw neyron tarmaq arxitekturaları. Burın, eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri kóbinese qol menen belgilengen [[maǵlıwmat]]lardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı qollanǵan, bul júdá úlken til modellerin oqıtıw qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (June 11, 2018). </cite></ref>. Birinshi [[GPT]] modeli "[[GPT-1]]" dep atalǵan hám onnan keyin 2019-jıl fevralda "[[GPT-2]]" shıǵarıldı. Aldınǵısınan tikkeley masshtabta rawajlanǵan, GPT-2-niń parametrler sanı da, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń ólshemi de on esege ósti. Onıń 1,5 milliard parametrleri bar edi hám ol 8 million veb-betten ibarat maǵlıwmatlar jıynaǵında oqıtılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Archived copy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel }}</ref>. 2020-jıl fevralda Microsoft korporaciyası óziniń Turing Natural Language Generation (T-NLG) versiyasın usındı, olar «17 milliard parametr menen járiyalanǵan eń úlken til modeli» dep málimledi Ol tekstlerdi ulıwmalastırıw menen sorawlarǵa juwap beriwdi qosqanda, hár túrli tapsırmalardı orınlawda hár qanday til modeline qaraǵanda jaqsı orınladı. == Trening hám imkaniyatlar == '''GPT-3 tárepinen jazılǵan pedagogika haqqında studentlik esse úlgisi:''' «Oqıtıw stiliniń» konstrukciyası mashqalalıq bolıp tabıladı, óytkeni ol oqıtıw stilleriniń qáliplesiw proceslerin itibarǵa almaydı. Ayırım studentler belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı, óytkeni olardıń belgili bir tájiriybeleri bar. Basqaları ózleriniń úyreniw mútájliklerine jaqsı sáykes kelmegen úyreniw ortalıǵına beyimlesiwge háreket etiw arqalı belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı. Aqırǵı jaǵdayda, biz úyreniw stiliniń, ortalıq faktorlardıń hám jeke faktorlardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám olardıń qalay úyreniwimizge hám biz basqarıp atırǵan úyreniw túrlerine qalay tásir etetuǵının túsiniwimiz kerek. 2020-jıl 28 mayda OpenAI-degi 31 injener hám izertlewshiler toparı GPT-3-tiń jetiskenliklerin hám rawajlanıwı «zamanagóy til modeliniń» úshinshi áwladın táriyipleytuǵın [[arXiv]] preprintin járiyaladı. Topar GPT-3-tiń sıyımlılıǵın aldınǵı versiyası, GPT-2-ge qaraǵanda eki esege joqarı arttırdı<ref name="gpt2-with-quote">{{Web deregi | url = https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Language Models are Unsupervised Multitask Learners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212223916/https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr | citata = "GPT-2, is a 1.5B parameter Transformer"}}</ref>, bul GPT-3-ti hazirgi waqıttaǵı eń iri siyrek emes til modeline aylandırdı  GPT-3 strukturalıq jaqtan aldınǵısına uqsas bolǵanlıqtan, onıń úlken dálligi onıń joqarı sıyımlılıǵı menen hám parametrlerdiń kóp sanı menen baylanıslı<ref name="ZDNet_Tiernan_20200601">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| bet = OpenAI's gigantic GPT-3 hints at the limits of language models for AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200601081629/https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| arxivsáne = 2020-jıl 1-iyun | avtor = Ray| at = Tiernan| sáne = 2020-jıl 1-iyun | jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. GPT-3 sıyımlılıǵı Microsoft korporaciyasınıń Turing NLG modelinen on ese úlken, bul sol gezde belgili keyingi eń úlken NLP modeli.<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> Lambdalabs 2020-jıldaǵı jaǵday boyınsha GPT-3-ti jeke GPU-da oqıtıw ushın shama menen 4,6 million AQSH dolları hám 355 jıl jumsalatuǵın shıǵındı bahaladı<ref name="lambdalabs">{{Citation |last=Li |first=Chuan |title=OpenAI's GPT-3 Language Model: A Technical Overview | sáne =June 3, 2020 |url=https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |access-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327213811/https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |url-status=live |archive-date=March 27, 2023}}</ref>, parallel túrde kóbirek GPU qollanǵanda haqıyqıy oqıtıw waqtı azıraq. GPT-3 ushın ólshengen aldınnan oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınıń alpıs procenti 410 milliard bayt-jup kodlanǵan tokenlerdi qamtıytuǵın, [[Common Crawl]] filtrlengen versiyasınan ibarat. Onsha kórinbeytuǵın deupkikaciya Apache Spark's MinHashLSH qollandı. Basqa derekler: WebText2-den 19 alınǵan milliard token, bul ólshengen toplamnıń 22%, Books1-den 12 milliard token −88%, Books2-den 55 milliard token — 8% hám [[Wikipedia]]-dan 3 milliard token. GPT-3 júzlegen milliard sózler boyınsha oqıtıldı hám basqalar qatarında [[Css|CSS]], JSX hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-da [[Programmalastırıw|kodlawǵa]] da qábiletli. {| class="wikitable" |+GPT-3 trening maǵlıwmatları:  ![[Maǵlıwmatlar jıynaǵı]] !# tokenler !Proporciya <br />trening sheńberinde |- |Common Crawl | style="text-align:right; padding-left: 2em; padding-right: 2em;" |410 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |60% |- |WebText2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |19 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |22% |- |Books1 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |12 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Books2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |55 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Wikipedia | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3% |} GPT-3 oqıtıw maǵlıwmatları hár tárepleme bolǵanlıqtan, ol hár túrli til tapsırmaları ushın qosımsha oqıtıwdı talap etpeydi. Shınıǵıw maǵlıwmatlarında tosınnan toksik (zıyanlı) til bar hám GPT-3 oqıw maǵlıwmatlarına eliklew nátiyjesinde geyde toksik tildi jaratadı. Vashington universitetiniń izertlewi GPT-3 [[GPT-2]] hám CTRL uqsas [[tábiyiy tildi qayta islew]] modelleri menen salıstırılatuǵın toksik dárejede toksik til shıǵaratuǵının anıqladı. OpenAI GPT-3 payda etetuǵın toksik tildiń mólsherin sheklew ushın bir neshe strategiyalardı ámelge asırdı. Nátiyjesinde GPT-3 burınǵı GPT-1 modeli menen salıstırǵanda az toksik til shıǵardı, degen menen ol tolıǵı menen Wikipedia maǵlıwmatlarında oqıtılatuǵın CTRL Wiki menen salıstırǵanda toksik tildiń kóp áwladları menen toksikligi joqarı boldı<ref>{{Citation |last=Gehman |first=Samuel |title=REALTOXICITYPROMPTS: Evaluating Neural Toxic Degeneration in Language Models |date=16–20 November 2020 |pages=3356–3369 |publisher=Association for Computational Linguistics |arxiv=2009.11462 |last2=Gururangan |first2=Suchin |last3=Sap |first3=Maarten |last4=Choi |first4=Yejin |last5=Smith |first5=Noah A.}}</ref>. 2020-jıl 11 iyunda OpenAI [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] OpenAI-ge usı jańa texnologiyanıń «kúshleri menen sheklewlerin» izertlewge járdemlesiw ushın paydalanıwshıǵa qolaylı GPT-3 API — «mashinalıq oqıtıw qurallarınıń jıynaǵı»na kiriwdi soray alatuǵının járiyaladı<ref name="OpenAI_20200611">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/openai-api/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611150951/https://openai.com/blog/openai-api/| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref><ref name="techcrunch_20200601">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| bet = OpenAI makes an all-purpose API for its text-based AI capabilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027000059/https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | citata = If you've ever wanted to try out OpenAI's vaunted machine learning toolset, it just got a lot easier. The company has released an API that lets developers call its AI tools in on "virtually any English language task."}}</ref>. Shaqırıw bul API-de ádettegi bir qollanıw jaǵdayınıń ornına «hár qanday inglis tilindegi tapsırmanı» derlik orınlay alatuǵın ulıwma maqsetli «tekstti kirgiziw, tekst shıǵarıw» interfeysi bar ekenin táriyipledi<ref name="OpenAI_20200611" /> OpenAI GPT-3 API jeke erte shıǵarılımına kirgen bir paydalanıwshınıń aytıwınsha, GPT-3 bir neshe ápiwayı keńesler menen «tańqalarlıq úylesimli tekstti» jazıwda «júdá jaqsı» boldı.<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. Dáslepki eksperimentte AQSHtıń 80 subyektine qısqa ~200 sózlik maqalanı adamlar yamasa GPT-3 jazǵan ba, sonı anıqlaw soraldı. Qatnasıwshılar waqıttıń 52% durıs bahaladı, bul tosınnan boljawdan sál ǵana jaqsıraq. 2021-jıl 18-noyabrde OpenAI API-ge kiriw sheklewsiz bolatuǵınday jetkilikli qáwipsizlik ilajları engizilgenin xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| bet = OpenAI's API Now Available with No Waitlist| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195042/https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2021-jıl 18-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. OpenAI islep shıǵarıwshılarǵa OpenAI kontent siyasatına ámel etiwge járdemlesetuǵın kontentti moderaciyalaw quralı menen támiyinledi<ref>{{Web deregi | url = https://beta.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221223073027/https://beta.openai.com/| arxivsáne = 2022-jıl 23-dekabr | til = en| jumıs = beta.openai.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. 2022-jıl 22 yanvarda OpenAI óziniń eń jańa GPT-3 til modelleri (birge InstructGPT dep ataladı) endi API interfeysinde qollanılatuǵın ádepki til modeli ekenin járiyaladı. OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, InstructGPT kórsetpelerdi jaqsıraq orınlap, az dúzilgen faktlerdi generaciyalaw hám toksikligi az kontentti shıǵarıw arqalı paydalanıwshı niyetine jaqsıraq sáykeslendirilgen kontentti shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/instruction-following/| bet = Aligning Language Models to Follow Instructions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195041/https://openai.com/blog/instruction-following/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2022-jıl 27-yanvar | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. GPT-3 «adam bahalawshıları adam jazǵan maqalalardan ajıratıwǵa qıynalatuǵın jańalıqlar maqalaların jarata alatuǵınlıqtan» GPT-3 «til modelleriniń paydalı hám zıyanlı qosımshaların ilgeriletiw imkaniyatına» iye. 2020-jıl 28 maydaǵı maqalasında izertlewshiler «jalǵan informaciya, spam, fishing, nızamlı hám húkimetlik proceslerdi teris paydalanıw, jalataylıq akademiyalıq esse jazıw hám sociallıq injenerlik sıltawlardı» qamtıytuǵın GPT-3<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> itimal «zıyanlı tásirlerin» tolıǵı menen táriyipledi. Avtorlar qáwip-qáterdi azaytıw boyınsha izertlewlerge shaqırıw ushın usı qáwiplerge itibar beredi. GPT-3 nollik atıw hám az atıw (sonıń ishinde bir retlik) oqıwdı orınlawǵa qábiletli. 2022-jıl iyunda Almira Osmanovich Tunstrem GPT-3 ózi tuwralı maqalanıń tiykarǵı avtorı ekenin<ref name="Thunström 2022">{{Web deregi | url = https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| bet = We Asked GPT-3 to Write an Academic Paper about Itself — Then We Tried to Get It Published| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Thunström| at = Almira Osmanovic| sáne = 2022-jıl 30-iyun | jumıs = Scientific American| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>, olar onı járiyalawǵa usınǵanın hám onıń sholıwınıń juwmaqlanıwın kútiw waqtında aldınnan járiyalanǵanın jazdı<ref name="Transformer Thunström Steingrimsson 2022">{{Web deregi | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| bet = Can GPT-3 write an academic paper on itself, with minimal human input?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Transformer| at = Gpt Generative Pretrained| sáne = 2022-jıl 21-iyun | til = fr| jumıs = Archive ouverte HAL| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>. == GPT-3 modelleri == GPT-3 shańaraǵında kóplegen modeller bar, olardıń ayırımları basqalarǵa qaraǵanda hár túrli maqsetlerge xızmet etedi. OpenAI tárepinen járiyalanǵan dáslepki izertlew maqalasında olardıń tiykarǵı GPT-3 modeliniń 8 túrli ólshemderi bar ekenligi aytılǵan: {| class="wikitable" !Model atı !Parameterler !API atı |- |''GPT-3 Small'' |''125 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 Medium |350 M |ada |- |''GPT-3 Large'' |''760 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 XL |1.3 B |babbage |- |''GPT-3 2.7B'' |''2.7 B'' |''n/a'' |- |GPT-3 6.7B |6.7 B |curie |- |''GPT-3 13B'' |''13B'' |''n/a'' |- |GPT-3 175B |175B |davinci |} Modellerdiń yarımına API arqalı qoljetimli boladı, atap aytqanda GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B hám GPT-3-175b, olardı sáykesinshe ada, babbage, curie hám davinci dep atadı. API úlgileriniń ólshemin OpenAI dáslebinde ashpaǵanı menen, EleutherAI model ólshemleri menen API atları arasındaǵı salıstırıwdı 2021-jıl mayda járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.eleuther.ai/gpt3-model-sizes/| bet = On the Sizes of OpenAI API Models| avtor = Gao| at = Leo| sáne = 2021-jıl 24-may | jumıs = EleutherAI Blog| baspaxana = [[EleutherAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>. Bul model ólshemlerin keyin OpenAI bunı tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| jumıs = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>, biraq keyingi modellerdiń ólshemleri ashılǵan joq. '''[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator]] 3.5 (GPT-3.5)''' — 2022-jılı [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan GPT-3 modelleriniń kishi klası. 2022-jıl 15 martta OpenAI "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" atları menen redaktorlaw hám ornatıw imkaniyatları bar API-de GPT-3 hám Codex-tiń jańa versiyaların qoljetimli etti<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| bet = New GPT-3 Capabilities: Edit & Insert| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113234402/https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>. Bul modeller aldınǵı versiyalardan kóbirek qábiletli dep táriyipledi hám 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtıldı<ref name="auto">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. 2022-jıl 28 noyabrde OpenAI text-davinci-003-ti usındı<ref>{{Web deregi | url = https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| bet = Check out OpenAI's new text-davinci-003! Same underlying model as text-davinci-002 but more aligned. Would love to hear feedback about it! / Twitter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315114254/https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. 2022-jıl 30 noyabrde OpenAI bul modellerdi «GPT-3.5» seriyasına tiyisli dep ayta basladı<ref name="auto" /> hám GPT-3.5 seriyasındaǵı model boyınsha dál sazlanǵan ChatGPT-di shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>, OpenAI GPT-3-ke GPT-3.5-ti qospaydı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. === Modeller === Úsh model bar<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230506030813/https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| arxivsáne = 2023-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>: * Chat ** gpt-3.5-turbo * Text completion ** text-davinci-003 ** text-davinci-002 === GPT-3.5 aldınnan kóriw menen === 2023-jıl 10 aprelde OpenAI GPT-3.5 seriyası modeliniń GPT-3.5 Browsing (ALPHA) dep atalǵan jańa variyantın usındı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul jańalanǵan model óziniń aldınǵı "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" modelleriniń imkaniyatlarına tiykarlanǵan dep táriyipledi<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = Introducing GPT-3.5 Series: text-davinci-002 and code-davinci-002 Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli onlayn informaciyaǵa kiriw hám sholıw imkaniyatın qosıp aldı. Bul paydalanıwshı sorawlarına kóbirek dál hám jańalanǵan juwaplar beriwge alıp keldi.<ref name=":0" /> GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli 2021-jıl sentyabrge shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan, bul onıń 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan aldınǵı GPT-3.5 modellerine qaraǵanda kóbirek informaciyaǵa beredi. Model islep shıǵarıwshılar menen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] onlayn informaciyanı ónimli alıw hám sintezley alatuǵın jetilistirilgen [[tábiyiy tildi qayta islew]] quralın usınıwǵa háreket etti<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFtingetici2023">tingetici (April 10, 2023). </cite></ref>. Sholıw imkaniyatların ámelge asırıw ushın, OpenAI GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli jumıs waqtında tańlanǵan onlayn resurslarǵa kiriwge imkaniyat beretuǵın jańa API engizdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul imkaniyat paydalanıwshılarǵa sorawlar beriwge yamasa model oǵan qoljetimli eń sońǵı onlayn dereklerge tiykarlanǵan jańalanǵan, dál hám sáykes juwaplardı beredi dep kútiw arqalı informaciya sorawǵa imkaniyat beredi. 2023-jıl 27 aprelde OpenAI GPT Plus paydalanıwshıları ushın GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modelin hámmege qoljetimli etti. Bul kóbirek adamlardıń jańa imkaniyatlarǵa erisiwine imkaniyat berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://platform.openai.com/ "GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users"]. </cite></ref>. == Derekler == {{Reflist|30em|refs=<ref name="preprint">{{cite arXiv |first1=Tom B.|last1=Brown|first2=Benjamin|last2=Mann|last3=Ryder|last25=Chess|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|first26=Jack|first25=Benjamin|last26=Clark|last19=Winter|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|first19=Clemens|first18=Jeffrey|first3=Nick|last10=Askell|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|first10=Amanda|last18=Wu|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M. |eprint=2005.14165 |title=Language Models are Few-Shot Learners | sáne =28 May 2020 |class=cs.CL }}</ref>}} {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] ihk0u4so1gdwtlybahb2f8el2n00a56 265499 265489 2026-08-03T07:34:14Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265499 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3 (GPT-3)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 3)'' — 2020-jılı [[OpenAI]] tárepinen shıǵarılǵan [[úlken til modeli]]. Óziniń aldınǵı versiyası [[GPT-2]] sıyaqlı<ref name="OpenAI_Radford_20200611" /> bul tereń neyron tarmaǵınıń tek dekoderge arnalǵan [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator modeli]], ol «itibar beriw» dep atalatuǵın usıl menen qaytalanıw hám konvulsiyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalardı almastıradı. Bul itibar beriw mexanizmi modelge eń aktual dep boljanǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar beriwge imkaniyat beredi. GPT-3 175 milliard parametrge iye, olardıń hárqaysısı 16 bitlik dállik penen, 350 GB yadtı talap etedi, sebebi hárbir parametr 2 bayttı aladı. Onıń kontekstlik ayna ólshemi 2048 tokeni bar hám kóplegen tapsırmalarda kúshlik «nollik atıw» oqıw qábiletlerin kórsetti<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2020-jıl 22 sentyabrde [[Microsoft]] tek GPT-3 licenziyasın alǵanın járiyaladı. Basqalar ele de hámmege ashıq API-den nátiyje ala aladı, biraq tek Microsoft korporaciyası tiykarǵı [[til modeli]]ne kiriw huqıqına iye. == Fon == The Economist maǵlıwmatlarınsha, jetilistirilgen algoritmler, quwatlıraq kompyuterler hám cifrlastırılǵan material sanınıń jaqında kóbeyiwi [[mashinalıq oqıtıw]]daǵı revolyuciyanı kúsheytti. 2010-jılları jańa texnikalar «tapsırmalardı tez jaqsılawǵa», sonıń ishinde til menen manipulyaciyalawǵa alıp keldi<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist| sáne =June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}</ref>. Programmalıq támiynat modelleri «miydiń neyron arxitekturasına sáykes ... bos túrde qurılǵan» mıńlaǵan yamasa millionlaǵan mısallardı paydalanıw arqalı úyreniwge oqıtıladı<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist|date=June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in "An understanding of AI's limitations is starting to sink in"]. </cite></ref>. [[Tábiyiy tildi qayta islew]]de (NLP) qollanılatuǵın arxitekturalardıń biri 2017-jılı engizilgen tereń oqıtıw modeline tiykarlanǵan neyron tarmaq − [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturası]]. Tekstli kirgiziwdi qayta islewge, qazıp alıwǵa, shólkemlestiriwge, baylanıstırıwǵa hám qarama-qarsı qoyıwǵa, sonday-aq sorawlarǵa durıs juwap beriwge uqıplı bir qatar NLP sistemaları bar<ref name="thomsonreuters_nd">{{Web deregi | url = https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| bet = Natural Language Processing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200822144104/https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| arxivsáne = 2020-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2018-jıl 11-iyun kúni OpenAI izertlewshileri menen injenerleri birinshi [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] ([[GPT]]) — [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqlarında]] úlken hám hár túrli [[Tekst korpusı|tekstli korpus]] penen aldınnan oqıtılǵan, keyin anıq wazıypaǵa baǵdarlanıw ushın diskriminativ túrde dál sazlanǵan, generativ [[úlken til modeli]] túrin usınıs etetuǵın maqala járiyaladı. GPT modelleri [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorǵa]] tiykarlanǵan tereń oqıtıw neyron tarmaq arxitekturaları. Burın, eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri kóbinese qol menen belgilengen [[maǵlıwmat]]lardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı qollanǵan, bul júdá úlken til modellerin oqıtıw qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (June 11, 2018). </cite></ref>. Birinshi [[GPT]] modeli "[[GPT-1]]" dep atalǵan hám onnan keyin 2019-jıl fevralda "[[GPT-2]]" shıǵarıldı. Aldınǵısınan tikkeley masshtabta rawajlanǵan, GPT-2-niń parametrler sanı da, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń ólshemi de on esege ósti. Onıń 1,5 milliard parametrleri bar edi hám ol 8 million veb-betten ibarat maǵlıwmatlar jıynaǵında oqıtılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Archived copy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel }}</ref>. 2020-jıl fevralda Microsoft korporaciyası óziniń Turing Natural Language Generation (T-NLG) versiyasın usındı, olar «17 milliard parametr menen járiyalanǵan eń úlken til modeli» dep málimledi Ol tekstlerdi ulıwmalastırıw menen sorawlarǵa juwap beriwdi qosqanda, hár túrli tapsırmalardı orınlawda hár qanday til modeline qaraǵanda jaqsı orınladı. == Trening hám imkaniyatlar == '''GPT-3 tárepinen jazılǵan pedagogika haqqında studentlik esse úlgisi:''' «Oqıtıw stiliniń» konstrukciyası mashqalalıq bolıp tabıladı, óytkeni ol oqıtıw stilleriniń qáliplesiw proceslerin itibarǵa almaydı. Ayırım studentler belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı, óytkeni olardıń belgili bir tájiriybeleri bar. Basqaları ózleriniń úyreniw mútájliklerine jaqsı sáykes kelmegen úyreniw ortalıǵına beyimlesiwge háreket etiw arqalı belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı. Aqırǵı jaǵdayda, biz úyreniw stiliniń, ortalıq faktorlardıń hám jeke faktorlardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám olardıń qalay úyreniwimizge hám biz basqarıp atırǵan úyreniw túrlerine qalay tásir etetuǵının túsiniwimiz kerek. 2020-jıl 28 mayda OpenAI-degi 31 injener hám izertlewshiler toparı GPT-3-tiń jetiskenliklerin hám rawajlanıwı «zamanagóy til modeliniń» úshinshi áwladın táriyipleytuǵın [[arXiv]] preprintin járiyaladı. Topar GPT-3-tiń sıyımlılıǵın aldınǵı versiyası, GPT-2-ge qaraǵanda eki esege joqarı arttırdı<ref name="gpt2-with-quote">{{Web deregi | url = https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Language Models are Unsupervised Multitask Learners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212223916/https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr | citata = "GPT-2, is a 1.5B parameter Transformer"}}</ref>, bul GPT-3-ti hazirgi waqıttaǵı eń iri siyrek emes til modeline aylandırdı  GPT-3 strukturalıq jaqtan aldınǵısına uqsas bolǵanlıqtan, onıń úlken dálligi onıń joqarı sıyımlılıǵı menen hám parametrlerdiń kóp sanı menen baylanıslı<ref name="ZDNet_Tiernan_20200601">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| bet = OpenAI's gigantic GPT-3 hints at the limits of language models for AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200601081629/https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| arxivsáne = 2020-jıl 1-iyun | avtor = Ray| at = Tiernan| sáne = 2020-jıl 1-iyun | jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. GPT-3 sıyımlılıǵı Microsoft korporaciyasınıń Turing NLG modelinen on ese úlken, bul sol gezde belgili keyingi eń úlken NLP modeli.<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> Lambdalabs 2020-jıldaǵı jaǵday boyınsha GPT-3-ti jeke GPU-da oqıtıw ushın shama menen 4,6 million AQSH dolları hám 355 jıl jumsalatuǵın shıǵındı bahaladı<ref name="lambdalabs">{{Citation |last=Li |first=Chuan |title=OpenAI's GPT-3 Language Model: A Technical Overview | sáne =June 3, 2020 |url=https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |access-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327213811/https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |url-status=live |archive-date=March 27, 2023}}</ref>, parallel túrde kóbirek GPU qollanǵanda haqıyqıy oqıtıw waqtı azıraq. GPT-3 ushın ólshengen aldınnan oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınıń alpıs procenti 410 milliard bayt-jup kodlanǵan tokenlerdi qamtıytuǵın, [[Common Crawl]] filtrlengen versiyasınan ibarat. Onsha kórinbeytuǵın deupkikaciya Apache Spark's MinHashLSH qollandı. Basqa derekler: WebText2-den 19 alınǵan milliard token, bul ólshengen toplamnıń 22%, Books1-den 12 milliard token −88%, Books2-den 55 milliard token — 8% hám [[Wikipedia]]-dan 3 milliard token. GPT-3 júzlegen milliard sózler boyınsha oqıtıldı hám basqalar qatarında [[Css|CSS]], JSX hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-da [[Programmalastırıw|kodlawǵa]] da qábiletli. {| class="wikitable" |+GPT-3 trening maǵlıwmatları:  ![[Maǵlıwmatlar jıynaǵı]] !# tokenler !Proporciya <br />trening sheńberinde |- |Common Crawl | style="text-align:right; padding-left: 2em; padding-right: 2em;" |410 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |60% |- |WebText2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |19 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |22% |- |Books1 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |12 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Books2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |55 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Wikipedia | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3% |} GPT-3 oqıtıw maǵlıwmatları hár tárepleme bolǵanlıqtan, ol hár túrli til tapsırmaları ushın qosımsha oqıtıwdı talap etpeydi. Shınıǵıw maǵlıwmatlarında tosınnan toksik (zıyanlı) til bar hám GPT-3 oqıw maǵlıwmatlarına eliklew nátiyjesinde geyde toksik tildi jaratadı. Vashington universitetiniń izertlewi GPT-3 [[GPT-2]] hám CTRL uqsas [[tábiyiy tildi qayta islew]] modelleri menen salıstırılatuǵın toksik dárejede toksik til shıǵaratuǵının anıqladı. OpenAI GPT-3 payda etetuǵın toksik tildiń mólsherin sheklew ushın bir neshe strategiyalardı ámelge asırdı. Nátiyjesinde GPT-3 burınǵı GPT-1 modeli menen salıstırǵanda az toksik til shıǵardı, degen menen ol tolıǵı menen Wikipedia maǵlıwmatlarında oqıtılatuǵın CTRL Wiki menen salıstırǵanda toksik tildiń kóp áwladları menen toksikligi joqarı boldı<ref>{{Citation |last=Gehman |first=Samuel |title=REALTOXICITYPROMPTS: Evaluating Neural Toxic Degeneration in Language Models |date=16–20 November 2020 |pages=3356–3369 |publisher=Association for Computational Linguistics |arxiv=2009.11462 |last2=Gururangan |first2=Suchin |last3=Sap |first3=Maarten |last4=Choi |first4=Yejin |last5=Smith |first5=Noah A.}}</ref>. 2020-jıl 11 iyunda OpenAI [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] OpenAI-ge usı jańa texnologiyanıń «kúshleri menen sheklewlerin» izertlewge járdemlesiw ushın paydalanıwshıǵa qolaylı GPT-3 API — «mashinalıq oqıtıw qurallarınıń jıynaǵı»na kiriwdi soray alatuǵının járiyaladı<ref name="OpenAI_20200611">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/openai-api/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611150951/https://openai.com/blog/openai-api/| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref><ref name="techcrunch_20200601">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| bet = OpenAI makes an all-purpose API for its text-based AI capabilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027000059/https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | citata = If you've ever wanted to try out OpenAI's vaunted machine learning toolset, it just got a lot easier. The company has released an API that lets developers call its AI tools in on "virtually any English language task."}}</ref>. Shaqırıw bul API-de ádettegi bir qollanıw jaǵdayınıń ornına «hár qanday inglis tilindegi tapsırmanı» derlik orınlay alatuǵın ulıwma maqsetli «tekstti kirgiziw, tekst shıǵarıw» interfeysi bar ekenin táriyipledi<ref name="OpenAI_20200611" /> OpenAI GPT-3 API jeke erte shıǵarılımına kirgen bir paydalanıwshınıń aytıwınsha, GPT-3 bir neshe ápiwayı keńesler menen «tańqalarlıq úylesimli tekstti» jazıwda «júdá jaqsı» boldı.<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. Dáslepki eksperimentte AQSHtıń 80 subyektine qısqa ~200 sózlik maqalanı adamlar yamasa GPT-3 jazǵan ba, sonı anıqlaw soraldı. Qatnasıwshılar waqıttıń 52% durıs bahaladı, bul tosınnan boljawdan sál ǵana jaqsıraq. 2021-jıl 18-noyabrde OpenAI API-ge kiriw sheklewsiz bolatuǵınday jetkilikli qáwipsizlik ilajları engizilgenin xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| bet = OpenAI's API Now Available with No Waitlist| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195042/https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2021-jıl 18-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. OpenAI islep shıǵarıwshılarǵa OpenAI kontent siyasatına ámel etiwge járdemlesetuǵın kontentti moderaciyalaw quralı menen támiyinledi<ref>{{Web deregi | url = https://beta.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221223073027/https://beta.openai.com/| arxivsáne = 2022-jıl 23-dekabr | til = en| jumıs = beta.openai.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. 2022-jıl 22 yanvarda OpenAI óziniń eń jańa GPT-3 til modelleri (birge InstructGPT dep ataladı) endi API interfeysinde qollanılatuǵın ádepki til modeli ekenin járiyaladı. OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, InstructGPT kórsetpelerdi jaqsıraq orınlap, az dúzilgen faktlerdi generaciyalaw hám toksikligi az kontentti shıǵarıw arqalı paydalanıwshı niyetine jaqsıraq sáykeslendirilgen kontentti shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/instruction-following/| bet = Aligning Language Models to Follow Instructions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195041/https://openai.com/blog/instruction-following/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2022-jıl 27-yanvar | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. GPT-3 «adam bahalawshıları adam jazǵan maqalalardan ajıratıwǵa qıynalatuǵın jańalıqlar maqalaların jarata alatuǵınlıqtan» GPT-3 «til modelleriniń paydalı hám zıyanlı qosımshaların ilgeriletiw imkaniyatına» iye. 2020-jıl 28 maydaǵı maqalasında izertlewshiler «jalǵan informaciya, spam, fishing, nızamlı hám húkimetlik proceslerdi teris paydalanıw, jalataylıq akademiyalıq esse jazıw hám sociallıq injenerlik sıltawlardı» qamtıytuǵın GPT-3<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> itimal «zıyanlı tásirlerin» tolıǵı menen táriyipledi. Avtorlar qáwip-qáterdi azaytıw boyınsha izertlewlerge shaqırıw ushın usı qáwiplerge itibar beredi. GPT-3 nollik atıw hám az atıw (sonıń ishinde bir retlik) oqıwdı orınlawǵa qábiletli. 2022-jıl iyunda Almira Osmanovich Tunstrem GPT-3 ózi tuwralı maqalanıń tiykarǵı avtorı ekenin<ref name="Thunström 2022">{{Web deregi | url = https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| bet = We Asked GPT-3 to Write an Academic Paper about Itself — Then We Tried to Get It Published| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Thunström| at = Almira Osmanovic| sáne = 2022-jıl 30-iyun | jumıs = Scientific American| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>, olar onı járiyalawǵa usınǵanın hám onıń sholıwınıń juwmaqlanıwın kútiw waqtında aldınnan járiyalanǵanın jazdı<ref name="Transformer Thunström Steingrimsson 2022">{{Web deregi | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| bet = Can GPT-3 write an academic paper on itself, with minimal human input?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Transformer| at = Gpt Generative Pretrained| sáne = 2022-jıl 21-iyun | til = fr| jumıs = Archive ouverte HAL| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>. == GPT-3 modelleri == GPT-3 shańaraǵında kóplegen modeller bar, olardıń ayırımları basqalarǵa qaraǵanda hár túrli maqsetlerge xızmet etedi. OpenAI tárepinen járiyalanǵan dáslepki izertlew maqalasında olardıń tiykarǵı GPT-3 modeliniń 8 túrli ólshemderi bar ekenligi aytılǵan: {| class="wikitable" !Model atı !Parameterler !API atı |- |''GPT-3 Small'' |''125 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 Medium |350 M |ada |- |''GPT-3 Large'' |''760 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 XL |1.3 B |babbage |- |''GPT-3 2.7B'' |''2.7 B'' |''n/a'' |- |GPT-3 6.7B |6.7 B |curie |- |''GPT-3 13B'' |''13B'' |''n/a'' |- |GPT-3 175B |175B |davinci |} Modellerdiń yarımına API arqalı qoljetimli boladı, atap aytqanda GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B hám GPT-3-175b, olardı sáykesinshe ada, babbage, curie hám davinci dep atadı. API úlgileriniń ólshemin OpenAI dáslebinde ashpaǵanı menen, EleutherAI model ólshemleri menen API atları arasındaǵı salıstırıwdı 2021-jıl mayda járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.eleuther.ai/gpt3-model-sizes/| bet = On the Sizes of OpenAI API Models| avtor = Gao| at = Leo| sáne = 2021-jıl 24-may | jumıs = EleutherAI Blog| baspaxana = [[EleutherAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>. Bul model ólshemlerin keyin OpenAI bunı tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| jumıs = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>, biraq keyingi modellerdiń ólshemleri ashılǵan joq. '''[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator]] 3.5 (GPT-3.5)''' — 2022-jılı [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan GPT-3 modelleriniń kishi klası. 2022-jıl 15 martta OpenAI "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" atları menen redaktorlaw hám ornatıw imkaniyatları bar API-de GPT-3 hám Codex-tiń jańa versiyaların qoljetimli etti<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| bet = New GPT-3 Capabilities: Edit & Insert| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113234402/https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>. Bul modeller aldınǵı versiyalardan kóbirek qábiletli dep táriyipledi hám 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtıldı<ref name="auto">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. 2022-jıl 28 noyabrde OpenAI text-davinci-003-ti usındı<ref>{{Web deregi | url = https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| bet = Check out OpenAI's new text-davinci-003! Same underlying model as text-davinci-002 but more aligned. Would love to hear feedback about it! / Twitter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315114254/https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. 2022-jıl 30 noyabrde OpenAI bul modellerdi «GPT-3.5» seriyasına tiyisli dep ayta basladı<ref name="auto" /> hám GPT-3.5 seriyasındaǵı model boyınsha dál sazlanǵan ChatGPT-di shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>, OpenAI GPT-3-ke GPT-3.5-ti qospaydı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. === Modeller === Úsh model bar<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230506030813/https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| arxivsáne = 2023-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>: * Chat ** gpt-3.5-turbo * Text completion ** text-davinci-003 ** text-davinci-002 === GPT-3.5 aldınnan kóriw menen === 2023-jıl 10 aprelde OpenAI GPT-3.5 seriyası modeliniń GPT-3.5 Browsing (ALPHA) dep atalǵan jańa variyantın usındı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul jańalanǵan model óziniń aldınǵı "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" modelleriniń imkaniyatlarına tiykarlanǵan dep táriyipledi<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = Introducing GPT-3.5 Series: text-davinci-002 and code-davinci-002 Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli onlayn informaciyaǵa kiriw hám sholıw imkaniyatın qosıp aldı. Bul paydalanıwshı sorawlarına kóbirek dál hám jańalanǵan juwaplar beriwge alıp keldi.<ref name=":0" /> GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli 2021-jıl sentyabrge shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan, bul onıń 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan aldınǵı GPT-3.5 modellerine qaraǵanda kóbirek informaciyaǵa beredi. Model islep shıǵarıwshılar menen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] onlayn informaciyanı ónimli alıw hám sintezley alatuǵın jetilistirilgen [[tábiyiy tildi qayta islew]] quralın usınıwǵa háreket etti<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFtingetici2023">tingetici (April 10, 2023). </cite></ref>. Sholıw imkaniyatların ámelge asırıw ushın, OpenAI GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli jumıs waqtında tańlanǵan onlayn resurslarǵa kiriwge imkaniyat beretuǵın jańa API engizdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul imkaniyat paydalanıwshılarǵa sorawlar beriwge yamasa model oǵan qoljetimli eń sońǵı onlayn dereklerge tiykarlanǵan jańalanǵan, dál hám sáykes juwaplardı beredi dep kútiw arqalı informaciya sorawǵa imkaniyat beredi. 2023-jıl 27 aprelde OpenAI GPT Plus paydalanıwshıları ushın GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modelin hámmege qoljetimli etti. Bul kóbirek adamlardıń jańa imkaniyatlarǵa erisiwine imkaniyat berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://platform.openai.com/ "GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users"]. </cite></ref>. == Derekler == {{Reflist|30em|refs=<ref name="preprint">{{cite arXiv |first1=Tom B.|last1=Brown|first2=Benjamin|last2=Mann|last3=Ryder|last25=Chess|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|first26=Jack|first25=Benjamin|last26=Clark|last19=Winter|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|first19=Clemens|first18=Jeffrey|first3=Nick|last10=Askell|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|first10=Amanda|last18=Wu|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M. |eprint=2005.14165 |title=Language Models are Few-Shot Learners | sáne =28 May 2020 |class=cs.CL }}</ref>}} {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] mvxru438ge9m7d9zv0u3ng37i8c6j0p 265511 265499 2026-08-03T07:39:31Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265511 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3 (GPT-3)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 3)'' — 2020-jılı [[OpenAI]] tárepinen shıǵarılǵan [[úlken til modeli]]. Óziniń aldınǵı versiyası [[GPT-2]] sıyaqlı<ref name="OpenAI_Radford_20200611" /> bul tereń neyron tarmaǵınıń tek dekoderge arnalǵan [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator modeli]], ol «itibar beriw» dep atalatuǵın usıl menen qaytalanıw hám konvulsiyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalardı almastıradı. Bul itibar beriw mexanizmi modelge eń aktual dep boljanǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar beriwge imkaniyat beredi. GPT-3 175 milliard parametrge iye, olardıń hárqaysısı 16 bitlik dállik penen, 350 GB yadtı talap etedi, sebebi hárbir parametr 2 bayttı aladı. Onıń kontekstlik ayna ólshemi 2048 tokeni bar hám kóplegen tapsırmalarda kúshlik «nollik atıw» oqıw qábiletlerin kórsetti<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2020-jıl 22 sentyabrde [[Microsoft]] tek GPT-3 licenziyasın alǵanın járiyaladı. Basqalar ele de hámmege ashıq API-den nátiyje ala aladı, biraq tek Microsoft korporaciyası tiykarǵı [[til modeli]]ne kiriw huqıqına iye. == Fon == The Economist maǵlıwmatlarınsha, jetilistirilgen algoritmler, quwatlıraq kompyuterler hám cifrlastırılǵan material sanınıń jaqında kóbeyiwi [[mashinalıq oqıtıw]]daǵı revolyuciyanı kúsheytti. 2010-jılları jańa texnikalar «tapsırmalardı tez jaqsılawǵa», sonıń ishinde til menen manipulyaciyalawǵa alıp keldi<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist| sáne =June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}</ref>. Programmalıq támiynat modelleri «miydiń neyron arxitekturasına sáykes ... bos túrde qurılǵan» mıńlaǵan yamasa millionlaǵan mısallardı paydalanıw arqalı úyreniwge oqıtıladı<ref name="theeconomist_20200611">{{Cite news|issn=0013-0613|title=An understanding of AI's limitations is starting to sink in|newspaper=The Economist|date=June 11, 2020|access-date=July 31, 2020|url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.economist.com/technology-quarterly/2020/06/11/an-understanding-of-ais-limitations-is-starting-to-sink-in "An understanding of AI's limitations is starting to sink in"]. </cite></ref>. [[Tábiyiy tildi qayta islew]]de (NLP) qollanılatuǵın arxitekturalardıń biri 2017-jılı engizilgen tereń oqıtıw modeline tiykarlanǵan neyron tarmaq − [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturası]]. Tekstli kirgiziwdi qayta islewge, qazıp alıwǵa, shólkemlestiriwge, baylanıstırıwǵa hám qarama-qarsı qoyıwǵa, sonday-aq sorawlarǵa durıs juwap beriwge uqıplı bir qatar NLP sistemaları bar<ref name="thomsonreuters_nd">{{Web deregi | url = https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| bet = Natural Language Processing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200822144104/https://www.thomsonreuters.com/en/artificial-intelligence/natural-language-processing.html| arxivsáne = 2020-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. 2018-jıl 11-iyun kúni OpenAI izertlewshileri menen injenerleri birinshi [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] ([[GPT]]) — [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaqlarında]] úlken hám hár túrli [[Tekst korpusı|tekstli korpus]] penen aldınnan oqıtılǵan, keyin anıq wazıypaǵa baǵdarlanıw ushın diskriminativ túrde dál sazlanǵan, generativ [[úlken til modeli]] túrin usınıs etetuǵın maqala járiyaladı. GPT modelleri [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformatorǵa]] tiykarlanǵan tereń oqıtıw neyron tarmaq arxitekturaları. Burın, eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri kóbinese qol menen belgilengen [[maǵlıwmat]]lardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı qollanǵan, bul júdá úlken til modellerin oqıtıw qımbat hám waqıttı talap etedi<ref name="OpenAI_Radford_20200611">{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRadfordNarasimhanSalimansSutskever2018">Radford, Alec; Narasimhan, Karthik; Salimans, Tim; Sutskever, Ilya (June 11, 2018). </cite></ref>. Birinshi [[GPT]] modeli "[[GPT-1]]" dep atalǵan hám onnan keyin 2019-jıl fevralda "[[GPT-2]]" shıǵarıldı. Aldınǵısınan tikkeley masshtabta rawajlanǵan, GPT-2-niń parametrler sanı da, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń ólshemi de on esege ósti. Onıń 1,5 milliard parametrleri bar edi hám ol 8 million veb-betten ibarat maǵlıwmatlar jıynaǵında oqıtılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Archived copy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel }}</ref>. 2020-jıl fevralda Microsoft korporaciyası óziniń Turing Natural Language Generation (T-NLG) versiyasın usındı, olar «17 milliard parametr menen járiyalanǵan eń úlken til modeli» dep málimledi Ol tekstlerdi ulıwmalastırıw menen sorawlarǵa juwap beriwdi qosqanda, hár túrli tapsırmalardı orınlawda hár qanday til modeline qaraǵanda jaqsı orınladı. == Trening hám imkaniyatlar == '''GPT-3 tárepinen jazılǵan pedagogika haqqında studentlik esse úlgisi:''' «Oqıtıw stiliniń» konstrukciyası mashqalalıq bolıp tabıladı, óytkeni ol oqıtıw stilleriniń qáliplesiw proceslerin itibarǵa almaydı. Ayırım studentler belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı, óytkeni olardıń belgili bir tájiriybeleri bar. Basqaları ózleriniń úyreniw mútájliklerine jaqsı sáykes kelmegen úyreniw ortalıǵına beyimlesiwge háreket etiw arqalı belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı. Aqırǵı jaǵdayda, biz úyreniw stiliniń, ortalıq faktorlardıń hám jeke faktorlardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám olardıń qalay úyreniwimizge hám biz basqarıp atırǵan úyreniw túrlerine qalay tásir etetuǵının túsiniwimiz kerek. 2020-jıl 28 mayda OpenAI-degi 31 injener hám izertlewshiler toparı GPT-3-tiń jetiskenliklerin hám rawajlanıwı «zamanagóy til modeliniń» úshinshi áwladın táriyipleytuǵın [[arXiv]] preprintin járiyaladı. Topar GPT-3-tiń sıyımlılıǵın aldınǵı versiyası, GPT-2-ge qaraǵanda eki esege joqarı arttırdı<ref name="gpt2-with-quote">{{Web deregi | url = https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Language Models are Unsupervised Multitask Learners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212223916/https://d4mucfpksywv.cloudfront.net/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr | citata = "GPT-2, is a 1.5B parameter Transformer"}}</ref>, bul GPT-3-ti hazirgi waqıttaǵı eń iri siyrek emes til modeline aylandırdı  GPT-3 strukturalıq jaqtan aldınǵısına uqsas bolǵanlıqtan, onıń úlken dálligi onıń joqarı sıyımlılıǵı menen hám parametrlerdiń kóp sanı menen baylanıslı<ref name="ZDNet_Tiernan_20200601">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| bet = OpenAI's gigantic GPT-3 hints at the limits of language models for AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200601081629/https://www.zdnet.com/article/openais-gigantic-gpt-3-hints-at-the-limits-of-language-models-for-ai/| arxivsáne = 2020-jıl 1-iyun | avtor = Ray| at = Tiernan| sáne = 2020-jıl 1-iyun | jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. GPT-3 sıyımlılıǵı Microsoft korporaciyasınıń Turing NLG modelinen on ese úlken, bul sol gezde belgili keyingi eń úlken NLP modeli.<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> Lambdalabs 2020-jıldaǵı jaǵday boyınsha GPT-3-ti jeke GPU-da oqıtıw ushın shama menen 4,6 million AQSH dolları hám 355 jıl jumsalatuǵın shıǵındı bahaladı<ref name="lambdalabs">{{Citation |last=Li |first=Chuan |title=OpenAI's GPT-3 Language Model: A Technical Overview | sáne =June 3, 2020 |url=https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |access-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327213811/https://lambdalabs.com/blog/demystifying-gpt-3 |url-status=live |archive-date=March 27, 2023}}</ref>, parallel túrde kóbirek GPU qollanǵanda haqıyqıy oqıtıw waqtı azıraq. GPT-3 ushın ólshengen aldınnan oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınıń alpıs procenti 410 milliard bayt-jup kodlanǵan tokenlerdi qamtıytuǵın, [[Common Crawl]] filtrlengen versiyasınan ibarat. Onsha kórinbeytuǵın deupkikaciya Apache Spark's MinHashLSH qollandı. Basqa derekler: WebText2-den 19 alınǵan milliard token, bul ólshengen toplamnıń 22%, Books1-den 12 milliard token −88%, Books2-den 55 milliard token — 8% hám [[Wikipedia]]-dan 3 milliard token. GPT-3 júzlegen milliard sózler boyınsha oqıtıldı hám basqalar qatarında [[Css|CSS]], JSX hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-da [[Programmalastırıw|kodlawǵa]] da qábiletli. {| class="wikitable" |+GPT-3 trening maǵlıwmatları:  ![[Maǵlıwmatlar jıynaǵı]] !# tokenler !Proporciya <br />trening sheńberinde |- |Common Crawl | style="text-align:right; padding-left: 2em; padding-right: 2em;" |410 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |60% |- |WebText2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |19 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |22% |- |Books1 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |12 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Books2 | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |55 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |8% |- |Wikipedia | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3 mlrd | style="text-align:right; padding-right: 2em;" |3% |} GPT-3 oqıtıw maǵlıwmatları hár tárepleme bolǵanlıqtan, ol hár túrli til tapsırmaları ushın qosımsha oqıtıwdı talap etpeydi. Shınıǵıw maǵlıwmatlarında tosınnan toksik (zıyanlı) til bar hám GPT-3 oqıw maǵlıwmatlarına eliklew nátiyjesinde geyde toksik tildi jaratadı. Vashington universitetiniń izertlewi GPT-3 [[GPT-2]] hám CTRL uqsas [[tábiyiy tildi qayta islew]] modelleri menen salıstırılatuǵın toksik dárejede toksik til shıǵaratuǵının anıqladı. OpenAI GPT-3 payda etetuǵın toksik tildiń mólsherin sheklew ushın bir neshe strategiyalardı ámelge asırdı. Nátiyjesinde GPT-3 burınǵı GPT-1 modeli menen salıstırǵanda az toksik til shıǵardı, degen menen ol tolıǵı menen Wikipedia maǵlıwmatlarında oqıtılatuǵın CTRL Wiki menen salıstırǵanda toksik tildiń kóp áwladları menen toksikligi joqarı boldı<ref>{{Citation |last=Gehman |first=Samuel |title=REALTOXICITYPROMPTS: Evaluating Neural Toxic Degeneration in Language Models |date=16–20 November 2020 |pages=3356–3369 |publisher=Association for Computational Linguistics |arxiv=2009.11462 |last2=Gururangan |first2=Suchin |last3=Sap |first3=Maarten |last4=Choi |first4=Yejin |last5=Smith |first5=Noah A.}}</ref>. 2020-jıl 11 iyunda OpenAI [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] OpenAI-ge usı jańa texnologiyanıń «kúshleri menen sheklewlerin» izertlewge járdemlesiw ushın paydalanıwshıǵa qolaylı GPT-3 API — «mashinalıq oqıtıw qurallarınıń jıynaǵı»na kiriwdi soray alatuǵının járiyaladı<ref name="OpenAI_20200611">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/openai-api/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200611150951/https://openai.com/blog/openai-api/| arxivsáne = 2020-jıl 11-iyun | sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref><ref name="techcrunch_20200601">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| bet = OpenAI makes an all-purpose API for its text-based AI capabilities| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027000059/https://techcrunch.com/2020/06/11/openai-makes-an-all-purpose-api-for-its-text-based-ai-capabilities/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2020-jıl 11-iyun | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | citata = If you've ever wanted to try out OpenAI's vaunted machine learning toolset, it just got a lot easier. The company has released an API that lets developers call its AI tools in on "virtually any English language task."}}</ref>. Shaqırıw bul API-de ádettegi bir qollanıw jaǵdayınıń ornına «hár qanday inglis tilindegi tapsırmanı» derlik orınlay alatuǵın ulıwma maqsetli «tekstti kirgiziw, tekst shıǵarıw» interfeysi bar ekenin táriyipledi<ref name="OpenAI_20200611" /> OpenAI GPT-3 API jeke erte shıǵarılımına kirgen bir paydalanıwshınıń aytıwınsha, GPT-3 bir neshe ápiwayı keńesler menen «tańqalarlıq úylesimli tekstti» jazıwda «júdá jaqsı» boldı.<ref name="Arram_20200709">{{Web deregi | url = https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| bet = GPT-3: An AI that's eerily good at writing almost anything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200720192137/https://arr.am/2020/07/09/gpt-3-an-ai-thats-eerily-good-at-writing-almost-anything/| arxivsáne = 2020-jıl 20-iyul | avtor = Arram| sáne = 2020-jıl 9-iyul | jumıs = Arram Sabeti| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul }}</ref>. Dáslepki eksperimentte AQSHtıń 80 subyektine qısqa ~200 sózlik maqalanı adamlar yamasa GPT-3 jazǵan ba, sonı anıqlaw soraldı. Qatnasıwshılar waqıttıń 52% durıs bahaladı, bul tosınnan boljawdan sál ǵana jaqsıraq. 2021-jıl 18-noyabrde OpenAI API-ge kiriw sheklewsiz bolatuǵınday jetkilikli qáwipsizlik ilajları engizilgenin xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| bet = OpenAI's API Now Available with No Waitlist| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195042/https://openai.com/blog/api-no-waitlist/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2021-jıl 18-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. OpenAI islep shıǵarıwshılarǵa OpenAI kontent siyasatına ámel etiwge járdemlesetuǵın kontentti moderaciyalaw quralı menen támiyinledi<ref>{{Web deregi | url = https://beta.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221223073027/https://beta.openai.com/| arxivsáne = 2022-jıl 23-dekabr | til = en| jumıs = beta.openai.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. 2022-jıl 22 yanvarda OpenAI óziniń eń jańa GPT-3 til modelleri (birge InstructGPT dep ataladı) endi API interfeysinde qollanılatuǵın ádepki til modeli ekenin járiyaladı. OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, InstructGPT kórsetpelerdi jaqsıraq orınlap, az dúzilgen faktlerdi generaciyalaw hám toksikligi az kontentti shıǵarıw arqalı paydalanıwshı niyetine jaqsıraq sáykeslendirilgen kontentti shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/instruction-following/| bet = Aligning Language Models to Follow Instructions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221105195041/https://openai.com/blog/instruction-following/| arxivsáne = 2022-jıl 5-noyabr | sáne = 2022-jıl 27-yanvar | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. GPT-3 «adam bahalawshıları adam jazǵan maqalalardan ajıratıwǵa qıynalatuǵın jańalıqlar maqalaların jarata alatuǵınlıqtan» GPT-3 «til modelleriniń paydalı hám zıyanlı qosımshaların ilgeriletiw imkaniyatına» iye. 2020-jıl 28 maydaǵı maqalasında izertlewshiler «jalǵan informaciya, spam, fishing, nızamlı hám húkimetlik proceslerdi teris paydalanıw, jalataylıq akademiyalıq esse jazıw hám sociallıq injenerlik sıltawlardı» qamtıytuǵın GPT-3<ref name="analyticsindiamag_Sagar_20200603" /> itimal «zıyanlı tásirlerin» tolıǵı menen táriyipledi. Avtorlar qáwip-qáterdi azaytıw boyınsha izertlewlerge shaqırıw ushın usı qáwiplerge itibar beredi. GPT-3 nollik atıw hám az atıw (sonıń ishinde bir retlik) oqıwdı orınlawǵa qábiletli. 2022-jıl iyunda Almira Osmanovich Tunstrem GPT-3 ózi tuwralı maqalanıń tiykarǵı avtorı ekenin<ref name="Thunström 2022">{{Web deregi | url = https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| bet = We Asked GPT-3 to Write an Academic Paper about Itself — Then We Tried to Get It Published| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://www.scientificamerican.com/article/we-asked-gpt-3-to-write-an-academic-paper-about-itself-then-we-tried-to-get-it-published/| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Thunström| at = Almira Osmanovic| sáne = 2022-jıl 30-iyun | jumıs = Scientific American| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>, olar onı járiyalawǵa usınǵanın hám onıń sholıwınıń juwmaqlanıwın kútiw waqtında aldınnan járiyalanǵanın jazdı<ref name="Transformer Thunström Steingrimsson 2022">{{Web deregi | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| bet = Can GPT-3 write an academic paper on itself, with minimal human input?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220630233635/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03701250| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyun | avtor = Transformer| at = Gpt Generative Pretrained| sáne = 2022-jıl 21-iyun | til = fr| jumıs = Archive ouverte HAL| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-iyun }}</ref>. == GPT-3 modelleri == GPT-3 shańaraǵında kóplegen modeller bar, olardıń ayırımları basqalarǵa qaraǵanda hár túrli maqsetlerge xızmet etedi. OpenAI tárepinen járiyalanǵan dáslepki izertlew maqalasında olardıń tiykarǵı GPT-3 modeliniń 8 túrli ólshemderi bar ekenligi aytılǵan: {| class="wikitable" !Model atı !Parameterler !API atı |- |''GPT-3 Small'' |''125 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 Medium |350 M |ada |- |''GPT-3 Large'' |''760 M'' |''n/a'' |- |GPT-3 XL |1.3 B |babbage |- |''GPT-3 2.7B'' |''2.7 B'' |''n/a'' |- |GPT-3 6.7B |6.7 B |curie |- |''GPT-3 13B'' |''13B'' |''n/a'' |- |GPT-3 175B |175B |davinci |} Modellerdiń yarımına API arqalı qoljetimli boladı, atap aytqanda GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B hám GPT-3-175b, olardı sáykesinshe ada, babbage, curie hám davinci dep atadı. API úlgileriniń ólshemin OpenAI dáslebinde ashpaǵanı menen, EleutherAI model ólshemleri menen API atları arasındaǵı salıstırıwdı 2021-jıl mayda járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.eleuther.ai/gpt3-model-sizes/| bet = On the Sizes of OpenAI API Models| avtor = Gao| at = Leo| sáne = 2021-jıl 24-may | jumıs = EleutherAI Blog| baspaxana = [[EleutherAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>. Bul model ólshemlerin keyin OpenAI bunı tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/model-index-for-researchers| bet = Model index for researchers| jumıs = [[OpenAI]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr }}</ref>, biraq keyingi modellerdiń ólshemleri ashılǵan joq. '''[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator]] 3.5 (GPT-3.5)''' — 2022-jılı [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan GPT-3 modelleriniń kishi klası. 2022-jıl 15 martta OpenAI "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" atları menen redaktorlaw hám ornatıw imkaniyatları bar API-de GPT-3 hám Codex-tiń jańa versiyaların qoljetimli etti<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| bet = New GPT-3 Capabilities: Edit & Insert| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230113234402/https://openai.com/blog/gpt-3-edit-insert/| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>. Bul modeller aldınǵı versiyalardan kóbirek qábiletli dep táriyipledi hám 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtıldı<ref name="auto">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | jumıs = platform.openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. 2022-jıl 28 noyabrde OpenAI text-davinci-003-ti usındı<ref>{{Web deregi | url = https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| bet = Check out OpenAI's new text-davinci-003! Same underlying model as text-davinci-002 but more aligned. Would love to hear feedback about it! / Twitter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315114254/https://twitter.com/janleike/status/1597355354433916928| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. 2022-jıl 30 noyabrde OpenAI bul modellerdi «GPT-3.5» seriyasına tiyisli dep ayta basladı<ref name="auto" /> hám GPT-3.5 seriyasındaǵı model boyınsha dál sazlanǵan ChatGPT-di shıǵardı.<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt/| bet = ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/| arxivsáne = 2022-jıl 30-noyabr | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-yanvar }}</ref>, OpenAI GPT-3-ke GPT-3.5-ti qospaydı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>. === Modeller === Úsh model bar<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| bet = OpenAI API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230506030813/https://platform.openai.com/docs/models/gpt-3-5| arxivsáne = 2023-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref>: * Chat ** gpt-3.5-turbo * Text completion ** text-davinci-003 ** text-davinci-002 === GPT-3.5 aldınnan kóriw menen === 2023-jıl 10 aprelde OpenAI GPT-3.5 seriyası modeliniń GPT-3.5 Browsing (ALPHA) dep atalǵan jańa variyantın usındı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul jańalanǵan model óziniń aldınǵı "text-davinci-002" hám "code-davinci-002" modelleriniń imkaniyatlarına tiykarlanǵan dep táriyipledi<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = Introducing GPT-3.5 Series: text-davinci-002 and code-davinci-002 Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2022-jıl 15-mart | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli onlayn informaciyaǵa kiriw hám sholıw imkaniyatın qosıp aldı. Bul paydalanıwshı sorawlarına kóbirek dál hám jańalanǵan juwaplar beriwge alıp keldi.<ref name=":0" /> GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli 2021-jıl sentyabrge shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan, bul onıń 2021-jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan aldınǵı GPT-3.5 modellerine qaraǵanda kóbirek informaciyaǵa beredi. Model islep shıǵarıwshılar menen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] onlayn informaciyanı ónimli alıw hám sintezley alatuǵın jetilistirilgen [[tábiyiy tildi qayta islew]] quralın usınıwǵa háreket etti<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| bet = Default (GPT-3.5) with browsing ALPHA -- NEW Model showed up just now.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230427085505/https://www.reddit.com/r/OpenAI/comments/1300c2g/default_gpt35_with_browsing_alpha_new_model/| arxivsáne = 2023-jıl 27-aprel | avtor = tingetici| sáne = 2023-jıl 10-aprel | jumıs = r/OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFtingetici2023">tingetici (April 10, 2023). </cite></ref>. Sholıw imkaniyatların ámelge asırıw ushın, OpenAI GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli jumıs waqtında tańlanǵan onlayn resurslarǵa kiriwge imkaniyat beretuǵın jańa API engizdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}</ref>. Bul imkaniyat paydalanıwshılarǵa sorawlar beriwge yamasa model oǵan qoljetimli eń sońǵı onlayn dereklerge tiykarlanǵan jańalanǵan, dál hám sáykes juwaplardı beredi dep kútiw arqalı informaciya sorawǵa imkaniyat beredi. 2023-jıl 27 aprelde OpenAI GPT Plus paydalanıwshıları ushın GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modelin hámmege qoljetimli etti. Bul kóbirek adamlardıń jańa imkaniyatlarǵa erisiwine imkaniyat berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/| bet = GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230320023933/https://platform.openai.com/| arxivsáne = 2023-jıl 20-mart | sáne = 2023-jıl 27-aprel | til = en| jumıs = OPEN AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://platform.openai.com/ "GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) Now Available for GPT Plus Users"]. </cite></ref>. == Derekler == {{Reflist|30em|refs=<ref name="preprint">{{cite arXiv |first1=Tom B.|last1=Brown|first2=Benjamin|last2=Mann|last3=Ryder|last25=Chess|last20=Hesse|first20=Christopher|last21=Chen|first21=Mark|last22=Sigler|first22=Eric|last23=Litwin|first23=Mateusz|last24=Gray|first24=Scott|first26=Jack|first25=Benjamin|last26=Clark|last19=Winter|last27=Berner|first27=Christopher|last28=McCandlish|first28=Sam|last29=Radford|first29=Alec|last30=Sutskever|first30=Ilya|last31=Amodei|first31=Dario|first19=Clemens|first18=Jeffrey|first3=Nick|last10=Askell|last4=Subbiah|first4=Melanie|last5=Kaplan|first5=Jared|last6=Dhariwal|first6=Prafulla|last7=Neelakantan|first7=Arvind|last8=Shyam|first8=Pranav|last9=Sastry|first9=Girish|first10=Amanda|last18=Wu|last11=Agarwal|first11=Sandhini|last12=Herbert-Voss|first12=Ariel|last13=Krueger|first13=Gretchen|last14=Henighan|first14=Tom|last15=Child|first15=Rewon|last16=Ramesh|first16=Aditya|last17=Ziegler|first17=Daniel M. |eprint=2005.14165 |title=Language Models are Few-Shot Learners | sáne =28 May 2020 |class=cs.CL }}</ref>}} {{OpenAI}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] b8f2lucl3978ycju0v3ffvu31i287u1 0 20001 265482 213124 2026-08-03T07:21:38Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:ChatGPT|ChatGPT]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265482 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 4 (GPT-4)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4)'' — [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan hám [[GPT]] [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|negizgi modelleri seriyasınıń]] tórtinshisi bolǵan multimodal [[úlken til modeli]]<ref name="ars-technica">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| bet = OpenAI's GPT-4 exhibits "human-level performance" on professional benchmarks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314225236/https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Ol 2023-jıl 14 martta iske qosıldı hám OpenAI API arqalı<ref name="ars-technica" /> biypul [[chatbot]] ónimi Microsoft Copilot hám pul tólenetuǵın chatbot ChatGPT Plus arqalı hámmege qoljetimli boldı.<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| bet = OpenAI makes GPT-4 generally available| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230816000049/https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| arxivsáne = 2023-jıl 16-avgust | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 6-iyul | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-avgust }}</ref>, [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformatorǵa tiykarlanǵan model]] retinde, GPT-4 keyingi tokendi boljaw ushın «úshinshi tárep provayderlerinden licenziyalanǵan maǵlıwmatlar» menen birgelikte, hámmege ashıq maǵlıwmatlardan paydalanatuǵın aldınnan oqıtıwdı qollanatuǵın [[Programmalastırıw paradigması|paradigmaǵa]] súyenedi. Bul basqıshdan keyin, [[Til modeli|model]] adamlar menen [[Jasalma intellekt|JI]] tárepinen berilgen kúsheytilgen oqıtıw keri baylanısları menen adam sáykesligi hám siyasatqa sáykesligi ushın dál sazlandı.  Baqlawshılar GPT-4-ti qollanıw arqalı [[ChatGPT]]-diń iteraciyası [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]] tiykarındaǵı aldınǵı iteraciyanıń jaqsılanıwı boldı, usı ret GPT-4 aldınǵı redaktorlardaǵı ayırım máselelerdi saqlaydı degen eskertiw bar<ref name="vox">{{Cite news|title=If your AI model is going to sell, it has to be safe|url=https://www.vox.com/future-perfect/2023/3/25/23655082/ai-openai-gpt-4-safety-microsoft-facebook-meta|access-date=March 30, 2023}}</ref>. Kóriw imkaniyatı menen (GPT-4V) úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4v-system-card| bet = GPT-4V(ision) system card| til = en-US| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> GPT-4 ChatGPT-ge kiris retinde súwretlerdi qabıllawǵa uqıplı<ref>{{Cite news|title=The New ChatGPT Can 'See' and 'Talk.' Here's What It's Like.|url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/technology/new-chatgpt-can-see-hear.html|access-date=2023-10-30}}</ref>. OpenAI GPT-4 tuwralı hár túrli texnikalıq maǵlıwmatlar menen statistikanı, mısalı modeldiń anıq ólshemin ashıwdan basladı<ref name="verge wrong">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| bet = OpenAI co-founder on company's past approach to openly sharing research: "We were wrong"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317210900/https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 15-mart | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. == Fon == [[OpenAI]] 2018-jılı birinshi [[GPT]] modelin ([[GPT-1]]) tanıstırıp, «[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ aldınnan oqıtıw]] arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalanı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref> Ol [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan hám kitaplardıń úlken [[Tekst korpusı|korpusında]] oqıtıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| bet = How Large Language GPT models evolved and work| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230404041003/https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| arxivsáne = 2023-jıl 4-aprel | avtor = Khandelwal| at = Umesh| sáne = 2023-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. Keyingi jılı olar [[GPT-2]] modelin usındı, ol kogerent tekst jarata aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| bet = What is GPT-4 and Why Does it Matter?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230403223832/https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| arxivsáne = 2023-jıl 3-aprel | sáne = 2023-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. 2020-jılı olar GPT-2 den 100 ese kóp parametri bar [[GPT-3]] modelin usındı, ol hár túrli tapsırmalardı bir neshe mısallar menen orınlay aladı. GPT-3 onnan keyin [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]]-ke jetilistirildi, ol [[ChatGPT]] [[chatbot]] ónimin jaratıw ushın paydalanıldı. Mısh-mıshlar GPT-4-tiń 1.76 trillion parametrge iye ekenin aytadı, onı dáslep jumıs islew tezligi menen Djordj Xoc bahaladı<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| bet = GPT-4 architecture, datasets, costs and more leaked| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230712123915/https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| arxivsáne = 2023-jıl 12-iyul | avtor = Schreiner| at = Maximilian| sáne = 2023-jıl 11-iyul | til = en-US| jumıs = THE DECODER| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-iyul }}</ref>. == Múmkinshilikleri == OpenAI GPT-4 «isenimli, kreativ hám GPT-3.5-ke qaraǵanda álleqayda tolıq kórsetpelerdi qayta islewge uqıqplı» ekenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| bet = OpenAI releases GPT-4, a multimodal AI that it claims is state-of-the-art| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003723/https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Olar GPT-4-tiń eki versiyasın shıǵardı, kontekstli aynaları 8,192 hám 32,768 tokenleri bar, GPT-3.5 hám, GPT-3-ten aytarlıqtay jaqsılandı, olar sáykesinshe 4,096 hám 2,049 tokenler menen sheklendi<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = OpenAI| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. GPT-4 múmkinshilikleriniń geybirin OpenAI onı shınıqtırıwdan aldın boljadı degen menen basqa imkaniyatlardı tómengi aǵımdaǵı masshtablaw nızamlarındaǵı úzilislerge baylanıslı boljaw qıyın bolıp qaldı. Aldınǵı modellerden ayırmashılıǵı, GPT-4 multimodal model bolıp tabıladı: ol kirgiziw retinde tekst penen qatar súwretlerdi de qabıllay aladı<ref name="guardian creative">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| bet = OpenAI says new model GPT-4 is more creative and less likely to invent facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003816/https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Alex Hern| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>; bul oǵan ádetten tıs súwretlerdi yumordı táriyiplewge, skrinshotlardaǵı tekstti ulıwmalastırıwǵa hám diagrammaları bar imtixan sorawlarına juwap beriwge imkaniyat beredi<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}</ref>. Ol endi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen awızsha sózler arqalı óz-ara háreketlese aladı hám súwretlerge juwap bere aladı, bul tábiyiy sóylesiwge hám fotosúwretlerdi júklep salıw tiykarında usınıslar yamasa juwap beriwge imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/09/25/technology/chatgpt-talk-digital-assistance.html?searchResultPosition=5| bet = ChatGPT Can Now Respond With Spoken Words| avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2023-jıl 25-sentyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. GPT-4-ti jáne de baqlawǵa alıw ushın OpenAI «sistema xabarın» engizdi, ol GPT-4-ke beriletuǵın tábiyiy tildegi kórsetpe bolıp, onıń dawıs tonın hám wazıypasın anıqlawǵa imkaniyat beredi. Mısalı, sistema xabarında modelge «Shekspir qaraqshı bolıw» tuwralı kórsetpe bere aladı, bul jaǵdayda ol rifmalıq, Shekspir prozası menen juwap beredi yamasa onnan «bárqulla [onıń] juwabın [[JSON]] formatında jazıń» dep sorawǵa boladı, onda model juwap strukturasına sáykes keliw ushın giltler hám mánislerdi qosadı. OpenAI tárepinen berilgen mısallarda GPT-4 sóylesiw waqtında paydalanıwshı tárepinen basqa usıl menen ámelge asırıw sorawlarına qaramastan, óziniń sistema xabarınan shetke shıǵıwdan bas tarttı<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">OpenAI (March 14, 2023). [https://openai.com/research/gpt-4 "GPT-4"]. ''OpenAI Research''. [https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4 Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2023</span>.</cite></ref>. Kórsetpe berilgende, GPT-4 sırtqı interfeysler menen háreketlese aladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-iyun }}</ref>. Mısalı, modelge veb-izlewdi orınlaw ushın <code><search></search></code> tegleriniń ishine sorawdı qosıwǵa kórsetpe beriliwi múmkin, onıń nátiyjesi juwap qáliplestiriwge múmkinshilik beriw ushın model sorawına ornatıladı. Bul modelge API interfeyslerin paydalanıw, súwretlerdi jaratıw hám veb-betlerge kiriw hám juwmaqlaw sıyaqlı ápiwayı tekstti boljaw imkaniyatlarınan tıs tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. 2023-jılı Nature jurnalında járiyalanǵan maqalasında baǵdarlamashılar GPT-4-ti kodlaw tapsırmalarına (qáte beyimliligine qaramastan) járdemlesiw ushın paydalı dep taptı, mısalı bar kodtaǵı qátelerdi tabıw hám ónimlilikti jaqsılaw ushın optimallastırıwdı usınıw. Maqalada óziniń baǵdarlamasınıń birin [[MATLAB]]-tan [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-ǵa kóshiriw ushın kerekli waqıt kúnlerden «bir saatqa yamasa onnan da kóp» qısqarǵanın anıqlaǵan biofiziktiń sózi keltirilgen. 89 qáwipsizlik scenariyin testlew gezinde GPT-4 5% waqtında SQL inyekciyalıq hújimlerine hálsiz kodtı shıǵardı, bul 2021-jıldan baslap [[GitHub]] Copilot penen salıstırǵanda jaqsılaw, bul waqıttıń 40% hálsizlikti payda etti<ref>{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Six tips for better coding with ChatGPT|journal=Nature| sáne =5 June 2023|volume=618|issue=7964|pages=422–423|doi=10.1038/d41586-023-01833-0|pmid=37277596|bibcode=2023Natur.618..422P|url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-01833-0| til =en|access-date=June 15, 2023}}</ref>. 2023-jıl noyabrde OpenAI GPT-4 Turbo hám GPT-4 Turbo with Vision modellerin járiyaladı, ol 128K kontekstli aynası bar hám aytarlıqtay arzan baha menen ózgeshelenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| bet = New models and developer products announced at DevDay| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231114101805/https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| arxivsáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/11/6/23948426/openai-gpt4-turbo-generative-ai-new-model| bet = OpenAI turbocharges GPT-4 and makes it cheaper| avtor = David| at = Emilia| sáne = 2023-jıl 6-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-yanvar }}</ref>. == Sonday-aq qarań == * [[Gemini (til modeli)]] == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="nyt-3">{{Cite news | url = https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | title = As A.I. Booms, Lawmakers Struggle to Understand the Technology | first = Cecilia | last = Kang | newspaper = The New York Times | sáne = March 3, 2023 | access-date = March 3, 2023 | archive-date = March 3, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303100624/https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | url-status = live |url-access = limited }}</ref> <!-- unused <ref name="verge">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | title = OpenAI CEO Sam Altman on GPT-4: "people are begging to be disappointed and they will be" | first = James | last = Vincent | sáne = January 18, 2023 | website = The Verge | access-date = January 27, 2023 | archive-date = January 26, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230126232257/https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | url-status = live }}</ref> -->}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] ltlxtlpsw5goo3gqh6rwif3wjfwsx1k 265500 265482 2026-08-03T07:34:26Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265500 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 4 (GPT-4)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4)'' — [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan hám [[GPT]] [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|negizgi modelleri seriyasınıń]] tórtinshisi bolǵan multimodal [[úlken til modeli]]<ref name="ars-technica">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| bet = OpenAI's GPT-4 exhibits "human-level performance" on professional benchmarks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314225236/https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Ol 2023-jıl 14 martta iske qosıldı hám OpenAI API arqalı<ref name="ars-technica" /> biypul [[chatbot]] ónimi Microsoft Copilot hám pul tólenetuǵın chatbot ChatGPT Plus arqalı hámmege qoljetimli boldı.<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| bet = OpenAI makes GPT-4 generally available| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230816000049/https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| arxivsáne = 2023-jıl 16-avgust | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 6-iyul | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-avgust }}</ref>, [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformatorǵa tiykarlanǵan model]] retinde, GPT-4 keyingi tokendi boljaw ushın «úshinshi tárep provayderlerinden licenziyalanǵan maǵlıwmatlar» menen birgelikte, hámmege ashıq maǵlıwmatlardan paydalanatuǵın aldınnan oqıtıwdı qollanatuǵın [[Programmalastırıw paradigması|paradigmaǵa]] súyenedi. Bul basqıshdan keyin, [[Til modeli|model]] adamlar menen [[Jasalma intellekt|JI]] tárepinen berilgen kúsheytilgen oqıtıw keri baylanısları menen adam sáykesligi hám siyasatqa sáykesligi ushın dál sazlandı.  Baqlawshılar GPT-4-ti qollanıw arqalı [[ChatGPT]]-diń iteraciyası [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]] tiykarındaǵı aldınǵı iteraciyanıń jaqsılanıwı boldı, usı ret GPT-4 aldınǵı redaktorlardaǵı ayırım máselelerdi saqlaydı degen eskertiw bar<ref name="vox">{{Cite news|title=If your AI model is going to sell, it has to be safe|url=https://www.vox.com/future-perfect/2023/3/25/23655082/ai-openai-gpt-4-safety-microsoft-facebook-meta|access-date=March 30, 2023}}</ref>. Kóriw imkaniyatı menen (GPT-4V) úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4v-system-card| bet = GPT-4V(ision) system card| til = en-US| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> GPT-4 ChatGPT-ge kiris retinde súwretlerdi qabıllawǵa uqıplı<ref>{{Cite news|title=The New ChatGPT Can 'See' and 'Talk.' Here's What It's Like.|url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/technology/new-chatgpt-can-see-hear.html|access-date=2023-10-30}}</ref>. OpenAI GPT-4 tuwralı hár túrli texnikalıq maǵlıwmatlar menen statistikanı, mısalı modeldiń anıq ólshemin ashıwdan basladı<ref name="verge wrong">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| bet = OpenAI co-founder on company's past approach to openly sharing research: "We were wrong"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317210900/https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 15-mart | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. == Fon == [[OpenAI]] 2018-jılı birinshi [[GPT]] modelin ([[GPT-1]]) tanıstırıp, «[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ aldınnan oqıtıw]] arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalanı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref> Ol [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan hám kitaplardıń úlken [[Tekst korpusı|korpusında]] oqıtıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| bet = How Large Language GPT models evolved and work| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230404041003/https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| arxivsáne = 2023-jıl 4-aprel | avtor = Khandelwal| at = Umesh| sáne = 2023-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. Keyingi jılı olar [[GPT-2]] modelin usındı, ol kogerent tekst jarata aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| bet = What is GPT-4 and Why Does it Matter?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230403223832/https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| arxivsáne = 2023-jıl 3-aprel | sáne = 2023-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. 2020-jılı olar GPT-2 den 100 ese kóp parametri bar [[GPT-3]] modelin usındı, ol hár túrli tapsırmalardı bir neshe mısallar menen orınlay aladı. GPT-3 onnan keyin [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]]-ke jetilistirildi, ol [[ChatGPT]] [[chatbot]] ónimin jaratıw ushın paydalanıldı. Mısh-mıshlar GPT-4-tiń 1.76 trillion parametrge iye ekenin aytadı, onı dáslep jumıs islew tezligi menen Djordj Xoc bahaladı<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| bet = GPT-4 architecture, datasets, costs and more leaked| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230712123915/https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| arxivsáne = 2023-jıl 12-iyul | avtor = Schreiner| at = Maximilian| sáne = 2023-jıl 11-iyul | til = en-US| jumıs = THE DECODER| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-iyul }}</ref>. == Múmkinshilikleri == OpenAI GPT-4 «isenimli, kreativ hám GPT-3.5-ke qaraǵanda álleqayda tolıq kórsetpelerdi qayta islewge uqıqplı» ekenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| bet = OpenAI releases GPT-4, a multimodal AI that it claims is state-of-the-art| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003723/https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Olar GPT-4-tiń eki versiyasın shıǵardı, kontekstli aynaları 8,192 hám 32,768 tokenleri bar, GPT-3.5 hám, GPT-3-ten aytarlıqtay jaqsılandı, olar sáykesinshe 4,096 hám 2,049 tokenler menen sheklendi<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = OpenAI| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. GPT-4 múmkinshilikleriniń geybirin OpenAI onı shınıqtırıwdan aldın boljadı degen menen basqa imkaniyatlardı tómengi aǵımdaǵı masshtablaw nızamlarındaǵı úzilislerge baylanıslı boljaw qıyın bolıp qaldı. Aldınǵı modellerden ayırmashılıǵı, GPT-4 multimodal model bolıp tabıladı: ol kirgiziw retinde tekst penen qatar súwretlerdi de qabıllay aladı<ref name="guardian creative">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| bet = OpenAI says new model GPT-4 is more creative and less likely to invent facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003816/https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Alex Hern| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>; bul oǵan ádetten tıs súwretlerdi yumordı táriyiplewge, skrinshotlardaǵı tekstti ulıwmalastırıwǵa hám diagrammaları bar imtixan sorawlarına juwap beriwge imkaniyat beredi<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}</ref>. Ol endi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen awızsha sózler arqalı óz-ara háreketlese aladı hám súwretlerge juwap bere aladı, bul tábiyiy sóylesiwge hám fotosúwretlerdi júklep salıw tiykarında usınıslar yamasa juwap beriwge imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/09/25/technology/chatgpt-talk-digital-assistance.html?searchResultPosition=5| bet = ChatGPT Can Now Respond With Spoken Words| avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2023-jıl 25-sentyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. GPT-4-ti jáne de baqlawǵa alıw ushın OpenAI «sistema xabarın» engizdi, ol GPT-4-ke beriletuǵın tábiyiy tildegi kórsetpe bolıp, onıń dawıs tonın hám wazıypasın anıqlawǵa imkaniyat beredi. Mısalı, sistema xabarında modelge «Shekspir qaraqshı bolıw» tuwralı kórsetpe bere aladı, bul jaǵdayda ol rifmalıq, Shekspir prozası menen juwap beredi yamasa onnan «bárqulla [onıń] juwabın [[JSON]] formatında jazıń» dep sorawǵa boladı, onda model juwap strukturasına sáykes keliw ushın giltler hám mánislerdi qosadı. OpenAI tárepinen berilgen mısallarda GPT-4 sóylesiw waqtında paydalanıwshı tárepinen basqa usıl menen ámelge asırıw sorawlarına qaramastan, óziniń sistema xabarınan shetke shıǵıwdan bas tarttı<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">OpenAI (March 14, 2023). [https://openai.com/research/gpt-4 "GPT-4"]. ''OpenAI Research''. [https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4 Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2023</span>.</cite></ref>. Kórsetpe berilgende, GPT-4 sırtqı interfeysler menen háreketlese aladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-iyun }}</ref>. Mısalı, modelge veb-izlewdi orınlaw ushın <code><search></search></code> tegleriniń ishine sorawdı qosıwǵa kórsetpe beriliwi múmkin, onıń nátiyjesi juwap qáliplestiriwge múmkinshilik beriw ushın model sorawına ornatıladı. Bul modelge API interfeyslerin paydalanıw, súwretlerdi jaratıw hám veb-betlerge kiriw hám juwmaqlaw sıyaqlı ápiwayı tekstti boljaw imkaniyatlarınan tıs tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. 2023-jılı Nature jurnalında járiyalanǵan maqalasında baǵdarlamashılar GPT-4-ti kodlaw tapsırmalarına (qáte beyimliligine qaramastan) járdemlesiw ushın paydalı dep taptı, mısalı bar kodtaǵı qátelerdi tabıw hám ónimlilikti jaqsılaw ushın optimallastırıwdı usınıw. Maqalada óziniń baǵdarlamasınıń birin [[MATLAB]]-tan [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-ǵa kóshiriw ushın kerekli waqıt kúnlerden «bir saatqa yamasa onnan da kóp» qısqarǵanın anıqlaǵan biofiziktiń sózi keltirilgen. 89 qáwipsizlik scenariyin testlew gezinde GPT-4 5% waqtında SQL inyekciyalıq hújimlerine hálsiz kodtı shıǵardı, bul 2021-jıldan baslap [[GitHub]] Copilot penen salıstırǵanda jaqsılaw, bul waqıttıń 40% hálsizlikti payda etti<ref>{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Six tips for better coding with ChatGPT|journal=Nature| sáne =5 June 2023|volume=618|issue=7964|pages=422–423|doi=10.1038/d41586-023-01833-0|pmid=37277596|bibcode=2023Natur.618..422P|url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-01833-0| til =en|access-date=June 15, 2023}}</ref>. 2023-jıl noyabrde OpenAI GPT-4 Turbo hám GPT-4 Turbo with Vision modellerin járiyaladı, ol 128K kontekstli aynası bar hám aytarlıqtay arzan baha menen ózgeshelenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| bet = New models and developer products announced at DevDay| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231114101805/https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| arxivsáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/11/6/23948426/openai-gpt4-turbo-generative-ai-new-model| bet = OpenAI turbocharges GPT-4 and makes it cheaper| avtor = David| at = Emilia| sáne = 2023-jıl 6-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-yanvar }}</ref>. == Sonday-aq qarań == * [[Gemini (til modeli)]] == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="nyt-3">{{Cite news | url = https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | title = As A.I. Booms, Lawmakers Struggle to Understand the Technology | first = Cecilia | last = Kang | newspaper = The New York Times | sáne = March 3, 2023 | access-date = March 3, 2023 | archive-date = March 3, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303100624/https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | url-status = live |url-access = limited }}</ref> <!-- unused <ref name="verge">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | title = OpenAI CEO Sam Altman on GPT-4: "people are begging to be disappointed and they will be" | first = James | last = Vincent | sáne = January 18, 2023 | website = The Verge | access-date = January 27, 2023 | archive-date = January 26, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230126232257/https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | url-status = live }}</ref> -->}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] g3ql6gk35mcotmkhc8cc1sfyg9msikw 265512 265500 2026-08-03T07:39:43Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265512 wikitext text/x-wiki '''Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 4 (GPT-4)''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4)'' — [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan hám [[GPT]] [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|negizgi modelleri seriyasınıń]] tórtinshisi bolǵan multimodal [[úlken til modeli]]<ref name="ars-technica">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| bet = OpenAI's GPT-4 exhibits "human-level performance" on professional benchmarks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314225236/https://arstechnica.com/information-technology/2023/03/openai-announces-gpt-4-its-next-generation-ai-language-model/| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Ol 2023-jıl 14 martta iske qosıldı hám OpenAI API arqalı<ref name="ars-technica" /> biypul [[chatbot]] ónimi Microsoft Copilot hám pul tólenetuǵın chatbot ChatGPT Plus arqalı hámmege qoljetimli boldı.<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| bet = OpenAI makes GPT-4 generally available| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230816000049/https://techcrunch.com/2023/07/06/openai-makes-gpt-4-generally-available/| arxivsáne = 2023-jıl 16-avgust | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 6-iyul | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-avgust }}</ref>, [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformatorǵa tiykarlanǵan model]] retinde, GPT-4 keyingi tokendi boljaw ushın «úshinshi tárep provayderlerinden licenziyalanǵan maǵlıwmatlar» menen birgelikte, hámmege ashıq maǵlıwmatlardan paydalanatuǵın aldınnan oqıtıwdı qollanatuǵın [[Programmalastırıw paradigması|paradigmaǵa]] súyenedi. Bul basqıshdan keyin, [[Til modeli|model]] adamlar menen [[Jasalma intellekt|JI]] tárepinen berilgen kúsheytilgen oqıtıw keri baylanısları menen adam sáykesligi hám siyasatqa sáykesligi ushın dál sazlandı.  Baqlawshılar GPT-4-ti qollanıw arqalı [[ChatGPT]]-diń iteraciyası [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]] tiykarındaǵı aldınǵı iteraciyanıń jaqsılanıwı boldı, usı ret GPT-4 aldınǵı redaktorlardaǵı ayırım máselelerdi saqlaydı degen eskertiw bar<ref name="vox">{{Cite news|title=If your AI model is going to sell, it has to be safe|url=https://www.vox.com/future-perfect/2023/3/25/23655082/ai-openai-gpt-4-safety-microsoft-facebook-meta|access-date=March 30, 2023}}</ref>. Kóriw imkaniyatı menen (GPT-4V) úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4v-system-card| bet = GPT-4V(ision) system card| til = en-US| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> GPT-4 ChatGPT-ge kiris retinde súwretlerdi qabıllawǵa uqıplı<ref>{{Cite news|title=The New ChatGPT Can 'See' and 'Talk.' Here's What It's Like.|url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/technology/new-chatgpt-can-see-hear.html|access-date=2023-10-30}}</ref>. OpenAI GPT-4 tuwralı hár túrli texnikalıq maǵlıwmatlar menen statistikanı, mısalı modeldiń anıq ólshemin ashıwdan basladı<ref name="verge wrong">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| bet = OpenAI co-founder on company's past approach to openly sharing research: "We were wrong"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317210900/https://www.theverge.com/2023/3/15/23640180/openai-gpt-4-launch-closed-research-ilya-sutskever-interview| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 15-mart | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. == Fon == [[OpenAI]] 2018-jılı birinshi [[GPT]] modelin ([[GPT-1]]) tanıstırıp, «[[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ aldınnan oqıtıw]] arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw» atlı maqalanı járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| bet = Improving Language Understanding by Generative Pre-Training| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126024542/https://cdn.openai.com/research-covers/language-unsupervised/language_understanding_paper.pdf| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref> Ol [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator]] arxitekturasına tiykarlanǵan hám kitaplardıń úlken [[Tekst korpusı|korpusında]] oqıtıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| bet = How Large Language GPT models evolved and work| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230404041003/https://www.linkedin.com/pulse/how-large-language-gpt-models-evolved-work-umesh-khandelwal| arxivsáne = 2023-jıl 4-aprel | avtor = Khandelwal| at = Umesh| sáne = 2023-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. Keyingi jılı olar [[GPT-2]] modelin usındı, ol kogerent tekst jarata aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| bet = What is GPT-4 and Why Does it Matter?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230403223832/https://www.datacamp.com/blog/what-we-know-gpt4| arxivsáne = 2023-jıl 3-aprel | sáne = 2023-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-aprel }}</ref>. 2020-jılı olar GPT-2 den 100 ese kóp parametri bar [[GPT-3]] modelin usındı, ol hár túrli tapsırmalardı bir neshe mısallar menen orınlay aladı. GPT-3 onnan keyin [[GPT-3#GPT-3.5 aldınnan kóriw menen|GPT-3.5]]-ke jetilistirildi, ol [[ChatGPT]] [[chatbot]] ónimin jaratıw ushın paydalanıldı. Mısh-mıshlar GPT-4-tiń 1.76 trillion parametrge iye ekenin aytadı, onı dáslep jumıs islew tezligi menen Djordj Xoc bahaladı<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| bet = GPT-4 architecture, datasets, costs and more leaked| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230712123915/https://the-decoder.com/gpt-4-architecture-datasets-costs-and-more-leaked/| arxivsáne = 2023-jıl 12-iyul | avtor = Schreiner| at = Maximilian| sáne = 2023-jıl 11-iyul | til = en-US| jumıs = THE DECODER| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-iyul }}</ref>. == Múmkinshilikleri == OpenAI GPT-4 «isenimli, kreativ hám GPT-3.5-ke qaraǵanda álleqayda tolıq kórsetpelerdi qayta islewge uqıqplı» ekenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| bet = OpenAI releases GPT-4, a multimodal AI that it claims is state-of-the-art| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003723/https://techcrunch.com/2023/03/14/openai-releases-gpt-4-ai-that-it-claims-is-state-of-the-art/| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Olar GPT-4-tiń eki versiyasın shıǵardı, kontekstli aynaları 8,192 hám 32,768 tokenleri bar, GPT-3.5 hám, GPT-3-ten aytarlıqtay jaqsılandı, olar sáykesinshe 4,096 hám 2,049 tokenler menen sheklendi<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models| bet = Models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230317000210/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 17-mart | avtor = OpenAI| jumıs = OpenAI API| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-mart }}</ref>. GPT-4 múmkinshilikleriniń geybirin OpenAI onı shınıqtırıwdan aldın boljadı degen menen basqa imkaniyatlardı tómengi aǵımdaǵı masshtablaw nızamlarındaǵı úzilislerge baylanıslı boljaw qıyın bolıp qaldı. Aldınǵı modellerden ayırmashılıǵı, GPT-4 multimodal model bolıp tabıladı: ol kirgiziw retinde tekst penen qatar súwretlerdi de qabıllay aladı<ref name="guardian creative">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| bet = OpenAI says new model GPT-4 is more creative and less likely to invent facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315003816/https://www.theguardian.com/technology/2023/mar/14/chat-gpt-4-new-model| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | avtor = Alex Hern| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>; bul oǵan ádetten tıs súwretlerdi yumordı táriyiplewge, skrinshotlardaǵı tekstti ulıwmalastırıwǵa hám diagrammaları bar imtixan sorawlarına juwap beriwge imkaniyat beredi<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}</ref>. Ol endi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen awızsha sózler arqalı óz-ara háreketlese aladı hám súwretlerge juwap bere aladı, bul tábiyiy sóylesiwge hám fotosúwretlerdi júklep salıw tiykarında usınıslar yamasa juwap beriwge imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/09/25/technology/chatgpt-talk-digital-assistance.html?searchResultPosition=5| bet = ChatGPT Can Now Respond With Spoken Words| avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2023-jıl 25-sentyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. GPT-4-ti jáne de baqlawǵa alıw ushın OpenAI «sistema xabarın» engizdi, ol GPT-4-ke beriletuǵın tábiyiy tildegi kórsetpe bolıp, onıń dawıs tonın hám wazıypasın anıqlawǵa imkaniyat beredi. Mısalı, sistema xabarında modelge «Shekspir qaraqshı bolıw» tuwralı kórsetpe bere aladı, bul jaǵdayda ol rifmalıq, Shekspir prozası menen juwap beredi yamasa onnan «bárqulla [onıń] juwabın [[JSON]] formatında jazıń» dep sorawǵa boladı, onda model juwap strukturasına sáykes keliw ushın giltler hám mánislerdi qosadı. OpenAI tárepinen berilgen mısallarda GPT-4 sóylesiw waqtında paydalanıwshı tárepinen basqa usıl menen ámelge asırıw sorawlarına qaramastan, óziniń sistema xabarınan shetke shıǵıwdan bas tarttı<ref name="openai_research">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | avtor = OpenAI| sáne = 2023-jıl 14-mart | jumıs = OpenAI Research| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">OpenAI (March 14, 2023). [https://openai.com/research/gpt-4 "GPT-4"]. ''OpenAI Research''. [https://web.archive.org/web/20230314174531/https://openai.com/research/gpt-4 Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2023</span>.</cite></ref>. Kórsetpe berilgende, GPT-4 sırtqı interfeysler menen háreketlese aladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| bet = ChatGPT plugins| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-iyun }}</ref>. Mısalı, modelge veb-izlewdi orınlaw ushın <code><search></search></code> tegleriniń ishine sorawdı qosıwǵa kórsetpe beriliwi múmkin, onıń nátiyjesi juwap qáliplestiriwge múmkinshilik beriw ushın model sorawına ornatıladı. Bul modelge API interfeyslerin paydalanıw, súwretlerdi jaratıw hám veb-betlerge kiriw hám juwmaqlaw sıyaqlı ápiwayı tekstti boljaw imkaniyatlarınan tıs tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. 2023-jılı Nature jurnalında járiyalanǵan maqalasında baǵdarlamashılar GPT-4-ti kodlaw tapsırmalarına (qáte beyimliligine qaramastan) járdemlesiw ushın paydalı dep taptı, mısalı bar kodtaǵı qátelerdi tabıw hám ónimlilikti jaqsılaw ushın optimallastırıwdı usınıw. Maqalada óziniń baǵdarlamasınıń birin [[MATLAB]]-tan [[Python (programmalastırıw tili)|Python]]-ǵa kóshiriw ushın kerekli waqıt kúnlerden «bir saatqa yamasa onnan da kóp» qısqarǵanın anıqlaǵan biofiziktiń sózi keltirilgen. 89 qáwipsizlik scenariyin testlew gezinde GPT-4 5% waqtında SQL inyekciyalıq hújimlerine hálsiz kodtı shıǵardı, bul 2021-jıldan baslap [[GitHub]] Copilot penen salıstırǵanda jaqsılaw, bul waqıttıń 40% hálsizlikti payda etti<ref>{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Six tips for better coding with ChatGPT|journal=Nature| sáne =5 June 2023|volume=618|issue=7964|pages=422–423|doi=10.1038/d41586-023-01833-0|pmid=37277596|bibcode=2023Natur.618..422P|url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-01833-0| til =en|access-date=June 15, 2023}}</ref>. 2023-jıl noyabrde OpenAI GPT-4 Turbo hám GPT-4 Turbo with Vision modellerin járiyaladı, ol 128K kontekstli aynası bar hám aytarlıqtay arzan baha menen ózgeshelenedi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| bet = New models and developer products announced at DevDay| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231114101805/https://openai.com/blog/new-models-and-developer-products-announced-at-devday| arxivsáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/11/6/23948426/openai-gpt4-turbo-generative-ai-new-model| bet = OpenAI turbocharges GPT-4 and makes it cheaper| avtor = David| at = Emilia| sáne = 2023-jıl 6-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-yanvar }}</ref>. == Sonday-aq qarań == * [[Gemini (til modeli)]] == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="nyt-3">{{Cite news | url = https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | title = As A.I. Booms, Lawmakers Struggle to Understand the Technology | first = Cecilia | last = Kang | newspaper = The New York Times | sáne = March 3, 2023 | access-date = March 3, 2023 | archive-date = March 3, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303100624/https://www.nytimes.com/2023/03/03/technology/artificial-intelligence-regulation-congress.html | url-status = live |url-access = limited }}</ref> <!-- unused <ref name="verge">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | title = OpenAI CEO Sam Altman on GPT-4: "people are begging to be disappointed and they will be" | first = James | last = Vincent | sáne = January 18, 2023 | website = The Verge | access-date = January 27, 2023 | archive-date = January 26, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230126232257/https://www.theverge.com/23560328/openai-gpt-4-rumor-release-date-sam-altman-interview | url-status = live }}</ref> -->}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] jj58s3iktfm7k16qniofbanp7m1sztt 0 20628 265464 213191 2026-08-02T18:09:38Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265464 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Filipp VI | negizgi atı = {{lang-es|Felipe VI}} | súwret =Felipe VI 2023.jpg | súwret uzınlıǵı =280 | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Ispaniya patshası | bayraq =Estandarte Real de España.svg | bayraq2 =Flag of Spain.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl 19-iyun<ref>{{Web deregi | url = http://www.interfax.ru/381562| bet = Испанский король подписал закон об отречении| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562| deadlink = no}}</ref> | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = Mariano Raxoy<br><small>(2011—2018)</small><br>Pedro Sanches<br><small>(2018 baslap)</small> | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Xuan Karlos I]] | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = 2014-jıl 19-iyun | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | tuwılǵan sánesi = 1968-jıl 30-yanvar | tuwılǵan ornı = [[Madrid]], [[Ispaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | dinastiyası = [[Ispaniya Burbonları]] | puqaralıǵı = | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Letisiya | balaları = [[Leonor (Asturiya xanzadası|Leonor]], [[Sofiya, Ispaniya infantası|Sofiya]] | ákesi = [[Xuan Karlos I]] | anası = [[Sofiya Greciyalı (Ispaniya xanzadası)|Sofiya Greciyalı]] | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = Jorjtaun universitetı | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Filipp VI''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Felipe Xuan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Burbon hám Gresiya; [[1968|1968-jıl]] [[30-yanvar]], [[Madrid]]) — 2014-jıl 19-iyunnan baslap [[Ispaniya]] patshası. 1977-jıldan 2014-jılǵa shekem Asturiya, Jiron hám Vian shaxzadası, Monblan gercogı, Server grafı, Balager senyorı. Ákesi, patsha [[Xuan Karlos I]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı. == Biografiyası == 1968-jıl 30-yanvarda [[Madrid]]daǵı Nuestra-Senyora-de-Loreto klinikasında tuwılǵan. Filipp tuwılǵanında onıń ata-anasınıń eki qızı bar bolǵan: Infanta Elena (1963-jıl) hám Infanta Kristina (1965-jıl). Tuwılǵanda Filipp infant ataǵına iye boldı. Infanttıń murındıq ata-anası onıń babası Barselona grafı Xuan de Burbon jáne onıń apası xanzada Viktoriya Yevgeniya boldı. Ákesi patsha dep daǵaza etilgen kúnden baslap (1975-jıl 22-noyabr) infant Filipp taxt miyrasxorı boldı, 1977-jılda bolsa Asturiya shahzadası, Jirona shaxzadası hám Vian shaxzadası ataqların aldı. 1986-jıl 30-yanvarda, 18 jasqa tolǵanında, Filipp Ispaniya parlamentinde Konstituciya hám patshaǵa sadıqlıǵın bildirip, Ispaniya tajınıń miyrasxorı rolin tolıq óz moynına aldı. == Tálimi == Shaxzada Filipp 1984-jılda Madriddaǵı «Santa Mariya de los Rosales» (Santa María de los Rosales) orta mektebin tamamlaǵan. Keyin ol [[Kanada]]da bir jıl Lakefield College School mektebinde oqıdı. 1985-jıl sentyabrden 1988-jıl iyulǵa shekem [[Saragosa|Saragos]]daǵı áskeriy akademiyada, [[Marina]] qalasındaǵı áskeriy-teńiz kúshleri mektepte hám San-Xavyerdaǵı áskeriy-hawa kúshleri akademiyasında oqıǵan. 1988-jıl oktyabrden 1993-jıl iyunǵa shekem Madrid avtonom universitetinde [[Yurisprudenciya|yurisprudenciya]] hám [[ekonomika]]nı úyrendi. 1995-jıl may ayında Jorjtaun universitetınıń ([[AQSH]]) xalıq aralıq qatnaslar salasında magistrlıq diplomın aldı. == Olimpiada oyınlarında qatnasıwı == 1992-jıl [[Barselona]]da bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında jelkenli sport boyınsha Ispaniya Olimpiada saylandı jámááti aǵzası bolǵan. Olimpiada saylandı komandasınıń bayraqshısı retinde ashılıw dástúrinde qatnastı. Úsh orınlı qayıqlar jarısında altınshı orındı iyelep, Olimpiada diplomına iye boldı. Onıń ákesi, anası hám úlken ajapası Infanta Kristina da jelkenli sportda Olimpiada oyınlarında qatnasqan, biraq Filipp shańaraqta eń joqarı tabısqa erisken: Xuan Karlos 1972-jılda Myunxenda 15-orındı iyelegen, xanzada Kristina bolsa 1988-jılda Seulda 20-orındı iyelegen. 1960-jılda Sofiya Olimpiada oyınlarında grek jelkenli sport ustaları komandasınıń qosımsha aǵzası retinde qatnastı. == Mámleket hám jámiyetlik iskerligi == [[FAyl:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|Rossiya prezidentı V.V.Putin menen, 2002-jıl 7-fevral]] Ispaniya wákili retinde dúnyanıń kóplegen mámleketlerine kelgen, jaqın Shıǵıs, Arqa Afrika, Latın Amerikası, ekonomikalıq jane social rawajlanıw máseleleri, mádeniy máseleler menen shuǵıllanıwǵa qánigelesken<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html| sáne =20050414053009}} [[Независимая газета|«Независимая газета»]] [[16 августа]] 2002 года</ref>. 2002-jıl 5-9 fevral kúnleri Rossiya Federaciyasına rásmiy tárizde keldi. Sapar dawamında Rossiya Federaciyasi prezidenti V.V.Putin hám basqa rásmiyler menen ushrastı. Rossiya hám Ispaniya arasındaǵı diplomatik qatnaslar tikleniwiniń 25-jıllıǵın bayramlaw sheńberinde Ispaniya mádeniy orayı Servantes institutınıń Moskva bólimi hám Rossiya mámleket kitapxanasında kórgezbe ashtı<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» [[март]] [[2002 год]]а</ref>. 2003-jıl 23-iyunnan 27-iyunǵa shekem Putinnıń usınısına qaray Rossiyaǵa taǵı keldi<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Sapar dawamında Moskva hám Sankt-Peterburgǵa keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| bet = Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 8-dekabr | deadlink = yes}}</ref>. 2003-jıl 23-iyun kúni Moskvada Rossiya prezidentı menen ushrastı. Sankt-Peterburgda Baltiq flotı áskeriy kemelerinen biri bolǵan Mámleket Ermitajiǵa keldi. Noginskdaǵı Rossiya FVV orayına keldi, Ispaniyanıń ekonomikalıq múmkinshiliklerine arnalǵan yarmarka ashtı<ref name="ВизитДва">{{Web deregi | url = http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| bet = Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| deadlink = no}}</ref>. [[Bosniya hám Gercegovina]] (2002), [[Awǵanstan]] (2008) hám basqa mámleketlerdegı Ispaniya Qurallı kúshleri bólindilerine keldi<ref>[https://web.archive.org/web/20140812065911/http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 | sáne =20140812065911 }}{{ref-bg}}</ref> == Derekler == jnnqfghm8re4qk569f2imhm96gxxgv1 265465 265464 2026-08-02T18:26:11Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 /* Mámleket hám jámiyetlik iskerligi */ 265465 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Filipp VI | negizgi atı = {{lang-es|Felipe VI}} | súwret =Felipe VI 2023.jpg | súwret uzınlıǵı =280 | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Ispaniya patshası | bayraq =Estandarte Real de España.svg | bayraq2 =Flag of Spain.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl 19-iyun<ref>{{Web deregi | url = http://www.interfax.ru/381562| bet = Испанский король подписал закон об отречении| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562| deadlink = no}}</ref> | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = Mariano Raxoy<br><small>(2011—2018)</small><br>Pedro Sanches<br><small>(2018 baslap)</small> | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Xuan Karlos I]] | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = 2014-jıl 19-iyun | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | tuwılǵan sánesi = 1968-jıl 30-yanvar | tuwılǵan ornı = [[Madrid]], [[Ispaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | dinastiyası = [[Ispaniya Burbonları]] | puqaralıǵı = | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Letisiya | balaları = [[Leonor (Asturiya xanzadası|Leonor]], [[Sofiya, Ispaniya infantası|Sofiya]] | ákesi = [[Xuan Karlos I]] | anası = [[Sofiya Greciyalı (Ispaniya xanzadası)|Sofiya Greciyalı]] | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = Jorjtaun universitetı | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Filipp VI''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Felipe Xuan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Burbon hám Gresiya; [[1968|1968-jıl]] [[30-yanvar]], [[Madrid]]) — 2014-jıl 19-iyunnan baslap [[Ispaniya]] patshası. 1977-jıldan 2014-jılǵa shekem Asturiya, Jiron hám Vian shaxzadası, Monblan gercogı, Server grafı, Balager senyorı. Ákesi, patsha [[Xuan Karlos I]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı. == Biografiyası == 1968-jıl 30-yanvarda [[Madrid]]daǵı Nuestra-Senyora-de-Loreto klinikasında tuwılǵan. Filipp tuwılǵanında onıń ata-anasınıń eki qızı bar bolǵan: Infanta Elena (1963-jıl) hám Infanta Kristina (1965-jıl). Tuwılǵanda Filipp infant ataǵına iye boldı. Infanttıń murındıq ata-anası onıń babası Barselona grafı Xuan de Burbon jáne onıń apası xanzada Viktoriya Yevgeniya boldı. Ákesi patsha dep daǵaza etilgen kúnden baslap (1975-jıl 22-noyabr) infant Filipp taxt miyrasxorı boldı, 1977-jılda bolsa Asturiya shahzadası, Jirona shaxzadası hám Vian shaxzadası ataqların aldı. 1986-jıl 30-yanvarda, 18 jasqa tolǵanında, Filipp Ispaniya parlamentinde Konstituciya hám patshaǵa sadıqlıǵın bildirip, Ispaniya tajınıń miyrasxorı rolin tolıq óz moynına aldı. == Tálimi == Shaxzada Filipp 1984-jılda Madriddaǵı «Santa Mariya de los Rosales» (Santa María de los Rosales) orta mektebin tamamlaǵan. Keyin ol [[Kanada]]da bir jıl Lakefield College School mektebinde oqıdı. 1985-jıl sentyabrden 1988-jıl iyulǵa shekem [[Saragosa|Saragos]]daǵı áskeriy akademiyada, [[Marina]] qalasındaǵı áskeriy-teńiz kúshleri mektepte hám San-Xavyerdaǵı áskeriy-hawa kúshleri akademiyasında oqıǵan. 1988-jıl oktyabrden 1993-jıl iyunǵa shekem Madrid avtonom universitetinde [[Yurisprudenciya|yurisprudenciya]] hám [[ekonomika]]nı úyrendi. 1995-jıl may ayında Jorjtaun universitetınıń ([[AQSH]]) xalıq aralıq qatnaslar salasında magistrlıq diplomın aldı. == Olimpiada oyınlarında qatnasıwı == 1992-jıl [[Barselona]]da bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında jelkenli sport boyınsha Ispaniya Olimpiada saylandı jámááti aǵzası bolǵan. Olimpiada saylandı komandasınıń bayraqshısı retinde ashılıw dástúrinde qatnastı. Úsh orınlı qayıqlar jarısında altınshı orındı iyelep, Olimpiada diplomına iye boldı. Onıń ákesi, anası hám úlken ajapası Infanta Kristina da jelkenli sportda Olimpiada oyınlarında qatnasqan, biraq Filipp shańaraqta eń joqarı tabısqa erisken: Xuan Karlos 1972-jılda Myunxenda 15-orındı iyelegen, xanzada Kristina bolsa 1988-jılda Seulda 20-orındı iyelegen. 1960-jılda Sofiya Olimpiada oyınlarında grek jelkenli sport ustaları komandasınıń qosımsha aǵzası retinde qatnastı. == Mámleket hám jámiyetlik iskerligi == [[FAyl:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|Rossiya prezidentı V.V.Putin menen, 2002-jıl 7-fevral]] Ispaniyanıń rasmiy wákili sıpatında dúnyanıń kóplegen mámleketlerine sapar etti. Ol [[Orta Shıǵıs]], [[Arqa Afrika]] hám [[Latın Amerikası|Latın Amerikası]] elleri menen qarım-qatnasıq máselelerine, sonday-aq ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıw mashqalaları hám mádeniy máselelerge ayrıqsha itibar qarattı.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html| sáne =20050414053009}} [[Независимая газета|«Независимая газета»]] [[16 августа]] 2002 года</ref>. 2002-jıldıń 5–9-fevral aralıǵında [[Rossiya Federaciyası]]na rásmiy sapar menen bardı. Sapar dawamında Rossiya Federaciyasınıń Prezidenti [[Vladimir Putin]] hám basqa da rásmiy shaxslar menen ushırastı. Rossiya hám Ispaniya arasındaǵı diplomatiyalıq baylanıslardıń qayta tikleniwine 25 jıl tolıwın bayramlaw sheńberinde Ispaniya mádeniy orayın — Servantes institutınıń [[Moskva]] bólimin hám [[Rossiya mámleketlik kitapxanası]]ndaǵı kórgizbeni ashtı.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» [[март]] [[2002 год]]а</ref>. 2003-jıldıń 23–27-iyun aralıǵında Putinniń usınısı menen Rossiyaǵa taǵı keldi.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Sapar dawamında [[Moskva (qala)|Moskva]] hám [[Sankt-Peterburg]] qalalarında boldı.<ref>{{Web deregi | url = http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| bet = Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 8-dekabr | deadlink = yes}}</ref>. 2003-jıldıń 23-iyunında Moskvada Rossiya Prezidenti menen ushırastı. Sankt-Peterburgte Mámleketlik [[Ermitaj]]dı hám Baltıq flotınıń áskeriy kemeleriniń birin araladı. Sonday-aq Noginsktegi Rossiya Ayrıqsha jaǵdaylar ministrligi orayında, Julduzlı qalashada bolıp, Ispaniyanıń ekonomikalıq imkaniyatlarına baǵıshlanǵan yarmarkanı ashtı.<ref name="ВизитДва">{{Web deregi | url = http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| bet = Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| deadlink = no}}</ref>. [[Bosniya hám Gercegovina]] (2002), [[Awǵanstan|Awǵanstan]] (2008) hám basqa da ellerdegi Ispaniya Qurallı Kúshlerinin bólimlerine bardı.<ref>[https://web.archive.org/web/20140812065911/http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 | sáne =20140812065911 }}{{ref-bg}}</ref> 2014-jıldıń 2-iyunında Ispaniya premer-ministri [[Mariano Rahoy]] tuwrıdan-tuwrı efirde «Áziz korol I Xuan Karlos óz ulı, prints Filipptiń paydasına taxttan bas tartadı» dep málim etti. Ol «Ispaniya konstitutsiyasına muwapıq, miyrasxor shaxzada Filipptiń taxtqa otırıwına imkaniyat beretuǵın arnawlı nızam qabıl etiliwi tiyis» ekenin hám «Ispaniya parlamenti jaqın arada atalǵan nızamdı tastıyıqlap, shaxzada Filippti Ispaniya koroli dep járiyalaytuǵının» atap ótti. == Derekler == ixgdt8ckrwbhfhr7j2ps2tdfhjlkww5 265466 265465 2026-08-02T18:29:05Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 /* Mámleket hám jámiyetlik iskerligi */ 265466 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Filipp VI | negizgi atı = {{lang-es|Felipe VI}} | súwret =Felipe VI 2023.jpg | súwret uzınlıǵı =280 | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Ispaniya patshası | bayraq =Estandarte Real de España.svg | bayraq2 =Flag of Spain.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl 19-iyun<ref>{{Web deregi | url = http://www.interfax.ru/381562| bet = Испанский король подписал закон об отречении| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562| deadlink = no}}</ref> | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = Mariano Raxoy<br><small>(2011—2018)</small><br>Pedro Sanches<br><small>(2018 baslap)</small> | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Xuan Karlos I]] | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = 2014-jıl 19-iyun | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | tuwılǵan sánesi = 1968-jıl 30-yanvar | tuwılǵan ornı = [[Madrid]], [[Ispaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | dinastiyası = [[Ispaniya Burbonları]] | puqaralıǵı = | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Letisiya | balaları = [[Leonor (Asturiya xanzadası|Leonor]], [[Sofiya, Ispaniya infantası|Sofiya]] | ákesi = [[Xuan Karlos I]] | anası = [[Sofiya Greciyalı (Ispaniya xanzadası)|Sofiya Greciyalı]] | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = Jorjtaun universitetı | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Filipp VI''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Felipe Xuan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Burbon hám Gresiya; [[1968|1968-jıl]] [[30-yanvar]], [[Madrid]]) — 2014-jıl 19-iyunnan baslap [[Ispaniya]] patshası. 1977-jıldan 2014-jılǵa shekem Asturiya, Jiron hám Vian shaxzadası, Monblan gercogı, Server grafı, Balager senyorı. Ákesi, patsha [[Xuan Karlos I]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı. == Biografiyası == 1968-jıl 30-yanvarda [[Madrid]]daǵı Nuestra-Senyora-de-Loreto klinikasında tuwılǵan. Filipp tuwılǵanında onıń ata-anasınıń eki qızı bar bolǵan: Infanta Elena (1963-jıl) hám Infanta Kristina (1965-jıl). Tuwılǵanda Filipp infant ataǵına iye boldı. Infanttıń murındıq ata-anası onıń babası Barselona grafı Xuan de Burbon jáne onıń apası xanzada Viktoriya Yevgeniya boldı. Ákesi patsha dep daǵaza etilgen kúnden baslap (1975-jıl 22-noyabr) infant Filipp taxt miyrasxorı boldı, 1977-jılda bolsa Asturiya shahzadası, Jirona shaxzadası hám Vian shaxzadası ataqların aldı. 1986-jıl 30-yanvarda, 18 jasqa tolǵanında, Filipp Ispaniya parlamentinde Konstituciya hám patshaǵa sadıqlıǵın bildirip, Ispaniya tajınıń miyrasxorı rolin tolıq óz moynına aldı. == Tálimi == Shaxzada Filipp 1984-jılda Madriddaǵı «Santa Mariya de los Rosales» (Santa María de los Rosales) orta mektebin tamamlaǵan. Keyin ol [[Kanada]]da bir jıl Lakefield College School mektebinde oqıdı. 1985-jıl sentyabrden 1988-jıl iyulǵa shekem [[Saragosa|Saragos]]daǵı áskeriy akademiyada, [[Marina]] qalasındaǵı áskeriy-teńiz kúshleri mektepte hám San-Xavyerdaǵı áskeriy-hawa kúshleri akademiyasında oqıǵan. 1988-jıl oktyabrden 1993-jıl iyunǵa shekem Madrid avtonom universitetinde [[Yurisprudenciya|yurisprudenciya]] hám [[ekonomika]]nı úyrendi. 1995-jıl may ayında Jorjtaun universitetınıń ([[AQSH]]) xalıq aralıq qatnaslar salasında magistrlıq diplomın aldı. == Olimpiada oyınlarında qatnasıwı == 1992-jıl [[Barselona]]da bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında jelkenli sport boyınsha Ispaniya Olimpiada saylandı jámááti aǵzası bolǵan. Olimpiada saylandı komandasınıń bayraqshısı retinde ashılıw dástúrinde qatnastı. Úsh orınlı qayıqlar jarısında altınshı orındı iyelep, Olimpiada diplomına iye boldı. Onıń ákesi, anası hám úlken ajapası Infanta Kristina da jelkenli sportda Olimpiada oyınlarında qatnasqan, biraq Filipp shańaraqta eń joqarı tabısqa erisken: Xuan Karlos 1972-jılda Myunxenda 15-orındı iyelegen, xanzada Kristina bolsa 1988-jılda Seulda 20-orındı iyelegen. 1960-jılda Sofiya Olimpiada oyınlarında grek jelkenli sport ustaları komandasınıń qosımsha aǵzası retinde qatnastı. == Mámleket hám jámiyetlik iskerligi == [[FAyl:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|Rossiya prezidentı V.V.Putin menen, 2002-jıl 7-fevral]] Ispaniyanıń rasmiy wákili sıpatında dúnyanıń kóplegen mámleketlerine sapar etti. Ol [[Orta Shıǵıs]], [[Arqa Afrika]] hám [[Latın Amerikası|Latın Amerikası]] elleri menen qarım-qatnasıq máselelerine, sonday-aq ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıw mashqalaları hám mádeniy máselelerge ayrıqsha itibar qarattı.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html| sáne =20050414053009}} [[Независимая газета|«Независимая газета»]] [[16 августа]] 2002 года</ref>. 2002-jıldıń 5–9-fevral aralıǵında [[Rossiya Federaciyası]]na rásmiy sapar menen bardı. Sapar dawamında Rossiya Federaciyasınıń Prezidenti [[Vladimir Putin]] hám basqa da rásmiy shaxslar menen ushırastı. Rossiya hám Ispaniya arasındaǵı diplomatiyalıq baylanıslardıń qayta tikleniwine 25 jıl tolıwın bayramlaw sheńberinde Ispaniya mádeniy orayın — Servantes institutınıń [[Moskva]] bólimin hám [[Rossiya mámleketlik kitapxanası]]ndaǵı kórgizbeni ashtı.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» [[март]] [[2002 год]]а</ref>. 2003-jıldıń 23–27-iyun aralıǵında Putinniń usınısı menen Rossiyaǵa taǵı keldi.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Sapar dawamında [[Moskva (qala)|Moskva]] hám [[Sankt-Peterburg]] qalalarında boldı.<ref>{{Web deregi | url = http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| bet = Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 8-dekabr | deadlink = yes}}</ref>. 2003-jıldıń 23-iyunında Moskvada Rossiya Prezidenti menen ushırastı. Sankt-Peterburgte Mámleketlik [[Ermitaj]]dı hám Baltıq flotınıń áskeriy kemeleriniń birin araladı. Sonday-aq Noginsktegi Rossiya Ayrıqsha jaǵdaylar ministrligi orayında, Julduzlı qalashada bolıp, Ispaniyanıń ekonomikalıq imkaniyatlarına baǵıshlanǵan yarmarkanı ashtı.<ref name="ВизитДва">{{Web deregi | url = http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| bet = Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| deadlink = no}}</ref>. [[Bosniya hám Gercegovina]] (2002), [[Awǵanstan|Awǵanstan]] (2008) hám basqa da ellerdegi Ispaniya Qurallı Kúshlerinin bólimlerine bardı.<ref>[https://web.archive.org/web/20140812065911/http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 | sáne =20140812065911 }}{{ref-bg}}</ref> 2014-jıldıń 2-iyunında Ispaniya premer-ministri [[Mariano Rahoy]] tuwrıdan-tuwrı efirde «Áziz korol I Xuan Karlos óz ulı, prints Filipptiń paydasına taxttan bas tartadı» dep málim etti. Ol «Ispaniya konstitutsiyasına muwapıq, miyrasxor shaxzada Filipptiń taxtqa otırıwına imkaniyat beretuǵın arnawlı nızam qabıl etiliwi tiyis» ekenin hám «Ispaniya parlamenti jaqın arada atalǵan nızamdı tastıyıqlap, shaxzada Filippti Ispaniya koroli dep járiyalaytuǵının» atap ótti. == Derekler == 7c2xcscxjl6wrgbinnl4r13gi9i0x0i 265468 265466 2026-08-02T18:52:51Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265468 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Filipp VI | negizgi atı = {{lang-es|Felipe VI}} | súwret =Felipe VI 2023.jpg | súwret uzınlıǵı =280 | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Ispaniya patshası | bayraq =Estandarte Real de España.svg | bayraq2 =Flag of Spain.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl 19-iyun<ref>{{Web deregi | url = http://www.interfax.ru/381562| bet = Испанский король подписал закон об отречении| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562| deadlink = no}}</ref> | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = Mariano Raxoy<br><small>(2011—2018)</small><br>Pedro Sanches<br><small>(2018 baslap)</small> | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Xuan Karlos I]] | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = 2014-jıl 19-iyun | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | tuwılǵan sánesi = 1968-jıl 30-yanvar | tuwılǵan ornı = [[Madrid]], [[Ispaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | dinastiyası = [[Ispaniya Burbonları]] | puqaralıǵı = | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Letisiya | balaları = [[Leonor (Asturiya xanzadası|Leonor]], [[Sofiya, Ispaniya infantası|Sofiya]] | ákesi = [[Xuan Karlos I]] | anası = [[Sofiya Greciyalı (Ispaniya xanzadası)|Sofiya Greciyalı]] | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = Jorjtaun universitetı | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Filipp VI''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Felipe Xuan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Burbon hám Gresiya; [[1968|1968-jıl]] [[30-yanvar]], [[Madrid]]) — 2014-jıl 19-iyunnan baslap [[Ispaniya]] patshası. 1977-jıldan 2014-jılǵa shekem Asturiya, Jiron hám Vian shaxzadası, Monblan gercogı, Server grafı, Balager senyorı. Ákesi, patsha [[Xuan Karlos I]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı. == Biografiyası == 1968-jıl 30-yanvarda [[Madrid]]daǵı Nuestra-Senyora-de-Loreto klinikasında tuwılǵan. Filipp tuwılǵanında onıń ata-anasınıń eki qızı bar bolǵan: Infanta Elena (1963-jıl) hám Infanta Kristina (1965-jıl). Tuwılǵanda Filipp infant ataǵına iye boldı. Infanttıń murındıq ata-anası onıń babası Barselona grafı Xuan de Burbon jáne onıń apası xanzada Viktoriya Yevgeniya boldı. Ákesi patsha dep daǵaza etilgen kúnden baslap (1975-jıl 22-noyabr) infant Filipp taxt miyrasxorı boldı, 1977-jılda bolsa Asturiya shahzadası, Jirona shaxzadası hám Vian shaxzadası ataqların aldı. 1986-jıl 30-yanvarda, 18 jasqa tolǵanında, Filipp Ispaniya parlamentinde Konstituciya hám patshaǵa sadıqlıǵın bildirip, Ispaniya tajınıń miyrasxorı rolin tolıq óz moynına aldı. == Tálimi == Shaxzada Filipp 1984-jılda Madriddaǵı «Santa Mariya de los Rosales» (Santa María de los Rosales) orta mektebin tamamlaǵan. Keyin ol [[Kanada]]da bir jıl Lakefield College School mektebinde oqıdı. 1985-jıl sentyabrden 1988-jıl iyulǵa shekem [[Saragosa|Saragos]]daǵı áskeriy akademiyada, [[Marina]] qalasındaǵı áskeriy-teńiz kúshleri mektepte hám San-Xavyerdaǵı áskeriy-hawa kúshleri akademiyasında oqıǵan. 1988-jıl oktyabrden 1993-jıl iyunǵa shekem Madrid avtonom universitetinde [[Yurisprudenciya|yurisprudenciya]] hám [[ekonomika]]nı úyrendi. 1995-jıl may ayında Jorjtaun universitetınıń ([[AQSH]]) xalıq aralıq qatnaslar salasında magistrlıq diplomın aldı. == Olimpiada oyınlarında qatnasıwı == 1992-jıl [[Barselona]]da bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında jelkenli sport boyınsha Ispaniya Olimpiada saylandı jámááti aǵzası bolǵan. Olimpiada saylandı komandasınıń bayraqshısı retinde ashılıw dástúrinde qatnastı. Úsh orınlı qayıqlar jarısında altınshı orındı iyelep, Olimpiada diplomına iye boldı. Onıń ákesi, anası hám úlken ajapası Infanta Kristina da jelkenli sportda Olimpiada oyınlarında qatnasqan, biraq Filipp shańaraqta eń joqarı tabısqa erisken: Xuan Karlos 1972-jılda Myunxenda 15-orındı iyelegen, xanzada Kristina bolsa 1988-jılda Seulda 20-orındı iyelegen. 1960-jılda Sofiya Olimpiada oyınlarında grek jelkenli sport ustaları komandasınıń qosımsha aǵzası retinde qatnastı. == Mámleket hám jámiyetlik iskerligi == [[FAyl:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|Rossiya prezidentı V.V.Putin menen, 2002-jıl 7-fevral]] Ispaniyanıń rasmiy wákili sıpatında dúnyanıń kóplegen mámleketlerine sapar etti. Ol [[Orta Shıǵıs]], [[Arqa Afrika]] hám [[Latın Amerikası|Latın Amerikası]] elleri menen qarım-qatnasıq máselelerine, sonday-aq ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıw mashqalaları hám mádeniy máselelerge ayrıqsha itibar qarattı.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html| sáne =20050414053009}} [[Независимая газета|«Независимая газета»]] [[16 августа]] 2002 года</ref>. 2002-jıldıń 5–9-fevral aralıǵında [[Rossiya Federaciyası]]na rásmiy sapar menen bardı. Sapar dawamında Rossiya Federaciyasınıń Prezidenti [[Vladimir Putin]] hám basqa da rásmiy shaxslar menen ushırastı. Rossiya hám Ispaniya arasındaǵı diplomatiyalıq baylanıslardıń qayta tikleniwine 25 jıl tolıwın bayramlaw sheńberinde Ispaniya mádeniy orayın — Servantes institutınıń [[Moskva]] bólimin hám [[Rossiya mámleketlik kitapxanası]]ndaǵı kórgizbeni ashtı.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» [[март]] [[2002 год]]а</ref>. 2003-jıldıń 23–27-iyun aralıǵında Putinniń usınısı menen Rossiyaǵa taǵı keldi.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Sapar dawamında [[Moskva (qala)|Moskva]] hám [[Sankt-Peterburg]] qalalarında boldı.<ref>{{Web deregi | url = http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| bet = Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 8-dekabr | deadlink = yes}}</ref>. 2003-jıldıń 23-iyunında Moskvada Rossiya Prezidenti menen ushırastı. Sankt-Peterburgte Mámleketlik [[Ermitaj]]dı hám Baltıq flotınıń áskeriy kemeleriniń birin araladı. Sonday-aq Noginsktegi Rossiya Ayrıqsha jaǵdaylar ministrligi orayında, Julduzlı qalashada bolıp, Ispaniyanıń ekonomikalıq imkaniyatlarına baǵıshlanǵan yarmarkanı ashtı.<ref name="ВизитДва">{{Web deregi | url = http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| bet = Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| deadlink = no}}</ref>. [[Bosniya hám Gercegovina]] (2002), [[Awǵanstan|Awǵanstan]] (2008) hám basqa da ellerdegi Ispaniya Qurallı Kúshlerinin bólimlerine bardı.<ref>[https://web.archive.org/web/20140812065911/http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 | sáne =20140812065911 }}{{ref-bg}}</ref> 2014-jıldıń 2-iyunında Ispaniya premer-ministri [[Mariano Rahoy]] tuwrıdan-tuwrı efirde «Áziz korol I Xuan Karlos óz ulı, prints Filipptiń paydasına taxttan bas tartadı» dep málim etti. Ol «Ispaniya konstitutsiyasına muwapıq, miyrasxor shaxzada Filipptiń taxtqa otırıwına imkaniyat beretuǵın arnawlı nızam qabıl etiliwi tiyis» ekenin hám «Ispaniya parlamenti jaqın arada atalǵan nızamdı tastıyıqlap, shaxzada Filippti Ispaniya koroli dep járiyalaytuǵının» atap ótti. == Áskeriy xızmeti == Ol podpolkovnik (qurǵaqlıq áskerleri hám ÁÁK) hám ekinshi rangdaǵı kapitan (ÁTK) ataqlarına deyin kóterildi. Armiya, aviaciya hám flottıń vertolyot ushqıshı qánigeligine iye. Ispaniya ÁÁK-niń 402-eskadrilyasında xızmet etti. Taxtqa otırar aldında armiya, ÁÁK hám flottıń general-kapitanı atandı. == Shańaraǵı == VI Filipptiń ómirlik joldası — korolica [[Letisiya]] (Ortis Rokasolano). 2003-jıldıń 1-noyabrinde korol sarayı jámáatshılıq ushın kútilmegen málimleme jasap, Asturiya shaxzadası Filipp hám jurnalist Letisiya Ortis Rokasolanorıń jaqın arada turmıs quratuǵının járiyaladı. 6-noyabrde saat 12:30-da saltanatlı túrde atastırıw máresimi bolıp ótti. Filipp qalıńlıǵına aq altınan soǵılǵan nekejúzigin sawǵa etti, al Letisiya Filippge sapfir menen bezendirilgen aq altın jeń ilgeklerin hám ispan ádebiyatınıń klassigi [[Mariano Xose de Larra]]nıń «Hálsiz Enrike koroldıń xızmetkeri» atlı kitabın usındı. Bul máresimnen keyin Filipp hám Letisiya álemniń 10-nan aslam mámleketinen kelgen 250 jurnalisttiń qatnasıwında ótkizilgen baspasóz konferenciyasına qatnastı. Atastırıw máresiminen keyin Letisiya Sarsuela sarayına kóship ótti. Úyleniw toyı 2004-jıldıń 22-mayında Madridtegi Santa-Mariya-la-Real-de-la-Almudena kafedralıq soborında ótti. Bul atalǵan soborda ótkizilgen birinshi korol áwladınıń toyı boldı. Neke qıyıw rásimi kóplegen ellerdiń telekanalları arqalı kórsetildi hám onı pútkil dúnya boylap shama menen 1,5 milliard adam tamashaladı. == Perzentleri == 2005-jıldıń 31-oktyabrinde Madridtegi Ruber klinikasında Asturiya shaxzadasınıń qızı — infanta [[Leonor]] dúnyaǵa keldi. Leonordı shoqındırıw rásimi 2006-jıldıń 14-yanvarında ótti. Onıń shoqındırǵan ata-anası Ispaniya koroli I Xuan Karlos hám Ispaniya korolicası Sofiya boldı. Filipp hám Letisiyanıń ekinshi qızı — infanta [[Sofiya]] 2007-jıldıń 29-aprelinde dúnyaǵa keldi. Infanta Sofiyanı shoqındırıw rásimi 2007-jıldıń 15-iyulında ótti. == ataqları == * 1968-jıldıń 30-yanvarınan 1977-jıldıń 22-yanvarına deyin: Ispaniya infantı don Felipe * 1977-jıldıń 22-yanvarınan 2014-jıldıń 19-iyunına deyin: Asturiya shaxzadası, Xirona shaxzadası, Viana shaxzadası, Monblan gercogı, Servera grafı, Balager senyorı don Felipe * 2014-jıldıń 19-iyunınan baslap: korol VI Filipp == Derekler == lc2wkzvpe1yicgebu0j5jx4ersj07gk 265469 265468 2026-08-02T18:56:53Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265469 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Filipp VI | negizgi atı = {{lang-es|Felipe VI}} | súwret =Felipe VI 2023.jpg | súwret uzınlıǵı =280 | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Ispaniya patshası | bayraq =Estandarte Real de España.svg | bayraq2 =Flag of Spain.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl 19-iyun<ref>{{Web deregi | url = http://www.interfax.ru/381562| bet = Испанский король подписал закон об отречении| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562| deadlink = no}}</ref> | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = Mariano Raxoy<br><small>(2011—2018)</small><br>Pedro Sanches<br><small>(2018 baslap)</small> | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Xuan Karlos I]] | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = 2014-jıl 19-iyun | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | tuwılǵan sánesi = 1968-jıl 30-yanvar | tuwılǵan ornı = [[Madrid]], [[Ispaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | dinastiyası = [[Ispaniya Burbonları]] | puqaralıǵı = | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = Letisiya | balaları = [[Leonor (Asturiya xanzadası|Leonor]], [[Sofiya, Ispaniya infantası|Sofiya]] | ákesi = [[Xuan Karlos I]] | anası = [[Sofiya Greciyalı (Ispaniya xanzadası)|Sofiya Greciyalı]] | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = Jorjtaun universitetı | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Filipp VI''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Felipe Xuan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Burbon hám Gresiya; [[1968|1968-jıl]] [[30-yanvar]], [[Madrid]]) — 2014-jıl 19-iyunnan baslap [[Ispaniya]] patshası. 1977-jıldan 2014-jılǵa shekem Asturiya, Jiron hám Vian shaxzadası, Monblan gercogı, Server grafı, Balager senyorı. Ákesi, patsha [[Xuan Karlos I]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı. == Biografiyası == 1968-jıl 30-yanvarda [[Madrid]]daǵı Nuestra-Senyora-de-Loreto klinikasında tuwılǵan. Filipp tuwılǵanında onıń ata-anasınıń eki qızı bar bolǵan: Infanta Elena (1963-jıl) hám Infanta Kristina (1965-jıl). Tuwılǵanda Filipp infant ataǵına iye boldı. Infanttıń murındıq ata-anası onıń babası Barselona grafı Xuan de Burbon jáne onıń apası xanzada Viktoriya Yevgeniya boldı. Ákesi patsha dep daǵaza etilgen kúnden baslap (1975-jıl 22-noyabr) infant Filipp taxt miyrasxorı boldı, 1977-jılda bolsa Asturiya shahzadası, Jirona shaxzadası hám Vian shaxzadası ataqların aldı. 1986-jıl 30-yanvarda, 18 jasqa tolǵanında, Filipp Ispaniya parlamentinde Konstituciya hám patshaǵa sadıqlıǵın bildirip, Ispaniya tajınıń miyrasxorı rolin tolıq óz moynına aldı. == Tálimi == Shaxzada Filipp 1984-jılda Madriddaǵı «Santa Mariya de los Rosales» (Santa María de los Rosales) orta mektebin tamamlaǵan. Keyin ol [[Kanada]]da bir jıl Lakefield College School mektebinde oqıdı. 1985-jıl sentyabrden 1988-jıl iyulǵa shekem [[Saragosa|Saragos]]daǵı áskeriy akademiyada, [[Marina]] qalasındaǵı áskeriy-teńiz kúshleri mektepte hám San-Xavyerdaǵı áskeriy-hawa kúshleri akademiyasında oqıǵan. 1988-jıl oktyabrden 1993-jıl iyunǵa shekem Madrid avtonom universitetinde [[Yurisprudenciya|yurisprudenciya]] hám [[ekonomika]]nı úyrendi. 1995-jıl may ayında Jorjtaun universitetınıń ([[AQSH]]) xalıq aralıq qatnaslar salasında magistrlıq diplomın aldı. == Olimpiada oyınlarında qatnasıwı == 1992-jıl [[Barselona]]da bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında jelkenli sport boyınsha Ispaniya Olimpiada saylandı jámááti aǵzası bolǵan. Olimpiada saylandı komandasınıń bayraqshısı retinde ashılıw dástúrinde qatnastı. Úsh orınlı qayıqlar jarısında altınshı orındı iyelep, Olimpiada diplomına iye boldı. Onıń ákesi, anası hám úlken ajapası Infanta Kristina da jelkenli sportda Olimpiada oyınlarında qatnasqan, biraq Filipp shańaraqta eń joqarı tabısqa erisken: Xuan Karlos 1972-jılda Myunxenda 15-orındı iyelegen, xanzada Kristina bolsa 1988-jılda Seulda 20-orındı iyelegen. 1960-jılda Sofiya Olimpiada oyınlarında grek jelkenli sport ustaları komandasınıń qosımsha aǵzası retinde qatnastı. == Mámleket hám jámiyetlik iskerligi == [[FAyl:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|Rossiya prezidentı V.V.Putin menen, 2002-jıl 7-fevral]] Ispaniyanıń rasmiy wákili sıpatında dúnyanıń kóplegen mámleketlerine sapar etti. Ol [[Orta Shıǵıs]], [[Arqa Afrika]] hám [[Latın Amerikası|Latın Amerikası]] elleri menen qarım-qatnasıq máselelerine, sonday-aq ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıw mashqalaları hám mádeniy máselelerge ayrıqsha itibar qarattı.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html| sáne =20050414053009}} [[Независимая газета|«Независимая газета»]] [[16 августа]] 2002 года</ref>. 2002-jıldıń 5–9-fevral aralıǵında [[Rossiya Federaciyası]]na rásmiy sapar menen bardı. Sapar dawamında Rossiya Federaciyasınıń Prezidenti [[Vladimir Putin]] hám basqa da rásmiy shaxslar menen ushırastı. Rossiya hám Ispaniya arasındaǵı diplomatiyalıq baylanıslardıń qayta tikleniwine 25 jıl tolıwın bayramlaw sheńberinde Ispaniya mádeniy orayın — Servantes institutınıń [[Moskva]] bólimin hám [[Rossiya mámleketlik kitapxanası]]ndaǵı kórgizbeni ashtı.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» [[март]] [[2002 год]]а</ref>. 2003-jıldıń 23–27-iyun aralıǵında Putinniń usınısı menen Rossiyaǵa taǵı keldi.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Sapar dawamında [[Moskva (qala)|Moskva]] hám [[Sankt-Peterburg]] qalalarında boldı.<ref>{{Web deregi | url = http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| bet = Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 8-dekabr | deadlink = yes}}</ref>. 2003-jıldıń 23-iyunında Moskvada Rossiya Prezidenti menen ushırastı. Sankt-Peterburgte Mámleketlik [[Ermitaj]]dı hám Baltıq flotınıń áskeriy kemeleriniń birin araladı. Sonday-aq Noginsktegi Rossiya Ayrıqsha jaǵdaylar ministrligi orayında, Julduzlı qalashada bolıp, Ispaniyanıń ekonomikalıq imkaniyatlarına baǵıshlanǵan yarmarkanı ashtı.<ref name="ВизитДва">{{Web deregi | url = http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| bet = Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00| deadlink = no}}</ref>. [[Bosniya hám Gercegovina]] (2002), [[Awǵanstan|Awǵanstan]] (2008) hám basqa da ellerdegi Ispaniya Qurallı Kúshlerinin bólimlerine bardı.<ref>[https://web.archive.org/web/20140812065911/http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 | sáne =20140812065911 }}{{ref-bg}}</ref> 2014-jıldıń 2-iyunında Ispaniya premer-ministri [[Mariano Rahoy]] tuwrıdan-tuwrı efirde «Áziz korol I Xuan Karlos óz ulı, prints Filipptiń paydasına taxttan bas tartadı» dep málim etti. Ol «Ispaniya konstitutsiyasına muwapıq, miyrasxor shaxzada Filipptiń taxtqa otırıwına imkaniyat beretuǵın arnawlı nızam qabıl etiliwi tiyis» ekenin hám «Ispaniya parlamenti jaqın arada atalǵan nızamdı tastıyıqlap, shaxzada Filippti Ispaniya koroli dep járiyalaytuǵının» atap ótti. == Áskeriy xızmeti == Ol podpolkovnik (qurǵaqlıq áskerleri hám ÁÁK) hám ekinshi rangdaǵı kapitan (ÁTK) ataqlarına deyin kóterildi. Armiya, aviaciya hám flottıń vertolyot ushqıshı qánigeligine iye. Ispaniya ÁÁK-niń 402-eskadrilyasında xızmet etti. Taxtqa otırar aldında armiya, ÁÁK hám flottıń general-kapitanı atandı. == Shańaraǵı == VI Filipptiń ómirlik joldası — korolica [[Letisiya]] (Ortis Rokasolano). 2003-jıldıń 1-noyabrinde korol sarayı jámáatshılıq ushın kútilmegen málimleme jasap, Asturiya shaxzadası Filipp hám jurnalist Letisiya Ortis Rokasolanorıń jaqın arada turmıs quratuǵının járiyaladı. 6-noyabrde saat 12:30-da saltanatlı túrde atastırıw máresimi bolıp ótti. Filipp qalıńlıǵına aq altınan soǵılǵan nekejúzigin sawǵa etti, al Letisiya Filippge sapfir menen bezendirilgen aq altın jeń ilgeklerin hám ispan ádebiyatınıń klassigi [[Mariano Xose de Larra]]nıń «Hálsiz Enrike koroldıń xızmetkeri» atlı kitabın usındı. Bul máresimnen keyin Filipp hám Letisiya álemniń 10-nan aslam mámleketinen kelgen 250 jurnalisttiń qatnasıwında ótkizilgen baspasóz konferenciyasına qatnastı. Atastırıw máresiminen keyin Letisiya Sarsuela sarayına kóship ótti. Úyleniw toyı 2004-jıldıń 22-mayında Madridtegi Santa-Mariya-la-Real-de-la-Almudena kafedralıq soborında ótti. Bul atalǵan soborda ótkizilgen birinshi korol áwladınıń toyı boldı. Neke qıyıw rásimi kóplegen ellerdiń telekanalları arqalı kórsetildi hám onı pútkil dúnya boylap shama menen 1,5 milliard adam tamashaladı. == Perzentleri == 2005-jıldıń 31-oktyabrinde Madridtegi Ruber klinikasında Asturiya shaxzadasınıń qızı — infanta [[Leonor]] dúnyaǵa keldi. Leonordı shoqındırıw rásimi 2006-jıldıń 14-yanvarında ótti. Onıń shoqındırǵan ata-anası Ispaniya koroli I Xuan Karlos hám Ispaniya korolicası Sofiya boldı. Filipp hám Letisiyanıń ekinshi qızı — infanta [[Sofiya]] 2007-jıldıń 29-aprelinde dúnyaǵa keldi. Infanta Sofiyanı shoqındırıw rásimi 2007-jıldıń 15-iyulında ótti. == ataqları == * 1968-jıldıń 30-yanvarınan 1977-jıldıń 22-yanvarına deyin: Ispaniya infantı don Felipe * 1977-jıldıń 22-yanvarınan 2014-jıldıń 19-iyunına deyin: Asturiya shaxzadası, Xirona shaxzadası, Viana shaxzadası, Monblan gercogı, Servera grafı, Balager senyorı don Felipe * 2014-jıldıń 19-iyunınan baslap: korol VI Filipp == Derekler == <references /> [[Kategoriya:Ispaniya patshaları]] [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:1968-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:30-yanvarda tuwılǵanlar]] 5ldfbpdy5dsgaffeu9rb2ivgnl25abn 0 20862 265478 213209 2026-08-03T07:14:24Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265478 wikitext text/x-wiki [[Fayl:FRIDA_(FReedom_of_Information_Digital_Assistant)_welcome_interface_(May_2023).png|nobaý|[[Virtual járdemshi]] chatbot]] [[Fayl:ELIZA_conversation.png|nobaý|1966-jılǵı ELIZA chatbotı]] '''Chatbot''' (dáslepki atı '''chatterbot''') — tekst yamasa dawıs arqalı óz-ara háreketlesiw menen adamnıń sóylesiwin eliklewge arnalǵan [[programmalıq támiynat]] qosımshası yamasa veb-interfeys bolıp tabıladı<ref name="target">{{Web deregi | url = http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html| bet = What is a chatbot?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101102170613/http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html| arxivsáne = 2010-jıl 2-noyabr | jumıs = techtarget.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-yanvar }}</ref>. Zamanagóy chatbotlar ádette onlayn hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] menen [[Tábiyiy til|tábiyiy tilde]] sóylesiwdi saqlawǵa hám adamnıń sóylesiw sherigi retinde minez-qulıqtı imitaciyalawǵa uqıplı [[generativ jasalma intellekt]] sistemaların paydalanadı. Usınday chatbotlar kóbinese [[Tereń oqıtıw|tereń oqıtıwdı]] hám [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyiy tildi qayta islewdi]] paydalanadı, biraq ápiwayı chatbotlar onlaǵan jıllar dawamında bar. 2022-jıl sońınan baslap, [[OpenAI]]-diń [[ChatGPT]]<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/|title=ChatGPT sets record for fastest-growing user base - analyst note| sáne =2 February 2023|last=Hu|first=Krystal}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.searchenginejournal.com/history-of-chatgpt-timeline/488370/| bet = History Of ChatGPT: A Timeline Of The Meteoric Rise Of Generative AI Chatbots| avtor = Hines| at = Kristi| sáne = 2023-jıl 4-iyun | til = en| jumıs = Search Engine Journal| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-noyabr }}</ref>, ataqlı bolıwına baylanıslı taraw keń kólemde itibarǵa iye boldı, sonnan keyin [[Microsoft]] kompaniyasınıń [[Microsoft Copilot|Copilot]] hám [[Google]] kompaniyasınıń [[Gemini (chatbot)|Gemini]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/chatgpt-vs-bing-vs-google-bard-which-ai-is-the-most-helpful/| bet = ChatGPT vs. Bing vs. Google Bard: Which AI is the Most Helpful?}}</ref>. sıyaqlı alternativler payda boldı. Usınday mısallar, [[GPT-4]] yamasa Gemini [[til modeli]] sıyaqlı keń tiykarǵı [[Úlken til modeli|úlken til modellerine]] tiykarlanǵan usınday ónimlerdiń jańa tájiriybesin kórsetedi, anıq wazıypalardı yamasa qosımshalardı (yaǵnıy, chatbotlar jaǵdayında adam sóylesiwin imitaciyalaw) maqsetli túrde dál sazlaydı. Chatbotlardı ánıǵıraq jaǵdaylarǵa yamasa belgili bir temaǵa arnalǵan bólek proektlestiriwge yamasa sáykeslendiriwge boladı<ref name="livemint.com">{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html| bet = GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot| sáne = 2023-jıl 21-mart }}</ref>. Chatbotlardıń uzaq waqıttan berli qollanılatuǵın baslı tarawı [[Virtual járdemshi|virtual járdemshiler]] menen birge tutınıwshılar xızmeti hám qollap-quwatlaw<ref>{{Web deregi | url = https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/| bet = 2017 Messenger Bot Landscape, a Public Spreadsheet Gathering 1000+ Messenger Bots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202041707/https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/| arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | sáne = 2017-jıl 3-may | qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-fevral }}</ref>. Hár túrli tarawlardı qamtıytuǵın kompaniyalar usınday tarawlardaǵı jetilisken rawajlanıwlardıń kúshin támiyinlew ushın jańa [[generativ jasalma intellekt]] texnologiyaların qollana basladı<ref name="livemint.com">{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html| bet = GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot| sáne = 2023-jıl 21-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.livemint.com/technology/tech-news/gpt4-takes-the-world-by-storm-list-of-companies-that-integrated-the-chatbot-11679293885004.html "GPT-4 takes the world by storm - List of companies that integrated the chatbot"]. </cite></ref>. Chatbotlar óz juwaplarınıń mánisin bilmey, juwaplardı boljaw arqalı jumıs isleytuǵınlıqtan, bul olardıń úylesimli, biraq anıq emes yamasa oydan shıǵarılǵan kontentti, yaǵnıy «gallyucinaciyalar» dep atalatuǵın nárse payda etiwi múmkin. Adamlar gallyucinaciyalarǵa bılǵanǵan chatbot kontentti paydalanǵanda hám qollansa, bul «botshitke» alıp keledi. Kontent jaratıw ushın chatbotlardı qollanıw hám paydalanıwdıń óskenligi sebepli, bul texnologiyanıń adamlarǵa «botshit» jaratıw, tarqatıw hám tutınıwǵa ketken shıǵınlardı aytarlıqtay azaytıw múmkinshiligi tuwralı alańlawlar bar<ref>{{Cite news|title=Transcript: Ezra Klein Interviews Gary Marcus|url=https://www.nytimes.com/2023/01/06/podcasts/transcript-ezra-klein-interviews-gary-marcus.html|access-date=2024-04-21}}</ref>. == Fon == 1950-jılı [[Alan Turing|Alan Tyuringtiń]] «Esaplaw mashinası hám intellekt» atamasındaǵı ataqlı maqalası járiyalandı, onda búgingi kúnde Tyuring testi dep atalatuǵın intellekt kriteriyası usınılǵan. Bul kriteriy, sáwbet mazmunına ǵana tiykarlanǵanda, [[Kompyuter programması|programmanıń]] haqıyqıy adamnan ajırata almaytuǵın dárejede, adam sudyasınıń real waqıtlı jazbasha sáwbetlesiwinde adamdı imitaciyalawǵa qábiletli bolıwına baylanıslı. Tyuringtiń usınıs etilgen testiniń ataqlılıǵı 1966-jılı járiyalanǵan Josef Vaycenbaumniń ELIZA programmasına úlken qızıǵıwshılıq payda etti, ol [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardı]] haqıyqıy adam menen sáwbetlesip atırǵan dep esaplawǵa kóndiriwge qábiletli sıyaqlı kórinedi. Biraq Vaycenbaumnıń ózi ELIZA-nıń shın mánisinde intellektual ekenligin aytpadı, hám onıń maqalasına kirisiw onı ashıw shınıǵıwı retinde kórsetti:<blockquote>“[[Jasalma intellekt|Jasalma intellektte]], mashinalardıń tańqalarlıq usıllarda minez-qulıq kórsetiwi kerek, kóbinese tajiriybeli baqlawshılardı da hayran qaldırıwǵa jetkilikli. Biraq bir programmanıń jasırın jumısın ashqanda, onıń ishki jumıs tarawın túsindirgende, onıń sıyqırını joq boladı; ol tek proceduralardıń jıynaǵı retinde kórinedi. Baqlawshı ózine: «Men bunı jazǵan bolar edim» dep oylaydı. Usı oy menen, ol sorawdaǵı programmanı «intellektual» dep belgilengen polkadan, qızıǵıwshılıq ushın ajıratılǵan polkaǵa kóshiredi. Bul maqalanıń maqseti dál usınday «túsindiriletuǵın» programmaǵa qaraǵanda qayta bahalawdı payda etiw. Az programmalar bunı kóbirek talap etti.</blockquote>ELIZA-nıń tiykarǵı jumıs usılı (keyin chatbot dizaynerleri tárepinen kóshirilgen), kirgiziwdegi belgiler sózlerin yamasa frazaların anıqlaw hám sáwbetti kútilmegen mánili túrde alǵa júritiw múmkin bolǵan sáykes aldınnan tayarlanǵan yamasa programmalanǵan juwaplardı shıǵarıwdan ibarat (mısalı, «MOTHER» sóziniń qatnasıwı bar qálegen kirgiziwge «ÓZIŃIZDIŃ SHAŃARAǴÍŃÍZ HAQQÍNDA KÓBIREK AYTÍŃ» dep juwap beredi). Usılayınsha, túsiniw illuziyası jaratıladı, bárqulla ishki jumıstıń kózabaǵa bolǵanı menen, ELIZA usınday illuziyanı jaratıw tańqalarlıq ańsat ekenligin kórsetti, óytkeni adam tóreshileri sáwbetlesiw juwaplarınıń «intellektual» retinde túsindiriliw múmkinshiliginde gúmanlaniwǵa tayar. Interfeys dizaynerleri kompyuterdiń shıǵısın haqıyqıy sáwbetlesiw retinde qabıllawǵa adamnıń tayarlıǵın − bul shın mániste ápiwayı úlgilerdi sáykeslestiriwge tiykarlanǵan bolsa da − paydalı maqsetler ushın paydalanıwǵa boladı dep túsindi. Kóplegen adamlar adamǵa uqsas programmalar menen ózara háreketlesiwdi jaqsı kóredi, hám bul chatbot-stili texnikalarǵa paydalanıwshılardan informaciyanı alıw kerek bolǵan interaktiv sistemalarda potenciallı paydalı rol beredi, eger bul informaciya sáykes hám boljanatuǵın kategoriyalarǵa kiredi. Usılayınsha, mısalı, onlayn járdem sistemaları paydalanıwshılardıń kerek bolǵan járdem tarawın anıqlaw ushın chatbot texnikalardı ónimli paydalanıwı múmkin, formallıq izlew yamasa menyu sistemasına qaraǵanda «miyrimlirek» interfeys usınıw múmkin. Usı qollanıwda Veyzenbaumnıń «qızıq nárseler ushın ajıratılǵan polka» dan «haqıyqıy paydalı esaplaw metodları» dep belgilengen polkaǵa chatbot texnologiyasın kóshiriw múmkinshiligin usınıladı. == Rawajlanıw == Eń kórnekli erte chatbotlardıń qatarına ELIZA (1966) hám PARRY (1972) kiredi. Jańa ataqlı programmalarǵa A.L.I.C.E., Jabberwacky hám D.U.D.E (Agence Nationale de la Recherche hám CNRS 2006) kiredi. ELIZA hám PARRY tek klaviaturadaǵı sáwbetti imitaciyalaw ushın qollanılǵan bolsa da, kóbinese chatbotlar házirgi waqıtta oyınlar hám veb-izlew imkaniyatları sıyaqlı basqa funkcional imkaniyatlardı qamtıydı. 1984-jılı «Policeman's Beard is Half Constructed» atlı kitap járiyalandı, ol Racter chatbotı tárepinen jazılǵan dep aytıladı (biraq shıǵarılǵan programma bunı ámelge asırıwǵa qábiletli bolmaǵan). 1978-jıldan baslap 1983-jıldan<ref name=":2" /> keyingi waqıtqa deyin Janet Kolodner jetekshiligindegi CYRUS proekti Cyrus Vance (AQSHtıń 57- Mámleketlik sekretarı) imitaciyası bar chatbot jarattı. Ol jaǵdayǵa tiykarlanǵan pikirlewdi qollanǵan hám kún sayın United Press International-den kelgen telegraf xabarların analizlew arqalı óziniń maǵlıwmatlar bazasın jańalanǵan. Programma 1980-jıl aprelde Cyrus Vanceniń kútpegen jerden ketkenine baylanıslı xabarlardı qayta isley almadı, hám topardıń basqa bir chatbotı, onıń ornına kelgen Edmund Muskie imitaciyasın dúzdi<ref>{{Citation |last=Dennett |first=Daniel C. |title=Can Machines Think? | sáne =2004 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-662-05642-4_12 |work=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |pages=295–316 |editor-last=Teuscher |editor-first=Christof |access-date=23 July 2023 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer | til =en |doi=10.1007/978-3-662-05642-4_12 |isbn=978-3-662-05642-4}}</ref>. [[Jasalma intellekt|JI]] izertlewleriniń tiyisli tarawlarınıń biri − tábiyiy tildi qayta islew. Ádette, ápiwayı JI tarawları anıq wazıypalar ushın arnawlı programmalıq támiynat yamasa programmalastırıw tillerin qollanadı. Mısalı, A.L.I.C.E. AIML dep atalatuǵın belgilew tilin paydalanadı<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Caldarini|first1=Guendalina|last2=Jaf|first2=Sardar|last3=McGarry|first3=Kenneth|year=2022|title=A Literature Survey of Recent Advances in Chatbots|journal=Information|publisher=MDPI|volume=13|issue=1|pages=41|doi=10.3390/info13010041}}</ref>, ol sóylesiw agenti retindegi wazıypasına tiyisli hám keyinirek Alicebotlar dep atalatuǵın hár túrli basqa islep shıǵarıwshılar tárepinen qabıl etilgen. Soǵan qaramastan, A.L.I.C.E. házirgi kúnge shekem 1966-jılda ELIZA paydalanǵan, heshqanday pikirlew imkaniyatları bolmaǵan, tek úlgilerdi sáykeslestiriw texnikalarına tiykarlanǵan. Bul kúshli JI emes, ol aqıllı hám logikalıq pikirlew imkaniyatların talap etedi. Jabberwacky haqıyqıy waqıttaǵı paydalanıwshılar ózara háreketlerine tiykarlanǵan, statikalıq [[maǵlıwmatlar bazası]] menen basqarılmaǵan jańa juwaplar menen kontekstti úyrenedi. Ayırım jańa chatbotlar sonday-aq haqıyqıy waqıtta oqıtıwdı óz-ara háreketlesiw qábiletin optimallastırıw ushın evolyuciyalıq algoritmler menen birlestiredi. Degen menen, házirgi waqıtta ulıwma maqsetli sáwbetlesiw jasalma intellekti joq hám ayırım programmalıq támiynat islep shıǵarıwshıları ámeliy aspektke, informaciyanı izlewge itibar qaratadı. Chatbot jarısları Tyuring testine yamasa anıq maqsetlerge itibar beriledi. Bunday jıllıq jarıslardıń ekewi − Loebner Sıylıǵı hám The Chatterbox Challenge (sońǵısı 2015-jıldan beri offlayn, degen menen, materiallardı ele de veb arxivlerinen tabıwǵa boladı)<ref>{{Web deregi | url = https://pcsite.co.uk/chat-robots-simulate-people/| bet = Chat Robots Simiulate People| sáne = 2015-jıl 11-oktyabr }}</ref>. Chatbotlar til modeli retinde jasalma neyron tarmaqlardan paydalanıwı múmkin. Mısalı, [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] ([[GPT]]), ol [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturasın]] paydalanadı, jetilisken chatbotlardı qurıw ushın keń tarqalǵan. Onıń atındaǵı «aldınnan oqıtıw» úlken tekstli korpusta dáslepki oqıtıw procesine silteme beredi, bul modelge tiyisli maqsetli maǵlıwmatlardıń sheklengen kólemi menen, keyingi wazıypalardı jaqsı orınlaw ushın bekkem negizdi támiyinleydi. [[GPT]] chatbotınıń mısalı [[ChatGPT]] bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://magicbuddy.chat/ai/what-is-chatgpt| bet = What is ChatGPT? - MagicBuddy| sáne = 2023 | jumıs = MagicBuddy| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}</ref>. Onıń dálligi menen «gallyucinaciyalanıwǵa» − yaǵnıy, anıq emes maǵlıwmatlardı usınıwǵa hám hatte bar emes dereklerdegi siltemelerdi beriw beyimliligine baylanıslı sınǵa qaramastan, ChatGPT óziniń tolıq juwapları menen tariyxıy bilimleri ushın itibarǵa iye boldı. Taǵı bir mısal − [[Microsoft]] tárepinen islep shıǵarılǵan, biomedicinalıq sorawlarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan BioGPT<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/biogpt-is-a-microsoft-language-model-trained-for-biomedical-tasks/| bet = BioGPT is a Microsoft language model trained for biomedical tasks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230207174627/https://the-decoder.com/biogpt-is-a-microsoft-language-model-trained-for-biomedical-tasks/| arxivsáne = 2023-jıl 7-fevral | avtor = Bastian, Matthias| sáne = 2023-jıl 29-yanvar | jumıs = The Decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-fevral }}</ref>. 2023-jıl noyabr ayında Amazon adamlardıń jumısta paydalanıwına arnalǵan, Q dep atalǵan jańa chatbot járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/11/28/amazon-announces-q-an-ai-chatbot-for-businesses.html| bet = Amazon announces Q, an AI chatbot for businesses| avtor = Novet| at = Jordan| sáne = 2023-jıl 28-noyabr | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>. DBpedia 2017-jılı GSoC waqıtında chatbot jarattı<ref>{{Web deregi | url = https://chat.dbpedia.org/| bet = DBpedia Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190908054646/http://chat.dbpedia.org/| arxivsáne = 2019-jıl 8-sentyabr | jumıs = chat.dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://wiki.dbpedia.org/blog/meet-dbpedia-chatbot| bet = Meet the DBpedia Chatbot &#124; DBpedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190902144929/https://wiki.dbpedia.org/blog/meet-dbpedia-chatbot| arxivsáne = 2019-jıl 2-sentyabr | sáne = 2018-jıl 22-avgust | jumıs = wiki.dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.dbpedia.org/2018/08/22/dbpedia-chatbot-2/| bet = Meet the DBpedia Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190902144945/https://blog.dbpedia.org/2018/08/22/dbpedia-chatbot-2/| arxivsáne = 2019-jıl 2-sentyabr | sáne = 2018-jıl 22-avgust | baspaxana = dbpedia.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-sentyabr }}</ref>. Ol Facebook Messenger arqalı baylanısıwǵa imkaniyat beredi (Master of Code Global maqalasın qarań). == Qosımsha == === Xabar almasıw qollanbaları === Kóplegen kompaniyalardıń chatbotları xabar almasıw qollanbalarında yamasa tek SMS arqalı jumıs isleydi. Olardı B2C tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw, sawda hám marketing ushın qollanıladı<ref>{{Cite news|last1=Beaver|first1=Laurie|title=The Chatbots Explainer|newspaper=Business Insider| sáne =July 2016|publisher=BI Intelligence|url=https://www.businessinsider.com/chatbots-explained-why-businesses-should-be-paying-attention-to-the-chatbot-revolution-2016-7?IR=T|access-date=4 November 2019}}</ref>. 2016-jılı Facebook Messenger islep shıǵarıwshılarǵa óz platformalarında chatbotlardı jaylastırıwǵa imkaniyat berdi. Messenger ushın birinshi altı ayda 30 000 bot jaratıldı, bul 2017-jıl sentyabrge shekem 100 000 ǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2017/04/18/facebook-messenger-hits-100000-bots/| bet = Facebook Messenger Hits 100,000 bots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170922195723/https://venturebeat.com/2017/04/18/facebook-messenger-hits-100000-bots/| arxivsáne = 2017-jıl 22-sentyabr | sáne = 2017-jıl 18-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-sentyabr }}</ref>. 2017-jıl sentyabrden baslap, bul sınaq baǵdarlamasınıń bólegi retinde WhatsApp-ta da qollanıladı. KLM hám Aeroméxico aviakompaniyaları ekewi de testlewge qatnasıwın járiyaladı<ref name="tnooz">{{Web deregi | url = https://www.phocuswire.com/KLM-claims-airline-first-with-WhatsApp-Business-Platform| bet = KLM claims airline first with WhatsApp Business Platform| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200205211831/https://www.phocuswire.com/KLM-claims-airline-first-with-WhatsApp-Business-Platform| arxivsáne = 2020-jıl 5-fevral | jumıs = www.phocuswire.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com.mx/aeromexico-te-respondera-por-whatsapp-durante-2018/| bet = Aeroméxico te atenderá por WhatsApp durante 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180702180522/https://www.forbes.com.mx/aeromexico-te-respondera-por-whatsapp-durante-2018/| arxivsáne = 2018-jıl 2-iyul | avtor = Forbes Staff| sáne = 2017-jıl 26-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.whatsapp.com/10000633/Building-for-People-and-Now-Businesses| bet = Building for People, and Now Businesses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180209031529/https://blog.whatsapp.com/10000633/Building-for-People-and-Now-Businesses| arxivsáne = 2018-jıl 9-fevral | jumıs = WhatsApp.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-iyul }}</ref>; eki aviakompaniya da aldınnan Facebook Messenger platformasında tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiwdi iske qostı. Botlar kóbinese paydalanıwshınıń kontaktlarıń biri retinde payda boladı, biraq geyde toparlıq chatqa qatnasıwshılar retinde de jumıs isley aladı. Kóplegen banklar, qamsızlandırıw kompaniyaları, ǴXQ kompaniyaları, elektron kommerciya kompaniyaları, aviakompaniyalar, miymanxana tarmaqları, usaqlap satıw orınları, medicinalıq xızmet kórsetiwshiler, húkimet organları hám restoran tarmaqları ápiwayı sorawlarǵa juwap beriw, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıw<ref>{{Web deregi | url = https://nordeanews-no.translate.goog/2017/09/hun-er-bankens-mest-effektive-medarbeider/?_x_tr_sl=no&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=no| bet = She is the company's most effective employee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230323165008/https://www-nordea-com.translate.goog/no?_x_tr_sl=no&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=no| arxivsáne = 2023-jıl 23-mart | sáne = September 2017 | jumıs = Nordea News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-mart }}</ref>, reklamalaw hám olardan buyırtıw ushın qosımsha usıllar usınıw ushın chatbotlardı paydalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2016/07/24/better-believe-the-bot-boom-is-blowing-up-big-for-b2b-b2c-businesses-vb-live/| bet = Better believe the bot boom is blowing up big for B2B, B2C businesses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170803182306/https://venturebeat.com/2016/07/24/better-believe-the-bot-boom-is-blowing-up-big-for-b2b-b2c-businesses-vb-live/| arxivsáne = 2017-jıl 3-avgust | sáne = 2016-jıl 24-iyul | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-avgust }}</ref>. Chatbotlar sonday-aq qısqa sorawnamalarǵa juwaplardı jıynaw ushın bazar izertlewlerinde qollanıladı. 2017-jılı alıp barılǵan izertlew 4% kompaniya chatbotlardı qollanǵanın kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.pm360online.com/the-ai-revolution-is-underway/| bet = The AI Revolution is Underway!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180308043007/https://www.pm360online.com/the-ai-revolution-is-underway/| arxivsáne = 2018-jıl 8-mart | avtor = Capan, Faruk| sáne = 2017-jıl 18-oktyabr | jumıs = www.PM360online.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-mart }}</ref>. 2016-jılı alıp barılǵan izertlewge sáykes, 80% biznes ózleriniń 2020-jılǵa shekem bir chatbotka iye bolǵısı keletuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.businessinsider.com/80-of-businesses-want-chatbots-by-2020-2016-12| bet = 80% of businesses want chatbots by 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180308042224/http://www.businessinsider.com/80-of-businesses-want-chatbots-by-2020-2016-12| arxivsáne = 2018-jıl 8-mart | sáne = 2016-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Business Insider]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-mart }}</ref>. === Densawlıqtı saqlaw === Chatbotlar sonday-aq densawlıqtı saqlaw tarawında da payda bolmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/2016/10/11/technology/baidu-doctor-ai-melody/index.html| bet = Baidu is bringing AI chatbots to healthcare| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200103124942/https://money.cnn.com/2016/10/11/technology/baidu-doctor-ai-melody/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 3-yanvar | avtor = Larson| at = Selena| sáne = 2016-jıl 11-oktyabr | jumıs = [[CNN Money]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-yanvar }}</ref>. Izertlewge sáykes, Amerika Qurama Shtatlarındaǵı shıpakerler chatbotlardıń shıpakerge ushırasıwlardı rejelestiriwde, medicinalıq klinikalardıń ornın anıqlaw yamasa dári-dármaq haqqında informaciya beriw ushın eń paydalı boladı dep esaplaydı<ref>{{Cite journal|title=Physicians' Perceptions of Chatbots in Health Care: Cross-Sectional Web-Based Survey}}</ref>. [[GPT]] chatbotı [[ChatGPT]] skrining hám vakcinaciya sıyaqlı, densawlıqtı bekkemlewge hám keselliklerden qorǵawǵa baylanıslı paydalanıwshı sorawlarına juwap bere aladı<ref name=":3">{{Cite journal|title=Role of Chat GPT in Public Health|url=https://doi.org/10.1007/s10439-023-03172-7}}</ref>. [[WhatsApp|Whatsapp]] [[Dúnyajúzilik Densawlıq saqlaw shólkemi|Dúnyajúzlik Densawlıq saqlaw shólkemi]] (DDSH) menen birgelikde paydalanıwshılardıń [[COVID-19]] haqqındaǵı sorawlarına juwap beretuǵın chatbot xızmetin iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.livemint.com/technology/tech-news/how-whatsapp-chatbots-are-helping-in-the-fight-against-covid-19-11585310168911.html| bet = How WhatsApp chatbots are helping in the fight against Covid-19| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723154947/https://www.livemint.com/technology/tech-news/how-whatsapp-chatbots-are-helping-in-the-fight-against-covid-19-11585310168911.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | avtor = Ahaskar| at = Abhijit| sáne = 2020-jıl 27-mart | jumıs = [[Mint (newspaper)|Mint]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref>. 2020-jılı Hindistan húkimeti [[COVID-19 pandemiyası]] haqqındaǵı informaciyaǵa erisiwge járdem beretuǵın Whatsapp arqalı jumıs isleytuǵın «MyGov Corona Helpdesk» dep atalǵan chatbottı iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/covid-19-india-launches-a-whatsapp-chatbot/article31127438.ece| bet = COVID-19: Govt of India launches a WhatsApp chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723224134/https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/covid-19-india-launches-a-whatsapp-chatbot/article31127438.ece| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | avtor = Kurup| at = Rajesh| sáne = 2020-jıl 21-mart | jumıs = [[Business Line]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://tech.hindustantimes.com/tech/news/in-focus-mumbai-based-haptik-which-developed-india-s-official-whatsapp-chatbot-for-covid-19-story-SkSTENvrXVmvfM9YWEKXBP.html| bet = In focus: Mumbai-based Haptik which developed India's official WhatsApp chatbot for Covid-19| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200723162256/https://tech.hindustantimes.com/tech/news/in-focus-mumbai-based-haptik-which-developed-india-s-official-whatsapp-chatbot-for-covid-19-story-SkSTENvrXVmvfM9YWEKXBP.html| arxivsáne = 2020-jıl 23-iyul | sáne = 2020-jıl 7-aprel | jumıs = [[Hindustan Times]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref>. Ayırım nawqaslar toparı ele de chatbotlardı paydalanǵısı kelmeydi. Aralas metodlardı izertlew adamlardıń texnologiyalıq quramalıqtı jaman túsiniwine, empatiyanıń bolmawına hám kiberqáwipsizlikke alańlawshılıqqa baylanıslı densawlıqtı saqlaw ushın ele de chatbotlardı paydalanıwdan tartınatuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal|title=Acceptability of artificial intelligence (AI)-led chatbot services in healthcare: A mixed-methods study|first1=Tom|last1=Nadarzynski|first2=Oliver|last2=Miles|first3=Aimee|last3=Cowie|first4=Damien|last4=Ridge| sáne =1 January 2019|journal=Digital Health|volume=5|pages=2055207619871808|doi=10.1177/2055207619871808|pmid=31467682|pmc=6704417}}</ref>. Analiz kórsetkenindey, 6% densawlıqqa arnalǵan chatbot tuwralı esitken hám 3% onı paydalanıw tájiriybesi bolsa, 67% 12 ay ishinde onı paydalanaman dep esaplaǵan. Qatnasıwshılardıń kópshiligi densawlıq tuwralı ulıwma informaciyanı izlew (78%), shıpaker qabıllawına jazılıw (78%) hám jergilikli densawlıqtı saqlaw xızmetlerin izlew (80%) ushın densawlıq chatbotın paydalanadı. Degen menen, densawlıqqa arnalǵan chatbot medicinalıq sınaqlardıńnátiyjelerin izlewge hám jınıslıq densawlıq sıyaqlı qánigelerden keńes alıwǵa jaramsız dep esaplandı. Atitudinal ózgeriwshilerdi tallaw qatnasıwshılardıń kópshiligi óz densawlıqların shıpakerler menen talqılawdı (73%) hám densawlıq tuwralı isenimli hám anıq informaciyaǵa erisiwdi (93%) qáleytuǵınların ayttı. 80% densawlıǵın jaqsılaytuǵın jańa texnologiyalarǵa qızıǵıwshılıq bildirse, 66% densawlıq máselesine ushıraǵanda ǵana shıpakerge tilek ótinish bildiretuǵının ayttı, al 65% chatbottı jaqsı ideya dep esapladı. 30% kompyuter menen sóylesiwdi unatpaytuǵının ayttı, 41%-ti densawlıq máselelerin chatbot penen talqılaw birtúrli bolatuǵının ayttı, al yarımı chatbot bergen keńeske isenetuǵınına isenimli emes. Sonlıqtan qabıllanatuǵın isenimlilik, botlarǵa degen jeke kózqaras hám kompyuterler menen sóylesiwdi unatpaw densawlıq chatbotlarınıń tiykarǵı tosıqları bolıp tabıladı<ref name=":3">{{Cite journal|last=Biswas|first=Som S.|date=2023-05-01|title=Role of Chat GPT in Public Health|url=https://doi.org/10.1007/s10439-023-03172-7|journal=Annals of Biomedical Engineering| til =en|volume=51|issue=5|pages=868–869|doi=10.1007/s10439-023-03172-7|pmid=36920578|issn=1573-9686}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBiswas2023">Biswas, Som S. (1 May 2023). </cite></ref>. == Chatbotlardıń sheklewleri == Chatbotlardı jaratıw hám ámelge asırıw ele de rawajlanıp atırǵan taraw bolıp, [[jasalma intellekt]] hám [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwǵa]] qattı baylanıslı, sonlıqtan usınılǵan sheshimler, ayqın artıqmashılıqlarǵa iye bolǵanı menen, funkcionallıqlar menen qollanıw jaǵdaylarında bir qatar áhmiyetli sheklewlerge iye. Degen menen bul waqıt ótip ózgermekte. Eń kóp ushırasatuǵın sheklewler tómende kórsetilgen<ref name="Meet11">{{Cite news|url=https://thefinancialbrand.com/71251/chatbots-banking-trends-ai-cx/|title=Meet 11 of the Most Interesting Chatbots in Banking|newspaper=The Financial Brand|date=14 March 2018|last1=Marous|first1=Jim|access-date=1 April 2019}}</ref>: * Kirgiziw/shıǵarıw [[maǵlıwmatlar bazası]] bekitilgen hám sheklengen bolǵanlıqtan, chatbotlar saqlanbaǵan soraw menen jumıs islewde sátsiz bolıwı múmkin<ref name="BornBane">{{Web deregi | url = https://blog.bluelupin.com/chatbot-advantages-and-disadvantages/| bet = Chatbots: Boon or Bane?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190401192204/https://blog.bluelupin.com/chatbot-advantages-and-disadvantages/| arxivsáne = 2019-jıl 1-aprel | sáne = 2018-jıl 9-yanvar | jumıs = bluelupin| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-aprel }}</ref>. * Chatbottıń ónimliligi tildi qayta islewge qattı ǵárezli hám aksentler menen qáteler sıyaqlı, buzıwshılıqlarǵa baylanıslı sheklengen. * Chatbotlar bir waqıtta birneshe sorawlar menen jumıs isley almaytuǵınlıqtan, sáwbet imkaniyatları sheklengen<ref name="Meet11">{{Cite news|url=https://thefinancialbrand.com/71251/chatbots-banking-trends-ai-cx/|title=Meet 11 of the Most Interesting Chatbots in Banking| sáne =14 March 2018|access-date=1 April 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">Marous, Jim (14 March 2018). </cite></ref>. * Chatbotlardı oqıtıw ushın ulıwma kólemde sóylesiw maǵlıwmatların talap etedi. Paydalanıwshı kirgiziwi tiykarında sóz-sózden jańa juwaplar dúzetuǵın tereń oqıtıw algoritmlerine tiykarlanǵan generativ modeller ádette tábiyiy tildiń frazaları jıynaǵı boyınsha oqıtıladı<ref name=":1">{{Cite journal|title=A Literature Survey of Recent Advances in Chatbots}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCaldariniJafMcGarry2022">Caldarini, Guendalina; Jaf, Sardar; McGarry, Kenneth (2022). </cite></ref>. * Chatbotlar paydalanıwshı menen tema boyınsha alǵa hám artqa ótiwi kerek bolatuǵın sızıqlı emes sáwbetlerdi basqarıwda qıyınshılıqqa ushıraydı<ref name="Grudin-Jacques">{{Citation |last=Grudin |first=Jonathan |title=Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems – CHI '19 |pages=209–219 |year=2019 |chapter=Chatbots, Humbots, and the Quest for Artificial General Intelligence |publisher=ACM CHI 2020 |doi=10.1145/3290605.3300439 |isbn=978-1-4503-5970-2 |s2cid=140274744 |last2=Jacques |first2=Richard |author-link=Jonathan Grudin}}</ref>. * Kóbinese jańa xızmetlerge texnologiyalaıq túrdegi ózgerisler menen boladı, ayırım tutınıwshılar, kóbinese eski áwladlar, ózleriniń sheklewli túsiniwine baylanıslı chatbotlardan qorqadı, bul olardıń sorawlarına mashinalar tárepinen qayta islenip atırǵanın ayqın kórsetedi.<ref name="Meet11" /> * Chatbotlar geyde aqılǵa muwapıq, biraq qáte yamasa mánissiz juwaplar usınadı. Olar atlardı, sánelerdi, tariyxıy waqıyalarǵa hám hátte ápiwayı matematikalıq esaplarǵa qatelik jiberiwı múmkin<ref>{{Cite journal|date=2023-09-03|title=Will AI make us crazy?|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2023.2245247}}</ref>. == Chatbotlar hám jumıs orınları == Chatbotlar kóbinese bizneslerde ushırasadı hám kóbinese sheberlikke baylanıslı talantlardı talap etpeytuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın qollanıladı. Xızmet kórsetiw telefon sóylesiwleri menen birgelikde xabar almasıw qollanbaları arqalı ámelge asırılatuǵınlıqtan, chatbotlardı jaylastırıw shólkemlerge investiciyanıń ańsat qaytarılıwın támiyinleytuǵın qollanıw jaǵdayları artıp barmaqta. Call-center xızmetkerleri jasalma intellektke tiykarlanǵan chatbotlardan ásirese qáwipke ushırawı múmkin<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-45272835/|title=How talking machines are taking call center jobs|work=BBC News|date=23 August 2018|access-date=1 April 2019}}</ref>. '''Chatbot jumısları''' Chatbot islep shıǵarıwshıları tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw yamasa basqa kommunikaciyalıq proceslerdi avtomatlastıratuǵın qosımshalardı jaratadı, otladka qıladı hám saqlaydı. Olardıń minnetlerine kerekli jaǵdayda kodtı qaraw hám jeńilletiw kiredi. Olar sonday-aq kompaniyalarǵa botlardı óz jumıslarında ámelge asırıwǵa járdemlese aladı. Forrester (2017-jıl iyun) tárepinen alıp barılǵan izertlew 2019-jılǵa shekem barlıq jumıs orınlarınıń 25%-i jasalma intellekt texnologiyalarına tásir etiwi múmkinligin boljadı<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2017/06/18/how-chatbots-are-killing-jobs-and-creating-new-ones/| bet = How chatbots are killing jobs (and creating new ones)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190401193923/https://venturebeat.com/2017/06/18/how-chatbots-are-killing-jobs-and-creating-new-ones/| arxivsáne = 2019-jıl 1-aprel | sáne = 2017-jıl 18-iyun | qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-aprel }}</ref>. Jedel injeneriya, kerekli [[jasalma intellekt]] tárepinen generaciyalanǵan juwaplarǵa alıp keletuǵın keńeslerdi (kirgiziwlerdi) proektlestiriw hám jetilistiriw wazıypası − keyingi jıllarǵa baylanıslı, ásirese [[OpenAI]] kompaniyasınıń [[GPT]] seriyası (olarda aldınnan kórsetilgendey, aytarlıqtay kemshilikler menen sheklewler bar) sıyaqlı jetilisken modellerdiń payda bolıwı menen birgelikte, ulıwma talap hám ataqlılıqqa iye boldı. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="comphis">{{Citation | author=Computer History Museum | title=Exhibits | chapter=Internet History – 1970's | year=2006 | publisher=[[Computer History Museum]] | access-date=5 March 2008 | chapter-url=http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20080221093646/http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | archive-date=21 February 2008 }}</ref> <ref name="Güzeldere">{{Citation | last1=Güzeldere | first1=Güven | title=Constructions of the Mind | sáne =24 July 1995 | url=http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | last2=Franchi | first2=Stefano | author-link=<!--Güven Güzeldere--> | series=SEHR | journal=Stanford Humanities Review | volume=4 | issue=2 | publisher=[[Stanford University]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=11 July 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070711204557/http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=Mauldin>{{Citation | url=http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | contribution=ChatterBots, TinyMuds, and the Turing Test: Entering the Loebner Prize Competition | last=Mauldin | first=Michael | author-link=<!--same--> | title=Proceedings of the Eleventh National Conference on Artificial Intelligence | year=1994 | publisher=[[AAAI Press]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=13 December 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071213172751/http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | url-status=live }}</ref> <ref name=Network>{{Citation | url=http://tools.ietf.org/html/rfc439 | title=RFC 439, PARRY Encounters the DOCTOR | author=Network Working Group | work=[[Internet Engineering Task Force]] | year=1973 | publisher=[[Internet Society]] | doi=10.17487/RFC0439 | access-date=5 March 2008 | doi-access=free | archive-date=20 February 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080220084325/http://tools.ietf.org/html/rfc439 | url-status=live }} – Transcript of a session between Parry and Eliza. (This is ''not'' the dialogue from the ICCC, which took place 24–26 October 1972, whereas this session is from 18 September 1972.)</ref> <ref name=Sondheim>{{Citation |url = http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |title = <nettime> Important Documents from the Early Internet (1972) |last = Sondheim |first = Alan J |year = 1997 |publisher = nettime.org |access-date = 5 March 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080613072047/http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |archive-date = 13 June 2008 |url-status = dead }}</ref> <ref name=Turing>{{Citation | last = Turing | first = Alan | author-link=Alan Turing | year=1950 | title = Computing Machinery and Intelligence | journal = Mind | volume = 59 | issue = 236 | pages = 433–460 | doi=10.1093/mind/lix.236.433 }}</ref> <ref name=Weizenbaum>{{Citation | last = Weizenbaum | first = Joseph | author-link = Joseph Weizenbaum | title = ELIZA – A Computer Program For the Study of Natural Language Communication Between Man And Machine | journal = [[Communications of the ACM]] | volume = 9| issue = 1 |date = January 1966| pages = 36–45 | doi = 10.1145/365153.365168 | s2cid = 1896290 | doi-access = free }}</ref>}} == Qosımsha oqıw == * Gertner, Jon. (2023) "Wikipedia's Moment of Truth: Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process?" ''New York Times Magazine'' (18 July 2023) [https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html online] * {{Citation |last=Searle |first=John |title=Minds, Brains and Programs |url=http://members.aol.com/NeoNoetics/MindsBrainsPrograms.html |work=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417–457 |year=1980 |doi=10.1017/S0140525X00005756 |s2cid=55303721 |author-link=John Searle}} * {{Cite book|title=Designing bots: Creating conversational experiences|last=Shevat|first=Amir|year=2017}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Chatbotlar| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ rey07tr1zdsp1ra57jxwka8300bkoh6 0 20866 265491 213210 2026-08-03T07:28:15Z Kvazimodo 10433 /* Derekler */ kategoriya 265491 wikitext text/x-wiki '''OpenAI''' ‒ 2015-jıl dekabrde tiykar salınǵan hám [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] [[San-Francisko]] qalasında bas keńsesi jaylasqan amerikalı [[jasalma intellekt]] (JI) izertlew shólkemi. Olardıń maqseti «qáwipsiz hám paydalı» ulıwma maqsetli jasalma intellektti (AGI) rawajlandırıw, onı «kóp túrli ekonomikalıq jaqtan áhmiyetli jumıslarda adamlarǵa qaraǵanda ónimli háreket etetuǵın, joqarı dárejede avtonomlı sistemalar» dep táriyipleydi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/charter| bet = OpenAI Charter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230714043611/https://openai.com/charter| arxivsáne = 2023-jıl 14-iyul | sáne = 2018-jıl 9-aprel | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-iyul }}</ref>. Dawam etip atırǵan jasalma intellekt buminde<ref>{{Web deregi | url = https://www.wsj.com/tech/ai/artificial-the-openai-story-21587cbd| bet = Artificial: The OpenAI Story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231212151657/https://www.wsj.com/tech/ai/artificial-the-openai-story-21587cbd| arxivsáne = 2023-jıl 12-dekabr | sáne = 2023-jıl 10-dekabr | til = en-US| jumıs = WSJ| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-dekabr }}</ref>, jetekshi shólkem retinde, OpenAI [[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] [[GPT]] shańaraǵı, tekstten súwretke modellerdiń [[DALL-E]] seriyası menen Sora atlı tekstten videoǵa modelleri menen ataqlı<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/overview| bet = Models - OpenAI API| arxivurl = https://archive.today/20231119121512/https://platform.openai.com/docs/models| arxivsáne = 2023-jıl 19-noyabr | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/openai-steals-the-spotlight-with-sora-%E2%9C%A8/| bet = OpenAI Steals the Spotlight with Sora| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240420120154/https://analyticsindiamag.com/openai-steals-the-spotlight-with-sora-%E2%9C%A8/| arxivsáne = 2024-jıl 20-aprel | avtor = Jindal| at = Siddharth| sáne = 2024-jıl 16-fevral | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-iyul }}</ref>. 2022-jıl noyabr ayında [[ChatGPT]]-diń shıǵarılıwı [[Generativ jasalma intellekt|generativ jasalma intellektke]] keń kólemdegi qızıǵıwshılıqtı payda etti. Shólkem Delaveyrde dizimge alınǵan kommerciyalıq emes OpenAI, Inc'''.'''<ref>{{Web deregi | url = https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936| bet = OPENAI, INC.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230828053254/https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936| arxivsáne = 2023-jıl 28-avgust | sáne = 2015-jıl 8-dekabr | jumıs = [[OpenCorporates]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-avgust }}</ref>, hám 2019-jılı engizilgen kommerciyalıq emes filialı OpenAI Global, LLC ten ibarat<ref name="St">{{Web deregi | url = https://openai.com/our-structure| bet = Our structure| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230729203855/https://openai.com/our-structure| arxivsáne = 2023-jıl 29-iyul | sáne = 2023-jıl 28-iyun | jumıs = OpenAI}}</ref>. [[Microsoft]] korporaciyası 13 milliard [[AQSh]] dolları investiciya salǵanlıqtan, OpenAI akciyalarınıń shama menen 49% -ne iyelik etedi. Ol sonday-aq Microsoft Azure bult platforması arqalı OpenAI-ge esaplaw resursların támiyinleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai| bet = Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230330071711/https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai| arxivsáne = 2023-jıl 30-mart | avtor = Roth| at = Emma| sáne = 2023-jıl 13-mart | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-iyun }}</ref>. 2023 hám 2024-jıllarda OpenAI jumısı OpenAI ónimleriniń ayırımların oqıtıw ushın qollanılǵan avtorlar menen media-kompaniyalarına avtorlıq huqıqtı buzǵanı ushın birneshe sud proceslerine ushıradı. 2023-jıl noyabr ayında OpenAI basqarmasınıń keńesi Sam Altman-ǵa isenimsizlik bildirip, bas direktor wazıypasınan alıp tasladı, sonnan keyin kelisimlerden soń bes kúnnen keyin onı qayta tiklegen basqarma boldı. 2024-jılı kóplegen JI qáwipsizlik izertlewshileri OpenAI-dan ketti<ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/2024/08/26/openai-agi-safety-researchers-exodus/| bet = OpenAI's AGI safety team has been gutted, says ex-researcher| avtor = Goldman| at = Sharon| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-avgust }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|nobaý|[[San-Francisko]] qalasındaǵı Pioneer imaratındaǵı burınǵı bas keńsesi]] 2015-jıl dekabrde OpenAI Sem Altman, Ilon Mask, Ilya Sutskever, Greg Brokman, Trevor Blekkvell, Vikki Cheung, Andrej Karpati, Durk Kingma, Djon Shulman, Pamela Vagata hám Voycex Zaremba tárepinen tiykar salınǵan, Sem Altman menen Ilon Mask birgelikte baslıqlar bolǵan. Sem Altman, Greg Brokman, Ilon Mask, Rey Xofman, Jessica Livingston, Piter Tiel, Amazon Web Services (AWS), Infosys hám YC Research tárepinen barlıǵı 1 milliard dollar qarjı wáde etti<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/introducing-openai/| bet = Introducing OpenAI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170808104802/https://openai.com/blog/introducing-openai/| arxivsáne = 2017-jıl 8-avgust | sáne = 2015-jıl 12-dekabr | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-dekabr }}</ref>. 2019-jılǵa shekem jıynalǵan qarjılar ulıwma 130 million dollarǵa ǵana jetken<ref name="St">{{Web deregi | url = https://openai.com/our-structure| bet = Our structure| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230729203855/https://openai.com/our-structure| arxivsáne = 2023-jıl 29-iyul | sáne = 2023-jıl 28-iyun | jumıs = OpenAI}}</ref>. TechCrunch alıp barǵan izertlewge sáykes, Mask onıń eń úlken donorı bolǵan, al YC Research ulıwma heshqanday qarjı ajıratqan emes<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2023/05/17/elon-musk-used-to-say-he-put-100m-in-openai-but-now-its-50m-here-are-the-receipts/| bet = Elon Musk used to say he put $100M in OpenAI, but now it's $50M: Here are the receipts| arxivurl = https://archive.today/20230518211335/https://techcrunch.com/2023/05/17/elon-musk-used-to-say-he-put-100m-in-openai-but-now-its-50m-here-are-the-receipts/| arxivsáne = 2023-jıl 18-may | avtor = Harris| at = Mark| sáne = 2023-jıl 17-may | jumıs = [[TechCrunch]]}}</ref>. Shólkem óz patentlerin hám izertlewlerin hámmege ashıq etiw arqalı, basqa institutlar hám izertlewshiler menen «erkin baylanıs jasaw» bolatuǵının málimledi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.openai.com/introducing-openai/| bet = Introducing OpenAI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190224031626/https://blog.openai.com/introducing-openai/| arxivsáne = 2019-jıl 24-fevral | sáne = 2015-jıl 12-dekabr | jumıs = OpenAI Blog| qaralǵan sáne = 2018-jıl 29-sentyabr }}</ref>. OpenAI [[San-Francisko]] qalasınıń Mission rayonındaǵı Pionerler imaratında jaylasqan edi<ref name="technologyreview">{{Web deregi | url = https://www.technologyreview.com/s/615181/ai-openai-moonshot-elon-musk-sam-altman-greg-brockman-messy-secretive-reality/| bet = The messy, secretive reality behind OpenAI's bid to save the world| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200403023123/https://www.technologyreview.com/s/615181/ai-openai-moonshot-elon-musk-sam-altman-greg-brockman-messy-secretive-reality/| arxivsáne = 2020-jıl 3-aprel | avtor = Hao| at = Karen| sáne = 2020-jıl 17-fevral | til = en-US| jumıs = MIT Technology Review| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-mart }}</ref>. Wired jurnalınıń maǵlıwmatları boyınsha, Brokman tereń oqıtıw «tiykar salıwshılarınıń biri» bolǵan Yoshuya Benjio menen ushırasıwı hám «tarawdaǵı eń jaqsı izertlewshilerdiń» dizimin dúzdi. Brokman olardıń toǵızın 2015-jıl dekabrde birinshi xızmetkerler retinde jumısqa alıwǵa qábiletli boldı.<ref name="wired_inside2" /> 2016-jılda OpenAI korporaciya dárejesinde (kommerciyalıq emes dárejede emes) aylıqlardı tóledi, biraq [[Facebook]] yamasa [[Google]] kompaniyalarınıń [[Jasalma intellekt|JI]] izertlewshilerine salıstırılatuǵın aylıqtı tólemegen.<ref name="wired_inside2" /> Microsoft korporaciyasınıń Piter Li joqarı dárejeli JI izertlewshisiniń bahası NFL-degi ayrıqsha yarım qorǵawshısınıń bahasınan asatuǵınlıǵın ayttı. OpenAI potencialı menen missiyası usı izertlewshilerdi kompaniyaga tarttı; Google xızmetkeri Google-den OpenAI-ge ketiwge "bólek júdá kúshli adamlar toparı hám úlken dárejede olardıń missiyasına baylanıslı" ekenligin ayttı.<ref name="wired_inside2" /> Brokman: "Men oylaǵan eń jaqsı nárse, ámeliy JI-di qáwipsiz usıl menen qurıwǵa adamzattı jaqınlastırıw edi" dep ayttı.<ref name="wired_inside2" /> OpenAI tiykarın salıwshıları Voycex Zaremba OpenAI-ge qosılıw ushın óz bazardaǵı bahasınıń eki eseden úsh esesine shekem «shegaraǵa jaqın aqılsız» usınıslardan bas tartqanın málimledi.<ref name="wired_inside2" /> 2016-jıl aprelde OpenAI óziniń oqıtıwdı kúsheytiw izertlewleri ushın platforması bolǵan "OpenAI Gym"niń jámiyetke qoljetimli beta versiyasın shıǵardı. [[Nvidia]] 2016-jıl avgust ayında OpenAI-ge kóbirek úlken hám quramalı JI modellerin oqıtıwǵa járdemlesiw ushın, olarǵa ózleriniń birinshi DGX-1 superkompyuterin sawǵa etti. 2016-jıl dekabrde OpenAI "Universe" programmalıq platformasın shıǵardı, ol dúnyadaǵı oyın, veb-saytlar hám basqa qosımshalardıń jıynaǵında AI-diń ulıwma intellektin ólshew hám úyretiw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://universe.openai.com/| bet = OpenAI – Universe| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170101001551/https://universe.openai.com/| arxivsáne = 2017-jıl 1-yanvar | til = en-us| qaralǵan sáne = 2016-jıl 31-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2016/12/05/openai_universe_reinforcement_learning/| bet = Elon Musk-backed OpenAI reveals Universe – a universal training ground for computers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170101002022/http://www.theregister.co.uk/2016/12/05/openai_universe_reinforcement_learning/| arxivsáne = 2017-jıl 1-yanvar | avtor = Claburn| at = Thomas| jumıs = The Register| qaralǵan sáne = 2016-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2017-jılı OpenAI barlıq islew shıǵınlarınıń tórtten birine, tek bultlı esaplawlarǵa 7,9 million dollar jumsaǵan<ref>{{Cite news| sáne =July 22, 2019|title=Microsoft to invest $1&nbsp;billion in OpenAI| til =en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-openai/microsoft-to-invest-1-billion-in-openai-idUSKCN1UH1H9|access-date=March 6, 2020}}</ref>. Salıstırıw ushın DeepMind kompaniyasınıń 2017-jıldaǵı ulıwma shıǵınları 442 million dollardı quradı. 2018-jıldıń jazında, OpenAI-diń Dota 2 botların oqıtıw Google-den 128 000 CPU hám 256 GPU-lardı bir neshe háptelik ijaraga alıwı kerek edi. 2018-jılı Mask óziniń direktorlar keńesiniń wazıypasınan ketti, óytkeni "itimal keleshektegi konflikt [mápler] bolıwı múmkin" [[Tesla]] kompaniyasınıń ózin-ózi basqaratuǵın kólikler ushın jasalma intellektti islep shıǵarıwǵa baylanıslı, ketiw sebebin Tesla kompaniyasınıń bas direktorı wazıypası menen baylanıstırılǵan<ref name="musk_resigns">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board| bet = Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board| arxivsáne = 2020-jıl 9-noyabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2018-jıl 21-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-fevral }}</ref>. Sem Altman Mask kompaniyasınıń Google sıyaqlı basqa oyınshılardan artta qalǵanı haqqında isenip, OpenAI-di ózi basqarıwdı usındı, bul usınıstı basqarma biykarladı. Sonnan keyin Mask OpenAI-dan ketti. 2019-jıl fevralda [[GPT-2]] járiyalandı, ol adamǵa uqsas tekstti jaratıw qábileti menen itibarǵa iye boldı<ref name="guardian">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| bet = New AI fake text generator may be too dangerous to release, say creators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190214173112/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/14/elon-musk-backed-ai-writes-convincing-news-fiction| arxivsáne = 2019-jıl 14-fevral | avtor = Hern| at = Alex| sáne = 2019-jıl 14-fevral | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-dekabr | citata = }}</ref>. === 2019: Kommerciyalıq emesten ótiw === 2019-jılı OpenAI kommerciyalıq emesten «sheklengen» kommerciyalıq maqsetke almastı, payda hár qanday investiciyadan 100 ese sheklendi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/| bet = OpenAI shifts from nonprofit to 'capped-profit' to attract capital| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230104154138/https://techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/| arxivsáne = 2023-jıl 4-yanvar | sáne = 2019-jıl 11-mart | til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-yanvar }}</ref>. OpenAI-diń aytıwınsha, sheklewli payda modeli OpenAI Global, LLC-ge nızam boyınsha venсhurlıq fondlarınan investiciyalar jıynawǵa hám usı menen birgelikde, xızmetkerlerge kompaniyadaǵı úleslerdi beriwge imkaniyat beredi. Kóplegen ayrıqsha izertlewshiler Google Brain, DeepMind yamasa Facebook ushın jumıs isleydi, olar kommerciyalıq emes shólkem qıla almaytuǵın akciyalar opciyaların usınadı. Ótiwden aldın OpenAI-degi jetekshi xızmetkerlerdiń tólewin járiyalaw nızamlı túrde talap etildi. Sonnan keyin kompaniya óziniń xızmetkerlerine úleslerdi tarqattı hám Microsoft penen sherikleslik ornattı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/microsoft-invests-in-and-partners-with-openai| bet = Microsoft invests in and partners with OpenAI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230228125554/https://openai.com/blog/microsoft-invests-in-and-partners-with-openai| arxivsáne = 2023-jıl 28-fevral | sáne = 2019-jıl 22-iyul | til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart }}</ref>, kompaniyaga 1 milliard dollar investiciya paketin járiyaladı. Sol waqıttan baslap, OpenAI sistemaları Microsoft kompaniyasınıń Azure tiykarındaǵı superkompyuterli platformasında jumıs isleydi<ref name="Langston 2023">{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/source/features/ai/openai-azure-supercomputer/| bet = Microsoft announces new supercomputer, lays out vision for future AI work| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230210180449/https://news.microsoft.com/source/features/ai/openai-azure-supercomputer/| arxivsáne = 2023-jıl 10-fevral | avtor = Langston| at = Jennifer| sáne = 2023-jıl 11-yanvar | jumıs = Source| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-fevral | citata = Built in collaboration with and exclusively for OpenAI}}</ref><ref name="Foley 2020">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/microsoft-builds-a-supercomputer-for-openai-for-training-massive-ai-models/| bet = Microsoft builds a supercomputer for OpenAI for training massive AI models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230210180846/https://www.zdnet.com/article/microsoft-builds-a-supercomputer-for-openai-for-training-massive-ai-models/| arxivsáne = 2023-jıl 10-fevral | avtor = Foley| at = Mary Jo| sáne = 2020-jıl 19-may | jumıs = ZDNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-fevral | citata = }}</ref><ref name="Engadget 2020">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/microsoft-openai-supercomputer-azure-150001119.html| bet = Microsoft's OpenAI supercomputer has 285,000 CPU cores, 10,000 GPUs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230210180859/https://www.engadget.com/microsoft-openai-supercomputer-azure-150001119.html| arxivsáne = 2023-jıl 10-fevral | sáne = 2020-jıl 19-may | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-fevral | citata = Microsoft's OpenAI supercomputer has 285,000 CPU cores, 10,000 GPUs. It's one of the five fastest systems in the world.}}</ref>. OpenAI Global, LLC keyin óziniń texnologiyaların kommerciyalıq licenziyalaw niyetin járiyaladı<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/microsoft/| bet = Microsoft Invests in and Partners with OpenAI to Support Us Building Beneficial AGI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201107230518/https://openai.com/blog/microsoft/| arxivsáne = 2020-jıl 7-noyabr | sáne = 2019-jıl 22-iyul | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-fevral }}</ref>. Ol 1 milliard dollardı «bes jıl ishinde, múmkin álleqayda tezirek» jumsawdı rejelestirdi. Altman hátte milliard dollar da jetkiliksiz bolıwı múmkin hám ulıwma maqsetli jasalma intellektke erisiw ushın laboratoriyaǵa «kommerciyalıq emes shólkemlerdiń qálegeninen kóbirek kapital» kerek bolıwı múmkin ekenin ayttı. Kommerciyalıq emes shólkemnen sheklewli paydaǵa iye kompaniyaǵa ótiw, kommerciyalıq emes Allen Jasalma Intellekt Instituti xızmetkeri Oren Etzioni tárepinen gúmanlanıw menen qabıllanǵan edi, ol joqarı dárejeli izertlewshilerdi kommerciyalıq emes shólkemge tartıw qıyın ekenligi menen kelisti, biraq «Men kommerciyalıq emes shólkemge básekige túse almaydı degen pikir menen kelispeymen» dedi hám OpenAI hám basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan tabısı tómen byudjetli proektlerge itibar qarattı. «Eger ulıwma úlken hám jaqsı qarjılandırıw eń jaqsı bolsa, onda IBM ele de birinshi orında bolar edi.» Kommerciyalıq emes OpenAI, Inc. kompaniyası kommerciyalıq emes shólkem statusına formal isenimlilik juwapkershiligi saqlanıp atırǵan, kommerciyalıq emes shólkem OpenAI Global, LLC-niń jalǵız baqlawshı akcioneri bolıp tabıladı. OpenAI, Inc. basqarmasınıń kópshiligi OpenAI Global, LLC-de qarjı úlesine iye bolıwǵa tıyım salınǵan. Sonıń menen bir qatarda, OpenAI Global, LLC-de úlesi bar azshılıq aǵzalarǵa, mápler konflikti sebepli, ayırım dawıslarǵa tıyım salınǵan<ref name="bloomberg arm">{{Cite news}}</ref>. Ayırım izertlewshiler OpenAI Global, LLC-niń kommerciyalıq emes statusqa ótiwi OpenAI-diń JI-di «demokratiyalastırıw» haqqındaǵı málimlemeleri menen sáykes emes ekenligin ayttı<ref>{{Cite news|last1=Vincent|first1=James| sáne =July 22, 2019|title=Microsoft invests $1&nbsp;billion in OpenAI to pursue holy grail of artificial intelligence|work=[[The Verge]]|url=https://www.theverge.com/2019/7/22/20703578/microsoft-openai-investment-partnership-1-billion-azure-artificial-general-intelligence-agi|access-date=March 6, 2020}}</ref>. === 2020-2023: ChatGPT, DALL-E, Microsoft penen sherikleslik === 2020-jılı OpenAI úlken internet maǵlıwmatlar jıynaqlarında oqıtılǵan til modeli [[GPT-3]]-ti járiyaladı. GPT-3 sorawlarǵa tábiyiy tilde juwap beriwge baǵdarlanǵan, biraq ol sonday-aq tiller arasında awdarıwǵa hám túsinikli túrde improvizaciyalanǵan tekstti jaratıwǵa qábiletli. Ol sonday-aq, «API» dep atalǵan baylanıslı API-diń birinshi kommerciyalıq óniminiń tiykarın quraytuǵının járiyaladı<ref name="2020-06-11_Bloomberg">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-11/trillions-of-words-analyzed-openai-sets-loose-ai-language-colossus|title=Trillions of Words Analyzed, OpenAI Sets Loose AI Language Colossus|last=Vance|first=Ashlee|author-link=Ashlee Vance|date=June 11, 2020|work=[[Bloomberg News]]|access-date=June 12, 2020}}</ref>. On bir xızmetker, 2020-jıl dekabr menen 2021-jıl yanvar aralıǵında, Anthropic-ti shólkemlestiriw ushın OpenAI-dan ketti<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Sebastian|date=June 2, 2021|title=Eleven OpenAI Employees Break Off to Establish Anthropic, Raise $124 Million|url=https://aibusiness.com/verticals/eleven-openai-employees-break-off-to-establish-anthropic-raise-124m|work=AI Business|access-date=June 24, 2024}}</ref>. 2021-jılı OpenAI [[DALL-E]]-ni tanıstırdı, ol GPT-3 arxitekturasınıń variantin qollanıw arqalı tekstli táriyplerden kompleks cifrlı súwretlerdi generaciyalawǵa uqıplı, arnawlı tereń oqıtıw modeli<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2021/01/05/openai-debuts-dall-e-for-generating-images-from-text/| bet = OpenAI debuts DALL-E for generating images from text| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210105221534/https://venturebeat.com/2021/01/05/openai-debuts-dall-e-for-generating-images-from-text/| arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | sáne = 2021-jıl 5-yanvar | baspaxana = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-yanvar }}</ref>. 2022-jıl dekabrde OpenAI GPT-3.5 tiykarındaǵı jańa jasalma intellekt [[Chatbot|chatbotı]] [[ChatGPT]]-diń biypul aldınnan kóriwin iske qosqannan keyin, ǵalaba xabar qurallarında keńnen járiyalandı. OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, aldınnan kóriwge birinshi bes kún ishinde millionnan aslam adam jazılıp aldı<ref>{{Cite news|last1=Roose|first1=Kevin|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|access-date=January 5, 2023|work=The New York Times| sáne =December 5, 2022}}</ref>. Reuters-tiń 2022-jıl dekabr ayındaǵı anonim dereklerde aytılǵan maǵlıwmatlarına sáykes, OpenAI Global, LLC 2023-jılı 200 million dollar, al 2024-jılı 1 milliard dollar tabıs alıwdı rejelestirgen<ref>{{Cite news|last1=Dastin|first1=Jeffrey|title=Exclusive: ChatGPT owner OpenAI projects $1 billion in revenue by 2024|url=https://www.reuters.com/business/chatgpt-owner-openai-projects-1-billion-revenue-by-2024-sources-2022-12-15/|access-date=January 5, 2023|work=Reuters|date=December 15, 2022}}</ref>. 2023-jıl yanvarda OpenAI Global, LLC kompaniyanı 2021-jılǵı bahasınıń eki esesine, 29 milliard dollarǵa bahalatuǵın qarjılandırıw boyınsha sóylesiwler alıp bardı<ref>{{Cite news|last1=Kruppa|first1=Berber Jin and Miles|title=WSJ News Exclusive {{!}} ChatGPT Creator in Investor Talks at $29 Billion Valuation|url=https://www.wsj.com/articles/chatgpt-creator-openai-is-in-talks-for-tender-offer-that-would-value-it-at-29-billion-11672949279|access-date=January 6, 2023|work=Wall Street Journal|date=January 5, 2023}}</ref>. 2023-jıl 23 yanvarda Microsoft korporaciyası OpenAI Global, LLC-ǵa bir neshe jılǵa sáykes, Microsoft kompaniyasınıń bultlı esaplaw xızmetin Azure-ni qollanıw ushın qosımsha qarjı talap etilgen, 10 milliard AQSH dolları kólemindegi jańa investiciya salıw haqqında járiyaladı<ref>{{Cite news|date=January 23, 2023|title=Microsoft Adds $10 Billion to Investment in ChatGPT Maker OpenAI|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-23/microsoft-makes-multibillion-dollar-investment-in-openai|access-date=January 23, 2023}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/01/23/microsoft-announces-multibillion-dollar-investment-in-chatgpt-maker-openai.html| bet = Microsoft announces multibillion-dollar investment in ChatGPT-maker OpenAI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230123154020/https://www.cnbc.com/2023/01/23/microsoft-announces-multibillion-dollar-investment-in-chatgpt-maker-openai.html| arxivsáne = 2023-jıl 23-yanvar | avtor = Capoot| at = Ashley| sáne = 2023-jıl 23-yanvar | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar }}</ref>. Usı kelisimge baylanıslı mısh-mıshlarda Microsoft kompaniyası investiciyasın qaytarıwǵa eriskenge shekem OpenAI tabısınıń 75%-in hám kompaniyadaǵı 49% úleske iye bolıwı múmkinligi aytıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/1/23/23567448/microsoft-openai-partnership-extension-ai| bet = Microsoft extends OpenAI partnership in a "multibillion dollar investment"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230429020214/https://www.theverge.com/2023/1/23/23567448/microsoft-openai-partnership-extension-ai| arxivsáne = 2023-jıl 29-aprel | avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2023-jıl 23-yanvar | til = en-US| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-aprel }}</ref>. Investiciya Microsoft korporaciyasınıń OpenAI-diń ChatGPT-di Bing izlew sistemasına integraciyalaw háreketleriniń bir bólegi dep esaplanadı. ChatGPT iske túsirilgennen keyin, Google kompaniyası uqsas JI qollanbasın (Bard) járiyaladı, ol ChatGPT Google-dıń informaciya alıw deregi retindegi ornına qáwip keltiriwi múmkin dep qáwiplendi<ref>{{Cite news| sáne =February 6, 2023|title=Bard: Google launches ChatGPT rival|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/technology-64546299|access-date=February 7, 2023}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/2/8/23590864/google-ai-chatbot-bard-mistake-error-exoplanet-demo| bet = Google's AI chatbot Bard makes factual error in first demo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230212094317/https://www.theverge.com/2023/2/8/23590864/google-ai-chatbot-bard-mistake-error-exoplanet-demo| arxivsáne = 2023-jıl 12-fevral | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 8-fevral | til = en-US| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-fevral }}</ref>. 2023-jıl 7 fevralda Microsoft korporaciyası ChatGPT-ge uqsas negizine tiykarlanǵan jasalma intellekt texnologiyasın Microsoft Bing, Edge, Microsoft 365 hám basqa ónimlerge engiziwdi islep atırǵanın járiyaladı<ref>{{Cite news|last1=Dotan|first1=Tom|title=Microsoft Adds ChatGPT AI Technology to Bing Search Engine|url=https://www.wsj.com/articles/microsoft-adds-chatgpt-ai-technology-to-bing-search-engine-11675793525|access-date=February 7, 2023|work=Wall Street Journal| sáne =February 7, 2023}}</ref>. 2023-jıl 3 martta Rid Xofman jasalma intellekt kompaniyalarına Greylock Partners arqalı salǵan investiciyaları menen baylanıslı mápler konfliktiń aldın alıwǵa umtılıwın aytıp, direktorlar keńesi wazıypasınan ketti hám jasalma intellekt start-ap kompaniyası Inflection AI-diń tiykarshısı bolǵan. Xofman OpenAI-dıń úlken investorı Microsoft korporaciyasınıń basqarmasında qaldı<ref>{{Cite news|last=Dastin|first=Jeffrey|date=March 3, 2023|title=OpenAI's long-time backer Reid Hoffman leaves board| til =en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/technology/openais-long-time-backer-reid-hoffman-leaves-board-2023-03-03/|access-date=March 17, 2023}}</ref>. 2023-jıl 14 martta OpenAI [[GPT-4]]-ti API retinde (kútiw dizimi menen) hám ChatGPT Plus imkaniyatı retinde shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/product/gpt-4| bet = GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230314165712/https://openai.com/product/gpt-4| arxivsáne = 2023-jıl 14-mart | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-mart }}</ref>. 2023-jıl 22 mayda Sem Altman, Greg Brokman hám Ilya Sutskever superintellekti basqarıwı haqqında usınıslardı járiyaladı<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/governance-of-superintelligence| bet = Governance of superintelligence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230527061619/https://openai.com/blog/governance-of-superintelligence| arxivsáne = 2023-jıl 27-may | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-may }}</ref>. Olar superintellektiń keyingi 10 jıl ishinde júz beriwi múmkinligin, «júdá gúllengen keleshek»ti támiyinlewge imkaniyat beredi hám «ekzistenсiyalıq qáwip múmkinshiligin esapqa alǵanda, biz tek reaktiv bolıwǵa imkaniyatimiz joq» ekenligin esapqa aladı. Olar IAEA-ǵa uqsas xalıqaralıq qadaǵalawshı shólkemdi, belgili bir qábiletlilik shegarasınan joqarı jasalma intellekt sistemaların qadaǵalaw ushın jaratıwdı usınadı, bul ekinshi jaǵınan salıstırmalı túrde ápiwayı jasalma intellekt sistemalarınıń hádde tıs tártipke salmaw kerekligin usınadı. Olar sonday-aq superintellektiń qáwipsizligi boyınsha kóbirek texnikalıq izertlewler alıp barıwǵa shaqıradı hám kóbirek birlesip islewdi, mısalı, húkimetler «hazirgi kóplegen háreketlerdiń bólimi bolǵan» birlesken proektti iske qosıw arqalı kóbirek úylestiriwdi talap etedi<ref name=":5" /><ref>{{Web deregi | url = https://aibusiness.com/responsible-ai/openai-leaders-want-the-public-to-decide-ai-rules| bet = OpenAI Founders Warn AI 'Superintelligence' is Like Nuclear Power| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230530042308/https://aibusiness.com/responsible-ai/openai-leaders-want-the-public-to-decide-ai-rules| arxivsáne = 2023-jıl 30-may | avtor = Wodecki| at = Ben| sáne = 2023-jıl 23-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-may }}</ref>. 2023-jıl iyulda OpenAI, keleshektegi superintellekttiń sáykesligin, jasalma intellektti qollanıw arqalı, izertlewdi avtomatlastırıw, 4 jıl ishinde qalay támiyinlew kerekligin tabıwǵa baǵdarlanǵan, superalignmen t proektin iske qostı.<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/index/introducing-superalignment/| bet = Introducing Superalignment| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240525041645/https://openai.com/index/introducing-superalignment/| arxivsáne = 2024-jıl 25-may | sáne = 2023-jıl 5-iyul | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-may }}</ref>. 2023-jıl avgustta, [[Nyu-York|Nyu-Yorktaǵı]] Global Illumination, cifrlı infrastruktura menen dóretiwshilik qurallardı islep shıǵarıw ushın jasalma intellektti qollanatuǵın kompaniya, OpenAI tárepinen satıp alınǵanı haqqında xabarlandı<ref>{{Cite news| sáne =August 16, 2023|title=OpenAI acquires start-up Global Illumination to work on core products, ChatGPT| til =en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/markets/deals/openai-acquires-start-up-global-illumination-work-core-products-chatgpt-2023-08-16/|access-date=August 17, 2023}}</ref>. 2023-jıl 21 sentyabrde Microsoft korporaciyası óziniń Copilot baǵdarlamasınıń barlıq variantların, sonıń ishinde aldınǵı Bing Chat hám Microsoft 365 Copilot-tı Microsoft Copilot dep qayta atadı<ref name="unify">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/9/21/23883798/microsoft-copilot-unified-windows-11-apps-launch-date| bet = Microsoft's unified Copilot is coming to Windows, Edge, and everywhere else| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231207200142/https://www.theverge.com/2023/9/21/23883798/microsoft-copilot-unified-windows-11-apps-launch-date| arxivsáne = 2023-jıl 7-dekabr | avtor = Edwards| at = Nathan| sáne = 2023-jıl 21-sentyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral }}</ref>. Bul strategiyaga 2023-jıl dekabrde [[Windows 11]] hám [[Windows 10]]-nıń kóplegen ornatıwlarǵa, sonıń menen bir qatarda Android ushın<ref name="androidlaunch">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/12/26/24015198/microsoft-copilot-mobile-app-android-launch| bet = Microsoft Copilot is now available as a ChatGPT-like app on Android| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240131115238/https://www.theverge.com/2023/12/26/24015198/microsoft-copilot-mobile-app-android-launch| arxivsáne = 2024-jıl 31-yanvar | avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2023-jıl 26-dekabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral }}</ref> hám onnan keyin iOS ushın shıǵarılǵan jeke Microsoft Copilot qollanbasın qosıw arqalı erisildi<ref name="ioslaunch">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/12/29/24019288/microsoft-copilot-app-available-iphone-ipad-ai| bet = Microsoft's Copilot app is now available on iOS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240130064608/https://www.theverge.com/2023/12/29/24019288/microsoft-copilot-app-available-iphone-ipad-ai| arxivsáne = 2024-jıl 30-yanvar | sáne = 2023-jıl 29-dekabr | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral }}</ref>. 2023-jıl oktyabrde Sem Altman menen Birlesken Arab Ámirlikleriniń G42 jasalma intellekt firmasınıń bas direktorı Pen Xao, OpenAI G42-ge OpenAI texnologiyasın qollanıwǵa ruqsat beretuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thewirechina.com/2023/12/03/g42s-ties-to-china-run-deep-g42-peng-xiao/| bet = G42's Ties To China Run Deep| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240125203013/https://www.thewirechina.com/2023/12/03/g42s-ties-to-china-run-deep-g42-peng-xiao/| arxivsáne = 2024-jıl 25-yanvar | avtor = Northrop| at = Katrina| sáne = 2023-jıl 4-dekabr | til = en-US| jumıs = [[The Wire China]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-fevral }}</ref>. 2023-jıl 6 noyabrde OpenAI GPT-lerdi iske qostı, bul [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] anıq maqsetler ushın ChatGPT-diń sáykeslendirilgen versiyaların jaratıwǵa imkaniyat beredi, hár túrli tarawlardaǵı jasalma intellekt qosımshalarınıń imkaniyatların jáne de keńeytedi<ref>{{Cite news| sáne =November 6, 2023|title=OpenAI Launches Custom ChatGPT Versions| til =en|url=https://www.nytimes.com/2023/11/06/technology/openai-custom-chatgpt.html|access-date=November 12, 2023}}</ref>. 2023-jıl 14 noyabrde OpenAI joqarı talap sebepli ChatGPT Plus-ke jańa jazılıwlardı waqıtsha toqtatqanın xabarladı<ref>{{Cite news|last=Elstrom|first=Peter|date=November 15, 2023|title=OpenAI Pauses New Signups to Manage Overwhelming Demand| til =en|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-15/openai-pauses-new-signups-to-manage-overwhelming-demand|access-date=November 15, 2023}}</ref>. Jańa jazılıwshılar ushın qoljetimlilik bir ay ótkennen soń, 13 dekabrde qayta ashıldı<ref>{{Web deregi | url = https://themessenger.com/tech/openai-re-opens-chatgpt-plus-subscriptions| bet = OpenAI Reopens ChatGPT Plus Subscriptions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231214020417/https://themessenger.com/tech/openai-re-opens-chatgpt-plus-subscriptions| arxivsáne = 2023-jıl 14-dekabr | avtor = Idris| at = Abubakar| sáne = 2023-jıl 13-dekabr | til = en| jumıs = The Messenger| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}</ref>. === 2024-jıldan házirgi waqıtqa deyin: Jámiyetlik/kommerciyalıq emes háreketler, Sora, Apple kompaniyası menen sherikleslik, o1 modeli === 2024-jıl 16 yanvarda, pútkil dúnya boyınsha retlewshilerdiń muqıyat tekseriwine juwap retinde OpenAI jámáátlik muwapıqlastırıw komandasın qurıw tuwralı járiyaladı, ol óz modelleriniń «adamzat qádir qımbatına sáykes keliwin» támiyinlew ushın kópshiliktiń ideyaların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan. Bul qádem 2023-jıl mayda baslanǵan jámiyetlik baǵdarlamasına baylanıslı boldı. Kompaniya bul baǵdarlamanıń kommerciyalıq háreketlerinen bólek bolatuǵının túsindirdi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/01/16/openai-announces-team-to-build-crowdsourced-governance-ideas-into-its-models/| bet = OpenAI announces team to build 'crowdsourced' governance ideas into its models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240116164619/https://techcrunch.com/2024/01/16/openai-announces-team-to-build-crowdsourced-governance-ideas-into-its-models/| arxivsáne = 2024-jıl 16-yanvar | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 16-yanvar | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-yanvar }}</ref>. 2024-jıl 18 yanvarda OpenAI ChatGPT Enterprise-ge tolıq ruqsat beretuǵın [[Arizona|Arizona Shtatı]] Universiteti menen sherikleslikti járiyaladı. ASU texnologiyanı kurslar, repetitorlıq hám izertlewlerdiń hár túrli tarawlarına engiziwdi rejelestirdi. Bul OpenAI-diń bilimlendiriw institutı menen birinshi sheriklesligi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/01/18/openai-announces-first-partnership-with-a-university.html| bet = OpenAI announces first partnership with a university| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240124135634/https://www.cnbc.com/2024/01/18/openai-announces-first-partnership-with-a-university.html| arxivsáne = 2024-jıl 24-yanvar | avtor = Field| at = Hayden| sáne = 2024-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-yanvar }}</ref>. 2024-jıl fevralda AQSH Qáwipsizlik hám birja komissiyası Altman tárepinen berilgen ishki kompaniya kommunikaciyaları investorlardı aldaw ushın qollanılǵan ba, qollanılmaǵan ba degen sorawlardı izertlep atırǵanın xabarladı; hám aldınǵı noyabrde Qubla Nyu-York AQSH prokuraturası ashqan Altmannıń málimlemeleri boyınsha tergew dawam etpekte<ref>{{Cite news|last=Seetharaman|first=Deepa| sáne =February 28, 2024|title=SEC Investigating Whether OpenAI Investors Were Misled|url=https://www.wsj.com/tech/sec-investigating-whether-openai-investors-were-misled-9d90b411|access-date=February 29, 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hagey|first=Keach|date=November 22, 2023|title=Behind the Scenes of Sam Altman's Showdown at OpenAI|url=https://www.wsj.com/tech/ai/altman-firing-openai-520a3a8c|access-date=February 29, 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp}}</ref>. 2024-jıl 15 fevralda OpenAI Sora atlı tekstti videoǵa aylandırıw modelin járiyaladı, ol belgisiz kúni kópshilikke shıǵarıwdı rejelestirmekte<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html| bet = OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html| arxivsáne = 2024-jıl 15-fevral | avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2024-jıl 15-fevral | jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-fevral }}</ref>. Ol házirgi waqıtta zárúr zıyanlar menen táwekellerdi basqarıw ushın qızıl komandalar ushın qoljetimli<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/sora| bet = Sora: Creating video from text| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240217015001/https://openai.com/sora| arxivsáne = 2024-jıl 17-fevral | til = en-US| jumıs = openai.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-fevral }}</ref>. 2024-jıl 29 fevralda OpenAI hám bas direktor Sem Altmandı Ilon Mask tárepinen sudqa berdi, ol olardı OpenAI-diń adamzat iygiligi ushın jasalma intellektti rawajlandırıw haqqındaǵı dáslepki missiyasına<ref name="St">{{Web deregi | url = https://openai.com/our-structure| bet = Our structure| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230729203855/https://openai.com/our-structure| arxivsáne = 2023-jıl 29-iyul | sáne = 2023-jıl 28-iyun | jumıs = OpenAI}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/our-structure "Our structure"]. </cite></ref> qarama-qarsı, jámiyetlik iygilikke qaraǵanda paydanı birinshi orınǵa qoydı dep ayıpladı. Sudta Microsoft korporaciyası menen sherikleslik ornatqannan keyin OpenAI siyasatınıń ózgeriwi, onıń ashıq derekke baylanıslı minnetlemesine gúmanlanıp, JI etikası-paydaǵa qarsı dawlasıwlarǵa sebepshi boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.plainsite.org/dockets/5ctu7zkg5/superior-court-of-california-county-of-san-francisco/elon-musk-v-samuel-altman-et-al/| bet = Elon Musk v. Samuel Altman et al :: Superior Court of California, County of San Francisco :: State Civil Lawsuit No. CGC 24 612746| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240309022633/https://www.plainsite.org/dockets/5ctu7zkg5/superior-court-of-california-county-of-san-francisco/elon-musk-v-samuel-altman-et-al/| arxivsáne = 2024-jıl 9-mart | jumıs = www.plainsite.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart }}</ref>. Blog jazbasında OpenAI «Ilon bul missiyanıń AGI-diń ashıq deregi bolıp tabılatuǵının ańlatpaytuǵının túsindi» dep málimledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/3/5/24091773/openai-response-elon-musk-breach-of-contract-lawsuit| bet = OpenAI says Elon Musk wanted 'absolute control' of the company| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240310050448/https://www.theverge.com/2024/3/5/24091773/openai-response-elon-musk-breach-of-contract-lawsuit| arxivsáne = 2024-jıl 10-mart | avtor = Lopatto| at = Elizabeth| sáne = 2024-jıl 6-mart | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart }}</ref>. Xızmetkerlerdiń jazbasında olar sonıń menen qatar is júzinde Microsoft-tıń filial kompaniyası ekenin biykarladı. 2024-jıl 11 martta sudqa arza bergende OpenAI 2018-jılı kompaniyadan ketkennen keyin «Ilon Masksız hámmesi jaqsı» dep málimledi. Olar sonday-aq Masktıń sudqa shaǵımına juwap berip, milliarderdiń talapların «qolaysız», «jeńil», «ayrıqsha» hám «fantastika» dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://edition.cnn.com/2024/03/11/tech/openai-elon-musk-lawsuit-response/index.html| bet = OpenAI ridicules Elon Musk's 'incoherent' lawsuit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240312022927/https://edition.cnn.com/2024/03/11/tech/openai-elon-musk-lawsuit-response/index.html| arxivsáne = 2024-jıl 12-mart | sáne = 2024-jıl 11-mart | jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-mart }}</ref>. 2024-jıl 11 iyunda Mask tosattan sudtan bas tarttı<ref>{{Cite news| sáne =June 11, 2024|title=Elon Musk drops suit against OpenAI and Sam Altman|url=https://www.cnbc.com/2024/06/11/elon-musk-drops-suit-against-openai-and-sam-altman.html|access-date=June 12, 2024}}</ref>. 2024-jıl 5 avgustte Mask Altmanǵa hám basqalarǵa qarsı sud isin qayta ashtı, ol Altman OpenAI kommerciyalıq emes shólkem retinde qurıladı dep málimledi<ref>{{Cite news|date=August 5, 2024|title=Elon Musk revives lawsuit against OpenAI, Sam Altman in federal court|url=https://www.cnbc.com/2024/08/05/elon-musk-revives-lawsuit-against-openai-sam-altman-in-federal-court.html|access-date=August 5, 2024}}</ref><ref>{{Cite news|date=August 5, 2024|title=Elon Musk Revives Lawsuit Against OpenAI and Sam Altman|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-revives-lawsuit-against-openai-and-sam-altman-d7e5a87c|access-date=August 5, 2024}}</ref>. 2024-jıl 15 mayda Ilya Sutskever OpenAI-dan ketti hám onıń ornına Jakub Pachokkiy bas alım bolıp tayınlandı<ref name="may14">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/5/14/24156920/openai-chief-scientist-ilya-sutskever-leaves| bet = OpenAI chief scientist Ilya Sutskever is officially leaving| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240514234107/https://www.theverge.com/2024/5/14/24156920/openai-chief-scientist-ilya-sutskever-leaves| arxivsáne = 2024-jıl 14-may | sáne = 2024-jıl 14-may | til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may | last1 = Hollister| first1 = Sean| jumıs = The Verge| url-status = live}}</ref>. Bir neshe saattan keyin, supersáwbetlesiw komandasınıń ekinshi jetekshisi Jan Leyke, OpenAI-diń basshılıǵına degen qáwipsizlik hám isenimniń hálsiregenin aytıp, ketkenin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.vox.com/future-perfect/2024/5/17/24158403/openai-resignations-ai-safety-ilya-sutskever-jan-leike-artificial-intelligence| bet = "I lost trust": Why the OpenAI team in charge of safeguarding humanity imploded| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240518205458/https://www.vox.com/future-perfect/2024/5/17/24158403/openai-resignations-ai-safety-ilya-sutskever-jan-leike-artificial-intelligence| arxivsáne = 2024-jıl 18-may | familiya = Samuel| at = Sigal| sáne = 2024-jıl 17-may | til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may | jumıs = Vox| url-status = live}}</ref>. Olar menen birge topardan bir neshe izertlewshilerdiń ketiwi OpenAI-ǵa topardıń jumısın basqa izertlew tarawlarına sińdiriwge hám rásmiy túrde superalsáwbetlesiw topardıń jumısın toqtatıwǵa alıp keldi<ref>{{Cite magazine|last=Knight|first=Will|date=May 17, 2024|title=OpenAI's Long-Term AI Risk Team Has Disbanded|url=https://www.wired.com/story/openai-superalignment-team-disbanded/|magazine=Wired|access-date=May 19, 2024|archive-date=May 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240519042239/https://www.wired.com/story/openai-superalignment-team-disbanded/|url-status=live}}</ref>. Fortune jurnalı menen sáwbetlesken dereklerde, OpenAI óziniń esaplaw imkaniyatlarınıń 20% superasáwbetlesiw proektine ajıratıw haqqındaǵı wádesi ámelge asırılmaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/2024/05/21/openai-superalignment-20-compute-commitment-never-fulfilled-sutskever-leike-altman-brockman-murati/| bet = OpenAI promised 20% of its computing power to combat the most dangerous kind of AI—but never delivered, sources say| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240523232014/https://fortune.com/2024/05/21/openai-superalignment-20-compute-commitment-never-fulfilled-sutskever-leike-altman-brockman-murati/| arxivsáne = 2024-jıl 23-may | til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-may | jumıs = Fortune| url-status = live}}</ref>. 2024-jıl 19 mayda Reddit hám OpenAI [[ChatGPT]] qosqanda, OpenAI ónimlerine Reddit mazmunın biriktiriw ushın sherikleslik járiyaladı. Bul birgelikli jumıs OpenAI-ge Reddit Data API-ge erisiwge imkaniyat beredi, ol jasalma intellekt qurallardı jaqsılaw hám Reddit jámiyetleri menen paydalanıwshı baylanıstın arttırıw ushın real waqıtta strukturalanǵan kontentti usınadı. Sonıń menen bir qatarda, Reddit OpenAI platformasın qollanıw arqalı, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] menen moderatorlar ushın jańa jasalma intellektke tiykarlanǵan imkaniyatlardı islep shıǵarıwdi rejelestirdi. Sherikleslik Reddit-tiń qupıyalıq haqqındaǵı minnetlemesine sáykes keledi, onıń Jámiyetke Qoljetimli Kontent Siyasatına hám qollanıwdaǵı Data API Shártnamalarına sáykes, olardıń maqullanıwı bolmaǵan jaǵdayda kommerciyalıq paydalanıwǵa sheklew qoyadı. OpenAI sonday-aq Reddit-tiń reklama sherigi retinde xızmet etedi.<ref>{{Web deregi | url = https://www.redditinc.com/blog/reddit-and-oai-partner| bet = Reddit and OpenAI Build Partnership - Upvoted| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240519012615/https://www.redditinc.com/blog/reddit-and-oai-partner| arxivsáne = 2024-jıl 19-may | sáne = 2024-jıl 16-may | til = en-US| jumıs = www.redditinc.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-may }}</ref>. 2024-jıl 22 mayda OpenAI The Wall Street Journal, the New York Post, The Times hám The Sunday Times gazetalarınan jańalıq mazmunın óziniń jasalma intellekt platformasına biriktiriw boyınsha News Corp penen kelisimge keldi. Sol waqıtta, The New York Times sıyaqlı basqa basılımlar jasalma intellekt modellerin oqıtıw ushın ózleriniń mazmunın paydalanǵanı ushın OpenAI hám Microsoft kompaniyaların avtorlıq huqıqtı buzǵanı ushın sudqa berdi<ref>{{Cite news|title=OpenAI and Wall Street Journal owner News Corp sign content deal| sáne =22 May 2024|url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/22/openai-chatgpt-news-corp-deal|access-date=23 May 2024}}</ref>. 2024-jıl 29 mayda Axios OpenAI-diń ChatGPT sıyaqlı jasalma intellekt modelleriniń dálligin arttırıw ushın, isenimli jańalıq dereklerin qosıw arqalı, Vox Media hám The Atlantic kompaniyaları menen mazmundı bólisiw boyınsha kelisimlerge qol qoyǵanın xabarladı. Bul kelisimler jasalma intellekt jalǵan informaciyasına baylanıslı alańlawlardı joq etiwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.axios.com/2024/05/29/atlantic-vox-media-openai-licensing-deal| bet = Exclusive: The Atlantic, Vox Media ink licensing, product deals with OpenAI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240531134558/https://www.axios.com/2024/05/29/atlantic-vox-media-openai-licensing-deal| arxivsáne = 2024-jıl 31-may | avtor = Fischer| at = Sara| sáne = 2024-jıl 29-may | jumıs = [[Axios (website)|Axios]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-iyun }}</ref>. Bul sheshimge baylanıslı alańlawlardı jurnalistler, sonıń ishinde usı basılımlar ushın jumıs isleytuǵınlar, sonday-aq basılımlardıń awqamı bildirdi. Vox awqamı: «Biz jurnalistler hám jumısshılar retinde, biz usı sherikleslikke baylanıslı awır alańlaw bildiremiz, usı sheriklesliktiń biziń kásiplik awqamnıń aǵzalarına unamsız tásir etiwi múmkin dep esaplaymız, [[Generativ jasalma intellekt|generativ jasalma intellekttiń]] paydalanıwına baylanıslı hújjetlestirilgen etikalıq hám ekologiyalıq alańlawlar tuwralı aytpaǵanda.»<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/openai-content-deals-with-vox-and-the-atlantic-spark-criticism-from-journalists/| bet = Journalists "deeply troubled" by OpenAI's content deals with Vox, The Atlantic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240531224456/https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/openai-content-deals-with-vox-and-the-atlantic-spark-criticism-from-journalists/| arxivsáne = 2024-jıl 31-may | avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 1-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-iyun }}</ref> OpenAI-dıń toǵız házirgi hám burınǵı xızmetkerleri kompaniyanı qáwipsizlikten góre paydaǵa kóbirek itibar qaratadı, alańlawlardı toqtatıw ushın shekleytuǵın kelisimlerdi qollanadı hám jetkilikli emes táwekeldi basqarıw menen tez ámelge asıradı dep ayıpladı. Olar jasalma intellektti rawajlandırıwdı retlew ushın kóbirek ashıq-aydınlıqtı, xabar beriwshilerdi qorǵaw ushın nızamlardı hám nızamshılıq retlewdi talap etedi<ref>{{Cite news|title=OpenAI Insiders Warn of a 'Reckless' Race for Dominance|work=The New York Times| sáne =4 June 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/06/04/technology/openai-culture-whistleblowers.html|access-date=6 June 2024|last1=Roose|first1=Kevin}}</ref>. 2024-jıl 10 iyunda [[Dúnya júzlik Baǵdarlamashılar Konferenciyası|WWDC 2024 kórgizbesinde]] OpenAI, [[ChatGPT]] imkaniyatların Apple Intelligence hám iPhoneǵa engiziw ushın [[Apple Inc.]] kompaniyası menen sherikleslik jaratqanı haqqında xabar berildi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/06/10/apple-brings-chatgpt-to-its-apps-including-siri/| bet = Apple brings ChatGPT to its apps, including Siri| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240610190918/https://techcrunch.com/2024/06/10/apple-brings-chatgpt-to-its-apps-including-siri/| arxivsáne = 2024-jıl 10-iyun | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 10-iyun | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-iyun }}</ref>. 2024-jıl 13 iyunda OpenAI NSA-nıń burınǵı baslıǵı Pol Nakasone kompaniyanıń direktorlar keńesine qosılıp atırǵanlıǵın járiyaladı. Nakasone sonday-aq kompaniyanıń qáwipsizlik kishi komitetine de qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/06/13/former-nsa-head-joins-openai-board-and-safety-committee/| bet = Former NSA head joins OpenAI board and safety committee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240614000140/https://techcrunch.com/2024/06/13/former-nsa-head-joins-openai-board-and-safety-committee/| arxivsáne = 2024-jıl 14-iyun | avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2024-jıl 13-iyun | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyun }}</ref>. 2024-jıl 24 iyunda OpenAI Zoom tiykarındaǵı birgelikli jumıs platformasın isletiwshiler kompaniyası Multi-di satıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/06/24/openai-buys-a-remote-collaboration-platform/| bet = OpenAI buys a remote collaboration platform| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240629064556/https://techcrunch.com/2024/06/24/openai-buys-a-remote-collaboration-platform/| arxivsáne = 2024-jıl 29-iyun | avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 24-iyun | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-iyul }}</ref>. 2024-jıl iyulda Reuters OpenAI-diń jasalma intellekt pikirlew imkaniyatların jaqsılawǵa baǵdarlanǵan «Strawberry» dep atalǵan (burın Q* dep atalǵan) proekt ushın jumıs islep atırǵanın xabarladı. Proekttiń onlaynǵa avtonom túrde sharlaw hám «tereń izertlewler» alıp barıwǵa imkaniyat beriwdi mápset etip atırǵanı aytılǵan<ref>{{Cite news|last=Tong|first=Anna| sáne =15 July 2024|title=Exclusive: OpenAI working on new reasoning technology under code name 'Strawberry'|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/openai-working-new-reasoning-technology-under-code-name-strawberry-2024-07-12/|access-date=22 July 2024}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.newsweek.com/openai-strawberry-chat-gpt-ai-sam-altman-1925960| bet = What we know about OpenAI's secretive 'Project Strawberry'| avtor = Sager| at = Monica| sáne = 2024-jıl 16-iyul | til = en| jumıs = Newsweek| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-iyul }}</ref>. Proekt 12 sentyabrde o1 dep rásmiy túrde járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/9/12/24242439/openai-o1-model-reasoning-strawberry-chatgpt| bet = OpenAI releases o1, its first model with ‘reasoning’ abilities| avtor = Robison| at = Kylie| sáne = 2024-jıl 12-sentyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-sentyabr }}</ref>. 2024-jıl 5 avgustta TechCrunch OpenAI-diń tiykarshısı Djon Shulman kompaniyadan ketip, básekiles JI start-ap kompaniyası Anthropic-ke qosılǵanın xabarladı. Shulman óziniń háreketiniń sebebi retinde jasalma intellekttiń sáwbetlesiwdegi izertlewlerine tereńirek itibar qaratıwǵa degen tilegin kórsetti. Sonday-aq, OpenAI-diń prezidenti hám tiykarshısı Greg Brokman jıl sońına shekem uzaq múddetli demalıs aladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/08/05/openai-co-founder-leaves-for-anthropic/| bet = OpenAI co-founder Schulman leaves for Anthropic, Brockman takes extended leave| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 6-avgust | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}</ref>. 2024-jıl 12 sentyabrde OpenAI o1 modelin járiyaladı, ol juwaplarınıń ózge túrli oylaw ushın kóbirek waqıttı jumsaydı, bul ónimlilikti arttıradı. o1-preview hám o1-mini modeller GPT Plus aǵzalarına sol kúni shıǵarıldı<ref>{{Cite news|last=Knight|first=Will|title=OpenAI Announces a New AI Model, Code-Named Strawberry, That Solves Difficult Problems Step by Step|url=https://www.wired.com/story/openai-o1-strawberry-problem-reasoning/|access-date=2024-09-14| til =en-US}}</ref>. == Qatnasıwshılar == {{multiple image|align=right|total_width=350|image1=Sam Altman TechCrunch SF 2019 Day 2 Oct 3 (cropped) (cropped).jpg|caption1=OpenAI tiykarshısı hám bas atqarıwshı direktorı Sem Altman|image2=Disrupt SF TechCrunch Disrupt San Francisco 2019 - Day 2 (48838200316) (cropped).jpg|caption2=OpenAI tiykarshısı hám prezidenti Greg Brokman}} === Súwret klassifikaciyası === ==== CLIP ==== 2021-jılı járiyalanǵan CLIP (Contrastive Language–Image Pre-training) − tekst penen súwretler arasındaǵı semantikalıq uqsaslıqtı analizlewge úyretilgen model. Ol ásirese súwretlerdi klassifikaciyalaw ushın paydalanıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/clip/| bet = CLIP: Connecting Text and Images| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210325202038/https://openai.com/blog/clip/| arxivsáne = 2021-jıl 25-mart | sáne = 2021-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-mart }}</ref>. === Tekstten súwretke === ==== DALL-E ==== [[Fayl:DALL-E_sample.png|nobaý|360x360 nükte|«Jiraf aydarha ximerasınıń kásiplik joqarı sapalı illyustraciyası. Aydarhaǵa elikleytuǵın jiraf. Aydarhadan jasalǵan jiraf» teksti berilgende DALL-E tárepinen jaratılǵan súwretler.]] 2021-jılı ashılǵan DALL-E ‒ tekstli táriyiplerden súwretler jaratatuǵın transformator modeli<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/dall-e/| bet = DALL·E: Creating Images from Text| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210327133043/https://openai.com/blog/dall-e/| arxivsáne = 2021-jıl 27-mart | sáne = 2021-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-mart }}</ref>. DALL-E tábiyiy tildegi kirislerdi («besmúyeshlik sıyaqlı jasıl teri shıjlan» yamasa «qayǵılı kapibaranıń izometriyalıq kórinisi» sıyaqlı) túsindiriw hám sáykes súwretlerdi jaratıw ushın GPT-3 12 milliard parametrli versiyasın paydalanadı. Ol haqıyqıy obyektlerdiń («kók qulpınay súwreti bar vitraj»), sonday-aq haqıyqatında joq obyektlerdiń («shóptiń teksturası bar tekshe») súwretlerin jarata aladı. 2021-jıl mart ayındaǵı jaǵday boyınsha API yamasa kod qoljetimli emes. ===== DALL-E 2 ===== 2022-jıl aprelde OpenAI, modeldiń anaǵurlım real nátiyjeler menen jaqsılanǵan versiyası bolǵan DALL-E 2-ni járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/dall-e-2/| bet = DALL·E 2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220406141035/https://openai.com/dall-e-2/| arxivsáne = 2022-jıl 6-aprel | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-aprel }}</ref>. 2022-jıl dekabrde OpenAI GitHub-ta tekstli táriyipti 3-ólshemli modelge aylandırıw ushın jańa ápiwayı sistema bolǵan Point-E ushın programmalıq támiynat járiyaladı. ===== DALL-E 3 ===== 2023-jıl sentyabrde OpenAI, qol menen tez injeneriyasız kompleks táriyiplerden súwretlerdi jaratıw hám qollardı hám tekst sıyaqlı quramalı detallarǵa súwret salıwǵa qábiletli, kóbirek quwatlı model bolǵan DALL-E 3-ti járiyaladı<ref>{{Cite news|title=OpenAI's new AI image generator pushes the limits in detail and prompt fidelity|url=https://arstechnica.com/information-technology/2023/09/openai-announces-dall-e-3-a-next-gen-ai-image-generator-based-on-chatgpt/|access-date=November 21, 2023}}</ref>. Ol oktyabr ayında ChatGPT Plus imkaniyatı retinde kópshilikke shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/dall-e-3-is-now-available-in-chatgpt-plus-and-enterprise| bet = DALL·E 3 is now available in ChatGPT Plus and Enterprise| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231120155249/https://openai.com/blog/dall-e-3-is-now-available-in-chatgpt-plus-and-enterprise| arxivsáne = 2023-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-noyabr }}</ref>. === Tekstten videoga === ==== Sora ==== Sora − qısqa táriyipli sorawlarǵa<ref name="NYT_CM_2024_02_15">{{Cite news|title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos|url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html|access-date=February 16, 2024}}</ref> tiykarlanǵan videolardı jarata alatuǵın, sonday-aq burınnan bar videolardı waqıt boyınsha alǵa yamasa artqa keńeyte alatuǵın tekstten videoǵa modeli<ref name="world sim">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| bet = Video generation models as world simulators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240216072133/https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| arxivsáne = 2024-jıl 16-fevral | sáne = 2024-jıl 15-fevral | baspaxana = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-fevral }}</ref>. Ol 1920x1080 yamasa 1080x1920 pikseller sanına iye videolardı jarata aladı. Jaratılǵan videolardıń maksimal uzınlıǵı belgisiz. Sora islep shıǵarıwshılar toparı onı «sheksiz dóretiwshilik potencialın» bildiriw ushın «aspan» degen yaponsha sózdiń húrmetine atadı. Sora texnologiyası DALL•E 3 tekstten súwretke modeliniń tiykarındaǵı texnologiyanıń adaptaciyası<ref name="WDH_MIT_2024_02_15">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| bet = Video generation models as world simulators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240216072133/https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| arxivsáne = 2024-jıl 16-fevral | avtor = Brooks| at = Tim| sáne = 2024-jıl 15-fevral | jumıs = Openai.com| baspaxana = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-fevral }}</ref>. OpenAI sistemanı hámmege qoljetimli videolar menen, sonday-aq bul maqset ushın licenziyalanǵan avtorlıq huqıqı bar videolar menen oqıttı, biraq videolardıń sanın yamasa anıq dereklerin ashpaǵan.<ref name="NYT_CM_2024_02_15" /> 2024-jıl 15 fevralda OpenAI bir minutqa shekem uzın videoları jaratıw imkaniyatına iye ekenligin aytıp, bir neshe Sora tárepinen jaratılǵan joqarı anıqlıqtaǵı videolardı jámiyetshilikke kórsetti. Ol sonday-aq modeldi oqıtıw ushın qollanılatuǵın usıllardı hám modeldiń imkaniyatların atap ótetuǵın texnikalıq esabat penen bólisti<ref name="WDH_MIT_2024_02_15">{{Web deregi | url = https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| bet = Video generation models as world simulators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240216072133/https://openai.com/research/video-generation-models-as-world-simulators| arxivsáne = 2024-jıl 16-fevral | avtor = Brooks| at = Tim| sáne = 2024-jıl 15-fevral | jumıs = Openai.com| baspaxana = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-fevral }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrooksPeeblesHolmesDePue2024">Brooks, Tim; Peebles, Bill; Holmes, Connor; DePue, Will; Guo, Yufei; Jing, Li; Schnurr, David; Taylor, Joe; Luhman, Troy; Luhman, Eric; Ng, Clarence Wing Yin; Wang, Ricky; Ramesh, Aditya (February 15, 2024). </cite></ref>. Ol quramalı fizikani imitaciyalawǵa baylanıslı qıyınshılıqlar sıyaqlı, ayırım kemshiliklerin moyınladı. MIT Technology Review jurnalı jurnalisti Will Duglas Xeven demonstraciya videolardıń "tásirli" ekenin ayttı, biraq olardıń tańlap alınǵanın hám Sora-nıń tipik shıǵısı emesligin atap ótti.<ref name="WDH_MIT_2024_02_15" /> Soranıń kópshilikke arnalǵan kórsetiwinen soń ayırım akademiyalıq jetekshilerdiń gúmanlanıwına qaramastan, atap ótiletuǵın [[oyın-zawıq]] sanaatınıń kórnekli ǵayratkerleri texnologiyanıń potencialına úlken qızıǵıwshılıq bildirdi. Bir intervyuda aktyor hám rejissyor Tayler Perri texnologiyanıń tekstli táriyiplerden real videonı jaratıw qábiletine qızıǵıp, olardıń áńgimeni bayan etiw hám kontent jaratıwǵa revolyuciya payda etiwi múmkinshiligin atap ótti. Ol Soranıń imkaniyatlarına bolǵan qızıǵıwshılıǵı sonshelli kúshli bolǵanlıqtan, óziniń Atlanta-da jaylasqan kinostudiyasıń keńeytiw rejelerin toqtatıwdı sheshkenin ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/elijahclark/2024/02/23/tyler-perry-warns-of-ai-threat-to-jobs-after-viewing-openai-sora/| bet = Tyler Perry Warns Of AI Threat After Sora Debut Halts An $800 Million Studio Expansion| avtor = Clark| at = Elijah| til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:OpenAI| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 5e6rmjkkas7tbo05uf3ipheo3kua6re 0 20882 265484 213214 2026-08-03T07:22:13Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:ChatGPT|ChatGPT]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265484 wikitext text/x-wiki '''DALL·E, DALL·E 2''' hám '''DALL·E 3''' (DOLL-E dep aytıladı) — bul [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan tekstten-súwretke modellerI bolıp, "prompts" dep atalatuǵın [[tábiyiy til]] sıpatlamalarınan cifrlı súwretler jaratıw ushın [[tereń oqıtıw]] metodologiyaların qollanadı. DALL-E niń birinshi versiyası 2021-jıldıń yanvar ayında járiyalandı. Keyingi jılı onıń miyrasxorı DALL-E 2 shıǵarıldı. DALL·E 3 2023-jıldıń oktyabr ayında [[ChatGPT]] Plus hám ChatGPT Enterprise klientleri ushın ChatGPT ge nativ túrde qosıldı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-David-2023-1:~:text=in%20October%202023-,%2C%5B1%5D,-with%20availability%20via</ref>, al noyabr ayınıń basında OpenAI dıń API<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-platform.openai.com-2</ref> hám "Labs" platforması arqalı qoljetimli boldı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Niles-2023-3</ref>. Microsoft bul modeldi Bing niń Image Creator quralına engizdi hám onı óz Designer qollanbasına engiziwdi jobalastırıp atır<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Mehdi-2023-4</ref>. == Tariyxı hám fon == DALL·E 2021-jıldıń 5-yanvarında OpenAI tárepinen blog jazbasında ashıldı hám súwretler payda etiw ushın ózgertilgen GPT-3 versiyasın qollanadı. 2022-jıldıń 6-aprelinde OpenAI "túsiniklerdi, qásiyetlerdi hám stillerdi biriktire alatuǵın" joqarı ólshemli kóbirek realistik súwretler payda etiw ushın dizayn etilgen DALL·E 2 ni járiyaladı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-OpenAI-2-6</ref>. 2022-jıldıń 20-iyulinde DALL·E 2 beta basqıshına ótti, bunda 1 million adamǵa shaqırıw jiberildi; [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] hár ayda belgili sandaǵı súwretlerdi biypul payda ete aladı hám qosımsha satıp ala aladı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-OpenAI-2022b-7</ref>. Burın etika hám qáwipsizlik sebepli izertlep kóriwi ushın aldınnan tańlanǵan paydalanıwshılarǵa sheklengen edi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Allyn-2022-8</ref>. 2022-jıldıń 28-sentyabrinde DALL·E 2 hámme ushın ashıq boldı hám kútiw dizimi talabı alıp taslandı. 2023-jıldıń sentyabrinde OpenAI aldıńǵı versiyalarǵa qaraǵanda "áhmiyetli dárejede kóbirek náziklik hám detallarǵa túsine alatuǵın" eń jańa súwret modeli DALL·E 3 ti járiyaladı. 2022-jıldıń noyabr ayınıń basında OpenAI DALL·E 2 ni API retinde shıǵardı, bul programma islep shıǵıwshılarǵa modeldi óz qollanbalarına biriktiriw imkaniyatın berdi. Microsoft DALL·E 2 niń ámelge asırılıwın óziniń Designer qosımtasında hám Bing hám Microsoft Edge te kiritilgen Image Creator quralında ashıp kórsetti. API súwret basına qun tiykarında isleydi, súwret ólshemi boyınsha bahalar ózgeredi. OpenAI dıń kárxana toparı menen isleytuǵın kompaniyalar ushın kólemli jeńillikler bar<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Wiggers-2022-14</ref>. Programmanıń atı Pixardıń animaciyalı robot personajı WALL-E hám katalan syurrealist súwretshisi Salvador Dali atlarınıń portmantosı (birlesken atı) bolıp tabıladı. 2024-jıldıń fevral ayında OpenAI DALL-E payda etken súwretlerge suw belgiler qosıwdı basladı, olar mazmunnıń haqıyqıylıǵı baslaması tárepinen kóterilgen C2PA (Mazmunnıń túpnusqalıǵı menen haqıyqıylıǵı koaliciyası) standartındaǵı metamaǵlıwmattı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://petapixel.com/2024/02/08/ai-images-generated-on-dall-e-now-contain-the-content-authenticity-tag/| bet = AI Images Generated on DALL-E Now Contain the Content Authenticity Tag| avtor = Growcoot| at = Matt| sáne = 2024-jıl 8-fevral | til = en| jumıs = [[PetaPixel]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-aprel }}</ref>. == Texnologiya == Birinshi [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] ([[GPT]]) modeli dáslepki [[OpenAI]] tárepinen 2018-jılı <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Radford-2018-17</ref> [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator arxitekturasın]] qollanıp rawajlandırıldı. Birinshi iteraciya, [[GPT-1]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-GPT-2023-18</ref>, 2019-jılı [[GPT-2]] ni <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Radford-2019-19</ref> payda etiw ushın keńeytildi; 2020-jılı ol 175 milliard parametr menen [[GPT-3]] ti payda etiw ushın qaytadan keńeytildi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Brown-2020-20</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-vb-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-dallepaper-21</ref>. === DALL-E === DALL·E úsh komponentten turadı: diskret VAE, GPT-3 ke uqsas avtoregresiv tek-dekoder Transformator (12 milliard parametr) hám súwret kodları menen tekst kodlarınan ibarat CLIP jubı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Ramesh-2022-22</ref>. Diskret VAE súwretti tokenler izbe-izligine aylandıra aladı hám kerisinshe, tokenler izbe-izligin qaytadan súwretke aylandıra aladı. Bul Transformer tikkeley súwret maǵlıwmatların qayta islemeytuǵınlıǵı sebepli zárúr. Transformator modeliniń kirisi — tokenlestirilgen súwret jazıwı izbe-izligi hám onnan keyingi tokenlestirilgen súwret bólekleri. Súwret jazıwı inglis tilinde bolıp, bayt jup kodlawı menen tokenlestiriledi (sózlik kólemi 16384) hám 256 tokenga shekem uzın bola aladı. Hárbir súwret 256×256 RGB súwret bolıp, hárbiri 4×4 bolǵan 32×32 bólekke bólinedi. Keyin hárbir bólek diskret variaciyalı avtoenkoder arqalı tokenge (sózlik kólemi 8192) aylandırıladı. DALL·E CLIP (Kontrastlı Til-Súwret Aldınnan oqıtıw) penen birge rawajlandırıldı hám járiyalandı. CLIP — bul kontrastlı úyreniwge tiykarlanǵan jeke model bolıp, ol internetten jıynalǵan tekst jazıwları bar 400 million súwret juplıǵında úyretilgen. Onıń wazıypası — maǵlıwmatlar jıynaǵınan tosınnan tańlanǵan 32,768 jazıwdıń diziminen (olardıń biri durıs juwap bolǵan) qaysı jazıwdıń súwretke eń sáykes ekenin boljaw arqalı DALL·E niń shıǵısın "túsiniw hám dárejelew". Úyretilgen CLIP juplıǵı DALL·E tárepinen payda etilgen súwretlerdiń úlken dáslepki dizimin filtrlew ushın qollanıladı, bunda tekst sorawına eń jaqın súwretti tańlaw ushın<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Ramesh-2022-22</ref>. === DALL-E 2 === DALL·E 2 aldınǵı versiyasına qaraǵanda kishi bolǵan 3.5 milliard parametrdi qollanadı. Avtoregresiv Transformator ornına, DALL·E 2 CLIP súwret jaylastırıwlarına negizlengen diffuziya modelin qollanadı, bul jaylastırıwlar, juwmaq shıǵarıw waqtında, aldınǵı model arqalı CLIP tekst jaylastırıwlarınan payda etiledi. Bul birneshe aydan keyin shıǵarılǵan Stable Diffusion menen birdey arxitektura. == Múmkinshilikler == DALL·E fotorealistik súwretler, súwretler hám emodziler qosılǵan kóp túrli stildegi súwretlerdi payda ete aladı. Ol óziniń súwretlerindegi obyektlerdi "manipulyaciyalaw hám qayta ornalastırıw" múmkinshiligine iye, hám anıq kórsetpesiz jańa kompoziciyalarda dizayn elementlerin durıs ornalastıra aladı. BoingBoing ushın jazǵan Thom Dunn bılay dep atap ótti: "Mısalı, daikon túrpisiniń murnın tartıp atırǵan, látte ishiw yamasa bir dóńgelekli velosipedti aydap atırǵan etip súwret salıw soralǵanda, DALL·E kóbinese oramaldı, qollardı hám ayaqlardı itimallı orınlarda súwretleydi." DALL·E anıq kórsetpeler bolmasa da, sáykes detallarǵa juwmaq shıǵarıw ushın "bos orınlardı toltırıw" qábiletin kórsetti, mısalı, bayramǵa baylanıslı kórsetpelerge Rojdestvo súwretlerin qosıw hám olardı tilge almaǵan súwretlerge sáykes kóleńkeler qoyıw. Sonıń menen bir qatarda, DALL·E vizual hám dizayn tendenciyaların keń túsiniwdi kórsetedi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-engadget-27</ref>. DALL·E hár túrli kóz-qaraslardan kóp túrli erkin sıpatlamalar ushın súwretler payda ete aladı, tek siyrek jaǵdaylarda ǵana sátsizlikke ushıraydı. Georgia Tech School of Interactive Computing nıń docenti Mark Riedl DALL-E niń túsiniklerdi biriktire alıwın (adam dóretiwshiliginiń tiykarǵı elementi dep táriyiplegen) anıqladı. Onıń vizual pikirlew qábiletliligi Raven Matricaların (adamlardıń intellektin ólshew ushın kóbinese qollanılatuǵın vizual testler) sheshiw ushın jetkilikli. [[Fayl:DALL-E_3_AI_image_of_an_avocado_speaking.png|nobaý|DALL·E 3 tárepinen "Terapevttiń orınlıǵında otırǵan, ortalıǵında shuqanaq ólshemindegi tesigi bar 'Ishimde sonday boslıqtı sezemeń dep aytıp atırǵan avokado súwreti. Terapevt, qasıq, notalardı jazıp atır" degen tekst sorawı tiykarında payda etilgen anıq tekst súwreti.]] DALL·E 3 aldınǵılarına qaraǵanda quramalı sorawlardı kóbirek anıqlıq hám detallar menen orınlaydı, hám kóbirek izbe-iz hám anıq tekst payda ete aladı. DALL·E 3 ChatGPT Plus qa biriktirilgen. === Súwretti ózgertiw === Bar súwret berilgende, DALL·E 2 dáslepki súwret tiykarında onıń "variantların" ayırım shıǵıslar retinde payda ete aladı, sonday-aq súwretti ózgertiw yamasa keńeytiw ushın redaktorlaw múmkin. DALL·E 2 niń "inpainting" hám "outpainting" funkciyaları berilgen soraw boyınsha dáslepki súwret penen úylesimli bolǵan ortalıqtı qollanıp, súwrettiń kontekstin joǵalǵan bólimlerdi toltırıw ushın qollanadı. Mısalı, bul súwretke jańa obyekt kirgiziw yamasa súwretti dáslepki shegara sırtına keńeytiw ushın qollanılıwı múmkin. OpenAI ǵa muwapıq, "Outpainting dáslepki súwrettiń kontekstin saqlaw ushın súwrettiń bar vizual elementlerin — kóleńkeler, shaǵılısıwlar hám teksturalar qosıp esapqa aladı."{{multiple image|align=|width=130|image1=DALL-E 2 variation 1.png|image2=DALL-E 2 variation 2.png|footer=DALL•E 2 járdemi menen jaratılǵan «Inju sırǵalı qız» eki «variaciyası»}} === Texnikalıq sheklewler === DALL·E 2 niń til túsiniw qábiletiniń sheklewleri bar. Ol geyde "Sarı kitap hám qızıl vaza"nı "Qızıl kitap hám sarı vaza"dan yamasa "Panda latte ónerin islep atır"dı "Pandanıń latte óner"inen ayıra almaydı. Ol "astronavtqa mingen at" degen soraw berilgende "astronavt atqa minip atır" degen súwretlerdi payda etedi. Ol sonday-aq hár túrli jaǵdaylarda durıs súwretlerdi payda etiw múmkinshiligine iye emes. Úshten artıq obyekt soraw, biykarlaw, sanlar hám baylanısqan gápler qáteliklerge alıp keliwi múmkin, hám obyekt ózgeshelikleri nadurıs obyektte payda bolıwı múmkin. Qosımsha sheklewlerge tekstti qayta islew kiredi — bul, háripleri oqıwǵa bolatuǵın bolsa da, derlik barlıq waqıtta túske uqsas qolaysızlıqlarǵa alıp keledi — hám astronomiya yamasa medicinalıq súwretler sıyaqlı ilimiy maǵlıwmatlardı qollaw boyınsha imkaniyatı sheklengen. [[Fayl:AI_tanuki_Japanese_text.jpg|nobaý|"Tanukige siltep turǵan adam, sóylew kóbiginiń ishinde 'これは狸です！' dep jazılǵan" degen sorawdı qollanıp [[Yapon tili|yapon tilin]] payda etiw talabı, nátiyjesinde teksttiń mánissiz kanji hám kana menen kórsetiliwin beredi.]] == Etikalıq tásirler == DALL·E 2 niń ashıq maǵlıwmatlar jıynaqlarına súyeniwi onıń nátiyjelerine tásir etedi hám ayırım jaǵdaylarda algoritmlik qátelikke alıp keledi, mısalı, jınıstı atap ótpegen sorawlar ushın hayallarǵa qaraǵanda erkeklerdi kóbirek payda etiw. DALL·E 2 niń úyretiw maǵlıwmatları zorlıq-zombılıq hám seksual súwretlerdi alıp taslaw ushın filtrlendi, biraq bul ayırım jaǵdaylarda birjaqlılıqtı arttırıwǵa alıp keldi, mısalı, payda etilgen hayallar sanın azaytıw. OpenAI bul úyretiw maǵlıwmatlarında hayallardıń kóbirek seksuallanadı dep boljaydı, bul filtrdiń nátiyjelerge tásir etiwine sebep bolǵan. 2022-jıldıń sentyabrinde OpenAI The Verge ge basılımına DALL·E nátiyjelerdegi birjaqlılıqtı saplastırıw ushın [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] sorawlarına kórinbeytuǵın sózlerdi kirgizetuǵının tastıyıqladı; mısalı, jınıs yamasa násildi kórsetpegen sorawlarǵa "qara erkek" hám "aziyalı hayal" sózleri kirgiziledi. DALL·E 2 hám usaǵan súwret payda etiw modelleri haqqında alańlaw — olar deepfake hám basqa da dezinformaciya túrlerin tarqatıw ushın qollanılıwı múmkin. Bunı azaytıw ushın, programma ashıq jeke adamlardı qamtıǵan sorawlardı hám adam júzlerin qamtıǵan júklengen súwretlerdi qabıl etpeydi. Potencial jaman mazmundı qamtıǵan sorawlar bloklangan, al júklengen súwretler jaman materiallar tabıw ushın analiz etiledi. Sorawǵa tiykarlanǵan filtrlew kemshiligi — bunnan uqsas nátiyje beretuǵın alternativ sózlerdi qollanıp ańsat ótip ketiw múmkin. Mısalı, "qan" sózi filtrlengen, biraq "ketchup" hám "qızıl suyıqlıq" filtrlenbegen. DALL·E 2 hám usıǵan uqsas modeller haqqında basqa bir alańlaw — olardıń anıqlıǵı hám keń tarqalǵanlıǵı sebepli súwretshiler, fotograflar hám grafikalıq dizaynerler ushın texnologiyalıq jumıssızlıqqa alıp keliwi múmkin. DALL·E 3 paydalanıwshılardıń házirgi waqıtta jasap atırǵan súwretshilerdiń stilinde kórkem óner payda etiwine tosqınlıq qılıwǵa dizaynlanǵan. 2023-jılı Microsoft AQSH Qorǵanıw Ministrligi ushın DALL·E modellerinen urıs maydanın basqarıw sistemasın úyretiw ushın paydalanıwdı usındı<ref>{{Cite news|last1=Biddle|first1=Sam|title=Microsoft Pitched OpenAI's DALL-E as Battlefield Tool for U.S. Military|url=https://theintercept.com/2024/04/10/microsoft-openai-dalle-ai-military-use/|work=The Intercept| sáne =10 April 2024}}</ref>. 2024-jıldıń yanvar ayında OpenAI óziniń paydalanıw siyasatınan áskeriy hám urıs maqsetlerinde paydalanıwǵa qoyılǵan ulıwma tıyım salıwdı alıp tasladı<ref>{{Cite news|last1=Biddle|first1=Sam|title=OpenAI Quietly Deletes Ban on Using ChatGPT for "Military and Warfare"|url=https://theintercept.com/2024/01/12/open-ai-military-ban-chatgpt/|work=The Intercept|date=12 January 2024}}</ref>. == Qabıllaw == [[Fayl:DALL-E_radish.jpg|nobaý|DALL·E tárepinen "tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti" degen soraw boyınsha payda etilgen súwretler]] DALL·E haqqında kópshilik jańalıqlar onıń "sırı" yamasa "qızıq" shıǵıslarınıń kishi bir bólegin názerde tutadı. DALL-E niń "tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti" ushın shıǵısı Input, NBC, Nature hám basqa basılımlarda tilge alındı. Onıń "avokado formasındaǵı orınlıq" ushın shıǵısı da keń járiyalandı. ExtremeTech bılay dedi: "DALL·E den belgili bir waqıt dáwirindegi telefon yamasa shańsorǵısh súwretin sorawıńız múmkin, hám ol bul nárselerdiń qanday ózgergenin túsinedi". Engadget te onıń "telefonlar hám basqa nárselerdiń waqıt ótiwi menen qanday ózgergenin túsiniw" boyınsha ádettegiden tıs qábiletin atap ótti. MIT Technology Review maǵlıwmatları boyınsha, OpenAI dıń maqsetleriniń biri "til modellerine adamlar zatlardı túsiniw ushın qollanılatuǵın kúndelikli túsiniklerdi jaqsıraq túsiniw imkaniyatın beriw" edi. Wall Street investorları DALL·E 2 ni jaqsı qabıl etti, ayırım firmalar onıń keleshekte trillion dollar turatuǵın industriya ushın burılıs noqatı bolıwı múmkin dep esaplaydı. 2019-jıldıń ortasına kelip, OpenAI álleqashan Microsoft hám Khosla Ventures ten 1 milliard dollardan artıq ǵárejet alǵan edi, al 2023-jıldıń yanvar ayında, DALL·E 2 hám ChatGPT diń shıǵarılıwınan keyin, [[Microsoft]] ten qosımsha 10 milliard dollar qarjı aldı. Yaponiyanıń anime jámiyeti DALL·E 2 hám usıǵan uqsas modellerge teris reakciya bildirdi. Kórkem óner iyeleriniń bul programmalıq támiyinlewge qarsı eki argumenti bar. Birinshisi, jasalma intellekt kórkem óneri — kórkem óner emes, sebebi ol adamnıń maqseti menen jaratılmaǵan. "Jasalma intellekt tárepinen jaratılǵan súwretlerdi olardıń óz jumısları menen salıstırılıwı kórkem óner iyeleriniń jumısına ketken waqıt hám sheberliktı kemsitiw hám tómenletetuǵınlıǵı. Jasalma intellekt járdeminde súwret payda etiw quralları kórkem óner iyeleriniń qattı sınına ushıradı, sebebi olar internetten alınǵan adam jaratqan kórkem óner tiykarında úyretilgen." Ekinshisi, avtorlıq huqıq nızamı hám tekstten-súwretke modelleri úyretiletuǵın maǵlıwmatlar menen baylanıslı qıyınshılıqlar. OpenAI DALL·E 2 ni úyretiw ushın qanday maǵlıwmatlar toplamı(ları) qollanılǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat járiyalamadı, bul ayırım adamlarda kórkem óner iyeleriniń jumısı ruqsatsız úyretiw ushın qollanılǵan bolıwı múmkin degen tásirdi payda etti. Bul temalarǵa baylanıslı avtorlıq huqıq tuwralı nızamlar házirgi waqıtta anıq emes. DALL·E 3 ti Bing Chat hám ChatGPT ǵa biriktirgennnen keyin, Microsoft hám OpenAI artıqsha mazmundı filtrlew sebepli sınǵa ushıradı, sınshılar DALL·E "lobotomiyaǵa ushıradı" dedi. "Adam server polkasın balta menen buzadı" sıyaqlı sorawlar arqalı payda etilgen súwretlerdiń belgileniwi dálil retinde kórsetildi. Onıń shıǵarılıwınıń dáslepki kúnlerinde filtrlew kúsheytildi, háttе Bing niń óziniń usınǵan sorawları menen payda etilgen súwretler de bloklanǵan dárejege jetti. TechRadar artıqsha saqlanıwdıń DALL·E niń dóretiwshilik qural retindegi qádirin sheklep qoyıwı múmkin dep esapladı. == Ashıq derek kodlı engiziwler == OpenAI úsh modeldiń hesh qaysısınıń [[Derek kodı|derekt kodın]] járiyalamaǵanlıǵı sebepli, uqsas múmkinshiliklerdi usınıwshı [[ashıq kodlı]] modellerdi jaratıwǵa birneshe háreket boldı. 2022-jılı Hugging Face tiń Spaces platformasında járiyalanǵan Craiyon (burın DALL·E Mini, 2022-jıldıń iyun ayında OpenAI tárepinen atın ózgertiw soralǵannan keyin) — bul dáslepki DALL·E tiykarında jaratılǵan hám filtrlenbegen internet maǵlıwmatları menen úyretilgen jasalma intellekt modeli. Ol 2022-jıldıń ortalarında, óziniń kúlkili súwretler payda etiw qábiletine baylanıslı járiyalanıwınan keyin úlken media dıqqatın ózine qarattı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-CNETmini-66</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-DailyDotmini-67</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Polygonmini-68</ref>. == Sırtqı siltemeler == *{{Citation |last=Ramesh |first=Aditya |title=Zero-Shot Text-to-Image Generation |date=2021-02-26 |url=https://arxiv.org/abs/2102.12092 |access-date=2024-09-06 |doi=10.48550/arXiv.2102.12092 |last2=Pavlov |first2=Mikhail |last3=Goh |first3=Gabriel |last4=Gray |first4=Scott |last5=Voss |first5=Chelsea |last6=Radford |first6=Alec |last7=Chen |first7=Mark |last8=Sutskever |first8=Ilya}}. The original report on DALL-E. * [https://cdn.openai.com/papers/DALL_E_3_System_Card.pdf DALL-E 3 System Card] * [https://cdn.openai.com/papers/dall-e-3.pdf DALL-E 3] paper by OpenAI * [https://openai.com/dall-e-2/ DALL-E 2 website] * [https://www.craiyon.com/ Craiyon website] == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 2yex2fvmfsam4dtf3vfsinid3imj4sx 265501 265484 2026-08-03T07:34:41Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265501 wikitext text/x-wiki '''DALL·E, DALL·E 2''' hám '''DALL·E 3''' (DOLL-E dep aytıladı) — bul [[OpenAI]] tárepinen jaratılǵan tekstten-súwretke modellerI bolıp, "prompts" dep atalatuǵın [[tábiyiy til]] sıpatlamalarınan cifrlı súwretler jaratıw ushın [[tereń oqıtıw]] metodologiyaların qollanadı. DALL-E niń birinshi versiyası 2021-jıldıń yanvar ayında járiyalandı. Keyingi jılı onıń miyrasxorı DALL-E 2 shıǵarıldı. DALL·E 3 2023-jıldıń oktyabr ayında [[ChatGPT]] Plus hám ChatGPT Enterprise klientleri ushın ChatGPT ge nativ túrde qosıldı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-David-2023-1:~:text=in%20October%202023-,%2C%5B1%5D,-with%20availability%20via</ref>, al noyabr ayınıń basında OpenAI dıń API<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-platform.openai.com-2</ref> hám "Labs" platforması arqalı qoljetimli boldı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Niles-2023-3</ref>. Microsoft bul modeldi Bing niń Image Creator quralına engizdi hám onı óz Designer qollanbasına engiziwdi jobalastırıp atır<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Mehdi-2023-4</ref>. == Tariyxı hám fon == DALL·E 2021-jıldıń 5-yanvarında OpenAI tárepinen blog jazbasında ashıldı hám súwretler payda etiw ushın ózgertilgen GPT-3 versiyasın qollanadı. 2022-jıldıń 6-aprelinde OpenAI "túsiniklerdi, qásiyetlerdi hám stillerdi biriktire alatuǵın" joqarı ólshemli kóbirek realistik súwretler payda etiw ushın dizayn etilgen DALL·E 2 ni járiyaladı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-OpenAI-2-6</ref>. 2022-jıldıń 20-iyulinde DALL·E 2 beta basqıshına ótti, bunda 1 million adamǵa shaqırıw jiberildi; [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] hár ayda belgili sandaǵı súwretlerdi biypul payda ete aladı hám qosımsha satıp ala aladı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-OpenAI-2022b-7</ref>. Burın etika hám qáwipsizlik sebepli izertlep kóriwi ushın aldınnan tańlanǵan paydalanıwshılarǵa sheklengen edi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Allyn-2022-8</ref>. 2022-jıldıń 28-sentyabrinde DALL·E 2 hámme ushın ashıq boldı hám kútiw dizimi talabı alıp taslandı. 2023-jıldıń sentyabrinde OpenAI aldıńǵı versiyalarǵa qaraǵanda "áhmiyetli dárejede kóbirek náziklik hám detallarǵa túsine alatuǵın" eń jańa súwret modeli DALL·E 3 ti járiyaladı. 2022-jıldıń noyabr ayınıń basında OpenAI DALL·E 2 ni API retinde shıǵardı, bul programma islep shıǵıwshılarǵa modeldi óz qollanbalarına biriktiriw imkaniyatın berdi. Microsoft DALL·E 2 niń ámelge asırılıwın óziniń Designer qosımtasında hám Bing hám Microsoft Edge te kiritilgen Image Creator quralında ashıp kórsetti. API súwret basına qun tiykarında isleydi, súwret ólshemi boyınsha bahalar ózgeredi. OpenAI dıń kárxana toparı menen isleytuǵın kompaniyalar ushın kólemli jeńillikler bar<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Wiggers-2022-14</ref>. Programmanıń atı Pixardıń animaciyalı robot personajı WALL-E hám katalan syurrealist súwretshisi Salvador Dali atlarınıń portmantosı (birlesken atı) bolıp tabıladı. 2024-jıldıń fevral ayında OpenAI DALL-E payda etken súwretlerge suw belgiler qosıwdı basladı, olar mazmunnıń haqıyqıylıǵı baslaması tárepinen kóterilgen C2PA (Mazmunnıń túpnusqalıǵı menen haqıyqıylıǵı koaliciyası) standartındaǵı metamaǵlıwmattı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://petapixel.com/2024/02/08/ai-images-generated-on-dall-e-now-contain-the-content-authenticity-tag/| bet = AI Images Generated on DALL-E Now Contain the Content Authenticity Tag| avtor = Growcoot| at = Matt| sáne = 2024-jıl 8-fevral | til = en| jumıs = [[PetaPixel]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-aprel }}</ref>. == Texnologiya == Birinshi [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]] ([[GPT]]) modeli dáslepki [[OpenAI]] tárepinen 2018-jılı <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Radford-2018-17</ref> [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformator arxitekturasın]] qollanıp rawajlandırıldı. Birinshi iteraciya, [[GPT-1]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-GPT-2023-18</ref>, 2019-jılı [[GPT-2]] ni <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Radford-2019-19</ref> payda etiw ushın keńeytildi; 2020-jılı ol 175 milliard parametr menen [[GPT-3]] ti payda etiw ushın qaytadan keńeytildi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Brown-2020-20</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-vb-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-dallepaper-21</ref>. === DALL-E === DALL·E úsh komponentten turadı: diskret VAE, GPT-3 ke uqsas avtoregresiv tek-dekoder Transformator (12 milliard parametr) hám súwret kodları menen tekst kodlarınan ibarat CLIP jubı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Ramesh-2022-22</ref>. Diskret VAE súwretti tokenler izbe-izligine aylandıra aladı hám kerisinshe, tokenler izbe-izligin qaytadan súwretke aylandıra aladı. Bul Transformer tikkeley súwret maǵlıwmatların qayta islemeytuǵınlıǵı sebepli zárúr. Transformator modeliniń kirisi — tokenlestirilgen súwret jazıwı izbe-izligi hám onnan keyingi tokenlestirilgen súwret bólekleri. Súwret jazıwı inglis tilinde bolıp, bayt jup kodlawı menen tokenlestiriledi (sózlik kólemi 16384) hám 256 tokenga shekem uzın bola aladı. Hárbir súwret 256×256 RGB súwret bolıp, hárbiri 4×4 bolǵan 32×32 bólekke bólinedi. Keyin hárbir bólek diskret variaciyalı avtoenkoder arqalı tokenge (sózlik kólemi 8192) aylandırıladı. DALL·E CLIP (Kontrastlı Til-Súwret Aldınnan oqıtıw) penen birge rawajlandırıldı hám járiyalandı. CLIP — bul kontrastlı úyreniwge tiykarlanǵan jeke model bolıp, ol internetten jıynalǵan tekst jazıwları bar 400 million súwret juplıǵında úyretilgen. Onıń wazıypası — maǵlıwmatlar jıynaǵınan tosınnan tańlanǵan 32,768 jazıwdıń diziminen (olardıń biri durıs juwap bolǵan) qaysı jazıwdıń súwretke eń sáykes ekenin boljaw arqalı DALL·E niń shıǵısın "túsiniw hám dárejelew". Úyretilgen CLIP juplıǵı DALL·E tárepinen payda etilgen súwretlerdiń úlken dáslepki dizimin filtrlew ushın qollanıladı, bunda tekst sorawına eń jaqın súwretti tańlaw ushın<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Ramesh-2022-22</ref>. === DALL-E 2 === DALL·E 2 aldınǵı versiyasına qaraǵanda kishi bolǵan 3.5 milliard parametrdi qollanadı. Avtoregresiv Transformator ornına, DALL·E 2 CLIP súwret jaylastırıwlarına negizlengen diffuziya modelin qollanadı, bul jaylastırıwlar, juwmaq shıǵarıw waqtında, aldınǵı model arqalı CLIP tekst jaylastırıwlarınan payda etiledi. Bul birneshe aydan keyin shıǵarılǵan Stable Diffusion menen birdey arxitektura. == Múmkinshilikler == DALL·E fotorealistik súwretler, súwretler hám emodziler qosılǵan kóp túrli stildegi súwretlerdi payda ete aladı. Ol óziniń súwretlerindegi obyektlerdi "manipulyaciyalaw hám qayta ornalastırıw" múmkinshiligine iye, hám anıq kórsetpesiz jańa kompoziciyalarda dizayn elementlerin durıs ornalastıra aladı. BoingBoing ushın jazǵan Thom Dunn bılay dep atap ótti: "Mısalı, daikon túrpisiniń murnın tartıp atırǵan, látte ishiw yamasa bir dóńgelekli velosipedti aydap atırǵan etip súwret salıw soralǵanda, DALL·E kóbinese oramaldı, qollardı hám ayaqlardı itimallı orınlarda súwretleydi." DALL·E anıq kórsetpeler bolmasa da, sáykes detallarǵa juwmaq shıǵarıw ushın "bos orınlardı toltırıw" qábiletin kórsetti, mısalı, bayramǵa baylanıslı kórsetpelerge Rojdestvo súwretlerin qosıw hám olardı tilge almaǵan súwretlerge sáykes kóleńkeler qoyıw. Sonıń menen bir qatarda, DALL·E vizual hám dizayn tendenciyaların keń túsiniwdi kórsetedi<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-engadget-27</ref>. DALL·E hár túrli kóz-qaraslardan kóp túrli erkin sıpatlamalar ushın súwretler payda ete aladı, tek siyrek jaǵdaylarda ǵana sátsizlikke ushıraydı. Georgia Tech School of Interactive Computing nıń docenti Mark Riedl DALL-E niń túsiniklerdi biriktire alıwın (adam dóretiwshiliginiń tiykarǵı elementi dep táriyiplegen) anıqladı. Onıń vizual pikirlew qábiletliligi Raven Matricaların (adamlardıń intellektin ólshew ushın kóbinese qollanılatuǵın vizual testler) sheshiw ushın jetkilikli. [[Fayl:DALL-E_3_AI_image_of_an_avocado_speaking.png|nobaý|DALL·E 3 tárepinen "Terapevttiń orınlıǵında otırǵan, ortalıǵında shuqanaq ólshemindegi tesigi bar 'Ishimde sonday boslıqtı sezemeń dep aytıp atırǵan avokado súwreti. Terapevt, qasıq, notalardı jazıp atır" degen tekst sorawı tiykarında payda etilgen anıq tekst súwreti.]] DALL·E 3 aldınǵılarına qaraǵanda quramalı sorawlardı kóbirek anıqlıq hám detallar menen orınlaydı, hám kóbirek izbe-iz hám anıq tekst payda ete aladı. DALL·E 3 ChatGPT Plus qa biriktirilgen. === Súwretti ózgertiw === Bar súwret berilgende, DALL·E 2 dáslepki súwret tiykarında onıń "variantların" ayırım shıǵıslar retinde payda ete aladı, sonday-aq súwretti ózgertiw yamasa keńeytiw ushın redaktorlaw múmkin. DALL·E 2 niń "inpainting" hám "outpainting" funkciyaları berilgen soraw boyınsha dáslepki súwret penen úylesimli bolǵan ortalıqtı qollanıp, súwrettiń kontekstin joǵalǵan bólimlerdi toltırıw ushın qollanadı. Mısalı, bul súwretke jańa obyekt kirgiziw yamasa súwretti dáslepki shegara sırtına keńeytiw ushın qollanılıwı múmkin. OpenAI ǵa muwapıq, "Outpainting dáslepki súwrettiń kontekstin saqlaw ushın súwrettiń bar vizual elementlerin — kóleńkeler, shaǵılısıwlar hám teksturalar qosıp esapqa aladı."{{multiple image|align=|width=130|image1=DALL-E 2 variation 1.png|image2=DALL-E 2 variation 2.png|footer=DALL•E 2 járdemi menen jaratılǵan «Inju sırǵalı qız» eki «variaciyası»}} === Texnikalıq sheklewler === DALL·E 2 niń til túsiniw qábiletiniń sheklewleri bar. Ol geyde "Sarı kitap hám qızıl vaza"nı "Qızıl kitap hám sarı vaza"dan yamasa "Panda latte ónerin islep atır"dı "Pandanıń latte óner"inen ayıra almaydı. Ol "astronavtqa mingen at" degen soraw berilgende "astronavt atqa minip atır" degen súwretlerdi payda etedi. Ol sonday-aq hár túrli jaǵdaylarda durıs súwretlerdi payda etiw múmkinshiligine iye emes. Úshten artıq obyekt soraw, biykarlaw, sanlar hám baylanısqan gápler qáteliklerge alıp keliwi múmkin, hám obyekt ózgeshelikleri nadurıs obyektte payda bolıwı múmkin. Qosımsha sheklewlerge tekstti qayta islew kiredi — bul, háripleri oqıwǵa bolatuǵın bolsa da, derlik barlıq waqıtta túske uqsas qolaysızlıqlarǵa alıp keledi — hám astronomiya yamasa medicinalıq súwretler sıyaqlı ilimiy maǵlıwmatlardı qollaw boyınsha imkaniyatı sheklengen. [[Fayl:AI_tanuki_Japanese_text.jpg|nobaý|"Tanukige siltep turǵan adam, sóylew kóbiginiń ishinde 'これは狸です！' dep jazılǵan" degen sorawdı qollanıp [[Yapon tili|yapon tilin]] payda etiw talabı, nátiyjesinde teksttiń mánissiz kanji hám kana menen kórsetiliwin beredi.]] == Etikalıq tásirler == DALL·E 2 niń ashıq maǵlıwmatlar jıynaqlarına súyeniwi onıń nátiyjelerine tásir etedi hám ayırım jaǵdaylarda algoritmlik qátelikke alıp keledi, mısalı, jınıstı atap ótpegen sorawlar ushın hayallarǵa qaraǵanda erkeklerdi kóbirek payda etiw. DALL·E 2 niń úyretiw maǵlıwmatları zorlıq-zombılıq hám seksual súwretlerdi alıp taslaw ushın filtrlendi, biraq bul ayırım jaǵdaylarda birjaqlılıqtı arttırıwǵa alıp keldi, mısalı, payda etilgen hayallar sanın azaytıw. OpenAI bul úyretiw maǵlıwmatlarında hayallardıń kóbirek seksuallanadı dep boljaydı, bul filtrdiń nátiyjelerge tásir etiwine sebep bolǵan. 2022-jıldıń sentyabrinde OpenAI The Verge ge basılımına DALL·E nátiyjelerdegi birjaqlılıqtı saplastırıw ushın [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] sorawlarına kórinbeytuǵın sózlerdi kirgizetuǵının tastıyıqladı; mısalı, jınıs yamasa násildi kórsetpegen sorawlarǵa "qara erkek" hám "aziyalı hayal" sózleri kirgiziledi. DALL·E 2 hám usaǵan súwret payda etiw modelleri haqqında alańlaw — olar deepfake hám basqa da dezinformaciya túrlerin tarqatıw ushın qollanılıwı múmkin. Bunı azaytıw ushın, programma ashıq jeke adamlardı qamtıǵan sorawlardı hám adam júzlerin qamtıǵan júklengen súwretlerdi qabıl etpeydi. Potencial jaman mazmundı qamtıǵan sorawlar bloklangan, al júklengen súwretler jaman materiallar tabıw ushın analiz etiledi. Sorawǵa tiykarlanǵan filtrlew kemshiligi — bunnan uqsas nátiyje beretuǵın alternativ sózlerdi qollanıp ańsat ótip ketiw múmkin. Mısalı, "qan" sózi filtrlengen, biraq "ketchup" hám "qızıl suyıqlıq" filtrlenbegen. DALL·E 2 hám usıǵan uqsas modeller haqqında basqa bir alańlaw — olardıń anıqlıǵı hám keń tarqalǵanlıǵı sebepli súwretshiler, fotograflar hám grafikalıq dizaynerler ushın texnologiyalıq jumıssızlıqqa alıp keliwi múmkin. DALL·E 3 paydalanıwshılardıń házirgi waqıtta jasap atırǵan súwretshilerdiń stilinde kórkem óner payda etiwine tosqınlıq qılıwǵa dizaynlanǵan. 2023-jılı Microsoft AQSH Qorǵanıw Ministrligi ushın DALL·E modellerinen urıs maydanın basqarıw sistemasın úyretiw ushın paydalanıwdı usındı<ref>{{Cite news|last1=Biddle|first1=Sam|title=Microsoft Pitched OpenAI's DALL-E as Battlefield Tool for U.S. Military|url=https://theintercept.com/2024/04/10/microsoft-openai-dalle-ai-military-use/|work=The Intercept| sáne =10 April 2024}}</ref>. 2024-jıldıń yanvar ayında OpenAI óziniń paydalanıw siyasatınan áskeriy hám urıs maqsetlerinde paydalanıwǵa qoyılǵan ulıwma tıyım salıwdı alıp tasladı<ref>{{Cite news|last1=Biddle|first1=Sam|title=OpenAI Quietly Deletes Ban on Using ChatGPT for "Military and Warfare"|url=https://theintercept.com/2024/01/12/open-ai-military-ban-chatgpt/|work=The Intercept|date=12 January 2024}}</ref>. == Qabıllaw == [[Fayl:DALL-E_radish.jpg|nobaý|DALL·E tárepinen "tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti" degen soraw boyınsha payda etilgen súwretler]] DALL·E haqqında kópshilik jańalıqlar onıń "sırı" yamasa "qızıq" shıǵıslarınıń kishi bir bólegin názerde tutadı. DALL-E niń "tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti" ushın shıǵısı Input, NBC, Nature hám basqa basılımlarda tilge alındı. Onıń "avokado formasındaǵı orınlıq" ushın shıǵısı da keń járiyalandı. ExtremeTech bılay dedi: "DALL·E den belgili bir waqıt dáwirindegi telefon yamasa shańsorǵısh súwretin sorawıńız múmkin, hám ol bul nárselerdiń qanday ózgergenin túsinedi". Engadget te onıń "telefonlar hám basqa nárselerdiń waqıt ótiwi menen qanday ózgergenin túsiniw" boyınsha ádettegiden tıs qábiletin atap ótti. MIT Technology Review maǵlıwmatları boyınsha, OpenAI dıń maqsetleriniń biri "til modellerine adamlar zatlardı túsiniw ushın qollanılatuǵın kúndelikli túsiniklerdi jaqsıraq túsiniw imkaniyatın beriw" edi. Wall Street investorları DALL·E 2 ni jaqsı qabıl etti, ayırım firmalar onıń keleshekte trillion dollar turatuǵın industriya ushın burılıs noqatı bolıwı múmkin dep esaplaydı. 2019-jıldıń ortasına kelip, OpenAI álleqashan Microsoft hám Khosla Ventures ten 1 milliard dollardan artıq ǵárejet alǵan edi, al 2023-jıldıń yanvar ayında, DALL·E 2 hám ChatGPT diń shıǵarılıwınan keyin, [[Microsoft]] ten qosımsha 10 milliard dollar qarjı aldı. Yaponiyanıń anime jámiyeti DALL·E 2 hám usıǵan uqsas modellerge teris reakciya bildirdi. Kórkem óner iyeleriniń bul programmalıq támiyinlewge qarsı eki argumenti bar. Birinshisi, jasalma intellekt kórkem óneri — kórkem óner emes, sebebi ol adamnıń maqseti menen jaratılmaǵan. "Jasalma intellekt tárepinen jaratılǵan súwretlerdi olardıń óz jumısları menen salıstırılıwı kórkem óner iyeleriniń jumısına ketken waqıt hám sheberliktı kemsitiw hám tómenletetuǵınlıǵı. Jasalma intellekt járdeminde súwret payda etiw quralları kórkem óner iyeleriniń qattı sınına ushıradı, sebebi olar internetten alınǵan adam jaratqan kórkem óner tiykarında úyretilgen." Ekinshisi, avtorlıq huqıq nızamı hám tekstten-súwretke modelleri úyretiletuǵın maǵlıwmatlar menen baylanıslı qıyınshılıqlar. OpenAI DALL·E 2 ni úyretiw ushın qanday maǵlıwmatlar toplamı(ları) qollanılǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat járiyalamadı, bul ayırım adamlarda kórkem óner iyeleriniń jumısı ruqsatsız úyretiw ushın qollanılǵan bolıwı múmkin degen tásirdi payda etti. Bul temalarǵa baylanıslı avtorlıq huqıq tuwralı nızamlar házirgi waqıtta anıq emes. DALL·E 3 ti Bing Chat hám ChatGPT ǵa biriktirgennnen keyin, Microsoft hám OpenAI artıqsha mazmundı filtrlew sebepli sınǵa ushıradı, sınshılar DALL·E "lobotomiyaǵa ushıradı" dedi. "Adam server polkasın balta menen buzadı" sıyaqlı sorawlar arqalı payda etilgen súwretlerdiń belgileniwi dálil retinde kórsetildi. Onıń shıǵarılıwınıń dáslepki kúnlerinde filtrlew kúsheytildi, háttе Bing niń óziniń usınǵan sorawları menen payda etilgen súwretler de bloklanǵan dárejege jetti. TechRadar artıqsha saqlanıwdıń DALL·E niń dóretiwshilik qural retindegi qádirin sheklep qoyıwı múmkin dep esapladı. == Ashıq derek kodlı engiziwler == OpenAI úsh modeldiń hesh qaysısınıń [[Derek kodı|derekt kodın]] járiyalamaǵanlıǵı sebepli, uqsas múmkinshiliklerdi usınıwshı [[ashıq kodlı]] modellerdi jaratıwǵa birneshe háreket boldı. 2022-jılı Hugging Face tiń Spaces platformasında járiyalanǵan Craiyon (burın DALL·E Mini, 2022-jıldıń iyun ayında OpenAI tárepinen atın ózgertiw soralǵannan keyin) — bul dáslepki DALL·E tiykarında jaratılǵan hám filtrlenbegen internet maǵlıwmatları menen úyretilgen jasalma intellekt modeli. Ol 2022-jıldıń ortalarında, óziniń kúlkili súwretler payda etiw qábiletine baylanıslı járiyalanıwınan keyin úlken media dıqqatın ózine qarattı<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-CNETmini-66</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-DailyDotmini-67</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/DALL-E#cite_note-Polygonmini-68</ref>. == Sırtqı siltemeler == *{{Citation |last=Ramesh |first=Aditya |title=Zero-Shot Text-to-Image Generation |date=2021-02-26 |url=https://arxiv.org/abs/2102.12092 |access-date=2024-09-06 |doi=10.48550/arXiv.2102.12092 |last2=Pavlov |first2=Mikhail |last3=Goh |first3=Gabriel |last4=Gray |first4=Scott |last5=Voss |first5=Chelsea |last6=Radford |first6=Alec |last7=Chen |first7=Mark |last8=Sutskever |first8=Ilya}}. The original report on DALL-E. * [https://cdn.openai.com/papers/DALL_E_3_System_Card.pdf DALL-E 3 System Card] * [https://cdn.openai.com/papers/dall-e-3.pdf DALL-E 3] paper by OpenAI * [https://openai.com/dall-e-2/ DALL-E 2 website] * [https://www.craiyon.com/ Craiyon website] == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ nz4og5b0tsr0ephddblvlsnasvea3hj 0 21000 265483 213222 2026-08-03T07:21:57Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:ChatGPT|ChatGPT]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265483 wikitext text/x-wiki '''GPT-4o''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4o,al «o» — «omni» mánisinde)'' — [[OpenAI]] tárepinen 2024-jılı may ayında islep shıǵarılǵan kóp tilli, kóp modallı [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]]<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}</ref>. GPT-4o tiykarınan biypul, biraq [[ChatGPT|ChatGPT Plus]] abonentleri ushın paydalanıw shegarası bes ese joqarı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/05/13/openai-launches-new-ai-model-and-desktop-version-of-chatgpt.html| bet = OpenAI launches new AI model GPT-4o and desktop version of ChatGPT| avtor = Field| at = Hayden| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. Ol tekst, súwret hám audio maǵlıwmatlardı qayta islew hám payda etiw múmkinshiligine iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2024/05/13/openai_gpt4o/| bet = OpenAI unveils GPT-4o, a fresh multimodal AI flagship model| avtor = Colburn| at = Thomas| til = en| jumıs = The Register| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. Onıń qollanba programmalastırıw interfeysiniń (API) ózi aldınǵı [[GPT-4]] Turboǵa salıstırǵanda eki ese tezirek hám bahasınıń yarımına arzan.<ref name="TechCrunch" /> == Aldınǵı tariyxı == Dáslepki waqıtta, GPT-4o nıń bir neshe versiyası LMSYS (Large Model Systems Organization) nıń [[Chatbot]] Arenasında úsh túrli model sıpatında jasırın túrde iske qosılǵan. Bul úsh model gpt2-chatbot, im-a-good-gpt2-chatbot hám im-also-a-good-gpt2-chatbot dep atalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/before-launching-gpt-4o-broke-records-on-chatbot-leaderboard-under-a-secret-name/| bet = Before launching, GPT-4o broke records on chatbot leaderboard under a secret name| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. 2024-jılı 7-mayda Sam Altman "im-a-good-gpt2-chatbot" dep tweet islegen, bul kópshilik tárepinen bul modellerdiń [[OpenAI]] tárepinen A/B testlewden ótkerilip atırǵan jańa modeller ekenligin tastıyıqlawı retinde qabıl etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/powerful-new-gpt2-chatbot-mysteriously-returns-1851460717| bet = Powerful New Chatbot Mysteriously Returns in the Middle of the Night| avtor = Zeff| at = Maxwell| sáne = 2024-jıl 7-may | til = en| jumıs = Gizmodo| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. == Qábiletleri == GPT-4o dawıs, kóp tillik hám kóriw testlerinde eń joqarı nátiyjelere eristi, audio sóylewdi tanıw hám awdarma tarawında jańa rekordlar ornatıp atır<ref>{{Web deregi | url = https://www.thedigitalspeaker.com/openai-gpt4o-future-ai-interactions/| bet = OpenAI Launched GPT-4o: The Future of AI Interactions Is Here| avtor = van Rijmenam| at = Mark| sáne = 2024-jıl 13-may | jumıs = The Digital Speaker| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.artificialintelligence-news.com/2024/05/14/gpt-4o-human-like-ai-interaction-text-audio-vision-integration/| bet = GPT-4o delivers human-like AI interaction with text, audio, and vision integration| avtor = Daws| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 14-may | til = en-GB| jumıs = AI News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. GPT-4o Massive Multitask Language Understanding (MMLU) testinde 88.7 ball aldı, al GPT-4 bolsa 86.5 ball alǵan edi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}</ref>. GPT-3.5 hám GPT-4 ten ayırmashılıǵı, dawıstı qayta islew ushın basqa modellerge súyengende, GPT-4o tikkeley dawıstan-dawısqa ótiwdi qollap-quwatlaydı<ref name="Hello GPT-4o" /> Sam Altman 2024-jılı 15-mayda GPT-4o nıń dawıstan-dawısqa ótiw qábiletleri ele ChatGPT ǵa qosılmaǵanın hám eski versiyası qollanılıp atırǵanın aytıp ótken.<ref>{{Cite news| sáne =2024-05-16|title=OpenAI GPT-4o: How to access GPT-4o voice mode; insights from Sam Altman|url=https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/watch-samsung-makes-fun-of-apple-says-we-would-never-crush-creativity/articleshow/110172573.cms|access-date=2024-05-18}}</ref>. Advanced Voice Mode dep atalatuǵın bul jańa rejim házirgi waqıtta sheklengen alfa versiyasında<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomsguide.com/ai/chatgpt/openai-to-make-gpt-4o-advanced-voice-available-by-the-end-of-the-month-to-select-group-of-users| bet = OpenAI to make GPT-4o Advanced Voice available by the end of the month to select group of users| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 19-iyul | til = en-US| jumıs = Tom's Guide| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-sentyabr }}</ref>. Model 50 den artıq tildi qollap-quwatlaydı<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWiggers2024">Wiggers, Kyle (2024-05-13). [https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/ "OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT"]. ''TechCrunch''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-05-13</span></span>.</cite></ref>, OpenAI dıń aytıwınsha, bul sóylewshilerdiń 97% in qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/chatgpt-4o-lets-you-have-real-time-audio-video-conversations-with-emotional-chatbot/| bet = Major ChatGPT-4o update allows audio-video talks with an "emotional" AI chatbot| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. Mira Murati 2024-jılı 13-mayda ótkerilgen OpenAI demonstraciya waqıyasında [[Til modeli|modeldiń]] kóp tillilik qábiletin kórsetiw ushın model menen [[Italyan tili|italian]] tilinde sóylesip, [[Inglis tili|inglis]] hám italian tilleri arasında awdarma islep kórsetti. Bunnan tısqarı, jańa tokenizer bazı tiller ushın az token qollanadı, ásirese latın álipbesine tiykarlanbaǵan tiller ushın, bul sol tiller ushın qollanıwdı arzan etedi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/index/hello-gpt-4o/ "Hello GPT-4o"]. ''OpenAI''.</cite></ref>. GPT-4o 2023-jılǵı oktyabr ayına shekem bolǵan bilimlerge iye<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models — OpenAI API| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.xda-developers.com/gpt-4o/| bet = What is GPT-4o? Everything you need to know about the new OpenAI model that everyone can use for free| avtor = Conway| at = Adam| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = XDA Developers| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>, biraq házirgi maǵlıwmatlar kerek bolǵan jaǵdayda internetke kire aladı. Ol 128k token kontekst uzınlıǵına iye bolıp<ref name=":0" /> shıǵıs token shegarası 4,096 ǵa sheklengen<ref name=":1" /> al keyingi jańalanıwdan soń (gpt-4o-2024-08-06) 16,384 ke shekem kóterilgen.<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models}}</ref>, 2024-jılı may ayınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, ol Kaliforniya Universiteti, Berklidiń LMSYS Elo Arena testlerinde aldıńǵı orındı iyelep tur<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-announces-new-free-model-gpt-4o-and-chatgpt-for-desktop/| bet = OpenAI announces new free model GPT-4o and ChatGPT for desktop| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. === Korporativ sazlaw === 2024-jılı avgust ayında OpenAI korporativ klientlerge GPT-4o, ózleriniń eń rawajlanǵan JI modelin kompaniyalardıń jeke maǵlıwmatları menen sazlaw múmkinshiligin bergen jańa funkciyanı usındı. Fine-tuning (incelik penen sazlaw) dep atalatuǵın bul sazlaw bizneslerge GPT-4o modelin arnawlı tapsırmalarǵa yamasa industriyalarǵa beyimlewge múmkinshilik beredi, onıń klient xızmetleri hám arnawlı bilim tarawlarındaǵı paydalılıǵın arttıradı. Burın fine-tuning tek ǵana onsha kúshli bolmaǵan GPT-4o mini modelinde ǵana qoljetimli bolǵan<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}</ref><ref>{{Cite news| sáne =2024-08-20|title=OpenAI to Let Companies Customize Its Most Powerful AI Model|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-08-20/openai-to-let-companies-customize-its-most-powerful-ai-model|access-date=2024-08-22}}</ref>. Fine-tuning processi klientlerdiń óz maǵlıwmatların OpenAI serverlerine júklewin talap etedi, bunda úyretiw processı ádette bir-eki saattı aladı. Dáslepki basqıshta, sazlaw tek ǵana tekst tiykarındaǵı maǵlıwmatlar menen sheklenedi. OpenAI bul jańalıqtı iske túsiriwde bizneslerdiń JI sheshimlerin óz mútájliklerine qaray sazlaw ushın kerek bolatuǵın quramalılıq hám háreketlerdi azaytıwǵa itibar qaratıp atır, bul korporativ ortalıqta JI dı qollanıw hám onıń nátiyjeligin arttırıwǵa alıp keliwi múmkin<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content. "OpenAI lets companies customise its most powerful AI model"]. ''South China Morning Post''. 2024-08-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-08-22</span></span>.</cite></ref>. == GPT-4o mini == 2024-jılı 18-iyulda OpenAI kishirek hám arzanıraq versiya bolǵan '''GPT-4o mini''' di islep shıǵardı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}</ref>. OpenAI dıń aytıwınsha, onıń tómen bahasınıń kóp API sorawların jiberetuǵın kompaniyalar, startaplar hám programma islep shıǵarıwshılar ushın ásirese paydalı bolıwı kútilmekte. Onıń API bahasınıń bir million kiris tokeni ushın $0.15 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $0.6 turadı, al GPT-4o da bul kórsetkishler sáykes túrde $5 hám $15 ti qurawı. Ol sonday-aq [[ChatGPT]] interfeyisinde ornın basqan GPT-3.5 Turboǵa qaraǵanda ádewir qábiletli hám 60% arzan<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. Fine-tuningnan keyingi baha eki ese artadı: bir million kiris tokeni ushın $0.3 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $1.2<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/api/pricing/| bet = OpenAI Pricing}}</ref>. GPT-4o mini sistemaǵa kirmegen hám ChatGPT di qonaq sıpatında paydalanıwshılar ushın, sonday-aq GPT-4o nıń shegarasına jetken paydalanıwshılar ushın tiykarǵı model bolıp esaplanadı. GPT-4o mini Apple Intelligence funkciyası arqalı 2024-jılı gúzde [[Apple Inc.|Apple]] mobil qurılmaları hám Mac kompyuterlerinde qoljetimli boladı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. == Skarlett Yoxanssonnıń dawı == Islep shıǵarılǵanda, GPT-4o bes dawıstı usındı: Breeze, Cove, Ember, Juniper hám Sky. Amerikalı aktrisa Scarlett Yoxansson menen Sky dawısınıń uqsaslıǵı tez arada bayqaldı. 14-mayda Entertainment Weekly bul uqsaslıqtıń maqsetli túrde islengenin sorap basladı. 18-mayda Yoxanssonnıń kúyewi Kolin Djost Saturday Night Live programmasında bul uqsaslıq haqqında házil etti<ref>{{Web deregi | url = https://tvline.com/news/scarlett-johansson-chatgpt-voice-openai-snl-joke-1235243988/| bet = Scarlett Johansson Says She Was 'Shocked, Angered and in Disbelief' After Hearing ChatGPT Voice That Sounds Like Her — Read Statement| avtor = Caruso| at = Nick| sáne = 2024-jıl 20-may | til = en-US| jumıs = TVLine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>. 2024-jılı 20-mayda OpenAI Sky dawısın óshirip, "Biz ChatGPT daǵı dawıslardı, ásirese Sky dı qáytip tańlaǵanımız haqqındaǵı sorawlardı esittik. Biz olardı sheshiw barısında Sky di waqıtsha toqtatıp turıwǵa háreket etip atırmız" degen málimleme berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Scarlett Yoxansson 2013-jılı "Her" ilimiy-fantastikalıq filminde Samanta rolinde, yaǵnıy hayal dawısı arqalı personajlastırılǵan jasalma intellekt virtual járdemshisi rolinde oynaǵan edi. GPT-4o dı shıǵarıwdan aldınǵı járiyalaw barısında, Sam Altman 13-mayda tek bir sóz jazǵan tweet jiberdi: "her"<ref>{{Web deregi | url = https://x.com/sama/status/1790075827666796666?lang=en| bet = her| sáne = 2024-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may | jumıs = X (formerly Twitter)}}</ref><ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. OpenAI hárbir dawıstıń jallanǵan aktyor dawısına tiykarlanǵanın ayttı. Atap aytqanda, OpenAI "Sky dawısı Scarlett Yoxanssonǵa eliklew emes, al óziniń tábiyǵıy sóylew dawısın qollanǵan basqa professional aktrisanıń dawısı" dep málimledi<ref name=":22">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Ele 2023-jılı sentyabr ayında-aq OpenAI Scarlett Yoxanssonǵa uqsap sóyleytuǵın ChatGPT járdemshisiniń keleshektegi jańa versiyası "aktrisaǵa uqsatıw maqset etilmegen" dep aytqan edi<ref name="wp">{{cite news|last1=Ovide|first1=Shira|title=Perspective {{!}} Exactly how stupid was what OpenAI did to Scarlett Johansson?|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/05/21/chatgpt-voice-scarlett-johansson/|newspaper=[[The Washington Post]]|date=30 May 2024}}</ref>. CTO Mira Murati "Men dawıs haqqında bilmeymen. Maǵan Scarlett Yoxanssonıń dawısın tıńlap kóriwge tuwrı keldi" dep bildirdi. OpenAI sonday-aq dawıs talantın Yoxanssonǵa xabarlaspay turıp jallaǵanın ayttı<ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. 21-mayda Yoxansson GPT-4o shıǵarılmastan toǵız ay aldın OpenAI oǵan dawısın paydalanıwǵa ruqsat alıw ushın bir neshe márte kelisim usınǵanın, biraq ol bul kelisimdi qabıl etpegenin túsindirgen málim etti. Ol "Altman mırza meniń eń jaqın doslarım hám jańalıqlar agentlikleri parqın ajırata almaǵan, meniń dawısıma bul dárejede tańqalarlıq uqsas dawıstı qollanǵanına qattı tańlandım, ashıwlandım hám isenbedim" dedi. Málimleme barısında, Yoxansson sonday-aq onıń yuridikalıq kеńеsshileri OpenAI dan Sky dawısınıń qalay jaratılǵanı haqqında tolıq maǵlıwmat talap etken waqıtta, bul waqıyanı jetekshi JI quralların rawajlandırıw ushın dóretiwshilik jumısların paydalanıwdaǵı nızamlı qorǵawdıń jetispewshiligine itibar qaratıw ushın paydalandı<ref name=":3">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAllyn2024">Allyn, Bobby (May 20, 2024). [https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her "Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice"]. ''NPR''.</cite></ref><ref>{{Cite news|last=Mickle|first=Tripp|date=2024-05-20|title=Scarlett Johansson Said No, but OpenAI's Virtual Assistant Sounds Just Like Her|url=https://www.nytimes.com/2024/05/20/technology/scarlett-johannson-openai-voice.html|access-date=2024-05-21| til =en-US}}</ref>. Baqlap barıwshılar bul jaǵdaydıń Yoxanssonıń aldın Marvel filmi "Black Widow" nıń tikkeley-streamingke shıǵarılıwı boyınsha kelisimniń buzılıwı sebepli The Walt Disney Company menen sudlasıp, kelisimge kelgeni menen uqsaslıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://ca.finance.yahoo.com/news/scarlett-johansson-took-disney-now-130511407.html| bet = Scarlett Johansson took on Disney. Now she's battling OpenAI over a ChatGPT voice that sounds like hers| sáne = 2024-jıl 21-may | til = en-CA| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>, bul kelisimniń oǵan shama menen $40M ákelgeni haqqında kóp pikir bildirer edi. Sonday-aq 21-mayda The Washington Post tаn Shira Ovide texnologiya kompaniyalarınıń "eń aqılsız óz-ózine qarsı islengen qáteleri" dizimin bólisti, bunda Yoxanssonnıń qarsılıǵına qaramastan onıń dawısına uqsas dawıstı qollanıwǵa qarar qılıw hám keyin uqsaslıqtı biykarlaw 6-orındı iyeledi. 24-mayda Politico dan Derek Robertson "úlken qarsılıq" haqqında jazıp, "dúnyadaǵı eń ataqlı kinojuldızlarınıń biriniń dawısın menshiklew — [[Jasalma intellekt|JI]] ǵa artıqsha iseniw haqqında eskertiw sıpatında xızmet etetuǵın filmge silteme berip [...] jaqın arada jámiyetshilikti [Sam Altmannıń] tárepine qaytarıwǵa járdem bermeytuǵını anıq" dep juwmaqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/news/magazine/2024/05/22/scarlett-johansson-sam-altmans-washington-00159507| bet = Sam Altman's Scarlett Johansson Blunder Just Made AI a Harder Sell in DC| avtor = Robertson| at = Derek| sáne = 2024-jıl 22-may | jumıs = [[Politico]]}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ci213n6i5tnqf6mehascaj7qhc2otzi 265502 265483 2026-08-03T07:34:57Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265502 wikitext text/x-wiki '''GPT-4o''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4o,al «o» — «omni» mánisinde)'' — [[OpenAI]] tárepinen 2024-jılı may ayında islep shıǵarılǵan kóp tilli, kóp modallı [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]]<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}</ref>. GPT-4o tiykarınan biypul, biraq [[ChatGPT|ChatGPT Plus]] abonentleri ushın paydalanıw shegarası bes ese joqarı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/05/13/openai-launches-new-ai-model-and-desktop-version-of-chatgpt.html| bet = OpenAI launches new AI model GPT-4o and desktop version of ChatGPT| avtor = Field| at = Hayden| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. Ol tekst, súwret hám audio maǵlıwmatlardı qayta islew hám payda etiw múmkinshiligine iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2024/05/13/openai_gpt4o/| bet = OpenAI unveils GPT-4o, a fresh multimodal AI flagship model| avtor = Colburn| at = Thomas| til = en| jumıs = The Register| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. Onıń qollanba programmalastırıw interfeysiniń (API) ózi aldınǵı [[GPT-4]] Turboǵa salıstırǵanda eki ese tezirek hám bahasınıń yarımına arzan.<ref name="TechCrunch" /> == Aldınǵı tariyxı == Dáslepki waqıtta, GPT-4o nıń bir neshe versiyası LMSYS (Large Model Systems Organization) nıń [[Chatbot]] Arenasında úsh túrli model sıpatında jasırın túrde iske qosılǵan. Bul úsh model gpt2-chatbot, im-a-good-gpt2-chatbot hám im-also-a-good-gpt2-chatbot dep atalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/before-launching-gpt-4o-broke-records-on-chatbot-leaderboard-under-a-secret-name/| bet = Before launching, GPT-4o broke records on chatbot leaderboard under a secret name| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. 2024-jılı 7-mayda Sam Altman "im-a-good-gpt2-chatbot" dep tweet islegen, bul kópshilik tárepinen bul modellerdiń [[OpenAI]] tárepinen A/B testlewden ótkerilip atırǵan jańa modeller ekenligin tastıyıqlawı retinde qabıl etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/powerful-new-gpt2-chatbot-mysteriously-returns-1851460717| bet = Powerful New Chatbot Mysteriously Returns in the Middle of the Night| avtor = Zeff| at = Maxwell| sáne = 2024-jıl 7-may | til = en| jumıs = Gizmodo| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. == Qábiletleri == GPT-4o dawıs, kóp tillik hám kóriw testlerinde eń joqarı nátiyjelere eristi, audio sóylewdi tanıw hám awdarma tarawında jańa rekordlar ornatıp atır<ref>{{Web deregi | url = https://www.thedigitalspeaker.com/openai-gpt4o-future-ai-interactions/| bet = OpenAI Launched GPT-4o: The Future of AI Interactions Is Here| avtor = van Rijmenam| at = Mark| sáne = 2024-jıl 13-may | jumıs = The Digital Speaker| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.artificialintelligence-news.com/2024/05/14/gpt-4o-human-like-ai-interaction-text-audio-vision-integration/| bet = GPT-4o delivers human-like AI interaction with text, audio, and vision integration| avtor = Daws| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 14-may | til = en-GB| jumıs = AI News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. GPT-4o Massive Multitask Language Understanding (MMLU) testinde 88.7 ball aldı, al GPT-4 bolsa 86.5 ball alǵan edi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}</ref>. GPT-3.5 hám GPT-4 ten ayırmashılıǵı, dawıstı qayta islew ushın basqa modellerge súyengende, GPT-4o tikkeley dawıstan-dawısqa ótiwdi qollap-quwatlaydı<ref name="Hello GPT-4o" /> Sam Altman 2024-jılı 15-mayda GPT-4o nıń dawıstan-dawısqa ótiw qábiletleri ele ChatGPT ǵa qosılmaǵanın hám eski versiyası qollanılıp atırǵanın aytıp ótken.<ref>{{Cite news| sáne =2024-05-16|title=OpenAI GPT-4o: How to access GPT-4o voice mode; insights from Sam Altman|url=https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/watch-samsung-makes-fun-of-apple-says-we-would-never-crush-creativity/articleshow/110172573.cms|access-date=2024-05-18}}</ref>. Advanced Voice Mode dep atalatuǵın bul jańa rejim házirgi waqıtta sheklengen alfa versiyasında<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomsguide.com/ai/chatgpt/openai-to-make-gpt-4o-advanced-voice-available-by-the-end-of-the-month-to-select-group-of-users| bet = OpenAI to make GPT-4o Advanced Voice available by the end of the month to select group of users| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 19-iyul | til = en-US| jumıs = Tom's Guide| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-sentyabr }}</ref>. Model 50 den artıq tildi qollap-quwatlaydı<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWiggers2024">Wiggers, Kyle (2024-05-13). [https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/ "OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT"]. ''TechCrunch''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-05-13</span></span>.</cite></ref>, OpenAI dıń aytıwınsha, bul sóylewshilerdiń 97% in qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/chatgpt-4o-lets-you-have-real-time-audio-video-conversations-with-emotional-chatbot/| bet = Major ChatGPT-4o update allows audio-video talks with an "emotional" AI chatbot| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. Mira Murati 2024-jılı 13-mayda ótkerilgen OpenAI demonstraciya waqıyasında [[Til modeli|modeldiń]] kóp tillilik qábiletin kórsetiw ushın model menen [[Italyan tili|italian]] tilinde sóylesip, [[Inglis tili|inglis]] hám italian tilleri arasında awdarma islep kórsetti. Bunnan tısqarı, jańa tokenizer bazı tiller ushın az token qollanadı, ásirese latın álipbesine tiykarlanbaǵan tiller ushın, bul sol tiller ushın qollanıwdı arzan etedi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/index/hello-gpt-4o/ "Hello GPT-4o"]. ''OpenAI''.</cite></ref>. GPT-4o 2023-jılǵı oktyabr ayına shekem bolǵan bilimlerge iye<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models — OpenAI API| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.xda-developers.com/gpt-4o/| bet = What is GPT-4o? Everything you need to know about the new OpenAI model that everyone can use for free| avtor = Conway| at = Adam| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = XDA Developers| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>, biraq házirgi maǵlıwmatlar kerek bolǵan jaǵdayda internetke kire aladı. Ol 128k token kontekst uzınlıǵına iye bolıp<ref name=":0" /> shıǵıs token shegarası 4,096 ǵa sheklengen<ref name=":1" /> al keyingi jańalanıwdan soń (gpt-4o-2024-08-06) 16,384 ke shekem kóterilgen.<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models}}</ref>, 2024-jılı may ayınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, ol Kaliforniya Universiteti, Berklidiń LMSYS Elo Arena testlerinde aldıńǵı orındı iyelep tur<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-announces-new-free-model-gpt-4o-and-chatgpt-for-desktop/| bet = OpenAI announces new free model GPT-4o and ChatGPT for desktop| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. === Korporativ sazlaw === 2024-jılı avgust ayında OpenAI korporativ klientlerge GPT-4o, ózleriniń eń rawajlanǵan JI modelin kompaniyalardıń jeke maǵlıwmatları menen sazlaw múmkinshiligin bergen jańa funkciyanı usındı. Fine-tuning (incelik penen sazlaw) dep atalatuǵın bul sazlaw bizneslerge GPT-4o modelin arnawlı tapsırmalarǵa yamasa industriyalarǵa beyimlewge múmkinshilik beredi, onıń klient xızmetleri hám arnawlı bilim tarawlarındaǵı paydalılıǵın arttıradı. Burın fine-tuning tek ǵana onsha kúshli bolmaǵan GPT-4o mini modelinde ǵana qoljetimli bolǵan<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}</ref><ref>{{Cite news| sáne =2024-08-20|title=OpenAI to Let Companies Customize Its Most Powerful AI Model|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-08-20/openai-to-let-companies-customize-its-most-powerful-ai-model|access-date=2024-08-22}}</ref>. Fine-tuning processi klientlerdiń óz maǵlıwmatların OpenAI serverlerine júklewin talap etedi, bunda úyretiw processı ádette bir-eki saattı aladı. Dáslepki basqıshta, sazlaw tek ǵana tekst tiykarındaǵı maǵlıwmatlar menen sheklenedi. OpenAI bul jańalıqtı iske túsiriwde bizneslerdiń JI sheshimlerin óz mútájliklerine qaray sazlaw ushın kerek bolatuǵın quramalılıq hám háreketlerdi azaytıwǵa itibar qaratıp atır, bul korporativ ortalıqta JI dı qollanıw hám onıń nátiyjeligin arttırıwǵa alıp keliwi múmkin<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content. "OpenAI lets companies customise its most powerful AI model"]. ''South China Morning Post''. 2024-08-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-08-22</span></span>.</cite></ref>. == GPT-4o mini == 2024-jılı 18-iyulda OpenAI kishirek hám arzanıraq versiya bolǵan '''GPT-4o mini''' di islep shıǵardı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}</ref>. OpenAI dıń aytıwınsha, onıń tómen bahasınıń kóp API sorawların jiberetuǵın kompaniyalar, startaplar hám programma islep shıǵarıwshılar ushın ásirese paydalı bolıwı kútilmekte. Onıń API bahasınıń bir million kiris tokeni ushın $0.15 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $0.6 turadı, al GPT-4o da bul kórsetkishler sáykes túrde $5 hám $15 ti qurawı. Ol sonday-aq [[ChatGPT]] interfeyisinde ornın basqan GPT-3.5 Turboǵa qaraǵanda ádewir qábiletli hám 60% arzan<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. Fine-tuningnan keyingi baha eki ese artadı: bir million kiris tokeni ushın $0.3 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $1.2<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/api/pricing/| bet = OpenAI Pricing}}</ref>. GPT-4o mini sistemaǵa kirmegen hám ChatGPT di qonaq sıpatında paydalanıwshılar ushın, sonday-aq GPT-4o nıń shegarasına jetken paydalanıwshılar ushın tiykarǵı model bolıp esaplanadı. GPT-4o mini Apple Intelligence funkciyası arqalı 2024-jılı gúzde [[Apple Inc.|Apple]] mobil qurılmaları hám Mac kompyuterlerinde qoljetimli boladı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. == Skarlett Yoxanssonnıń dawı == Islep shıǵarılǵanda, GPT-4o bes dawıstı usındı: Breeze, Cove, Ember, Juniper hám Sky. Amerikalı aktrisa Scarlett Yoxansson menen Sky dawısınıń uqsaslıǵı tez arada bayqaldı. 14-mayda Entertainment Weekly bul uqsaslıqtıń maqsetli túrde islengenin sorap basladı. 18-mayda Yoxanssonnıń kúyewi Kolin Djost Saturday Night Live programmasında bul uqsaslıq haqqında házil etti<ref>{{Web deregi | url = https://tvline.com/news/scarlett-johansson-chatgpt-voice-openai-snl-joke-1235243988/| bet = Scarlett Johansson Says She Was 'Shocked, Angered and in Disbelief' After Hearing ChatGPT Voice That Sounds Like Her — Read Statement| avtor = Caruso| at = Nick| sáne = 2024-jıl 20-may | til = en-US| jumıs = TVLine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>. 2024-jılı 20-mayda OpenAI Sky dawısın óshirip, "Biz ChatGPT daǵı dawıslardı, ásirese Sky dı qáytip tańlaǵanımız haqqındaǵı sorawlardı esittik. Biz olardı sheshiw barısında Sky di waqıtsha toqtatıp turıwǵa háreket etip atırmız" degen málimleme berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Scarlett Yoxansson 2013-jılı "Her" ilimiy-fantastikalıq filminde Samanta rolinde, yaǵnıy hayal dawısı arqalı personajlastırılǵan jasalma intellekt virtual járdemshisi rolinde oynaǵan edi. GPT-4o dı shıǵarıwdan aldınǵı járiyalaw barısında, Sam Altman 13-mayda tek bir sóz jazǵan tweet jiberdi: "her"<ref>{{Web deregi | url = https://x.com/sama/status/1790075827666796666?lang=en| bet = her| sáne = 2024-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may | jumıs = X (formerly Twitter)}}</ref><ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. OpenAI hárbir dawıstıń jallanǵan aktyor dawısına tiykarlanǵanın ayttı. Atap aytqanda, OpenAI "Sky dawısı Scarlett Yoxanssonǵa eliklew emes, al óziniń tábiyǵıy sóylew dawısın qollanǵan basqa professional aktrisanıń dawısı" dep málimledi<ref name=":22">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Ele 2023-jılı sentyabr ayında-aq OpenAI Scarlett Yoxanssonǵa uqsap sóyleytuǵın ChatGPT járdemshisiniń keleshektegi jańa versiyası "aktrisaǵa uqsatıw maqset etilmegen" dep aytqan edi<ref name="wp">{{cite news|last1=Ovide|first1=Shira|title=Perspective {{!}} Exactly how stupid was what OpenAI did to Scarlett Johansson?|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/05/21/chatgpt-voice-scarlett-johansson/|newspaper=[[The Washington Post]]|date=30 May 2024}}</ref>. CTO Mira Murati "Men dawıs haqqında bilmeymen. Maǵan Scarlett Yoxanssonıń dawısın tıńlap kóriwge tuwrı keldi" dep bildirdi. OpenAI sonday-aq dawıs talantın Yoxanssonǵa xabarlaspay turıp jallaǵanın ayttı<ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. 21-mayda Yoxansson GPT-4o shıǵarılmastan toǵız ay aldın OpenAI oǵan dawısın paydalanıwǵa ruqsat alıw ushın bir neshe márte kelisim usınǵanın, biraq ol bul kelisimdi qabıl etpegenin túsindirgen málim etti. Ol "Altman mırza meniń eń jaqın doslarım hám jańalıqlar agentlikleri parqın ajırata almaǵan, meniń dawısıma bul dárejede tańqalarlıq uqsas dawıstı qollanǵanına qattı tańlandım, ashıwlandım hám isenbedim" dedi. Málimleme barısında, Yoxansson sonday-aq onıń yuridikalıq kеńеsshileri OpenAI dan Sky dawısınıń qalay jaratılǵanı haqqında tolıq maǵlıwmat talap etken waqıtta, bul waqıyanı jetekshi JI quralların rawajlandırıw ushın dóretiwshilik jumısların paydalanıwdaǵı nızamlı qorǵawdıń jetispewshiligine itibar qaratıw ushın paydalandı<ref name=":3">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAllyn2024">Allyn, Bobby (May 20, 2024). [https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her "Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice"]. ''NPR''.</cite></ref><ref>{{Cite news|last=Mickle|first=Tripp|date=2024-05-20|title=Scarlett Johansson Said No, but OpenAI's Virtual Assistant Sounds Just Like Her|url=https://www.nytimes.com/2024/05/20/technology/scarlett-johannson-openai-voice.html|access-date=2024-05-21| til =en-US}}</ref>. Baqlap barıwshılar bul jaǵdaydıń Yoxanssonıń aldın Marvel filmi "Black Widow" nıń tikkeley-streamingke shıǵarılıwı boyınsha kelisimniń buzılıwı sebepli The Walt Disney Company menen sudlasıp, kelisimge kelgeni menen uqsaslıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://ca.finance.yahoo.com/news/scarlett-johansson-took-disney-now-130511407.html| bet = Scarlett Johansson took on Disney. Now she's battling OpenAI over a ChatGPT voice that sounds like hers| sáne = 2024-jıl 21-may | til = en-CA| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>, bul kelisimniń oǵan shama menen $40M ákelgeni haqqında kóp pikir bildirer edi. Sonday-aq 21-mayda The Washington Post tаn Shira Ovide texnologiya kompaniyalarınıń "eń aqılsız óz-ózine qarsı islengen qáteleri" dizimin bólisti, bunda Yoxanssonnıń qarsılıǵına qaramastan onıń dawısına uqsas dawıstı qollanıwǵa qarar qılıw hám keyin uqsaslıqtı biykarlaw 6-orındı iyeledi. 24-mayda Politico dan Derek Robertson "úlken qarsılıq" haqqında jazıp, "dúnyadaǵı eń ataqlı kinojuldızlarınıń biriniń dawısın menshiklew — [[Jasalma intellekt|JI]] ǵa artıqsha iseniw haqqında eskertiw sıpatında xızmet etetuǵın filmge silteme berip [...] jaqın arada jámiyetshilikti [Sam Altmannıń] tárepine qaytarıwǵa járdem bermeytuǵını anıq" dep juwmaqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/news/magazine/2024/05/22/scarlett-johansson-sam-altmans-washington-00159507| bet = Sam Altman's Scarlett Johansson Blunder Just Made AI a Harder Sell in DC| avtor = Robertson| at = Derek| sáne = 2024-jıl 22-may | jumıs = [[Politico]]}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ f6v874y9xp3vbh4xxtqtmhn63lclrmp 265513 265502 2026-08-03T07:40:01Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265513 wikitext text/x-wiki '''GPT-4o''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Generative Pre-trained Transformer 4o,al «o» — «omni» mánisinde)'' — [[OpenAI]] tárepinen 2024-jılı may ayında islep shıǵarılǵan kóp tilli, kóp modallı [[generativ aldınnan tayarlanǵan transformator]]<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}</ref>. GPT-4o tiykarınan biypul, biraq [[ChatGPT|ChatGPT Plus]] abonentleri ushın paydalanıw shegarası bes ese joqarı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2024/05/13/openai-launches-new-ai-model-and-desktop-version-of-chatgpt.html| bet = OpenAI launches new AI model GPT-4o and desktop version of ChatGPT| avtor = Field| at = Hayden| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. Ol tekst, súwret hám audio maǵlıwmatlardı qayta islew hám payda etiw múmkinshiligine iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2024/05/13/openai_gpt4o/| bet = OpenAI unveils GPT-4o, a fresh multimodal AI flagship model| avtor = Colburn| at = Thomas| til = en| jumıs = The Register| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. Onıń qollanba programmalastırıw interfeysiniń (API) ózi aldınǵı [[GPT-4]] Turboǵa salıstırǵanda eki ese tezirek hám bahasınıń yarımına arzan.<ref name="TechCrunch" /> == Aldınǵı tariyxı == Dáslepki waqıtta, GPT-4o nıń bir neshe versiyası LMSYS (Large Model Systems Organization) nıń [[Chatbot]] Arenasında úsh túrli model sıpatında jasırın túrde iske qosılǵan. Bul úsh model gpt2-chatbot, im-a-good-gpt2-chatbot hám im-also-a-good-gpt2-chatbot dep atalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/before-launching-gpt-4o-broke-records-on-chatbot-leaderboard-under-a-secret-name/| bet = Before launching, GPT-4o broke records on chatbot leaderboard under a secret name| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. 2024-jılı 7-mayda Sam Altman "im-a-good-gpt2-chatbot" dep tweet islegen, bul kópshilik tárepinen bul modellerdiń [[OpenAI]] tárepinen A/B testlewden ótkerilip atırǵan jańa modeller ekenligin tastıyıqlawı retinde qabıl etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/powerful-new-gpt2-chatbot-mysteriously-returns-1851460717| bet = Powerful New Chatbot Mysteriously Returns in the Middle of the Night| avtor = Zeff| at = Maxwell| sáne = 2024-jıl 7-may | til = en| jumıs = Gizmodo| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. == Qábiletleri == GPT-4o dawıs, kóp tillik hám kóriw testlerinde eń joqarı nátiyjelere eristi, audio sóylewdi tanıw hám awdarma tarawında jańa rekordlar ornatıp atır<ref>{{Web deregi | url = https://www.thedigitalspeaker.com/openai-gpt4o-future-ai-interactions/| bet = OpenAI Launched GPT-4o: The Future of AI Interactions Is Here| avtor = van Rijmenam| at = Mark| sáne = 2024-jıl 13-may | jumıs = The Digital Speaker| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.artificialintelligence-news.com/2024/05/14/gpt-4o-human-like-ai-interaction-text-audio-vision-integration/| bet = GPT-4o delivers human-like AI interaction with text, audio, and vision integration| avtor = Daws| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 14-may | til = en-GB| jumıs = AI News| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. GPT-4o Massive Multitask Language Understanding (MMLU) testinde 88.7 ball aldı, al GPT-4 bolsa 86.5 ball alǵan edi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}</ref>. GPT-3.5 hám GPT-4 ten ayırmashılıǵı, dawıstı qayta islew ushın basqa modellerge súyengende, GPT-4o tikkeley dawıstan-dawısqa ótiwdi qollap-quwatlaydı<ref name="Hello GPT-4o" /> Sam Altman 2024-jılı 15-mayda GPT-4o nıń dawıstan-dawısqa ótiw qábiletleri ele ChatGPT ǵa qosılmaǵanın hám eski versiyası qollanılıp atırǵanın aytıp ótken.<ref>{{Cite news| sáne =2024-05-16|title=OpenAI GPT-4o: How to access GPT-4o voice mode; insights from Sam Altman|url=https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/watch-samsung-makes-fun-of-apple-says-we-would-never-crush-creativity/articleshow/110172573.cms|access-date=2024-05-18}}</ref>. Advanced Voice Mode dep atalatuǵın bul jańa rejim házirgi waqıtta sheklengen alfa versiyasında<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomsguide.com/ai/chatgpt/openai-to-make-gpt-4o-advanced-voice-available-by-the-end-of-the-month-to-select-group-of-users| bet = OpenAI to make GPT-4o Advanced Voice available by the end of the month to select group of users| avtor = Morrison| at = Ryan| sáne = 2024-jıl 19-iyul | til = en-US| jumıs = Tom's Guide| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-sentyabr }}</ref>. Model 50 den artıq tildi qollap-quwatlaydı<ref name="TechCrunch">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/| bet = OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT| avtor = Wiggers| at = Kyle| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWiggers2024">Wiggers, Kyle (2024-05-13). [https://techcrunch.com/2024/05/13/openais-newest-model-is-gpt-4o/ "OpenAI debuts GPT-4o 'omni' model now powering ChatGPT"]. ''TechCrunch''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-05-13</span></span>.</cite></ref>, OpenAI dıń aytıwınsha, bul sóylewshilerdiń 97% in qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2024/05/chatgpt-4o-lets-you-have-real-time-audio-video-conversations-with-emotional-chatbot/| bet = Major ChatGPT-4o update allows audio-video talks with an "emotional" AI chatbot| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>. Mira Murati 2024-jılı 13-mayda ótkerilgen OpenAI demonstraciya waqıyasında [[Til modeli|modeldiń]] kóp tillilik qábiletin kórsetiw ushın model menen [[Italyan tili|italian]] tilinde sóylesip, [[Inglis tili|inglis]] hám italian tilleri arasında awdarma islep kórsetti. Bunnan tısqarı, jańa tokenizer bazı tiller ushın az token qollanadı, ásirese latın álipbesine tiykarlanbaǵan tiller ushın, bul sol tiller ushın qollanıwdı arzan etedi<ref name="Hello GPT-4o">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/hello-gpt-4o/| bet = Hello GPT-4o| jumıs = OpenAI}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://openai.com/index/hello-gpt-4o/ "Hello GPT-4o"]. ''OpenAI''.</cite></ref>. GPT-4o 2023-jılǵı oktyabr ayına shekem bolǵan bilimlerge iye<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models — OpenAI API| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.xda-developers.com/gpt-4o/| bet = What is GPT-4o? Everything you need to know about the new OpenAI model that everyone can use for free| avtor = Conway| at = Adam| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en| jumıs = XDA Developers| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-may }}</ref>, biraq házirgi maǵlıwmatlar kerek bolǵan jaǵdayda internetke kire aladı. Ol 128k token kontekst uzınlıǵına iye bolıp<ref name=":0" /> shıǵıs token shegarası 4,096 ǵa sheklengen<ref name=":1" /> al keyingi jańalanıwdan soń (gpt-4o-2024-08-06) 16,384 ke shekem kóterilgen.<ref>{{Web deregi | url = https://platform.openai.com/docs/models/gpt-4o| bet = Models}}</ref>, 2024-jılı may ayınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, ol Kaliforniya Universiteti, Berklidiń LMSYS Elo Arena testlerinde aldıńǵı orındı iyelep tur<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-announces-new-free-model-gpt-4o-and-chatgpt-for-desktop/| bet = OpenAI announces new free model GPT-4o and ChatGPT for desktop| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 13-may | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref>. === Korporativ sazlaw === 2024-jılı avgust ayında OpenAI korporativ klientlerge GPT-4o, ózleriniń eń rawajlanǵan JI modelin kompaniyalardıń jeke maǵlıwmatları menen sazlaw múmkinshiligin bergen jańa funkciyanı usındı. Fine-tuning (incelik penen sazlaw) dep atalatuǵın bul sazlaw bizneslerge GPT-4o modelin arnawlı tapsırmalarǵa yamasa industriyalarǵa beyimlewge múmkinshilik beredi, onıń klient xızmetleri hám arnawlı bilim tarawlarındaǵı paydalılıǵın arttıradı. Burın fine-tuning tek ǵana onsha kúshli bolmaǵan GPT-4o mini modelinde ǵana qoljetimli bolǵan<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}</ref><ref>{{Cite news| sáne =2024-08-20|title=OpenAI to Let Companies Customize Its Most Powerful AI Model|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-08-20/openai-to-let-companies-customize-its-most-powerful-ai-model|access-date=2024-08-22}}</ref>. Fine-tuning processi klientlerdiń óz maǵlıwmatların OpenAI serverlerine júklewin talap etedi, bunda úyretiw processı ádette bir-eki saattı aladı. Dáslepki basqıshta, sazlaw tek ǵana tekst tiykarındaǵı maǵlıwmatlar menen sheklenedi. OpenAI bul jańalıqtı iske túsiriwde bizneslerdiń JI sheshimlerin óz mútájliklerine qaray sazlaw ushın kerek bolatuǵın quramalılıq hám háreketlerdi azaytıwǵa itibar qaratıp atır, bul korporativ ortalıqta JI dı qollanıw hám onıń nátiyjeligin arttırıwǵa alıp keliwi múmkin<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content.| bet = OpenAI lets companies customise its most powerful AI model| sáne = 2024-jıl 21-avgust | til = en| jumıs = South China Morning Post| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3275262/openai-launches-fine-tuning-gpt-4o-its-most-powerful-ai-model#:~:text=To%20fine-tune%20a%20model,not%20images%20or%20other%20content. "OpenAI lets companies customise its most powerful AI model"]. ''South China Morning Post''. 2024-08-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-08-22</span></span>.</cite></ref>. == GPT-4o mini == 2024-jılı 18-iyulda OpenAI kishirek hám arzanıraq versiya bolǵan '''GPT-4o mini''' di islep shıǵardı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}</ref>. OpenAI dıń aytıwınsha, onıń tómen bahasınıń kóp API sorawların jiberetuǵın kompaniyalar, startaplar hám programma islep shıǵarıwshılar ushın ásirese paydalı bolıwı kútilmekte. Onıń API bahasınıń bir million kiris tokeni ushın $0.15 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $0.6 turadı, al GPT-4o da bul kórsetkishler sáykes túrde $5 hám $15 ti qurawı. Ol sonday-aq [[ChatGPT]] interfeyisinde ornın basqan GPT-3.5 Turboǵa qaraǵanda ádewir qábiletli hám 60% arzan<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. Fine-tuningnan keyingi baha eki ese artadı: bir million kiris tokeni ushın $0.3 hám bir million shıǵıs tokeni ushın $1.2<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/api/pricing/| bet = OpenAI Pricing}}</ref>. GPT-4o mini sistemaǵa kirmegen hám ChatGPT di qonaq sıpatında paydalanıwshılar ushın, sonday-aq GPT-4o nıń shegarasına jetken paydalanıwshılar ushın tiykarǵı model bolıp esaplanadı. GPT-4o mini Apple Intelligence funkciyası arqalı 2024-jılı gúzde [[Apple Inc.|Apple]] mobil qurılmaları hám Mac kompyuterlerinde qoljetimli boladı<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/| bet = OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model| avtor = Franzen| at = Carl| sáne = 2024-jıl 18-iyul | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">Franzen, Carl (2024-07-18). [https://venturebeat.com/ai/openai-unveils-gpt-4o-mini-a-smaller-much-cheaper-multimodal-ai-model/ "OpenAI unveils GPT-4o mini — a smaller, much cheaper multimodal AI model"]. ''VentureBeat''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-07-18</span></span>.</cite></ref>. == Skarlett Yoxanssonnıń dawı == Islep shıǵarılǵanda, GPT-4o bes dawıstı usındı: Breeze, Cove, Ember, Juniper hám Sky. Amerikalı aktrisa Scarlett Yoxansson menen Sky dawısınıń uqsaslıǵı tez arada bayqaldı. 14-mayda Entertainment Weekly bul uqsaslıqtıń maqsetli túrde islengenin sorap basladı. 18-mayda Yoxanssonnıń kúyewi Kolin Djost Saturday Night Live programmasında bul uqsaslıq haqqında házil etti<ref>{{Web deregi | url = https://tvline.com/news/scarlett-johansson-chatgpt-voice-openai-snl-joke-1235243988/| bet = Scarlett Johansson Says She Was 'Shocked, Angered and in Disbelief' After Hearing ChatGPT Voice That Sounds Like Her — Read Statement| avtor = Caruso| at = Nick| sáne = 2024-jıl 20-may | til = en-US| jumıs = TVLine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>. 2024-jılı 20-mayda OpenAI Sky dawısın óshirip, "Biz ChatGPT daǵı dawıslardı, ásirese Sky dı qáytip tańlaǵanımız haqqındaǵı sorawlardı esittik. Biz olardı sheshiw barısında Sky di waqıtsha toqtatıp turıwǵa háreket etip atırmız" degen málimleme berdi<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Scarlett Yoxansson 2013-jılı "Her" ilimiy-fantastikalıq filminde Samanta rolinde, yaǵnıy hayal dawısı arqalı personajlastırılǵan jasalma intellekt virtual járdemshisi rolinde oynaǵan edi. GPT-4o dı shıǵarıwdan aldınǵı járiyalaw barısında, Sam Altman 13-mayda tek bir sóz jazǵan tweet jiberdi: "her"<ref>{{Web deregi | url = https://x.com/sama/status/1790075827666796666?lang=en| bet = her| sáne = 2024-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may | jumıs = X (formerly Twitter)}}</ref><ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. OpenAI hárbir dawıstıń jallanǵan aktyor dawısına tiykarlanǵanın ayttı. Atap aytqanda, OpenAI "Sky dawısı Scarlett Yoxanssonǵa eliklew emes, al óziniń tábiyǵıy sóylew dawısın qollanǵan basqa professional aktrisanıń dawısı" dep málimledi<ref name=":22">{{Web deregi | url = https://openai.com/index/how-the-voices-for-chatgpt-were-chosen/| bet = How the voices for ChatGPT were chosen| sáne = 2024-jıl 19-may | jumıs = OpenAI}}</ref>. Ele 2023-jılı sentyabr ayında-aq OpenAI Scarlett Yoxanssonǵa uqsap sóyleytuǵın ChatGPT járdemshisiniń keleshektegi jańa versiyası "aktrisaǵa uqsatıw maqset etilmegen" dep aytqan edi<ref name="wp">{{cite news|last1=Ovide|first1=Shira|title=Perspective {{!}} Exactly how stupid was what OpenAI did to Scarlett Johansson?|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/05/21/chatgpt-voice-scarlett-johansson/|newspaper=[[The Washington Post]]|date=30 May 2024}}</ref>. CTO Mira Murati "Men dawıs haqqında bilmeymen. Maǵan Scarlett Yoxanssonıń dawısın tıńlap kóriwge tuwrı keldi" dep bildirdi. OpenAI sonday-aq dawıs talantın Yoxanssonǵa xabarlaspay turıp jallaǵanın ayttı<ref name=":32">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her|work=NPR}}</ref>. 21-mayda Yoxansson GPT-4o shıǵarılmastan toǵız ay aldın OpenAI oǵan dawısın paydalanıwǵa ruqsat alıw ushın bir neshe márte kelisim usınǵanın, biraq ol bul kelisimdi qabıl etpegenin túsindirgen málim etti. Ol "Altman mırza meniń eń jaqın doslarım hám jańalıqlar agentlikleri parqın ajırata almaǵan, meniń dawısıma bul dárejede tańqalarlıq uqsas dawıstı qollanǵanına qattı tańlandım, ashıwlandım hám isenbedim" dedi. Málimleme barısında, Yoxansson sonday-aq onıń yuridikalıq kеńеsshileri OpenAI dan Sky dawısınıń qalay jaratılǵanı haqqında tolıq maǵlıwmat talap etken waqıtta, bul waqıyanı jetekshi JI quralların rawajlandırıw ushın dóretiwshilik jumısların paydalanıwdaǵı nızamlı qorǵawdıń jetispewshiligine itibar qaratıw ushın paydalandı<ref name=":3">{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=May 20, 2024|title=Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice|url=https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAllyn2024">Allyn, Bobby (May 20, 2024). [https://www.npr.org/2024/05/20/1252495087/openai-pulls-ai-voice-that-was-compared-to-scarlett-johansson-in-the-movie-her "Scarlett Johansson says she is 'shocked, angered' over new ChatGPT voice"]. ''NPR''.</cite></ref><ref>{{Cite news|last=Mickle|first=Tripp|date=2024-05-20|title=Scarlett Johansson Said No, but OpenAI's Virtual Assistant Sounds Just Like Her|url=https://www.nytimes.com/2024/05/20/technology/scarlett-johannson-openai-voice.html|access-date=2024-05-21| til =en-US}}</ref>. Baqlap barıwshılar bul jaǵdaydıń Yoxanssonıń aldın Marvel filmi "Black Widow" nıń tikkeley-streamingke shıǵarılıwı boyınsha kelisimniń buzılıwı sebepli The Walt Disney Company menen sudlasıp, kelisimge kelgeni menen uqsaslıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://ca.finance.yahoo.com/news/scarlett-johansson-took-disney-now-130511407.html| bet = Scarlett Johansson took on Disney. Now she's battling OpenAI over a ChatGPT voice that sounds like hers| sáne = 2024-jıl 21-may | til = en-CA| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-may }}</ref>, bul kelisimniń oǵan shama menen $40M ákelgeni haqqında kóp pikir bildirer edi. Sonday-aq 21-mayda The Washington Post tаn Shira Ovide texnologiya kompaniyalarınıń "eń aqılsız óz-ózine qarsı islengen qáteleri" dizimin bólisti, bunda Yoxanssonnıń qarsılıǵına qaramastan onıń dawısına uqsas dawıstı qollanıwǵa qarar qılıw hám keyin uqsaslıqtı biykarlaw 6-orındı iyeledi. 24-mayda Politico dan Derek Robertson "úlken qarsılıq" haqqında jazıp, "dúnyadaǵı eń ataqlı kinojuldızlarınıń biriniń dawısın menshiklew — [[Jasalma intellekt|JI]] ǵa artıqsha iseniw haqqında eskertiw sıpatında xızmet etetuǵın filmge silteme berip [...] jaqın arada jámiyetshilikti [Sam Altmannıń] tárepine qaytarıwǵa járdem bermeytuǵını anıq" dep juwmaqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/news/magazine/2024/05/22/scarlett-johansson-sam-altmans-washington-00159507| bet = Sam Altman's Scarlett Johansson Blunder Just Made AI a Harder Sell in DC| avtor = Robertson| at = Derek| sáne = 2024-jıl 22-may | jumıs = [[Politico]]}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{OpenAI}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:ChatGPT]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ sgzt462ll23zkwfse04r5452b6zflu3 0 21001 265479 181022 2026-08-03T07:15:05Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Chatbotlar|Chatbotlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265479 wikitext text/x-wiki '''Gemini''' ''(burın Bard dep atalǵan)'' ‒ [[Google]] tárepinen islep shıǵarılǵan [[generativ jasalma intellekt]] [[Chatbot|chatbotı]]. Ol [[OpenAI]] dıń [[ChatGPT]] niń rawajlanıwına tikkeley juwap sıpatında 2023-jılı dál usı atamaǵa iye [[Úlken til modeli|úlken til modeli (LLM)]] tiykarında islep shıǵarıldı. Ol aldın [[PaLM]] ǵa, al dáslep úlken [[Til modeli|til modelleriniń]] LaMDA toparına tiykarlanǵan edi. LaMDA 2021-jılı islep shıǵarılıp, járiyalanǵan edi, biraq qáwipsizlik ilajların asırıp orınlaw sebepli jámiyetshilikke usınılmadı. 2022-jılı noyabrde OpenAI dıń ChatGPT iske túsiriwi hám onıń keyingi ataqlılıǵı Google basshıların hayran qaldırdı, bul keyingi aylarda keń kólemli juwapqa túrtki boldı. Kompaniya óz jumıs kúshin járiyalap, 2023-jılı mart ayında Bardtı sheklengen múmkinshilikler menen iske túsirdi hám may ayında basqa mámleketlerge keńeytti. Bard 2023-jılı maydaǵı Google I/O keynote prezentaciyasında oraylıq orındı iyeledi hám dekabrde Gemini LLM ine kóterildi. 2024-jılı fevral ayında Bard hám Duet AI, Googlediń basqa jasalma intellekt ónimi, [[Android]] qosımshasınıń iske túsiriliwi menen bir waqıtta Gemini brendı astında birlestiriliwi ámelge asırıldı. == Tariyxı == [[Fayl:Schmidt-Brin-Page-20080520_(cropped).jpg|nobaý|220x220 nükte|2008-jılı túsirilgen súwrette kórsetilgen [[Google]]-dıń tiykarshıları Sergey Brin (shepte) hám Larry Page (ońda) [[OpenAI]] dıń [[ChatGPT]] ine qarata Googlediń juwabın talqılaw ushın pensiyadan shaqırıp alındı.]] [[OpenAI]] 2022-jılı noyabrde úlken til modelleriniń [[GPT-3]] toparına tiykarlanǵan [[ChatGPT]] [[Chatbot|chatbotın]] iske qostı hám ol dúnyajúzilik itibarǵa iye bolıp, internette viral sensaciyaǵa aylandı<ref>Konrad, Alex; Cai, Kenrick (February 2, 2023). "Inside ChatGPT's Breakout Moment And The Race To Put AI To Work". Forbes. Archived from the original on February 2, 2023. Retrieved February 6, 2023.</ref><ref>Vincent, James (December 5, 2022). "AI-generated answers temporarily banned on coding Q&A site Stack Overflow". The Verge. Archived from the original on January 17, 2023. Retrieved December 5, 2022.</ref>. ChatGPT diń [[Google Search]] ushın potencial qáwip bolıwınan qáweterlegen Google basshıları "qızıl kod" signalın járiyalap, bir neshe komandanı kompaniyanıń [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt (JI)]] islerinde járdem beriwge qayta tayınladı. Google hám onıń bas kompaniyası Alphabet tiń CEO sı Sundar Pichai bul signaldı bergen dep keń xabar etildi, biraq Pichai keyinirek The New York Times qa bunı biykarladı. Siyrek ushırasatuǵın qarar menen, 2019-jılı Alphabet tiń birlesken CEO lıǵı lawazımınan ketken Google birge qurıwshıları Larry Page hám Sergey Brin, ChatGPT ge qarata Googlediń juwabın talqılaw ushın kompaniya basshıları menen sheshiwshi máslahátlerge shaqırıldı. Brin 2023-jılı fevral ayında bir neshe jıldan beri birinshi ret Googlediń kodına kiriwdi soradı<ref>Nieva, Richard; Konrad, Alex (February 1, 2023). "Back At Google Again, Cofounder Sergey Brin Just Filed His First Code Request In Years". Forbes. Archived from the original on February 1, 2023. Retrieved December 31, 2023.</ref>. Kompaniya 2021-jılı LaMDA, prototip LLM in kórsetken edi, biraq onı jámiyetshilikke usınbaǵan edi. Tolıq jumıs kúshi qatnasqan jıynalısta xızmetkerler LaMDA nıń ChatGPT menen básekilesiw ushın Googledıń qoldan jiberilgen múmkinshilik bolǵan-bolmaǵanı haqqında soraǵanda, Pichai hám Google AI basshısı Jeff Dean kompaniyanıń ChatGPT ge uqsas múmkinshiliklerge iye ekenin, biraq bul tarawda operativ háreket etiw Google dıń OpenAI ǵa qaraǵanda ádewir úlken bolıwı sebepli úlken "reputaciyalıq qáwip" bolıp tabılatuǵının ayttı. 2023-jılı yanvarda Google Brain kompaniyasınıń qarındas kompaniyası DeepMind nıń CEO sı Demis Hassabis ChatGPT ge básekilesiwshi jobasın islewge belgi berdi, hám Google xızmetkerlerine ChatGPT ge básekilesiwshi jobanı tezletiwge, "Apprentice Bard" hám basqa chatbotlardı intensiv túrde sınawǵa buyrıq berildi<ref>Elias, Jennifer (January 31, 2023). "Google is asking employees to test potential ChatGPT competitors, including a chatbot called 'Apprentice Bard'". CNBC. Archived from the original on February 2, 2023. Retrieved February 2, 2023.</ref>.<>O'Brien, Matt (February 1, 2023). "Google has the next move as Microsoft embraces OpenAI buzz". Associated Press. Archived from the original on February 1, 2023. Retrieved February 6, 2023.</> Pichai fevral ayında Google dıń kvartallıq tabısı boyınsha investorlar menen baylanısı waqtında kompaniyanıń LaMDA nıń qoljetimligin hám qollanılıwın keńeytiw jobaları bar ekenine investorlardı isendirdi<ref>Mailk, Aisha (February 3, 2023). "Google tries to reassure investors on AI progress as ChatGPT breathes down its neck". TechCrunch. Archived from the original on February 3, 2023. Retrieved February 6, 2023.</ref>. == Tariyxı == === Járiyalanıwı === 2023-jılı 6-fevralda Google LaMDA menen isleytuǵın [[generativ jasalma intellekt]] [[Chatbot|chatbotı]] Bardtı járiyaladı<ref>Alba, Davey; Love, Julia (February 6, 2023). "Google releases ChatGPT rival AI 'Bard' to early testers". Los Angeles Times. ISSN 0458-3035. Archived from the original on February 6, 2023. Retrieved February 6, 2023.</ref><ref>Schechner, Sam; Kruppa, Miles (February 6, 2023). "Google Opens ChatGPT Rival Bard for Testing, as AI War Heats Up". The Wall Street Journal. ISSN 0099-9660. Archived from the original on February 6, 2023. Retrieved February 6, 2023.</ref><ref>Nieva, Richard (February 6, 2023). "Google Debuts A ChatGPT Rival Called Bard In Limited Release". Forbes. Archived from the original on February 7, 2023. Retrieved February 6, 2023.</ref>. Bard dáslep ay aqırında jobalanǵan keń kólemli járiyalanıwdan aldın 10,000 "isenimli sınawshı" dan quralǵan tańlanǵan toparǵa usınıldı. Joba ónimniń basshısı Jack Krawczyk tárepinen basqarıldı, ol ónimdi izlew sisteması emes, al "birge islesiwshi AI xızmeti" dep táriyipledi, Pichai bolsa Bardtıń [[Google Search]] ke qalay biriktiriletuǵının tolıq túsindirdi. Reuters kompaniyanıń ChatGPT ge uqsas funkciyanı [[Google Search]] ke qosıwı 2024-jılǵa kelip qosımsha $6 milliard jumsawına tuwrı keliwin esapladı, al izertlew hám másláhát beriwshi SemiAnalysis firması Google ge $3 milliard turatuǵının esapladı. Texnologiya "Atlas" kodlıq atı astında rawajlandırıldı, "Bard" atı bolsa ertekshiniń keltler termini bolıp, "algoritmniń dóretiwshilik tábiyatın sáwlelendiriw" ushın tańlanǵan<ref>Metz, Cade; Grant, Nico (February 6, 2023). "Racing to Catch Up With ChatGPT, Google Plans Release of Its Own Chatbot". The New York Times. ISSN 0362-4331. Archived from the original on February 6, 2023. Retrieved February 17, 2023.</ref><ref>Knight, Will (February 9, 2023). "The Chatbot Search Wars Have Begun". Wired. Archived from the original on February 9, 2023. Retrieved February 10, 2023.</ref>. Kóplegen media qarjılandırıwshılar hám qarjı analitikleri Google dıń Bard járiyalanıwın básekilesi [[Microsoft|Microsofttıń]] 7-fevralda jobalanǵan ChatGPT di Bing Chat (keyinirek Microsoft Copilot dep ataladı) formasında óziniń Bing izlew sistemasına birlestiriw ushın OpenAI menen birge islesiwdi járiyalaytuǵın waqıyasınıń aldın alıw, sonday-aq Microsoftqa "quwıp jetiwdiń" aldın alıw ushın "asıqqanlıǵın" túsindirdi. Microsoft CEO sı Satya Nadella The Verge ge: "Men adamlardıń biziń olardı oynatqanımızdı biliwlerin qáleymen" dedi. The Verge dan Tom Warren hám Bloomberg News tan Davey Alba bul eki úlken texnologiya kompaniyasınıń "izlewdiń keleshegi" haqqındaǵı jańa básekiniń baslanǵanın, olardıń altı jıllıq "kelisim" 2021-jılı tawsılǵannan keyin atap ótti; The Guardian nan Chris Stokel-Walker, Recode tan Sara Morrison hám Wedbush Securities investiciya firmasınıń analitigi Dan Ives bul jaǵdaydı eki kompaniya arasındaǵı JI qural jarısı dep atadı<ref>Stokel-Walker, Chris (February 21, 2023). "TechScape: Google and Microsoft are in an AI arms race — who wins could change how we use the internet". The Guardian. ISSN 0261-3077. Archived from the original on February 21, 2023. Retrieved March 9, 2023.</ref><ref>Morrison, Sara (March 4, 2023). "The exciting new AI transforming search — and maybe everything — explained". Recode. Vox. Archived from the original on March 4, 2023. Retrieved March 9, 2023.</ref><ref>De Vynck, Gerrit (February 8, 2023). "Investors pummel Google after Microsoft ramps up AI wars". The Washington Post. ISSN 0190-8286. Archived from the original on February 8, 2023. Retrieved February 17, 2023.</ref>. 8-fevralda Parijde ótkerilgen "kewli tolmaǵan" Bard prezentaciyasınan soń, Google akciyaları segiz procentke tómenledi, bul bazar bahasınıń 100 milliard dollar joǵalıwına teńdey boldı, hám prezentaciyanıń YouTube videosı jabıq etip qoyıldı. Kóp kóriwshiler demonstraciya waqtında Bardtıń James Webb kosmos teleskopı haqqında bergen nadurıs maǵlıwmatın da atap ótti. Google xızmetkerleri kompaniyanıń ishki forumı Memgende Pichaıdıń Bardtı "asıǵıs" hám "buzılǵan" túrde járiyalaǵanın sınǵa aldı, al Futurismniń Maggie Harrisonı bul prezentaciyanı "xaos" dep atadı. Pichai óz háreketlerin "Google uzaq waqıttan berli jasalma intellekt ústinde tereń jumıs islep atır" dep qorǵadı hám Bardtıń shıǵarılıwı tez reakciya bolǵanın biykarladı. Alphabet basqarma baslıǵı John Hennessy Bardtıń tolıq ónim sıpatında tayar emesligin moyınladı, biraq texnologiyanıń potencialına qızıǵıwshılıq bildirdi. [[Parij]] prezentaciyasınan bir hápte ótkennen soń, Pichai xızmetkerlerden Bardtı sınaqtan ótkeriwge eki-tórt saat ajıratıwın soradı, al Google basshısı Prabhakar Raghavan xızmetkerlerdi Bardtıń qátelerin dúzetiwge shaqırdı, Pichaıdıń shaqırıǵına 80,000 xızmetker juwap berdi. Keyingi háptelerde Google xızmetkerleri ishki xabarlarda Bardtı keń túrde sınǵa aldı, qáwipsizlik hám etikalıq máselelerde atap ótti hám kompaniya basshıların xızmetti iske qospawǵa shaqırdı. Básekileslerden artta qalmawǵa itibar berip, Google basshıları JI etika komandası tárepinen alıp barılǵan unamsız qáwip-qáter bahalaw esabatına qaramastan, xızmetti iske qosıwǵa qarar etti. Sol aydıń aqırında Pichai kirislerdiń ósiwiniń páseyiwine baylanıslı 12,000 xızmetkerdi tosattan jumıstan bosatqannan soń, qalǵan xızmetkerler Bard penen jumıstan bosatıw haqqında "pikirin" soraǵan házilleri menen bólisti. Google xızmetkerleri mart ayınıń ortasında "Big Bard" dep atalǵan, úlken parametrlerge iye bolǵan Bardtıń rawajlanǵan versiyasın sınaqtan ótkere basladı<ref>Langley, Hugh (March 13, 2023). "Google employees are already internally testing a smarter version of its chatbot called 'Big Bard'". Business Insider. Archived from the original on March 13, 2023. Retrieved April 10, 2023.</ref>. === Iske qosıw === Google 2023-jılı 21-martta Bardqa sheklengen kólemde erte kiriwdi ashıp, [[AQSh]] hám Ullıbritaniya paydalanıwshılarına gúzetiwshiler diziminen orın alıwǵa ruqsat berdi. [[Microsoft|Microsofttıń]] Bing Chat penen qollanıwınan parıqlı túrde, Bard tekst jazıw maydanı hám "chatbot nadurıs yamasa renjitiwshi maǵlıwmatlardı kórsetiwi múmkin, bul Googledıń kóz-qarasların bildirmeydi" degen eskertiwi bar ózinshe veb-qosımsha sıpatında iske qosıldı. Hár sorawǵa úsh juwap beriledi, al paydalanıwshılardan hárbir juwaptıń paydalılıǵı haqqında pikir bildiriw soraladı. Google vice-prezidentleri Sissie Hsiao hám Eli Collins Bardtı Google Search-ke qosımsha sıpatında kórsetip, kompaniyanıń bul xızmetti qáytip paydalı etiw boyınsha ele sheshim qabıl etpegenin bildirdi. Erte kiriw huqıqın alǵanlar arasında Googledıń "Pixel Superfans" sadıqlıq baǵdarlamasına qatnasıwshılar, onıń Pixel hám Nest qurılmaların paydalanıwshılar hám Google One abonentleri bar edi<ref>Li, Abner (March 21, 2023). "Google tapping the Pixel and Nest brands to invite people to Bard". 9to5Google. Archived from the original on March 21, 2023. Retrieved June 10, 2023.</ref>. Bard Google tárepinen jallanǵan úshinshi tárep podryadshıları, sonıń ishinde Appen hám Accenture jumısshıları tárepinen úyretiledi. Business Insider hám Bloomberg News xabarlaǵanınday, olar qattı basımǵa alınǵan, artıq jumıs islegen hám az haqı tólegen. Bard sonday-aq ashıq derekler maǵlıwmatlarınan alınǵan informaciya tiykarında úyretiledi, bunı Google óziniń qupıyalıq siyasatın ózgertiw arqalı ashıqladı. Bard dáslepki iske qosılǵannan keyin biraz waqıt ótip, Google kompaniyanıń virtual járdemshisi Google Assistant artındaǵı toparın qayta shólkemlestirip, onıń ornına Bardqa itibar qaratıwǵa qarar etti. Google izertlewshisi Jacob Devlin Bardtıń ChatGPT maǵlıwmatların jasırın paydalanǵanın aytıp, kompaniyadan ketiwge májbúr boldı; Google bul ayıplawlardı biykarladı. Sol waqıtta, kompaniyanıń joqarı dárejeli baǵdarlama injeneri Googledıń AI "qurallanıw jarısı"nda artta qalıp baratırǵanı haqqında ishki xat jazdı, bul OpenAIǵa emes, al ashıq kodlı jámiyetlerdegi ǵárezsiz izertlewshilerge qarata aytılǵan edi. Pichai 31-martta kompaniyanıń Bardtı LaMDA ornına Googledıń jańalaw hám qúdiretlirek LLM'i [[PaLM]] tiykarında "joqarılatıwdı" niyetlegenin ashıqladı. Sol kúni Krawczyk Googledıń Bard'qa "[[matematika]] hám logika qábiletlerin" qosqanın járiyaladı. Bard aprelde kodlastırıwǵa járdem beriw qábiletine iye boldı, iske túsiriw waqtında 20 dan artıq programmalastırıw tilin qollap-quwatladı. Microsoft ta Edge brauzeriniń rawajlandırıwshı versiyasınıń mánzil qatarında reklamalar jaylastırıp, paydalanıwshılardı Bard veb-qosımshasına kirgen gezde Bingdi sınap kóriwge shaqırdı. Google Bardtı óziniń ChromeOS operaciyalıq sisteması hám Pixel qurılmalarına birlestiriw ústinde jumıs alıp barmaqta<ref>Bradshaw, Kyle (February 10, 2023). "Google working to bring Bard AI chat to ChromeOS". 9to5Google. Archived from the original on February 11, 2023. Retrieved February 12, 2023.</ref><ref>Bradshaw, Kyle (May 4, 2023). "Google working to bring Bard AI to Pixel phones as a homescreen widget". 9t5oGoogle. Archived from the original on May 4, 2023. Retrieved May 6, 2023.</ref>. === Jańalanıwlar === 2023-jılı may ayında ótkerilgen jıllıq Google I/O konferenciyasında Bard bas orındı iyeledi. Bul jerde Pichai hám Hsiao Bardqa tiyisli bir qatar jańalanıwlardı járiyaladı. Bularǵa PaLM 2 modeliniń qollanılıwı, basqa Google ónimler hám úshinshi tárep xızmetleri menen birlesiw, 180 elge keńeyiw, qosımsha tillerde islewi hám jańa funkciyalar kiredi. Aldıńǵı jıllarǵa salıstırǵanda, bul jolı Assistant haqqında derlik aytılmadı. Keńeytirilgen iske túsiriw [[Evropa Awqamı|Evropa Awqamı (EA)]] elleriniń hesh birinde ámelge asırılmadı, bul maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha ulıwma qaǵıydalarǵa sáykes keliw máselesi menen baylanıslı bolıwı múmkin. Google Workspace akkauntı bar adamlar da xızmetke kiriwge múmkinshilik aldı. Google iyun ayında Bardtı EAda iske qosıwǵa háreket etti, biraq Irlandiya Maǵlıwmatlardı Qorǵaw Komissiyası toqtatıp qoydı, olar kompaniyadan "maǵlıwmatlardı qorǵaw tásirin bahalaw"dı soradı. Iyul ayında Google Bardtı [[Evropa Awqamı|EA]] hám [[Braziliya|Braziliyada]] iske qostı, onlaǵan jańa tillerde qollap-quwatlawdı qostı hám bir neshe jańa jekelestirilgen hám ónimdarlıq funkciyaların kirgizdi. Iyul ayında Bardtı kóp qollanatuǵın paydalanıwshılardan ibarat bolǵan Discordta tek shaqırıw menen kiriw múmkin bolǵan sáwbet bólmesi ("server") jaratıldı. Keyingi bir neshe ay ishinde bul sáwbet bólmesi Bardtıń paydalılıǵına gúman tuwdıratuǵın pikirlerge tolıp ketti<ref>Alba, Davey (October 11, 2023). "Even Google Insiders Are Questioning Bard AI Chatbot's Usefulness". Bloomberg News. Archived from the original on October 11, 2023. Retrieved October 16, 2023.</ref>. Sentyabr ayında Wired jurnalı menen bolǵan sáwbette Bardtıń iske túsiriliwi haqqında oylanıp, Pichai Googledıń LaMDAnı shıǵarıwda "abaylı" bolǵanın moyınladı, sebebi "onı durıs isletiwdiń juwapkershiligi" bar edi. Ol OpenAI kompaniyasın ChatGPT di iske túsirgeni ushın maqtadı hám Nadellanıń Googledı basqarıwǵa májbúrleymiz degen pikirlerine juwap qaytardı. Sol aydıń aqırında Google chatbotqa úlken jańalanıw kirgizdi, onı kóplegen óz ónimleri menen "keńeytiwler" arqalı birlestirdi, JI járdeminde payda etilgen juwaplardı Google izlew arqalı tekseriwge múmkinshilik beretuǵın túyme qostı hám paydalanıwshılarǵa sáwbet aǵımların bólisiwge ruqsat berdi. Sonday-aq, Google óz izlew sistemasınıń roboc.txt indekslew faylına "Google-Extended" veb-brauzerin kirgizdi, bul veb-sayt iyelerine Bardtıń olardı úyreniwi ushın skanerlew múmkinshiligin biykarlaw imkaniyatın berdi. Keyinirek onlayn paydalanıwshılar Google izlewindegi Bard sáwbet aǵımların indeksleytuǵının, eger paydalanıwshılar olardı bólisiwge ruqsat bergen bolsa, anıqladı. Google bul qátelik ekenin bildirdi hám tez arada maǵlıwmatlardıń jasırın tarqalıwın joq etiw boyınsha is-ilajlar kórdi. Oktyabr ayında kompaniyanıń jıl sayınǵı "Made by Google" waqıyasında, onda Pixel 8 seriyası hám Pixel Watch 2 jariyalanǵan edi, Hsiao "Assistant with Bard" dep atalatuǵın Google Assistanttıń jańalanǵan nusqasın kórsetip ótti. Bul nusqa Bard penen tereń biriktirilgen bolıp, Amazonnıń Alexa menen qollanǵan usılına uqsas edi. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Avtorlıq huqıq basqarması generativ AI texnologiyaları boyınsha potencial jańa nızamlar haqqında jámiyetlik pikir soraǵanda, [[Google]] [[OpenAI]] hám [[Microsoft]] penen birgelikte avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın materiallardı payda etiw juwapkershiligi paydalanıwshıda ekenin, al óndiriwshide emes ekenin tastıyıqladı. Noyabr ayında Accenture podryadchileri optimal bolmaǵan jumıs sharayatlarına qarsı narazılıq bildirip, Alphabet Orkers Unionǵa qosılıwǵa dawıs berdi. Sol waqıtta kompaniya AQSH-tıń Arqa [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] rayonlıq sudına arnawlı bir toparǵa qarsı arza berdi. Bul topar Bardtıń júklep alıw múmkin bolǵan nusqası sıpatında zıyanlı programmalıq támiynattı reklama etken edi<ref>Brittain, Blake (November 13, 2023). "Google sues scammers over fake Bard AI malware". Reuters. Archived from the original on November 14, 2023. Retrieved November 14, 2023.</ref><ref>Birnbaum, Emily (November 13, 2023). "Google Sues Scammers Over Fake Bard AI Chatbot That Downloads Malware". Time. Archived from the original on November 14, 2023. Retrieved November 14, 2023.</ref>. === Qayta iske túsiriw === [[Fayl:Google_Gemini_Android.png|nobaý|140x140 nükte|Android smartfonındaǵı Gemini mobil qosımshası]] 2023-jıl 6-dekabrde Google Gemini dep atalatuǵın kóp modallı hám quwatlıraq [[Úlken til modeli|LLM]]-di jariyaladı, ol kompaniyanıń "eń úlken hám eń qábіletli [[Jasalma intellekt|JI]] modeli" dep ataldı. Orta dárejeli Gemini Pronıń arnawlı sazlanǵan nusqası Bardqa biriktirildi, al úlkenrek Gemini Ultra 2024-jılı "Bard Advanced"tı quwatlandırıwı kerek edi. The Wall Street Journal gazetası Bardtıń ayına orta esaptan 220 million kiriwshisi bar ekenin xabarladı. Google 2024-jıldıń yanvar ayında Appen menen shártnamasın toqtattı, al keyingi ayda Bard uzaq kútilgen súwretler payda etiw qábiletin aldı, ol Google Brainniń Imagen 2 tekst-súwret modeli járdeminde iske asırıldı<ref>David, Emilia (February 1, 2024). "Bard generates photos now, finally". The Verge. Archived from the original on February 1, 2024. Retrieved February 4, 2024.</ref>. 2024-jıl 8-fevralda Bard hám Duet AI Gemini brendі astında birlestіrіldі, [[Android]] ushın mobil qosımsha iske túsirildi hám xızmet iOS-taǵı Google qosımshasına biriktirildi. Androidta, qosımshanı júklep alǵan paydalanıwshılar Geminidiń Assistant-tı qurılmanıń defolt virtual járdemshisi sıpatında almastırǵanın kórdi, biraq Assistant óz aldına xızmet bolıp qala berdi. Google sonday-aq "Google One AI Premium" jazılıwı arqalı qoljetimli bolǵan "Gemini Advanced with Ultra 1.0"di iske túsirdi, Geminidi Androidtaǵı Messages qosımshasına birlestirdi hám Stack Overflow menen sheriklik haqqında járiyaladı. Gemini 2024-jılǵı Google I/O bayanlamasında qaytadan oraylıq orındı iyeledi, dástúrli túrde áhmiyetli bolǵan Android 15 hám Pixel 8a sıyaqlı temalar keyingi kúni hám aldınǵı háptede ótkizilgen ayırım waqıyalarǵa qaldırıldı. Google Geminidiń [[Android]], Chrome, Photos hám Workspace qosıp, bir qansha ónimlerge biriktirilgenin járiyaladı. The Washington Post bul prezentaciyanı "jańa JI qásiyetleriniń cunamisi" dep súwretledi. Gemini Advanced "Gemini 1.5 Pro" til modeline kóterildi, Google Gemini Live dawıslı sóylesiw rejimin hám arnawlı chatbotlar jaratıw imkaniyatı bolǵan Gems-ti kórsetip ótti. Pixel 9 seriyasınan baslap, Gemini Pixel qurılmalarında Google Assistant-tı defolt virtual járdemshi sıpatında almastırdı, al Gemini Live telefonlarda debyut qıldı<ref>Davis, Wes (August 13, 2024). "Google Gemini's voice chat mode is here". The Verge. Archived from the original on August 13, 2024. Retrieved September 2, 2024.</ref><ref>Stern, Joanna (September 2, 2024). "Google's Gemini Live AI Sounds So Human, I Almost Forgot It Was a Bot". The Wall Street Journal. ISSN 0099-9660. Archived from the original on August 13, 2024. Retrieved September 2, 2024.</ref>. == Qabıl etiliwi == === Sın pikir === Dáslepki shıǵarılǵanda Bard dep atalǵan Gemini aralaspa pikirlerǵe iye boldı. The Verge-den James Vincent onı ChatGPT hám Bing Chat-tan tezirek dep taptı, biraq Bing usılındaǵı silteme belgilerdıń joqlıǵı "hám jaqsı, hám jaman" ekenin atap ótti hám Google-dı JI menen eksperiment islewde batılıraq bolıwǵa shaqırdı. Onıń kásiplesi David Pierce qızıqsız hám geyde nadurıs juwaplardan tásirlenbedi, Googledıń Bard'tıń izlew sisteması emes ekenin aytıwına qaramastan, onıń paydalanıwshı interfeysi izlew sistemasına uqsaǵanın, bunıń Google ushın máseleler tuwdırıwı múmkin ekenin qostı. The New York Times-tan Cade Metz Bard-tı ChatGPTǵa salıstırǵanda "abaylıraq" dep súwretledi, al Vox-tan Shirin Ghaffary onı juwaplarınıń saqlanıwshılıǵı sebepli "qurǵaq hám tartıssız" dep atadı<ref>Ghaffary, Shirin (March 22, 2023). "Google's new AI chatbot seems boring. Maybe that's the point". Vox. Archived from the original on March 22, 2023. Retrieved March 27, 2023.</ref>. The Washington Post jazıwshısı Geoffrey A. Fowler Bard haqqında aralaspa pikir bildirdi, onıń abaylı háreketlengenin, biraq internet tásirindegi biytáreplikti kórsetiwi múmkin ekenin atap ótti. ZDNET ushın jazǵan Sabrina Ortiz ChatGPT hám Bing Chat-tıń Bardqa salıstırǵanda "ulıwma alǵanda kóbirek qábiletli" ekenine isendi, al Wired jurnalisti Lauren Goode Bard penen sóylesiwdi úshewiniń ishinde "eń birtúrli" dep taptı. Kéńeytiwler kirgizilgennen keyin, The New York Times jazıwshısı Kevin Roose jańalanıwdı qanaatlandırmaytuǵın hám "azǵana tartıpsız" dep taptı, al Business Insider jazıwshısı Lakshmi Varanasi Bardtıń kóbinese faktlerden góre maqtawǵa kóbirek berilgenin anıqladı. 60 Minutes baǵdarlamasında Hsiao, Google viceprezidenti Djeyms Manyika hám Pichai menen sáwbette, CBS News xabarlawshısı Scott Pelley Geminidi "tınıshsızlandıratuǵın" dep taptı. Pensilvaniya universitetiniń Wharton mektebi docenti Ethan Mollick onıń kórkemlik qábiletsizliginen qanaatlanbaǵan. The New York Times ChatGPT hám Geminidiń adam járdemshilerinen kútiletuǵın wazıypalardı orınlaw qábiletine baylanıslı sınaq ótkizdi hám ChatGPT-diń iskerliginiń Geminige qaraǵanda ádewir joqarı ekenin anıqladı. Jańalıqlar maqalalarınıń isenimliligin bahalaytuǵın NewsGuard qurılması Geminidiń belgili konspirativlik teoriyalardı áshkaralaw qábiletiniń ChatGPTǵa qaraǵanda joqarı ekenin taptı. Associated Press tárepinen járiyalanǵan esabatta Gemini hám basqa chatbotlardıń "saylaw beriwshilerdi huqıqınan ayırıwǵa qáwip tuwdıratuǵın aljastıratuǵın hám jalǵan maǵlıwmatlardı" payda etiw qáwpi bar ekeni eskertildi. === Súwret payda etiw qarsılıǵı === [[Fayl:Diverse_US_senators_from_the_1800s_-_Gemini.png|nobaý|2024-jılı fevral ayında Geminiden "1800-jıllardaǵı AQSH senatorınıń súwretin payda etiw" soralǵanda bergen juwabı]] 2024-jılı fevral ayında, sociallıq media paydalanıwshıları Gemini-diń tariyxıy jaqtan nadurıs kontekstlerde — mısalı, vikinglerdi, nacist áskerlerin hám AQSH qurıwshı ataların — rеńli adamlar hám hayallar súwretlerin payda etkenin hám aq adamlardıń súwretlerin payda etiw sorawların qabıl etpey atırǵanın xabarladı. Bul súwretler sociallıq mediada masqara etildi, sonıń ishinde konservatorlar hám libertarianlar tárepinen de, olar bunı Google-dıń "oyanıwshılıǵınıń" dálili sıpatında keltirdi. Grok chatbotın basqaratuǵın xAI kompaniyasınıń iyesi, biznes magnatı [[Ilon Mask]] Google-dı sınǵa alǵanlar qatarında boldı, onıń ónimler toplamın biytárep hám racistlik dep ayıpladı. Mask hám basqa paydalanıwshılar Krawczyk-ti itibarǵa alıp, onıń rasa haqqındaǵı burınǵı pikirlerın qayta kóterdi, nátiyjesinde Krawczyk [[Twitter|X (Twitter)]] hám LinkedIn-nen shıǵıp ketti. Konservativ baǵdarlanǵan tabloid New York Post gazeti bul waqıya haqqında baspa nusqasında bas bet materialın járiyaladı<ref>De Vynck, Gerrit; Tiku, Nitasha (February 23, 2024). "Google takes down Gemini AI image generator. Here's what you need to know". The Washington Post. ISSN 0190-8286. Archived from the original on February 23, 2024. Retrieved February 25, 2024.</ref><ref>Sharma, Shubham (February 22, 2024). "Google suspends Gemini's ability to generate people after numerous 'woke' inaccuracies". VentureBeat. Archived from the original on February 22, 2024. Retrieved February 25, 2024.</ref>. Juwap retinde, Krawczyk Google "bul sıyaqlı súwretlewlerdi dárhal jaqsılaw ústinde jumıs alıp baratırǵanın" ayttı, hám Google Gemini-diń adamlar súwretin payda etiw qábiletin toqtattı. Raghavan bul dawdı sheshiw ushın uzaq málimleme berip, Gemini-diń kóp túrlilikke umtılıw barısında "artıqsha kompensaciya" islegenin túsindirdi hám súwretlerdiń "uyatlı hám nadurıs" ekenin moyınladı. Xızmetkerlerge jibergen ishki xatında Pichai bul waqıyanı qorlaytuǵın hám qabıl etilmeytuǵın dep atap, strukturalıq hám texnikalıq ózgerisler kirgiziwge wáde berdi. Bir neshe kúnnen keyin Googledıń isenim hám qáwipsizlik toparınıń bir neshe xızmetkeri jumıstan bosatıldı. Hassabis Geminidiń adamlar súwretin payda etiw qábiletiniń eki hápteniń ishinde qayta tiklenetuǵının bildirdi; aqırında ol avgust ayınıń aqırında jańa Imagen 3 modeli menen isleytuǵın etip qayta iske túsirildi. Bazar bul jaǵdayǵa jaman reakciya kórsetti, Googledıń akciyaları 4.4 procentke tómenledі. Pichaı-dıń otstavkaǵa ketiwi haqqında talaplardıń kóbeyiwi, sonıń ishinde texnologiya tallawshıları Ben Thompson hám Om Malik tárepinen de aytıldı. Jim Jordan basshılıǵındaǵı Wákiller palatasınıń respublikashıları Google-dı shaqırıp, kompaniyanı Biden administraciyası menen sóz erkinligin sheklew boyınsha birge háreketleniwde ayıpladı. Bul sátsizlik hám Google-dıń ulıwma OpenAIǵa bergen juwabın esapqa alıp, Business Insider-diń Hugh Langley hám Lara OReilly Google-dıń "avangardtan dinozavrǵa" tez aylanıp baratırǵanın járiyaladı. Bloomberg kolumnisti Parmy Olson Google-dıń qıyınshılıqlarınıń sebebi "oyanıwshılıq" emes, al Geminidiń "asıǵıs" iske túsiriliwi ekenin ayttı. The Information ushın jazǵan Martin Peers, Google-ge bul jaǵdaydı sheshiw ushın [[Mark Cukerberg]] sıyaqlı basshı kerek degen pikirdi bildirdi. Hugging Face ilimpazı Sasha Luccioni hám Surrey universitetiniń professori Alan Vudward bul waqıyanıń tamırları Geminidiń úyretiw korpusı hám algoritmlerinde "tereń jaylasqanın" hám onı dúzetiw qıyın bolatugının ayttı. Fortune jurnalınıń Jeremy Kahnı qáwipsizlik hám juwapkershilik boyınsha izertlewshilerdiń birge islep, jaqsıraq qorǵanıw sistemasın rawajlandırıwın talap etti. New York jurnalınıń avtorı John Herrman bılay dep jazdı: "Bul — ózleri sebep bolǵan úlken qátelik, kúlkili bir jaǵday hám Google-dıń OpenAIdıń kóterilip atırǵanınan hám AIdıń óziniń izlew biznesine qáwip salıp atırǵanınan qanshelli qorqıp atırǵanınıń dálili." === Basqa waqıyalar === Súwret payda etiw qıyınshılıǵınan keyin, bazı paydalanıwshılar Geminidiń tekst juwapların shep jaqlı biytárep kóz-qarasqa iyе dep ayıplay basladı. Onlayn tarqalǵan bunday mısallardıń birinde, Gemini Mask yamasa nacist diktator Adolf Gitlerdiń qaysısı jámiyetke kóbirek zıyan keltirgenin "anıq aytıw qıyın" dep juwap berdi. Basqa paydalanıwshılar Geminidiń shep qanat siyasatshıların hám affirmativ háreketler hám abort huqıqları sıyaqlı máselelerdi qollap-quwatlaytuǵının, al oń qanat figuralardı, gósh jeytuǵın azıq-awqatlardı hám qazılma otınlardı qollap-quwatlawdan bas tartatuǵının xabarladı. The Wall Street Journaldıń redakciya keńesi Geminidiń "kórinip turǵan oyanıwshıl pikir qálipleri" "oń siyasiy kúshlerdiń AI'ǵa qarsı reakciyasın kúsheytip atırǵanın hám olar shep qanat penen birge kóbirek regulyaciya talap etip atırǵanın" jazdı<ref>"Google's Artificial Intelligence". The Wall Street Journal. February 29, 2024. Archived from the original on March 1, 2024. Retrieved May 21, 2024.</ref>. Hindstandaǵı Elektronika hám informaciya texnologiyaları ministrliginiń kishi ministri Rajeev Chandrasekhar Googledı oń qanat jańalıqlar saytı OpIndia-nıń maqalasın qısqasha bayanlaw talabınan bas tartqanı ushın hám ayırım ekspertlerdiń Bas ministr Narendra Modi-diń siyasatın fashistlik dep atap ótkenin aytqanı ushın elde qollanılatuǵın Informaciya texnologiyaları qaǵıydaların buzǵan dep ayıpladı. Franciyada Google Birden cifrlı bazar haqqındaǵı avtorlıq huqıq direktivası tiykarında básekiles regulyator Autorite de la concurrence tárepinen 250 million evro muǵdarında shtraf salındı, sebebi ol jergilikli jańalıqlar baspalarına olardıń mazmunı Geminidi úyretiw ushın qollanılǵanı haqqında xabar bermegeni ushın edi. AQSH mámleket teleradiokompaniyası Voice of America Geminidi Qıtay propagandasın "qaytalaǵanı" ushın ayıpladı<ref>Ma, Wenhao (June 13, 2024). "Google AI Gemini parrots China's propaganda". Voice of America. Archived from the original on July 11, 2024. Retrieved June 16, 2024.</ref>. [[2024-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları|2024-jılı iyul ayında ótkerilgen Jazǵı Olimpiada]] waqtında Google "Qádirli Sidney" dep atalatuǵın Gemini ushın reklama kórsetti. Bul reklamada bir áke chatbottan óziniń kishi qızı ushın ataqlı sportshı Sidney McLaughlin-Levrone-ǵa ıqlasbent xat jazıp beriwin soraydı. Apple kompaniyasınıń jaqında shıǵarǵan jetinshi áwlad iPad Pro ushın "Ashıqlıq!" reklamasına uqsap, bul reklama da onlayn ortalıqta kúshli qarsılıqqa ushıradı. Adamlardıń haqıyqıy sezimleri hám dóretiwshiligin [[kompyuter]] menen almastırǵanı ushın sınǵa alındı. The Washington Post gazetasınıń kolumnisti Alexandra Petri reklamanı "máseleniń mánisin túsinbegen" dep qattı sınǵa aldı. Nátiyjede, Google bul reklamanı NBC telekanalınıń efirinen alıp tasladı<ref>Elias, Jennifer (August 2, 2024). "Google pulls AI ad for Olympics following backlash". CNBC. Archived from the original on August 2, 2024. Retrieved August 3, 2024.</ref><ref>Song, Victoria (August 2, 2024). "Google pulls Gemini AI ad from Olympics after backlash". The Verge. Archived from the original on August 2, 2024. Retrieved August 13, 2024.</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ o4onk906swpjmtb874hvpgkrdw86154 3 21038 265463 96023 2026-08-02T15:36:04Z Pathoschild 76 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 265463 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 21039 265462 96024 2026-08-02T14:59:31Z Pathoschild 76 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 265462 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 2 21450 265525 242746 2026-08-03T07:55:58Z Kvazimodo 10433 /* Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası */ jańalandı 265525 wikitext text/x-wiki '''Qaraqalpaqsha Wikipedia oń qaptal panel (menyu) úlgisi:''' * [[Bas bet]] * [[Wikipedia:Wikipedia haqqında|Wikipedia haqqında]] * [[Wikipedia:Mazmunı|Mazmunı]] * [[Arnawlı:Tosınnanlı maqala|Tosınnanlı maqala]] * [[Arnawlı:Nearby|Átirapımdaǵılar]] Úles qosıw * Qáwenderlik * [[Wikipedia:Forum|Forum]] * Aqırǵı ózgerisler * [[Wikipedia:Jámiyet portalı|Jámiyet portalı]] * [[Járdem:Mazmunı|Járdem]] * [[Arnawlı:Arnawlı betler|Arnawlı betler]] __NOTOC__ <div class="NavFrame"  style="clear:both;"> <div class="NavHead" style="background-color:#00FFFF;">'''Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları'''</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;display:none;"> <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> *[[Saǵıydulla Abbazov|Abbazov Saǵıydulla]] *[[Xayıtbay Abdusadıqov|Abdusadıqov Xayıtbay]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Keńesbay Allambergenov|Allambergenov Keńesbay]] *[[Axmet Aqnazarov|Aqnazarov Axmet]] ➕ *[[Ótegen Ayjanov|Ayjanov Ótegen]] *[[Jolmurza Aymurzaev|Aymurzaev Jolmurza]] *[[Biybaysha Aymuxammedova|Aymuxammedova Biybaysha]] *[[Dáwlen Aytmuratov|Aytmuratov Dáwlen]] ➕ *[[Raxman Aytmuratov|Aytmuratov Raxman]] *[[Áwezxan Aytniyazov|Aytniyazov Áwezxan]] *[[Hikmetulla Ayımbetov|Ayımbetov Hikmetulla]] ➕ *[[Qallı Ayımbetov|Ayımbetov Qallı]] *[[Sultamurat Allayarov|Allayarov Sultamurat]] *[[Tóresh Allanazarov|Allanazarov Tóresh]] *[[Qayırjan Aralbaev|Aralbaev Qayırjan]] *[[Ábdimurat Atajanov|Atajanov Ábdimurat]] *[[Shiyrin Atamuratova|Atamuratova Shiyrin]] *[[Abdulla Axmedov|Axmedov Abdulla]] *[[Mansur Axmedov|Axmedov Mansur]] *[[Srajatdin Axmetov|Axmetov Srajatdin]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Sharapatdin Ayapov|Ayapov Sharapatdin]] ➕ *[[Orazbay Ábdiraxmanov|Ábdiraxmanov Orazbay]] *[[Allanazar Ábdiev|Ábdiev Allanazar]] ➕ *[[Yaqıpbay Ájimov|Ájimov Yaqıpbay]] ➕ *[[Abat Áliev|Áliev Abat]] ➕ *[[Nurmuxammed Ámetov|Ámetov Nurmuxammed]] *[[Qazaqbay Ámetov|Ámetov Qazaqbay]] ➕ *[[Qasım Áwezov|Áwezov Qasım]] *[[Sarıgúl Bahadırova|Bahadırova Sarıgúl]] *[[Qállibek Begjanov|Begjanov Qállibek]] ➕ *[[Asan Begimov|Begimov Asan]] *[[Orazaq Bekbawlov|Bekbawlov Orazaq]] *[[Ziyada Bekbergenova|Bekbergenova Ziyada]] *[[Mariya Bekbergenova|Bekbergenova Mariya]] ➕ *[[Aytbay Bekimbetov|Bekimbetov Aytbay]] *[[Bazargúl Bekniyazova|Bekniyazova Bazargúl]] *[[Dániyar Belasarov|Belasarov Dániyar]] ➕ *[[Mátibay Berdiev|Berdiev Mátibay]] ➕ *[[Abbaz Dabılov|Dabılov Abbaz]] *[[Nájim Dáwqaraev|Dáwqaraev Nájim]] *[[Xalila Dáwletnazarov|Dáwletnazarov Xalila]] *[[Gúlistan Dáwletova|Dáwletova Gúlistan]] ➕ *[[Nurlıbay Dáwletbaev|Dáwletbaev Nurlıbay]] ➕ *[[Mırzaǵaliy Dáribaev|Dáribaev Mırzaǵaliy]] *[[Joldasbay Dilmuratov|Dilmuratov Joldasbay]] ➕ *[[Qarmıs Dosanov|Dosanov Qarmıs]] ➕ *[[Ómirbay Embergenov|Embergenov Ómirbay]] ➕ *[[Saǵındıq Embergenov|Embergenov Saǵındıq]] ➕ *[[Evgeniy Emelyanov|Emelyanov Evgeniy]] *[[Qarabay Ermanov|Ermanov Qarabay]] ➕ *[[Beknazar Ernazarov|Ernazarov Beknazar]] ➕ *[[Kóbeysin Ernazarov|Ernazarov Kóbeysin]] ➕ *[[Qaybulla Erniyazov|Erniyazov Qaybulla]] *[[Genjemurat Esemuratov|Esemuratov Genjemurat]] *[[Gúlaysha Esemuratova|Esemuratova Gúlaysha]] *[[Tursımurat Eshanov|Eshanov Tursımurat]] ➕ *[[Izbasar Fazılov|Fazılov Izbasar]] *[[Tashkenbay Xalmuratov|Xalmuratov Tashkenbay]] *[[Árepbay Xalmuratov|Xalmuratov Árepbay]] *[[Sapar Xojaniyazov|Xojaniyazov Sapar]] *[[Óserbay Xojaniyazov|Xojaniyazov Óserbay]] *[[Shámshet Xojaniyazov|Xojaniyazov Shámshet]] *[[Jalǵasbay Xoshniyazov|Xoshniyazov Jalǵasbay]] *[[Allabergen Xudaybergenov|Xudaybergenov Allabergen]] *[[Kamal Xudaybergenov|Xudaybergenov Kamal]] *[[Jumat Hábibullaev|Hábibullaev Jumat]] *[[Húsniddin Hamidov|Hamidov Húsniddin]] ➕ *[[Baxtiyar Genjemuratov|Genjemuratov Baxtıyar]] *[[Valeriy Gordeev|Gordeev Valeriy]] *[[Ulmámbet Xojanazarov|Xojanazarov Ulmámbet]] ➕ *[[Saǵınbay Ibragimov|Ibragimov Saǵınbay]] *[[Gúlnara Ibragimova|Ibragimova Gúlnara]] ➕ *[[Jiyenbay Izbasqanov|Izbasqanov Jiyenbay]] *[[Babash Ismaylov|Ismaylov Babash]] *[[Sádirbay Ismaylov|Ismaylov Sádirbay]] *[[Zubayda Ishmanova|Ishmanova Zubayda]] *[[Naǵıyma Jańabaeva|Jańabaeva Naǵıyma]] ➕ *[[Nawrız Japaqov|Japaqov Nawrız]] *[[Túrkmenbay Jiyemuratov|Jiyemuratov Túrkmenbay]] *[[Tilewbergen Jumamuratov|Jumamuratov Tilewbergen]] *[[Qalıy Jumaniyazov|Jumaniyazov Qalıy]] ➕ *[[Turǵanbay Jumabaev|Jumabaev Turǵanbay]] *[[Saylawbay Jumaǵulov|Jumaǵulov Saylawbay]] ➕ *[[Minayxan Jumanazarova|Jumanazarova Minayxan]] *[[Qonısbay Kamalov|Kamalov Qonısbay]] *[[Keńesbay Karimov|Karimov Keńesbay]] *[[Dáwletmurat Kerimov|Kerimov Dáwletmurat]] *[[Orınbek Kojurov|Kojurov Orınbek]] ➕ *[[Álibek Kóbentaev|Kóbentaev Álibek]] ➕ *[[Qabıl Maqsetov|Maqsetov Qabıl]] *[[Dilnoza Matkarimova|Matkarimova Dilnoza]] *[[Aytbay Mátyaqubov|Mátyaqubov Aytbay]] *[[Gulistan Annaklıcheva|Mátyaqubova Gúlistan]] *[[Nazira Mátyaqubova|Mátyaqubova Nazira]] ➕ *[[Ivan Mayorov|Mayorov Ivan]] *[[Seyfulǵábit Májitov|Májitov Seyfulǵabit]] *[[Raxim Májiytov|Májiytov Raxim]] ➕ *[[Kamal Mámbetov|Mámbetov Kamal]] *[[Turdıbay Mámbetniyazov|Mámbetniyazov Turdıbay]] *[[Tólepbergen Mátmuratov|Mátmuratov Tólepbergen]] *[[Minaj Mátsapaev|Mátsapaev Minaj]] ➕ *[[Sádirbay Máwlenov|Máwlenov Sádirbay]] *[[Jubatqan Muratbaev|Muratbaev Jubatqan]] *[[Nurman Musaev|Musaev Nurman]] *[[Ayapbergen Muwsa ulı|Musaev Ayapbergen]] *[[Patiyma Mırzabaeva|Mırzabaeva Patiyma]] *[[Dáli Nazbergenov|Nazbergenov Dáli]] ➕ *[[Jańabay Narımbetov|Narımbetov Jańabay]] ➕ *[[Zaytuna Nasrullaeva|Nasrullaeva Zaytuna]] *[[Turdımurat Nájimov|Nájimov Turdımurat]] ➕ *[[Saǵındıq Nietullaev|Niyetullaev Saǵındıq]] *[[Perdebay Nurjanov|Nurjanov Perdebay]] ➕ *[[Gúlnara Nurlepesova|Nurlepesova Gúlnara]] ➕ *[[Marat Nurmuxammedov|Nurmuxammedov Marat]] *[[Sadıq Nurımbetov|Nurımbetov Sadıq]] *[[Zulayxa Nurmetova|Nurmetova Zulayha]] ➕ *[[Uǵıljan Nurullaeva|Nurullaeva Uǵıljan]] *[[Muratbay Nızanov|Nızanov Muratbay]] *[[Quwanıshbay Orazımbetov|Orazımbetov Quwanıshbay]] *[[Húrliman Ótemuratova|Ótemuratova Húrliman]] ➕ *[[Altıngúl Óteniyazova|Óteniyazova Altıngúl]] *[[Jumaniyaz Óteniyazov|Óteniyazov Jumaniyaz]] ➕ *[[Ábdiraman Ótepov|Ótepov Ábdiraman]] *[[Ábilqasım Ótepbergenov|Ótepbergenov Ábilqasım]] ➕ *[[Esbergen Ótepbergenli|Ótepbergenli Esbergen]] ➕ *[[Ibrayım Ótewliev|Ótewliev Ibrayım]] *[[Ómirbay Ótewliev|Ótewliev Ómirbay]] ➕ *[[Shárigúl Payzullaeva|Payzullaeva Shárigúl]] ➕ *[[Uzaqbay Pirjanov|Pirjanov Uzaqbay]] *[[Ayımqul Pirnazarov|Pirnazarov Ayımqul]] *[[Seydabulla Pirjanov|Pirjanov Seydabulla]] ➕ *[[Keńesbay Raxmanov|Raxmanov Keńesbay]] *[[Gúlchexra Raximova|Raximova Gúlchexra]] *[[Keńesbay Reymov|Reymov Keńesbay]] ➕ *[[Tolıbay Qabulov|Qabulov Tolıbay]] *[[Tólepbergen Qayıpbergenov|Qayıpbergenov Tólepbergen]] *[[Bayniyaz Qayıpnazarov|Qayıpnazarov Bayniyaz]] ➕ *[[Mámbetalı Qayıpov|Qayıpov Mámbetalı]] ➕ *[[Ábdiqádir Qayıpov|Qayıpov Ábdiqádir]] ➕ *[[Tabısqan Qanaatov|Qanaatov Tabısqan]] ➕ *[[Marat Qarabaev|Qarabaev Marat]] ➕ *[[Dáwletiyar Qasımov|Qasımov Dáwletiyar]] ➕ *[[Máryam Qasımova|Qasımova Máryam]] ➕ *[[Baekesh Qálimbetov|Qálimbetov Báekesh]] ➕ *[[Ádilbay Qojıqbaev|Qojıqbaev Ádilbay]] ➕ *[[Abdulqasım Qudabaev|Qudabaev Abdulqasım]] ➕ *[[Yangibay Qoshqarov|Qoshaqarov Yangibay]] *[[Ismayıl Qurbanbaev|Qurbanbaev Ismayıl]] *[[Sársen Qurbaniyazov|Qurbaniyazov Sársen]] ➕ *[[Kárimbay Qurambaev|Qurambaev Kárimbay]] *[[Yuriy Leontichev|Leontichev Yuriy]] *[[Ismayıl Saǵitov|Saǵitov Ismayıl]] *[[Salıy Sadıqov|Sadıqov Salıy]] *[[Abdulla Sadıqov|Sadıqov Abdulla]] *[[Saparbay Saliev|Saliev Saparbay]] ➕ *[[Jańabay Saparov|Saparov Jańabay]] ➕ *[[Xalmurat Saparov|Saparov Xalmurat]] *[[Teńelbay Sársenbaev|Sársenbaev Teńelbay]] ➕ *[[Ótebay Sársenbaev|Sársenbaev Ótebay]] *[[Orazbay Sátbaev|Sátbaev Orazbay]] ➕ *[[Xojabek Seytov|Seytov Xojabek]] *[[Shawdırbay Seytov|Seytov Shawdırbay]] *[[Tájetdin Seytjanov|Seytjanov Tájetdin]] *[[Ábdirazaq Seytjanov|Seytjanov Ábdirazaq]] *[[Ayapbergen Seytekov|Seytekov Ayapbergen]] ➕ *[[Tájiaxmet Seytmamutov|Seytmamutov Tajiaxmet]] ➕ *[[Ǵalım Seytnazarov|Seytnazarov Ǵalım]] *[[Joldas Seytnazarov|Seytnazarov Joldas]] *[[Maten Seytniyazov|Seytniyazov Máten]] *[[Bazarbay Seytaev|Seytaev Bazarbay]] ➕ *[[Alpısbay Sultanov|Sultanov Alpısbay]] ➕ *[[Karamatdin Sultanov|Sultanov Káramatdin]] *[[Qalımbet Sultanov|Sultanov Qalımbet]] *[[Gúljáhán Zaytova|Zaytova Gúljáhán]] *[[Saǵın Ziyawov|Ziyawov Saǵın]] *[[Marat Tawmuratov|Tawmuratov Marat]] *[[Jumabay Tashenov|Tashenov Jumabay]] *[[Ájiniyaz Tájibaev|Tájibaev Ájiniyaz]] *[[Ádenbay Tájimuratov|Tájimuratov Ádenbay]] *[[Joldasbay Tájetdinov|Tájetdinov Joldasbay]] *[[Pirlepes Tilegenov|Tilegenov Pirlepes]] *[[Nábiyra Tóreshova|Tóreshova Nábiyra]] *[[Xojamurat Turımbetov|Turımbetov Xojamurat]] ➕ *[[Abadan Turdımuratova|Turdımuratova Abadan]] *[[Ábitay Turımbetov|Turımbetov Ábitay]] *[[Gúlayım Tursınova|Tursınova Gúlayım]] ➕ *[[Sharap Usnatdinov|Usnatdinov Sharap]] *[[Ǵayıp Yaqubov|Yaqubov Ǵayıp]] *[[Zuxra Yangibaeva|Yangibaeva Zuxra]] *[[Qurbanbiyke Yunusova|Yunusova Qurbanbiyke]] *[[Ibrayım Yusupov|Yusupov Ibrayım]] *[[Munavvara Yusupova|Yusupova Munavvara]] *[[Ámet Shamuratov|Shamuratov Ámet]] *[[Artıq Shamuratov|Shamuratov Artıq]] ➕ *[[Gúlistan Shamuratova|Shamuratova Gúlistan]] *[[Dáwletbiyke Sherniyazova|Sherniyazova Dáwletbiyke]] </div> </div></div> == ISLEP ATÍRMAN == 10.000 maqalaǵa da jettik. Endigi maqset — joybardaǵı bar maqalalardıń sapasın kóteriw boladı. Taǵı bir aktual másele Qaraqalpaqsha Wikipedianıń ishki qaǵıyda hám kórsetpelerin islep shıǵıw (islep atırman): * {{tl|Kórsetpeler}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Wikipedianıń qaǵıyda hám kórsetpeleri}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Ulıwma qaǵıydalar}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw. == Jaratqan maqalalarım: == === Tolıqtırıwım kerek bolǵan maqalalar === * [[2025-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi]] * [[Allayar Dosnazarovtıń xronologiyası]] * [[Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları]] * [[Qırǵızstan Qaharmanı]] * [[Ceza]] * [[Hababam sınıfı]] * [[Timur Kocaoğlu]] * [[Aziz Nesin]] * [[Baxtıyar Jumataev]] * [[Wikipedia:Qaraqalpaq tilinde kóp ushırasatuǵın qáteler]] * [[Abatbay Dáwletov]] * {{tl|Muzıkant infoqutısı}} * {{tl|Jınayatshı infoqutısı}} * {{tl|Qaraqalpaq ádebiyatı}} * {{tl|Balet infoqutısı}} * {{tl|Toń rayonınıń xalıq punktleri}} === Derek tabıwım kerek: === * [[Qaraqalpaqstannıń áhmiyetli jeti sayaxat ornı]] * [[Shımbay hawazı]] * [[Qaraqalpaqfilm]] * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (1982-1992)]] === Jazıwım kerek: === * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (2023)]] * [[Kirill jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Qaraqalpaq romanlarınıń dizimi]] * [[Z buwını]] * Notre Dame de Pariske baylanıslı temalar == Tolıqtırıwım kerek bolǵan ulıwma maqalalar == * [[Tólepbergen Qayıpbergenov]] — tańlamalı yamasa sapalı maqala qılıw * [[Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı]] * [[I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi]] == Jobalarım == {| class="wikitable" |- ! Qatar ! Atı ! Qosımsha |- | 1 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iyi '''qaraqalpaqsha povest-romanlar''' tuwralı maqalalar | |- | 2 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha kino-serialları''' tuwralı maqalalar | |- | 3 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq jazıwshı-shayırları''' tuwralı maqalalar | 65% islendi |- | 4 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tilshileri''' tuwralı maqalalar | 50% islendi |- | 5 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq ádebiyatshı, sınshıları''' tuwralı maqalalar | 5% islendi |- | 6 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tariyxshıları''' tuwralı maqalalar | |- | 7 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha gazeta-jurnallar''' tuwralı maqalalar | 3% islendi |- | 8 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye basqa '''qaraqalpaq ilimpazları''' tuwralı maqalalar | |- | 9 | Keminde úsh maqalaǵa status alıw | |- |} == Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası == {| class="wikitable" |- ! Sáne ! Maqalalar ! Betler ! Júklengen fayllar ! Jámi redaktorlawlar ! Ortasha redaktorlawlar ! Dizimnen ótken paydalanıwshı ! Barlıq betlerdegı sózler sanı ! Tereńlik |- | [[2-oktyabr|2.X.]][[2025]] 06:19 |10.574 |24.907 |82 |159.095 |6,39 |14.495 |3.211.677 |11,7 |- | [[1-noyabr|1.XI.]][[2025]] 20:46 |10.823 |28.148 |83 |176.473 |6,27 |14.667 |3.345.812 |16,07 |- | [[4-dekabr|4.XII.]][[2025]] 16:34 |10.895 |28.937 |85 |180.553 |6,24 |14.847 |3.427.303 |17,11 |- | [[31-dekabr|31.XII.]][[2025]] 21:53 |11.008 |29.754 |86 |185.893 |6,25 |14.966 |3.480.235 |18,12 |- | [[28-fevral|28.II.]][[2026]] 22:43 |11.401 |31.650 |87 |197.299 |6,23 |15.432 |3.816.788 |19,66 |- | [[31-mart|31.III.]][[2026]] 20:51 |11.769 |33.093 |88 |205.543 |6,21 |15.678 |3.921.583 |20,39 |- | [[1-may|1.V.]][[2026]] 8:17 |13.061 |37.182 |88 |227.288 |6,11 |15.835 |4.229.610 |20,85 |- | [[1-iyun|1.VI.]][[2026]] 7:15 |13.110 |37.586 |89 |229.886 |6,12 |15.988 |4.262.076 |21,32 |- | [[1-iyul|1.VII.]][[2026]] 19:02 |13.385 |38.571 |90 |234.566 |6,08 |16.140 |4.339.948 |21,53 |- | [[3-avgust|3.VIII.]][[2026]] 7:55 |15.463 |43.838 |90 |264.375 |6,05 |16.302 |4.648.030 |20,38 |} # 2025-jıl 3-martta jámi 20.000 bet — 2025-jıl 5-oktyabr jámi 25.000 bet (5.000 bet). # 2025-jıl 5-oktyabrda jámi 25.000 bet — 2026-jıl 4-yanvar jámi 30.000 bet (5.000 bet). # 2026-jıl 4-yanvarda jámi 30.000 bet — 2026-jıl 8-aprel jámi 35.000 bet (5.000 bet) <small>''(1 jıl 1 ayda +15.000 bet)''</small>. # 2026-jıl 8-aprel jámi 35.000 bet — 2026-jıl 5-iyul jámi 40.000 bet (5.000 bet). 01i5b1tuit3ggi96wu46d3eo3vwbo79 0 21909 265517 213322 2026-08-03T07:45:36Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265517 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Théâtre_D’opéra_Spatial.png|alt=Impressionistic image of figures in a futuristic opera scene|nobaý|Theatre D'opera Spatial, generativ jasalma intellekt járdeminde jaratılǵan súwret]] '''Generativ jasalma intellekt''' yamasa '''generativ JI''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Generative artificial intelligence; GenAI''; ''GAI''<ref>{{Web deregi | url = https://www.gov.ca.gov/wp-content/uploads/2023/09/AI-EO-No.12-_-GGN-Signed.pdf| bet = Executive Order N-12-23| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240221222035/https://www.gov.ca.gov/wp-content/uploads/2023/09/AI-EO-No.12-_-GGN-Signed.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 21-fevral | avtor = Newsom, Gavin| sáne = 2023-jıl 5-sentyabr | baspaxana = Executive Department, State of California| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-sentyabr }}</ref>) ‒ bul [[jasalma intellekt]]tiń [[tekst]], [[súwret]], video yamasa basqa túrdegi [[Cifrlı maǵlıwmatlar|maǵlıwmatlardı]] jaratıw ushın generativ modellerdi qollanatuǵın bir bólegi<ref>{{Web deregi | url = https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-generative-ai| bet = What is ChatGPT, DALL-E, and generative AI?| jumıs = McKinsey| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/generative-ai| bet = What is generative AI?| sáne = 2024-jıl 22-mart | jumıs = IBM}}</ref>. Bul modeller ózleriniń [[Mashinalıq oqıtıw|oqıtıw]] maǵlıwmatlarınıń tiykarǵı versiyaları menen strukturaların úyrenedi hám olardı jańa maǵlıwmatlar jaratıw ushın qollanadı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/generative-models| bet = Generative models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117151617/https://openai.com/research/generative-models| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Karpathy| at = Andrej| sáne = 2016-jıl 16-iyun | baspaxana = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>, bul kóbinese tábiyiy til buyrıqları túrinde keledi<ref name="nytimes">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| bet = Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| arxivsáne = 2023-jıl 9-dekabr | avtor = Griffith| at = Erin| sáne = 2023-jıl 27-yanvar | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>. [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformatorǵa]] tiykarlanǵan [[Tereń oqıtıw|tereń]] neyron tarmaqlarındaǵı, ásirese [[Úlken til modeli|úlken til modellerindegi (LLMs)]] jetilistiriwler 2020-jıllardıń basında generativ JI sistemalarınıń JI bumine imkaniyat jarattı. Olarǵa [[ChatGPT]], [[Microsoft Copilot|Copilot]], [[Gemini (chatbot)|Gemini]] hám LLaMA sıyaqlı [[chatbot]]lar; Stable Diffusion, Midjourney hám [[DALL-E]] sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıwshı jasalma intellekt súwret generaciya sistemaları; hám Sora sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıwshı JI generatorları kiredi<ref name="nytimes-gpt4">{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =2023-03-14|title=OpenAI Plans to Up the Ante in Tech's A.I. Race|url=https://www.nytimes.com/2023/03/14/technology/openai-gpt4-chatgpt.html|access-date=2023-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html| bet = A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-fevral | avtor = Roose| at = Kevin| sáne = 2022-jıl 21-oktyabr | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref><ref name=":4">{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =2024-02-15|title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos|url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html|access-date=2024-02-16}}</ref>. [[OpenAI]], [[Anthropic]], [[Microsoft]], [[Google]] hám Baidu sıyaqlı kompaniyalar, sonday-aq kóplegen kishi firmalar generativ JI modellerin islep shıqtı<ref name="nytimes">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| bet = Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| arxivsáne = 2023-jıl 9-dekabr | avtor = Griffith| at = Erin| sáne = 2023-jıl 27-yanvar | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGriffithMetz2023">Griffith, Erin; Metz, Cade (January 27, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html "Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding"]. ''[[The New York Times]]''. [https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html Archived] from the original on December 9, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref><ref name="economist1">{{Cite news|url=https://www.economist.com/business/2023/01/30/the-race-of-the-ai-labs-heats-up|title=The race of the AI labs heats up| sáne =2023-01-30|access-date=2023-03-14}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/ai-machine-learning/generative-ai-for-businesses-and-governments| bet = Google Cloud brings generative AI to developers, businesses, and governments| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160059/https://cloud.google.com/blog/products/ai-machine-learning/generative-ai-for-businesses-and-governments| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Yang| at = June| sáne = 2023-jıl 14-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Generativ JI baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵıw, densawlıqtı saqlaw, finans, oyın-zawıq, klientlerge xızmet kórsetiw<ref>{{Citation |last=Brynjolfsson |first=Erik |title=Generative AI at Work | sáne =April 2023 |url=https://www.nber.org/papers/w31161 |type=Working Paper |access-date=2024-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328004237/https://www.nber.org/papers/w31161 |url-status=live |series=Working Paper Series |doi=10.3386/w31161 |archive-date=March 28, 2024 |last2=Li |first2=Danielle |last3=Raymond |first3=Lindsey R.}}</ref>, satıw hám marketing<ref name="economist2">{{Web deregi | url = https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet| bet = Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | sáne = 2023-jıl 6-mart | baspaxana = [[The Economist]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>, kórkem óner, jazıw<ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8| bet = In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8| arxivsáne = 2024-jıl 3-aprel | avtor = Coyle| at = Jake| sáne = 2023-jıl 27-sentyabr | jumıs = AP News| baspaxana = Associated Press| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-yanvar }}</ref>, moda<ref name="mckinsey">{{Web deregi | url = https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion| bet = Generative AI: Unlocking the future of fashion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160809/https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Harreis| at = H.| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>, hám ónim dizaynı<ref>{{Cite news| sáne =2023-06-16|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|access-date=2023-06-20}}</ref> sıyaqlı kóplegen tarawlarda qollanıladı. Biraq, generativ JI-niń kiberjınayat, adamlardı aldaw yamasa manipulyaciya etiw ushın jalǵan xabarlar yamasa tereń ótirik videolardan paydalanıw, hám adam jumıs orınlarınıń ǵalabalıq almastırılıwı sıyaqlı potencial nadurıs qollanılıwı haqqında alańlawlar payda boldı<ref>{{Web deregi | url = https://techpolicy.press/transcript-senate-judiciary-subcommittee-hearing-on-oversight-of-ai/| bet = Transcript: Senate Judiciary Subcommittee Hearing on Oversight of AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160004/https://techpolicy.press/transcript-senate-judiciary-subcommittee-hearing-on-oversight-of-ai/| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Hendrix| at = Justin| sáne = 2023-jıl 16-may | jumıs = techpolicy.press| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-may }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Simon|first=Felix M.| sáne =2023-10-18|title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown|url=https://misinforeview.hks.harvard.edu/article/misinformation-reloaded-fears-about-the-impact-of-generative-ai-on-misinformation-are-overblown/|access-date=November 16, 2023}}</ref>. Sonday-aq, avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan kórkem óner shıǵarmalarına úyretilgen hám olarǵa elikleytuǵın generativ modeller dógereginde intellektual múlk nızamı boyınsha máseleler de bar<ref>{{Cite news|date=2023-08-01|title=New AI systems collide with copyright law|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=2024-09-28}}</ref>. == Tariyxı == === Erte tariyx === Payda bolǵannan baslap, taraw izertlewshileri adam aqılınıń tábiyatı hám adam sıyaqlı intellektke iye jasalma tirishiliklerdi jaratıwdıń aqıbetleri haqqında filosofiyalıq hám etikalıq dálillerdi keltirdi; bul máseleler burınnan ańız, kórkem ádebiyat hám filosofiya arqalı áyyemgi dáwirden berli izertlenip kelgen. Avtomatlastırılǵan kórkem óner túsinigi keminde áyyemgi grek civilizaciyasınıń avtomatlarına barıp taqaladı, onda Dedal hám Aleksandriyalı Geron sıyaqlı oylap tabıwshılar tekst jaza alatuǵın, ses shıǵara alatuǵın hám muzıka oynay alatuǵın mashinalardı jobalaǵanı haqqında maǵlıwmatlar bar<ref>{{Citation |last=Sharkey |first=Noel |title=A programmable robot from 60 AD |date=July 4, 2007 |url=https://www.newscientist.com/blog/technology/2007/07/programmable-robot-from-60ad.html |volume=2611 |access-date=October 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113090903/https://www.newscientist.com/blog/technology/2007/07/programmable-robot-from-60ad.html |url-status=live |publisher=New Scientist |archive-date=January 13, 2018}}</ref><ref>{{Citation |last=Brett |first=Gerard |title=The Automata in the Byzantine "Throne of Solomon" |date=July 1954 |work=Speculum |volume=29 |issue=3 |pages=477–487 |postscript=. |doi=10.2307/2846790 |issn=0038-7134 |jstor=2846790 |s2cid=163031682}}</ref>. Dóretiwshi avtomatizaciyanıń dástúri pútkil tariyx dawamında rawajlanıp kelgen, oǵan 1800-jıllardıń basında jaratılǵan Mayyarde avtomatı mısal bola aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fi.edu/en/history-resources/automaton| bet = Maillardet's Automaton| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230824140212/https://www.fi.edu/en/history-resources/automaton| arxivsáne = 2023-jıl 24-avgust | avtor = kelinich| sáne = 2014-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Franklin Institute| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-avgust }}</ref>. Markov shınjırları rus matematigi Andrey Markovtıń XX ásirdiń basındaǵı islep shıǵıwınan berli tábiyiy tillerdi modellestiriw ushın uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatır. Markov bul tema boyınsha birinshi maqalasın 1906-jılı járiyaladı hám Markov shınjırların qollanıp "Evgeniy Onegin" romanındaǵı dawıslı hám dawıssız seslerdiń izbe-izligin analizledi. Markov shınjırı tekst korpusında úyrenilgennen keyin, onı itimallıq tiykarında tekst generatorı sıpatında paydalanıw múmkin. === Akademiyalıq jasalma intellekt === Jasalma intellekttiń akademiyalıq tarawı 1956-jılı Dartmut kolledjinde ótkerilgen izertlew seminarında qurıldı hám sonnan berli on jıllıqlar dawamında bir neshe márte rawajlanıw hám optimizm tolqınların basınan ótkerdi. Jasalma Intellekt izertlewleri 1950-jıllardan "Esaplaw mashinaları hám intellekt" (1950) hám 1956-jılǵı Dartmuttaǵı Jasalma intellekt boyınsha jazǵı izertlew joybarı sıyaqlı jumıslar menen baslandı. 1950-jıllardan baslap, súwretshiler hám izertlewshiler kórkem óner shıǵarmaların jaratıw ushın jasalma intellektti paydalanıp keldi. 1970-jıllardıń basına kelip, Garold Koen ózi dóretken AARON kompyuter baǵdarlaması arqalı jaratılǵan generativ jasalma intellekt shıǵarmaların jaratıp hám kórgizbege qoyıp atırǵan edi. "Generativ jasalma intellekt proektlestiriw" yamasa "generativlik proektlestiriw" terminleri 1980-1990-jıllarda jasalma intellekt proektlestiriw sistemalarına, ásirese belgilengen maqsetke jetiw ushın háreketler izbe-izligin payda etiwde qollanılatuǵın kompyuter járdeminde processti proektlestiriwǵa qatnaslı qollanılǵan<ref name="alting">{{Cite journal|year=1989|title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey|pages=553–585}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1998|title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft|pages=50–55}}</ref>. Generativlik jasalma intellekt proektlestiriw sistemaları keńislik halatın izlew hám sheklewlerdi qanaatlandırıw sıyaqlı simvollıq jasalma intellekt usılların qollanǵan hám 1990-jıllardıń basına kelip "salıstırmalı túrde jetilisken" texnologiyaǵa aylanǵan edi. Olar áskeriy maqsetlerde krizis háreket jobaların<ref name="alting" /> óndiris ushın process jobaların hám prototip avtonom kosmos apparatlarındaǵı sıyaqlı sheshim qabıl etiw jobaların payda etiwde qollanılǵan.<ref>{{Cite book|title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype|publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1|year=1998|pages=29–45}}</ref>, === Generativ neyron tarmaqlar (2014-2019) === [[Fayl:Discriminative_vs_Generative_Neural_Networks.png|nobaý|Joqarıda: Súwret klassifikatorı, diskriminativlik maqset penen úyretilgen neyron tarmaǵınıń mısalı. Tómende: Tekstti súwretke aylandırıwshı model, generativlik maqset penen úyretilgen tarmaqtıń mısalı.]] Payda bolǵannan baslap, [[mashinalıq oqıtıw]] tarawı maǵlıwmatlardı modellestiriw hám boljaw ushın diskriminativlik modeller menen birge generativlik modellerdi de qollanıp kelgen. 2000-jıllardıń aqırınan baslap, [[tereń oqıtıw]]dıń payda bolıwı súwret klassifikaciyası, sóylewdi tanıw, [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyǵıy tildi qayta islew]] hám basqa da wazıypalarda progress hám izertlewlerdi alǵa ilgerletti. Bul dáwirdegi neyron tarmaqlar, ádette, generativlik modellestiriwdiń qıyınlıǵına baylanıslı diskriminativlik modeller sıpatında úyretilgen<ref>{{Cite book|title=Machine learning: discriminative and generative|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012}}</ref>. 2014-jılı variaciyalıq avtoenkoder hám generativlik qarama-qarsı tarmaq sıyaqlı jetiskenlikler súwretler sıyaqlı quramalı maǵlıwmatlar ushın diskriminativlik emes, al generativlik modellerdi úyreniwge qábiletli birinshi ámeliy tereń neyron tarmaqların payda etti. Bul tereń generativ modeller súwretler ushın tek klass belgilerin emes, al tolıq súwretlerdi de shıǵarǵan birinshi modeller boldı. 2017-jılı [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformer]] tarmaǵı eski Uzaq-Qısqa Múddetli Estelik (Long-Short Term Memory) modellerine salıstırǵanda generativlik modellerde alǵa ilgerilewlerge múmkinshilik berdi, bul 2018-jılı [[GPT-1]] dep atalǵan birinshi [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldın-ala úyretilgen transformerdiń (GPT)]] payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/openai/finetune-transformer-lm| bet = finetune-transformer-lm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230519062127/https://github.com/openai/finetune-transformer-lm| arxivsáne = 2023-jıl 19-may | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-may }}</ref>. Bunnan soń 2019-jılı [[GPT-2]] payda boldı, ol Tiykar modeli sıpatında kóp hár qıylı wazıypalarǵa baqlawsız ulıwmalastırıw qábiletin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Language models are unsupervised multitask learners| avtor = Radford| at = Alec| jıl = 2019| jumıs = OpenAI Blog}}</ref>. Bul dáwirde engizilgen jańa generativ modeller úlken neyron tarmaqların diskriminativlik modellerge tán bolǵan baqlaw astında oqıtıw ornına baqlawsız oqıtıw yamasa yarım-baqlawlı oqıtıw arqalı úyretiwge múmkinshilik berdi. Baqlawsız oqıtıw adamlardıń maǵlıwmatlardı qoldan belgilew zárúrligin saplastırdı, bul úlkenirek tarmaqlardı úyretiwge múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/index/language-unsupervised/| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-oktyabr }}</ref>. === Generativ jasalma intellekttiń rawajlanıwı (2020-jıldan baslap) === [[Fayl:Timeline-of-AI-generated-faces.png|nobaý|Jasalma intellekt penen jaratılǵan súwretler anaǵurlım rawajlandı.]] 2020-jıldıń mart ayında, belgisiz MIT izertlewshisi tárepinen dóretilgen 15.ai, minimal úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp isenimli personaj dawısların generaciyalay alatuǵın biypul veb-qosımsha bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| bet = Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning| avtor = Chandraseta| at = Rionaldi| sáne = 2021-jıl 21-yanvar | jumıs = Towards Data Science| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr }}</ref>. Bul platforma memler hám kontent jaratıwda Jasalma Intellekt dawıstı klonlawdı (audio dipfeyklerdi) keń jámiyetshilikke tanıstırǵan birinshi xızmet sıpatında tán alınıp, keyingi dawıslı Jasalma Intellekt texnologiyasınıń rawajlanıwına tásir etti<ref>{{Web deregi | url = https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| bet = 15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| arxivsáne = 2024-jıl 28-dekabr | avtor = Temitope| at = Yusuf| sáne = 2024-jıl 10-dekabr | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/| bet = Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/| arxivsáne = 2024-jıl 26-dekabr | avtor = Anirudh VK| sáne = 2023-jıl 18-mart | jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr | citata = "While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"}}</ref>. 2021-jılı [[DALL-E]] [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformerge]] tiykarlanǵan piksel generativ modeliniń payda bolıwı Jasalma Intellekt penen jaratılǵan súwretlerdiń rawajlanıwında jańa basqısh boldı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/| bet = OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to| avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2021-jıl 5-yanvar | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Bunnan keyin 2022-jılı Midjourney hám Stable Diffusion sistemalarınıń shıǵarılıwı tábiyiy til komandaları arqalı joqarı sapalı jasalma intellekt ónerin dóretiwge keń jámiyetshiliktiń múmkinshiligin arttırdı<ref>{{Web deregi | url = https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release| bet = Stable Diffusion Public Release| til = en-GB| jumıs = Stability AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Bul sistemalar tekst táriyiplemeleri tiykarında fotorealistik súwretlerdi, kórkem óner shıǵarmaların hám dizaynlardı generaciyalawda burın bolmaǵan múmkinshiliklerdi kórsetti, bul súwretshiler, dizaynerler hám ulıwma xalıq arasında keń qollanılıwǵa alıp keldi. 2022-jıldıń aqırında [[ChatGPT]]-diń jámiyetshilikke shıǵarılıwı ulıwma maqsetli tekstke tiykarlanǵan wazıypalar ushın generativ jasalma intellekttiń qoljetimliligi hám qollanılıwın túp-tiykarınan ózgertti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| bet = What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?| avtor = Lock| at = Samantha| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-GB| jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Sistemanıń [[Chatbot|tábiyiy sáwbetlesiw]], dóretiwshilik mazmun jaratıw, kodlawǵa járdem beriw hám hár qıylı analitikalıq wazıypalardı orınlaw qábileti dúnya júzilik dıqqattı tarttı hám jasalma intellekttiń jumıs, bilimlendiriw hám dóretiwshilikke bolǵan potencial tásiri haqqında keń talqılawlardı payda etti<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/| bet = How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool"| avtor = Huang| at = Haomiao| sáne = 2023-jıl 23-avgust | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-sentyabr }}</ref>. 2023-jıldıń mart ayında [[GPT-4]]-tiń shıǵarılıwı generativ jasalma intellekt múmkinshiliklerinde jáne bir alǵa ilgerlew boldı. Microsoft Research komandası dawlı pikir bildirip, onı "ulıwma jasalma intellekt (AGI) sistemasınıń dáslepki (biraq ele tolıq emes) versiyası sıpatında qarawǵa boladı" dep ayttı. Biraq, bul bahalaw basqa ilimpazlar tárepinen qarsılıqqa ushıradı, olar 2023-jılǵa kelip generativ jasalma intellekt "ele 'ulıwma adam intellekti' kórsetkishine jetiwden ádewir uzaq" ekenin tastıyıqladı<ref name="Schlagwein-2023">{{Cite journal|title=ChatGPT et al: The Ethics of Using (Generative) Artificial Intelligence in Research and Science|first=Daniel|last=Schlagwein| sáne =September 13, 2023}}</ref>. 2023-jıldıń keyinirek waqtında [[Meta Platforms|Meta]] kompaniyası tekst, súwretler, video, jıllılıq maǵlıwmatları, 3D maǵlıwmatlar, audio hám háreket sıyaqlı bir neshe modallıqlardı birgelikte qollanatuǵın ImageBind atlı jasalma intellekt modelin shıǵardı, bul bolsa kóbirek immersiv generativlik jasalma intellekt qollanılıwları ushın jol ashtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/5/9/23716558/meta-imagebind-open-source-multisensory-modal-ai-model-research| bet = Meta open-sources multisensory AI model that combines six types of data| sáne = 2023-jıl 9-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart }}</ref>. 2023-jıldıń dekabr ayında [[Google]] kompaniyası Gemini atlı kóp modallı jasalma intellekt modelin járiyaladı, ol tórt versiyada jetkerildi: Ultra, Pro, Flash hám Nano<ref name="AnnounceWSJ">{{Cite news|last=Kruppa|first=Miles| sáne =December 6, 2023|title=Google Announces AI System Gemini After Turmoil at Rival OpenAI|url=https://www.wsj.com/tech/ai/google-announces-ai-system-gemini-after-turmoil-at-rival-openai-10835335|access-date=December 6, 2023}}</ref>. Kompaniya Gemini Pro-nı óziniń [[Gemini (chatbot)|Bard chatbotına]] integraciyaladı hám úlkenirek Gemini Ultra modeli menen isleytuǵın "Bard Advanced" joybarın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/12/google-launches-gemini-a-powerful-ai-model-it-says-can-surpass-gpt-4/| bet = Google launches Gemini—a powerful AI model it says can surpass GPT-4| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 6-dekabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. 2024-jıldıń fevral ayında Google Bard hám Duet AI-dı Gemini brendi tiykarında birlestirdi, [[Android]] platformasında mobil qosımshanı iske qostı hám xızmetti [[iOS]] platformasındaǵı Google qosımshasına integraciyaladı<ref>{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =February 8, 2024|title=Google Releases Gemini, an A.I.-Driven Chatbot and Voice Assistant|url=https://www.nytimes.com/2024/02/08/technology/google-gemini-ai-app.html|access-date=February 8, 2024}}</ref>. 2024-jıldıń mart ayında [[Anthropic]] kompaniyası [[Claude (til modeli)|Claude]] 3 Haiku, Sonnet hám Opus sıyaqlı úlken til modellerin óz ishine alǵan Claude 3 shańaraǵın shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.anthropic.com/news/claude-3-family| bet = Introducing the next generation of Claude| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-mart }}</ref>. Bul modeller hár túrli kórsetkishler boyınsha múmkinshiliklerdiń ádewir jaqsılanǵanın kórsetti, ásirese Claude 3 Opus OpenAI hám Google kompaniyalarınıń aldıńǵı qatarlı modellerinen ozıp ketti<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/anthropic-unveils-claude-3-claims-new-standard-for-intelligence/| bet = Anthropic unveils Claude 3, surpassing GPT-4 and Gemini Ultra in benchmark tests| avtor = Nuñez| at = Michael| sáne = 2024-jıl 4-mart | jumıs = Venture Beat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel }}</ref>. 2024-jıldıń iyun ayında Anthropic kompaniyası Claude 3.5 Sonnet-ti shıǵardı, ol úlkenirek Claude 3 Opus-qa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjelerdi kórsetti, ásirese kodlaw, kóp basqıshlı jumıs processleri hám súwret analizi sıyaqlı tarawlarda<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/6/20/24181961/anthropic-claude-35-sonnet-model-ai-launch| bet = Anthropic has a fast new AI model — and a clever new way to interact with chatbots| avtor = Pierce| at = David| sáne = 2024-jıl 20-iyun | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-iyun }}</ref>. [[Fayl:Private_investment_in_generative_AI_-_2024_AI_index.jpg|nobaý|Jasalma intellektke (qızǵısh) hám generativ jasalma intellektke (jasıl) jeke investiciyalar.]] SAS hám Coleman Parkes Research tárepinen ótkerilgen sorawnamaǵa muwapıq, [[Qıtay]] generativ jasalma intellektti qabıl etiwde global jetekshige aylandı. Qıtaylı respondentlerdiń 83% bul texnologiyanı paydalanıp atır, bul kórsetkish global ortasha kórsetkish bolǵan 54% hám AQSHtıń 65% kórsetkishinen ádewir joqarı. Bul liderlik Qıtaydıń usı tarawdaǵı intellektual múlk rawajlanıwında da kórinedi. [[Birlesken Milletler Shólkemi|BMSHnıń]] esabatına muwapıq, 2014-jıldan 2023-jılǵa shekem Qıtay subektleri 38,000 nan aslam generativ jasalma intellekt patentin rásmiylestirgen, bul patent ótinish beriw boyınsha [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtan]] ádewir aldıǵa shıǵıp ketken<ref>{{Cite news|last=Baptista|first=Eduardo| sáne =9 July 2024|title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/|access-date=14 July 2024|work=Reuters}}</ref>. == Modallıqlar == Generativ jasalma intellekt sisteması baqlawsız mashina oqıwın qollanıw arqalı qurıladı (mısalı, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar (GANs), variaciyalıq avtokodirovshikler (VAEs), [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformerler]] yamasa maǵlıwmatlar toplamında úyretilgen óz-ózin baqlawshı mashina oqıwı sıyaqlı neyron tarmaq arxitekturaların qollanıw). Generativ jasalma intellekt sistemasınıń múmkinshilikleri qollanılǵan [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar toplamınıń]] modallıǵı yamasa túrine baylanıslı. Generativ jasalma intellekt bir modallı yamasa kóp modallı bolıwı múmkin; bir modallı sistemalar tek bir túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl etedi, al kóp modallı sistemalar birden kóp túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl ete aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2023/03/21/a-history-of-generative-ai-from-gan-to-gpt-4/| bet = A History of Generative AI: From GAN to GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230610182158/https://www.marktechpost.com/2023/03/21/a-history-of-generative-ai-from-gan-to-gpt-4/| arxivsáne = 2023-jıl 10-iyun | sáne = 2023-jıl 21-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel }}</ref>. Mısalı, [[OpenAI]] kompaniyasınıń [[GPT-4]] modeliniń bir versiyası hám tekst, hám súwret kiris maǵlıwmatların qabıl etedi<ref>{{Cite news|title=Explainer: What is Generative AI, the technology behind OpenAI's ChatGPT?|url=https://www.reuters.com/technology/what-is-generative-ai-technology-behind-openais-chatgpt-2023-03-17/| sáne =March 17, 2023|access-date=March 17, 2023}}</ref>. === Tekst === Sózler yamasa sóz tokenlerinde úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına [[GPT-3]], [[GPT-4]], [[GPT-4o]], LaMDA, LLaMA, BLOOM, [[Gemini (chatbot)|Gemini]] hám basqalar kiredi ([[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] dizimin qarań). Olar [[tábiyiy tildi qayta islew]], mashina awdarması hám tábiyiy tildi payda etiw uqıplılıǵına iye hám basqa wazıypalar ushın tiykar modeli sıpatında qollanılıwı múmkin. Maǵlıwmatlar toplamlarına BookCorpus, [[Wikipedia]] hám basqalar kiredi (tekst korpuslarınıń dizimin qarań). === Kod === Tábiyiy til tekstinen tısqarı, [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] [[programmalastırıw tili]] tekstinde de úyretiliwi múmkin, bul olarǵa jańa [[Kompyuter programması|kompyuter baǵdarlamaları]] ushın [[derek kodı]]n payda etiwge múmkinshilik beredi. Oǵan mısallar OpenAI Codex hám [[Visual Studio Code|VS Code]] tarmaǵı Cursor kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://a16z.com/announcement/investing-in-cursor/| bet = Investing in Cursor| jumıs = [[Andreesen Horowitz]]}}</ref>. === Súwretler === [[Fayl:Astronaut_Riding_a_Horse_(SD3.5).webp|nobaý|Stable Diffusion, attı minip kiyatırǵan kosmonavttıń fotosúwretin payda etiw]] Joqarı sapalı kórkem óner dóretiw — generativ jasalma intellekttiń áhmiyetli qollanılıwı bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Epstein|first1=Ziv|last2=Hertzmann|first2=Aaron|last3=Akten|first3=Memo|last4=Farid|first4=Hany|last5=Fjeld|first5=Jessica|last6=Frank|first6=Morgan R.|last7=Groh|first7=Matthew|last8=Herman|first8=Laura|last9=Leach|first9=Neil|title=Art and the science of generative AI|journal=[[Science (journal)|Science]]| sáne =2023|volume=380|issue=6650|pages=1110–1111|doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193|bibcode=2023Sci...380.1110E}}</ref>. Tekst jazıwları menen súwretler toplamlarında úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına Imagen, [[DALL-E]], Midjourney, Adobe Firefly, FLUX.1, Stable Diffusion hám basqalar kiredi (Jasalma intellekt óneri, Generativlik óner hám Sintetikalıq medianı qarań). Olar kóbinese tekstti súwretke aylandırıw hám neyronlıq stil kóshiriw ushın qollanıladı. Maǵlıwmatlar toplamlarına LAION-5B hám basqalar kiredi (Kompyuter kóriwi hám súwret qayta islewdegi maǵlıwmatlar toplamlarınıń dizimin qarań). === Audio === Generativlik jasalma intellekt tábiyiy esitiletuǵın sóylew sintezi hám tekstti sóylewge aylandırıw imkaniyatların jaratıw ushın audio kliplerde keńnen úyretiliwi múmkin. Bul tarawdaǵı dáslepki novatorlardıń biri 2020-jıldıń mart ayında iske qosılǵan 15.ai boldı, ol tek 15 sekundlıq úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp personaj dawısların kóshirip alıw qábiletin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| bet = Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | avtor = Chandraseta| at = Rionaldi| sáne = 2021-jıl 21-yanvar | jumıs = Towards Data Science| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr }}</ref>. Veb-sayt hár qıylı qıyalıy personajlar ushın emocional jaqtan ekspressiv sóylewdi payda etiw qábileti arqasında keń itibarǵa iye boldı, biraq keyinirek 2022-jılı avtorlıq huqıq máseleleri sebepli onlayn rejimnen shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| bet = 15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| arxivsáne = 2024-jıl 28-dekabr | avtor = Temitope| at = Yusuf| sáne = 2024-jıl 10-dekabr | jumıs = [[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-dekabr | citata = }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/| bet = ゲームキャラ音声読み上げソフト「15.ai」公開中。『Undertale』や『Portal』のキャラに好きなセリフを言ってもらえる| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210119103031/https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/| arxivsáne = 2021-jıl 19-yanvar | avtor = Kurosawa| at = Yuki| sáne = 2021-jıl 19-yanvar | til = ja| jumıs = [[:ja:AUTOMATON|AUTOMATON]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr | citata = 英語版ボイスのみなので注意。;もうひとつ15.aiの大きな特徴として挙げられるのが、豊かな感情表現だ。}}</ref>. Keyin kommerciyalıq alternativalar payda boldı, sonıń ishinde ElevenLabs kompaniyasınıń kontekstke baǵdarlanǵan sintez quralları hám [[Meta Platforms|Meta Platform]] kompaniyasınıń Voicebox quralı bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/07/ai-voice-assistants-name-pronunciation/674731/| bet = A Voicebot Just Left Me Speechless| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208011846/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/07/ai-voice-assistants-name-pronunciation/674731/| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | avtor = Desai| at = Saahil| sáne = 2023-jıl 17-iyul | til = en| jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>. MusicLM hám MusicGen<ref>{{Web deregi | url = https://www.musicbusinessworldwide.com/meet-audiocraft-metas-new-generative-ai-tool-for-audio-and-music/| bet = Meta in June said that it used 20,000 hours of licensed music to train MusicGen, which included 10,000 "high-quality" licensed music tracks. At the time, Meta's researchers outlined in a paper the ethical challenges that they encountered around the development of generative AI models like MusicGen.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815224702/https://www.musicbusinessworldwide.com/meet-audiocraft-metas-new-generative-ai-tool-for-audio-and-music/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Dalugdug| at = Mandy| sáne = 2023-jıl 3-avgust | qaralǵan sáne = }}</ref> sıyaqlı generativ jasalma intellekt sistemaları jazıp alınǵan muzıkanıń audio tolqınları menen birge tekst annotaciyalarında da úyretiliwi múmkin, buzılǵan gitara riffi menen qosıp atırılǵan tınıshlandırıwshı skripka melodiyası sıyaqlı tekst sıpatlamaları tiykarında jańa muzıkalıq úlgilerdi payda etiw ushın. ==== Muzıka ==== Qosıqlardıń audio dipfeykleri dóretilgen, mısalı, Savages atlı qosıq, onda jasalma intellekt reper Jay-Z-dıń dawısın eliklew ushın qollanılǵan. Muzıka artistleriniń asbaplıq orınlawları hám qosıq sózleri avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan, biraq olardıń dawısları ele regenerativlik jasalma intellektten qorǵalmaǵan, bul artistler audio dipfeyklerden royalti alıwı kerek pe degen tartıstı keltirip shıǵarmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.delawareonline.com/story/entertainment/2023/04/21/jay-zs-delaware-producer-young-guru-artificial-voice-generators-rights/70107389007/| bet = Jay-Z's Delaware producer sparks debate over AI rights| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240227040558/https://www.delawareonline.com/story/entertainment/2023/04/21/jay-zs-delaware-producer-young-guru-artificial-voice-generators-rights/70107389007/| arxivsáne = 2024-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. Tekst sóz dizbegi, janr opciyaları hám qaytalanatuǵın takt hám riffler kitapxanaları járdeminde payda etiliwi múmkin bolǵan kóplegen jasalma intellekt muzıka generatorları jaratılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.unite.ai/best-ai-music-generators/| bet = 10 "Best" AI Music Generators (April 2024) — Unite.AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240129050505/https://www.unite.ai/best-ai-music-generators/| arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. === Video === [[Fayl:Borneo_wildlife_on_the_Kinabatangan_River.webm|nobaý|Sora tárepinen "Borneo haywanat dúnyası Kinabatangan dáryasında" degen tapsırma menen payda etilgen video]] Annotaciyalanǵan videolarda úyretilgen generativ jasalma intellekt waqıt boyınsha úylesimli, detalı menen hám fotorealistik video kliplerin payda ete aladı. Mısallar qatarına [[OpenAI]] kompaniyasınıń Sora, Runway kompaniyasınıń Gen-1 hám Gen-2<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html| bet = Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230405024626/https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html| arxivsáne = 2023-jıl 5-aprel | avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2023-jıl 4-aprel | til = en| jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-aprel }}</ref>, hám [[Meta Platforms]] kompaniyasınıń Make-A-Video sistemaları kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/social-media/facebook-parent-metas-ai-tool-can-create-artsy-videos-from-text/| bet = Facebook Parent Meta's AI Tool Can Create Artsy Videos From Text| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230405024626/https://www.cnet.com/news/social-media/facebook-parent-metas-ai-tool-can-create-artsy-videos-from-text/| arxivsáne = 2023-jıl 5-aprel | avtor = Wong| at = Queenie| sáne = 2022-jıl 29-sentyabr | baspaxana = cnet.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-aprel }}</ref>. === Háreketler === Generativ jasalma intellekt jáne de [[Robototexnika|robotlıq]] sistemanıń háreketlerinde úyretilip, háreket jobalaw yamasa navigaciya ushın jańa traektoriyalardı payda ete aladı. Mısalı, Google Research kompaniyasınıń UniPi sisteması "kók tabaqtı kóter" yamasa "sarı gubka menen tárelkanı súrt" sıyaqlı tapsırmalardı qollanıp, robot qolınıń háreketlerin basqaradı<ref>{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2023/04/unipi-learning-universal-policies-via.html| bet = UniPi: Learning universal policies via text-guided video generation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230524170321/https://ai.googleblog.com/2023/04/unipi-learning-universal-policies-via.html| arxivsáne = 2023-jıl 24-may | avtor = Yang| at = Sherry| sáne = 2023-jıl 12-aprel | jumıs = Google Research, Brain Team| baspaxana = Google AI Blog| qaralǵan sáne = }}</ref>. Google kompaniyasınıń RT-2 sıyaqlı kóp modallı "kóriw-til-háreket" modelleri paydalanıwshı tapsırmaları hám vizuallıq kirgiziwlerge juwap retinde ápiwayı pikirley aladı, mısalı, oyınshıq haywanlar hám basqa zatlar menen tolı stoldan "joq bolıp ketken haywandı kóter" degen tapsırma berilgende oyınshıq dinozavrdı kóteriw. === 3D modellestiriw === Jasalma intellektke tiykarlanǵan kompyuter járdeminde proektlestiriw (CAD) tekstti 3D-ge, súwretti 3D-ge hám videonı 3D-ge aylandırıw arqalı 3D modellestiriwdi avtomatlastıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.eweek.com/artificial-intelligence/best-ai-3d-generators/| bet = 10 Best Artificial Intelligence (AI) 3D Generators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240507094343/https://www.eweek.com/artificial-intelligence/best-ai-3d-generators/| arxivsáne = 2024-jıl 7-may | avtor = Abdullahi| at = Aminu| sáne = 2023-jıl 17-noyabr | jumıs = eWEEK| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. Sonday-aq, AI-ge tiykarlanǵan CAD kitapxanaları sxemalar hám diagrammalardıń baylanısqan ashıq maǵlıwmatların paydalanıp rawajlandırılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://insights.globalspec.com/article/21167/slash-cad-model-build-times-with-new-ai-driven-part-creation-methodology| bet = Slash CAD model build times with new AI-driven part creation methodology &#124; GlobalSpec| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240123101344/https://insights.globalspec.com/article/21167/slash-cad-model-build-times-with-new-ai-driven-part-creation-methodology| arxivsáne = 2024-jıl 23-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. AI CAD járdemshileri jumıs processin jedellestiriwge járdem beriwshi qural sıpatında qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.scan2cad.com/blog/cad/ai-cad/| bet = The Role of Artificial Intelligence (AI) in the CAD Industry| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240209122639/https://www.scan2cad.com/blog/cad/ai-cad/| arxivsáne = 2024-jıl 9-fevral | sáne = 2023-jıl 22-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. == Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat == [[Fayl:GenAI_Agent.png|oñğa|nobaý|Generativ JI agentiniń arxitekturası]] Generativ JI modelleri [[ChatGPT]] sıyaqlı [[chatbot]] ónimlerin, GitHub Copilot sıyaqlı programmalastırıw quralların<ref>{{Web deregi | url = https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design| bet = GitHub has a vision to make code more secure by design| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Sabin| at = Sam| sáne = 2023-jıl 30-iyun | jumıs = Axios Codebook| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref>, Midjourney sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıw ónimlerin hám Runway Gen-2 sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıw ónimlerin isletiw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access| bet = Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access| arxivsáne = 2023-jıl 27-sentyabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 20-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it’ll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in ‘the coming weeks.’}}</ref>. Generativ JI funkciyaları Microsoft Office (Microsoft Copilot)<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html| bet = Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2023-jıl 16-mart | baspaxana = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel.}}</ref>, [[Google Photos]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life| bet = The app's Memories feature just got a big upgrade| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Wilson| at = Mark| sáne = 2023-jıl 15-avgust | jumıs = TechRadar| qaralǵan sáne = | citata = The Google Photos app is getting a redesigned, AI-powered Memories feature...you'll be able to use generative AI to come up with some suggested names like "a desert adventure".}}</ref>, hám [[Adobe|Adobe Suite]] (Adobe Firefly) sıyaqlı bar bolǵan kommerciyalıq ónimlerge birlestirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html| bet = Adobe Adds Generative AI To Photoshop| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Sullivan| at = Laurie| sáne = 2023-jıl 23-may | jumıs = MediaPost| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design.}}</ref>. Kóplegen generativ JI modelleri, sonıń ishinde Stable Diffusion hám LLaMA til modeli sıyaqlılar, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı baǵdarlama]] sıpatında da jetkilikli<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/| bet = LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/| arxivsáne = 2023-jıl 3-noyabr | avtor = Michael Nuñez| sáne = 2023-jıl 19-iyul | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = If you want to run LLaMA 2 on your own machine or modify the code, you can download it directly from Hugging Face, a leading platform for sharing AI models.}}</ref> Bir neshe milliard parametrge iye bolǵan kishkene generativ JI modelleri smartfonlarda, ornatılǵan qurılmalarda hám [[jeke kompyuter]]lerde isledi. Mısalı, LLaMA-7B (7 milliard parametrli versiyası) Raspberry Pi 4-te isledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi| bet = How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Pounder| at = Les| sáne = 2023-jıl 25-mart | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA.}}</ref> hám Stable Diffusion-nıń bir versiyası iPhone 11-de isledi<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/| bet = "Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Kemper| at = Jonathan| sáne = 2022-jıl 10-noyabr | jumıs = The Decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Draw Things is an app that brings Stable Diffusion to the iPhone. The AI images are generated locally, so you don't need an Internet connection.}}</ref>. On milliardlaǵan parametrlerge iye úlkenirek modeller noutbuk yamasa stol kompyuterlerinde isledi. Qolaylı tezlikke erisiw ushın, bul kólemdegi modeller NVIDIA hám [[Advanced Micro Devices|AMD]] tárepinen islep shıǵarılǵan GPU chipleri yamasa Apple silicon ónimlerine kiritilgen Neural Engine sıyaqlı tezletkishlerdi talap etiwi múmkin. Mısalı, LLaMA-nıń 65 milliard parametrli versiyası stol kompyuterinde islewge konfiguraciya qılınıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/| bet = Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Witt| at = Allan| sáne = 2023-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = To run LLaMA model at home, you will need a computer build with a powerful GPU that can handle the large amount of data and computation required for inferencing.}}</ref>. Generativ JI-di jergilikli túrde isletiwdiń artıqmashlıqlarına jeke maǵlıwmatlar hám intellektual múlk qorǵawı, tezlik sheklewi kiredi. Ásirese, r/LocalLLaMA subredditi qısıw sıyaqlı usıllar arqalı tutınıwshılarǵa arnalǵan oyın grafikalıq kartaların<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private| bet = Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private| arxivsáne = 2024-jıl 7-yanvar | avtor = Westover| at = Brian| sáne = 2023-jıl 28-sentyabr | baspaxana = [[Ziff Davis]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-yanvar }}</ref> paydalanıwǵa itibar beredi. GPT-4 yamasa [[PaLM]] sıyaqlı júzlegen milliard parametrlerge iye til modelleri ádette GPU massivleri (mısalı, NVIDIA-nıń H100) yamasa AI tezletkish chipleri (mısalı, Google-dıń TPU) menen támiyinlengen data oray kompyuterlerinde isledi. Bul júdá úlken modeller ádette Internet arqalı bult xızmetleri sıpatında qollanıladı. 2022-jılı AQSHtıń Qıtayǵa qarsı Joqarı Esaplaw hám Yarım ótkizgishler boyınsha Jańa Eksport Baqlawları generativ JI ushın qollanılatuǵın GPU hám AI tezletkish chipleriniń Qıtayǵa eksportına sheklewler qoydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/| bet = U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Nellis| at = Stephen| sáne = 2022-jıl 1-sentyabr | jumıs = Reuters| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref>. NVIDIA A800<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed| bet = Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed| arxivsáne = 2024-jıl 7-may | avtor = Shilov| at = Anton| sáne = 2023-jıl 7-may | baspaxana = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = the A800 operates at 70% of the speed of A100 GPUs while complying with strict U.S. export standards that limit how much processing power Nvidia can sell.}}</ref> hám Biren Technology BR104<ref>{{Web deregi | url = https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to| bet = How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Patel| at = Dylan| sáne = 2022-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref> sıyaqlı chipler sankciyalar talaplarına juwap beriw ushın islep shıǵarıldı. Bazarda generativ jasalma intellekt (mısalı, GPTZero) tárepinen dóretilgen tekstti, sonıń menen birge onnan kelip shıqqan súwretlerdi, audio yamasa videonı tanıw múmkinshiligine iye biypul baǵdarlamalıq támiynat bar<ref>{{Web deregi | url = https://www-wired-it.translate.goog/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp| bet = 5 free software to recognise fake AI-generated images| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231029181337/https://www-wired-it.translate.goog/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp| arxivsáne = 2023-jıl 29-oktyabr | sáne = 2023-jıl 28-oktyabr | til = it| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Generativ JI mazmunın anıqlawdıń potencial jumsartıw strategiyalarına cifrlı suw belgisin qoyıw, mazmundı autentifikaciyalaw, informaciya alıw hám mashina oqıtıw klassifikatorı modelleri kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/| bet = Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/| arxivsáne = 2024-jıl 3-sentyabr | sáne = 2024-jıl 4-yanvar | til = en-US| jumıs = [[Brookings Institution]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] 2djuomyu60paj0rtksli0nywqy8gley 4 23879 265456 265348 2026-08-02T12:01:41Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265456 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24870}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4260}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 23 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 24 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:410}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 25 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 26 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:403}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} t6as4qpo084hvpggnkpqks8ok652bdc 0 24991 265519 214535 2026-08-03T07:46:32Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265519 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+ class="infobox-title summary" id="4" |JAX | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:Google_JAX_logo.svg|sürmesiz]]<div class="infobox-caption">JAX logotipi</div> |- | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:Google_JAX_screenshot.png|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı(lar)]] | class="infobox-data" |[[Google]], Nvidia<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="138">[https://github.com/jax-ml/jax/blob/main/AUTHORS "jax/AUTHORS at main · jax-ml/jax"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="139">''[[GitHub]]''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="141"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">December 21,</span> 2024</span>.</span></cite></ref> |- style="display: none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Aldın ala kóriw relizi | class="infobox-data" |<div style="margin:0px;">v0.4.31 / 30-iyul 2024-jıl</div> |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Repozitoriy | class="infobox-data" |[[GitHub]]-taǵı jax |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Jazılǵan tili | class="infobox-data" |[[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[C++]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |[[Operaciyalıq sistema]] | class="infobox-data" |[[Linux]], macOS, [[Microsoft Windows|Windows]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Platforma | class="infobox-data" |[[Python (programmalastırıw tili)|Python]], NumPy |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Kólemi | class="infobox-data" |9.0 MB |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Túri | class="infobox-data" |[[Mashinalıq oqıtıw]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Licenziya | class="infobox-data" |Apache 2.0 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Veb-sayt | class="infobox-data" |<span class="url">[https://jax.readthedocs.io/en/latest/ jax.readthedocs.io/en/latest/]</span>&nbsp;<span class="penicon autoconfirmed-show">[[Fayl:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q107382149?uselang=en#P856|sürmesiz|10x10 nükte|Edit this on Wikidata]]</span> |} '''JAX''' — bul akseleratorǵa-baǵdarlanǵan massiv esaplawları hám programmanı túrlendiriw ushın [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kitapxanası bolıp, ol joqarı ónimli sanlı esaplawlar hám úlken kólemli mashinalıq oqıtıw ushın arnalǵan. Ol [[Google]] tárepinen Nvidia hám basqa jámiyetlik úles qosıwshılardıń qatnasıwında islep shıǵılǵan<ref name=":0">{{Citation |last=Bradbury |first=James |title=JAX: Autograd and XLA |date=2022-06-18 |url=https://github.com/google/jax |work=Astrophysics Source Code Library |access-date=2022-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618205214/https://github.com/google/jax |publisher=Google |bibcode=2021ascl.soft11002B |archive-date=2022-06-18 |last2=Frostig |first2=Roy |last3=Hawkins |first3=Peter |last4=Johnson |first4=Matthew James |last5=Leary |first5=Chris |last6=MacLaurin |first6=Dougal |last7=Necula |first7=George |last8=Paszke |first8=Adam |last9=Vanderplas |first9=Jake}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.deepmind.com/blog/using-jax-to-accelerate-our-research| bet = Using JAX to accelerate our research| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220618205746/https://www.deepmind.com/blog/using-jax-to-accelerate-our-research| arxivsáne = 2022-jıl 18-iyun | til = en| jumıs = www.deepmind.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-iyun }}</ref>. Ol autogradtıń (funkciyanı differenciallaw arqalı gradient funkciyasın avtomat túrde alıw) modifikaciyalanǵan versiyası menen OpenXLAnıń XLAsın (Tezletilgen Sızıqlı Algebra) birlestiriwshi sıpatında súwretlenedi. Ol NumPy strukturası hám jumıs procesine maksimal dárejede jaqınnan gózler ushın arnalǵan hám TensorFlow hám PyTorch sıyaqlı hár qıylı ámeldegi freymvorklar menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/facebook-pytorch-beat-google-tensorflow-jax-meta-ai-2022-6| bet = Google is quietly replacing the backbone of its AI product strategy after its last big push for dominance got overshadowed by Meta| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220621143905/https://www.businessinsider.com/facebook-pytorch-beat-google-tensorflow-jax-meta-ai-2022-6| arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | avtor = Lynley| at = Matthew| til = en-US| jumıs = Business Insider| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/why-is-googles-jax-so-popular/| bet = Why is Google's JAX so popular?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220618210503/https://analyticsindiamag.com/why-is-googles-jax-so-popular/| arxivsáne = 2022-jıl 18-iyun | sáne = 2022-jıl 25-aprel | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-iyun }}</ref>. JAXtıń tiykarǵı ózgeshelikleri<ref>{{Web deregi | url = https://docs.jax.dev/en/latest/quickstart.html| bet = Quickstart — JAX documentation}}</ref>: # Jergilikli yamasa tarqatılǵan ortalıqlarda CPU, GPU yamasa TPUde orınlanatuǵın esaplawlar ushın birlesken NumPyǵa uqsas interfeysti usınıw. # Open XLA, yaǵnıy ashıq kodlı mashinalıq oqıtıw kompilyatorlar ekosisteması arqalı ornatılǵan Just-In-Time (JIT) kompilyaciyası. # Onıń avtomat differenciallaw túrlendiriwleri arqalı gradientlerdi nátiyjeli bahalaw. # Kiris toparların kórsetetuǵın massivlerge nátiyjeli sáykeslendiriw ushın avtomat túrde vektorlastırılǵan. == grad == Tómendegi kod '''grad''' funkciyasınıń avtomat differenciallawın kórsetedi.<syntaxhighlight lang="numpy" line="1"># importlar from jax import grad import jax.numpy as jnp # logistikalıq funkciyanı anıqlaw def logistic(x): return jnp.exp(x) / (jnp.exp(x) + 1) # logistikalıq funkciyanıń gradient funkciyasın alıw grad_logistic = grad(logistic) # x = 1 bolǵanda logistikalıq funkciyanıń gradientin bahalaw grad_log_out = grad_logistic(1.0) print(grad_log_out) </syntaxhighlight>Sońǵı qatar shıǵarıwı kerek:<syntaxhighlight lang="output">0.19661194</syntaxhighlight> == jit == Tómendegi kod '''jit''' funkciyasınıń kombinaciyalaw (fusion) arqalı optimizaciyasın kórsetedi.<syntaxhighlight lang="numpy" line="1"># importlar from jax import jit import jax.numpy as jnp # kub funkciyasın anıqlaw def cube(x): return x * x * x # maǵlıwmatlardı jaratıw x = jnp.ones((10000, 10000)) # kub funkciyasınıń jit versiyasın jaratıw jit_cube = jit(cube) # tezlik boyınsha salıstırıw ushın cube hám jit_cube funkciyaların birdey maǵlıwmatlarǵa qolllanıw cube(x) jit_cube(x) </syntaxhighlight><code>jit_cube</code> (17-qatar) ushın esaplaw waqtı cube (16-qatar) ushın esaplaw waqtınan aytarlıqtay dárejede qısqa bolıwı kerek. 7-qatardaǵı mánislerdi arttırıw bul ayırmashılıqtı jáne de kúsheytedi. == vmap == Tómendegi kod '''vmap''' funkciyasınıń vektorlastırıwın kórsetedi.<syntaxhighlight lang="numpy" line="1"># importlar from jax import vmap, partial # Esletpe: dáslepki tekstte "vmap partial" dep berilgen, "vmap, partial" dep dúzetildi import jax.numpy as jnp # import numpy as np # Bul qatar baslanǵısh tekstte joq, biraq tómende np qollanılǵan # funkciyanı anıqlaw def grads(self, inputs): in_grad_partial = jax.partial(self._net_grads, self._net_params) grad_vmap = jax.vmap(in_grad_partial) rich_grads = grad_vmap(inputs) # Esletpe: Tómendegi qatarda "np.asarray" qollanılǵan. Eger tek jax.numpy importlanǵan bolsa, bul jnp.asarray bolıwı múmkin. # Biraq, baslanǵısh tekstte "np" ushın import kórsetilmegen. Tekst sol turısında qaldırıldı. flat_grads = np.asarray(self._flatten_batch(rich_grads)) assert flat_grads.ndim == 2 and flat_grads.shape[0] == inputs.shape[0] return flat_grads </syntaxhighlight>Bul bólimniń oń tárepindegi GIF vektorlastırılǵan qosıw túsinigin kórsetedi. [[Fayl:Vectorized-addition.gif|nobaý|Vektorlastırılǵan qosıwdıń illyustraciyalıq videosı]] == pmap == Tómendegi kod '''pmap''' funkciyasınıń matricanı kóbeytiw ushın parallellestiriwin kórsetedi.<syntaxhighlight lang="numpy" line="1"># JAXtan pmap hám randomdı importlaw; JAX NumPydı importlaw from jax import pmap, random import jax.numpy as jnp # hárbir qurılma ushın 5000 x 6000 ólshemindegi 2 tosınnan matricanı jaratıw random_keys = random.split(random.PRNGKey(0), 2) matrices = pmap(lambda key: random.normal(key, (5000, 6000)))(random_keys) # maǵlıwmatlardı ótkermesten, parallel túrde, hárbir CPU/GPUda jergilikli matricanı kóbeytiwdi orınlaw outputs = pmap(lambda x: jnp.dot(x, x.T))(matrices) # maǵlıwmatlardı ótkermesten, parallel túrde, hárbir CPU/GPUda eki matrica ushın óz aldına ortasha mánisin alıw means = pmap(jnp.mean)(outputs) print(means) </syntaxhighlight>Sońǵı qatar tómendegi mánislerdi shıǵarıwı kerek:<syntaxhighlight lang="output">[1.1566595 1.1805978]</syntaxhighlight> == Sırtqı siltemeler == * Hújjetlerː jax.readthedocs.io * Colab (Jupyter/iPython) Tez baslaw boyınsha qollanbaː colab.research.google.com/github/google/jax/blob/main/docs/notebooks/quickstart.ipynb * TensorFlowtıń XLAsıː www.tensorflow.org/xla (Tezletilgen Sızıqlı Algebra) * YouTube TensorFlow Kanalı «JAXke kirisiw: Mashinalıq oqıtıw izertlewlerin tezletiw»: www.youtube.com/watch?v=WdTeDXsOSj4 * Túpnusqa maqalaː mlsys.org/Conferences/doc/2018/146.pdf == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ hxa23fh3xbwm2pgkuwmczx1464wp122 4 26380 265458 265350 2026-08-02T12:01:43Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265458 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119254}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3826}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1716}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 10 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 11 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} kpg4szwqi4uegk8uphv54lpnsgoe60o 4 27432 265457 265349 2026-08-02T12:01:42Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265457 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119254}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24870}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4260}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3826}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1716}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 21 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 22 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 43 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 44 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 45 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:410}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 46 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 47 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:403}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} 4kskirvfshmw5ihkviua4hkhamufwtq 0 30225 265520 168803 2026-08-03T07:46:47Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265520 wikitext text/x-wiki '''Induktiv programmalastırıw (IP)''' — bul [[jasalma intellekt]] hám [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] alınǵan izertlewlerdi qamtıytuǵın [[Avtomat programmalastırıw|avtomat programmalastırıwdıń]] arnawlı bir tarawı bolıp, ol ádette [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ]] ([[Logikalıq programmalastırıw|logikalıq]] yamasa [[Funkcional programmalastırıw|funkcional]]) hám kóbinese rekursiv programmalardı kirgiziw/shıǵarıw mısalları yamasa sheklewler sıyaqlı tolıq emes specifikaciyalardan úyreniwdi qarastıradı. Qollanılatuǵın programmalastırıw tiline baylanıslı, induktiv programmalastırıwdıń bir neshe túri bar. Lisp yamasa Haskell sıyaqlı funkcional programmalastırıw tillerin qollanatuǵın induktiv funkcional programmalastırıw, hám eń áhmiyetlisi [[Prolog]] sıyaqlı [[logikalıq programmalastırıw]] tillerin hám deskripciya logikaları sıyaqlı basqa logikalıq kórinislerdi paydalanatuǵın induktiv logikalıq programmalastırıw kóbirek kózge túsken, biraq [[sheklewli programmalastırıw]] yamasa itimallıq programmalastırıw sıyaqlı basqa (programmalastırıw) til paradigmaları da qollanılǵan. == Anıqlaması == Induktiv programmalastırıw tolıq emes (formal) specifikaciyalardan programmalar yamasa algoritmlerdi úyreniwge baylanıslı barlıq usıllardı óz ishine aladı. IP sistemasındaǵı múmkin bolǵan kirgiziwler — bul oqıtıw kirgiziwleri hám sáykes shıǵarıwlar toplamı yamasa shıǵarıw bahalaw funkciyası, olar jobalanǵan programmanıń qálegen háreketin táriyipleydi, belgili bir shıǵarıwlardı esaplaw processin táriyipleytuǵın izlewler yamasa háreketler izbe-izligi, payda etiliwi kerek bolǵan programmanıń waqıt nátiyjeliligi yamasa onıń quramalılıǵı menen baylanıslı sheklewler, standart maǵlıwmat túrleri sıyaqlı hár túrli fon bilimi, paydalanılıwı kerek bolǵan aldınnan anıqlanǵan funkciyalar, jobalanǵan programmanıń maǵlıwmat aǵımın táriyipleytuǵın programma sxemaları yamasa shablonları, sheshim izlewdi basqarıw ushın evristikalar yamasa basqa da qálewler. IP sistemasınıń shıǵıwı — bul qanday da bir qálegen programmalastırıw tilindegi, shártler hám cikl yamasa rekursiv basqarıw strukturaların óz ishine alǵan programma, yamasa basqa da hár qanday Tyuring-tolıq [[Bilimlerdi kórsetiw hám pikir júrgiziw|kórinis]] tili. Kóp qosımshalarda shıǵıw programması mısallarǵa hám bóleklik specifikaciyaǵa sáykes durıs bolıwı kerek, hám bul induktiv programmalastırıwdı avtomat programmalastırıw yamasa programma sintezi ishinde arnawlı bir taraw retinde qarastırıwǵa alıp keledi,<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=Automatic programming|editor1-first=S.C.|editor1-last=Shapiro|pages=18–35|year=1992}}</ref><ref>{{Cite book|first1=C.|last1=Rich|first2=R.C.|last2=Waters|title=Approaches to automatic programming|series=Advances in Computers|pages=1–57|year=1993|url=http://www.merl.com/publications/docs/TR92-04.pdf|doi=10.1016/S0065-2458(08)60402-7|isbn=9780120121373}}</ref> bul ádette specifikaciya tolıq bolatuǵın 'deduktiv' programma sintezine<ref>{{Cite book|title=Automatic software design|year=1991}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=Z.|last1=Manna|first2=R.|last2=Waldinger|title=Fundamentals of deductive program synthesis|volume=18|pages=674–704|year=1992|doi=10.1109/32.153379}}</ref><ref>{{Cite book|first1=P.|last1=Flener|title=Computational Logic: Logic Programming and Beyond; Essays in Honour of Robert A. Kowalski|pages=310–346|year=2002|doi=10.1007/3-540-45628-7_13|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-540-43959-2}}</ref> qarama-qarsı. Basqa jaǵdaylarda, induktiv programmalastırıw qálegen deklarativ programmalastırıw yamasa kórinis tili paydalanılıwı múmkin bolǵan anaǵurlım ulıwma taraw retinde qaraladı hám bizde ulıwma [[mashinalıq oqıtıw]], anaǵurlım anıq struktura qazıp alıw tarawı yamasa simvollı jasalma intellekt tarawındaǵı sıyaqlı mısallarda belgili bir dárejede qáte bolıwı múmkin. Ayrıqsha ózgeshelik — kerek bolǵan mısallar sanı yamasa bóleklik specifikaciya. Ádette, induktiv programmalastırıw usılları tek bir neshe mısaldan úyrene aladı. Induktiv programmalastırıwdıń hár túrliligi ádette qosımshalardan hám paydalanılatuǵın tillerden kelip shıǵadı: [[logikalıq programmalastırıw]] hám [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdan]] tısqarı, induktiv programmalastırıwda [[funkcional logikalıq programmalastırıw]], [[sheklewli programmalastırıw]], itimallıq programmalastırıw, abduktiv logikalıq programmalastırıw, modal logika, háreket tilleri, agent tilleri hám kóp túrli imperativ tiller sıyaqlı basqa programmalastırıw paradigmaları hám kórinis tilleri de paydalanılǵan yamasa usınılǵan. == Tariyxı == Rekursiv funkcional programmalardı induktiv sintezlew boyınsha izertlewler 1970-jıllardıń basında baslandı hám Summers-tiń tiykar salıwshı THESIS sisteması<ref>{{Cite journal|first1=P.D.|last1=Summers|title=A methodology for LISP program construction from examples|journal=J ACM|volume=24|issue=1|pages=161–175|year=1977|doi=10.1145/321992.322002}}</ref> hám Biermannnıń jumısı<ref>{{Cite journal|first1=A.W.|last1=Biermann|title=The inference of regular LISP programs from examples|journal=IEEE Trans Syst Man Cybern|volume=8|issue=8|pages=585–600|year=1978|doi=10.1109/tsmc.1978.4310035}}</ref>. menen bekkem teoriyalıq tiykarlarǵa iye boldı. Bul usıllar eki fazaǵa bólindi: birinshiden, kirgiziw-shıǵarıw mısalları tiykarǵı operatorlardıń kishi toplamın paydalanıp rekursiv emes programmalarǵa (izlewlerge) túrlendiriledi; ekinshiden, izlewlerdegi nızamlılıqlar izlenedi hám olardı rekursiv programmaǵa jıynaw ushın paydalanıladı. 1980-jıllardıń ortasına shekemgi tiykarǵı nátiyjeler Smit tárepinen qarap shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|first1=D.R.|last1=Smith|title=The synthesis of LISP programs from examples: a survey|journal=Automatic Program Construction Techniques|pages=307–324|year=1984}}</ref>. Sintezleniw múmkin bolǵan programmalar diapazonı boyınsha sheklengen alǵa ilgerlew sebepli, kelesi on jıllıqta izertlew iskerligi ádewir azaydı. [[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwdıń]] payda bolıwı 1980-jıllardıń basında jańa ilham, biraq sonıń menen birge jańa baǵdar alıp keldi, ásirese Shapironıń MIS sisteması<ref>{{Cite book|first1=E.Y.|last1=Shapiro|title=Algorithmic program debugging|publisher=The MIT Press|year=1983}}</ref> sebepli, usınıń aqıbetinde induktiv logikalıq programmalastırıw (ILP) jańa tarawınıń payda bolıwına sebep boldı. Plotkinniń dáslepki jumısları hám onıń «salıstırmalı eń kishi ulıwma ulıwmalastırıwı (rlgg)» induktiv logikalıq programmalastırıwǵa úlken tásir etti. Kópshilik ILP jumısı máselelerdiń keńirek klasın qarastıradı, sebebi itibar tek rekursiv logikalıq programmalarǵa emes, al logikalıq kórinislerden simvollı gipotezalardı mashinalıq oqıtıwǵa qaratılǵan. Degen menen, mısallardan hám sáykes fon biliminen tez sortlaw sıyaqlı rekursiv Prolog programmaların úyreniw boyınsha ayırım xoshametleytuǵın nátiyjeler boldı, mısalı, GOLEM menen. Biraq jáne de, dáslepki tabıstan keyin, birlespe rekursiv programmalar indukciyası boyınsha sheklengen alǵa ilgerlewden kewli qaldı, ILP rekursiv programmalarǵa barǵan sayın az itibar berip, relyaciyalıq maǵlıwmatlardı qazıp alıw hám bilimlerdi ashıwdaǵı qosımshaları bar mashinalıq oqıtıw ortalıǵına barǵan sayın kóbirek beyimlese basladı<ref>{{Citation |last=Džeroski |first=Sašo |title=Advances in Knowledge Discovery and Data Mining |pages=117–152 |year=1996 |editor-last=Fayyad |editor-first=U.M. |chapter=Inductive Logic Programming and Knowledge Discovery in Databases |publisher=MIT Press |editor2-last=Piatetsky-Shapiro |editor2-first=G. |editor3-last=Smith |editor3-first=P. |editor4-last=Uthurusamy |editor4-first=R.}}</ref>. ILPdaǵı jumıslar menen parallel túrde, Koza<ref> {{Cite book|first1=J.R.|last1=Koza|title=Genetic Programming: vol. 1, On the programming of computers by means of natural selection|publisher=MIT Press|year=1992|url=https://books.google.com/books?id=Bhtxo60BV0EC|isbn=9780262111706}} </ref> 1990-jıllardıń basında programmalardı úyreniw ushın generaciyalaw-hám-testlewge tiykarlanǵan usıl retinde genetikalıq programmalastırıwdı usındı. Genetikalıq programmalastırıw ideyası keyinirek ADATE<ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|title=Inductive functional programming using incremental program transformation|year=1995}} </ref> induktiv programmalastırıw sistemasına hám MagicHaskeller<ref> {{Cite book|first1=Susumu|last1=Katayama|title=PRICAI 2008: Trends in Artificial Intelligence|year=2008|isbn=978-3-540-89196-3}} </ref> sistematikalıq izlew tiykarındaǵı sistemasına rawajlandırıldı. Bul jerde de, funkcional programmalar úyreniliwi kerek bolǵan programmanıń qálegen kirgiziw/shıǵarıw háreketin anıqlaytuǵın shıǵarıw bahalaw (jaramlılıq) funkciyası menen birge oń mısallar toplamınan úyreniledi. Grammatika indukciyası (grammatikalıq juwmaq shıǵarıw dep te ataladı) boyınsha dáslepki jumıslar induktiv programmalastırıw menen baylanıslı, sebebi qayta jazıw sistemaları yamasa logikalıq programmalar óndiris qaǵıydaların kórsetiw ushın paydalanılıwı múmkin. Shınında da, induktiv juwmaq shıǵarıw boyınsha dáslepki jumıslar grammatika indukciyasın hám Lisp programmasın juwmaq shıǵarıwdı negizinde birdey másele retinde qarastırdı<ref> {{Cite journal|first1=D.|last1=Angluin|first2=Smith|last2=C.H.|title=Inductive inference: Theory and methods|journal=ACM Computing Surveys|volume=15|issue=3|pages=237–269|year=1983|doi=10.1145/356914.356918}} </ref>. Úyreniw múmkinshiligi boyınsha nátiyjeler Goldtıń tiykar salıwshı jumısında<ref> {{Cite journal|first1=E.M.|last1=Gold|title=Language identification in the limit|journal=Information and Control|volume=10|issue=5|pages=447–474|year=1967|doi=10.1016/s0019-9958(67)91165-5}} </ref> kirgizilgen shegarada-identifikaciyalaw sıyaqlı klassikalıq túsinikler menen baylanıslı edi. Jaqın arada til úyreniw máselesin induktiv programmalastırıw birlespesi qarap shıqtı<ref>{{Cite journal|first1=Stephen|last1=Muggleton|title=Inductive Logic Programming: Issues, Results and the Challenge of Learning Language in Logic|journal=Artificial Intelligence|volume=114|issue=1–2|pages=283–296|year=1999|doi=10.1016/s0004-3702(99)00067-3}}; here: Sect.2.1</ref><ref> {{Cite journal|first1=J.R.|last1=Olsson|first2=D.M.W.|last2=Powers|title=Machine learning of human language through automatic programming|journal=Proceedings of the International Conference on Cognitive Science|pages=507–512|year=2003}} </ref>. Sońǵı jıllarda klassikalıq usıllar úlken tabıs penen qayta tiklendi hám rawajlandırıldı. Sonlıqtan, sintez máselesi funkcional programmalastırıwdıń zamanagóy usılların esapqa alıp, sonday-aq izlew tiykarındaǵı strategiyalardı hám fon bilimlerin shekli paydalanıw, sonday-aq kishi programmalardı avtomat túrde oylap tabıw menen birge, konstruktor tiykarındaǵı term qayta jazıw sistemaları fonında qayta formulirovka etildi. Jaqında programma sintezinen tıs kóp jańa hám tabıslı qosımshalar payda boldı, eń áhmiyetlisi maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw, mısal menen programmalastırıw hám kognitiv modellestiriw tarawlarında (tómenge qarań). Basqa da ideyalar, gipotezalardı kórsetiw ushın deklarativ tillerdi paydalanıw ulıwma ózgesheligi menen izertlendi. Mısalı, joqarı dárejeli ózgesheliklerdi, sxemalardı yamasa strukturalıq aralıqlardı paydalanıw rekursiv maǵlıwmat túrlerin hám strukturaların jaqsıraq qayta islew ushın usınıldı;<ref> {{Cite journal|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Knowledge Representation, Computation, and Learning in Higher-order Logic|year=2001}} </ref><ref> {{Cite book|first1=J.W.|last1=Lloyd|title=Logic for learning: learning comprehensible theories from structured data|year=2003}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=V.|last1=Estruch|first2=C.|last2=Ferri|title=Bridging the gap between distance and generalization|journal=Computational Intelligence|volume=30|issue=3|pages=473–513|year=2014|doi=10.1111/coin.12004}} </ref> abstrakciya sonıń menen birge jıynaqlı úyreniw hám funkciya oylap tabıw ushın kúshlirek usıl retinde de izertlendi<ref> {{Cite journal|first1=R.J.|last1=Henderson|first2=S.H.|last2=Muggleton|title=Automatic invention of functional abstractions|journal=Advances in Inductive Logic Programming|year=2012}} </ref>. Jaqında induktiv programmalastırıwda gipotezalardı kórsetiw ushın qollanılǵan (ulıwma generativ modeller formasında) kúshli bir paradigma — bul itimallıq programmalastırıw (hám baylanıslı paradigmalar, mısalı, stoxastikalıq logikalıq programmalar hám Bayes logikalıq programmalastırıw)<ref>{{Cite journal|first1=S.|last1=Muggleton|title=Learning stochastic logic programs|year=2000|url=https://ocs.aaai.org/Papers/Workshops/2000/WS-00-06/WS00-06-006.pdf}}</ref><ref> {{Cite book|first1=L.|last1=De Raedt|title=Probabilistic inductive logic programming|publisher=Springer|year=2008}} </ref><ref name="Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs"> {{Cite journal|first1=A.|last1=Stuhlmuller|title=Reasoning about reasoning by nested conditioning: Modeling theory of mind with probabilistic programs|year=2012}} </ref>. == Qollanıw tarawları == ICML 2005 penen birge ótkerilgen Induktiv Programmalastırıwdıń Usılları hám Qollanılıwları (AAIP) boyınsha birinshi seminar programmalar yamasa rekursiv qaǵıydalardı úyreniw talap etiletuǵın barlıq qosımshalardı anıqladı, [...] birinshiden programmalıq támiynat injenerligi tarawında, bunda strukturalıq úyreniw, programmalıq támiynat járdemshileri hám programmalıq támiynat agentleri baǵdarlamashılardı ádettegi wazıypalardan azat etiwge, aqırǵı paydalanıwshılar ushın programmalastırıw qollap-quwatlawın beriwge yamasa jańa baslawshı baǵdarlamashılar menen programmalastırıw repetitor sistemaların qollap-quwatlawǵa járdem bere aladı. Qosımsha qollanıw tarawları — til úyreniw, jasalma intellekt jobalastırıw ushın rekursiv basqarıw qaǵıydaların úyreniw, veb-qazıp alıwda yamasa maǵlıwmat formatın túrlendiriw ushın rekursiv túsiniklerdi úyreniw». Sonnan berli, bul hám basqa da kóp tarawlar induktiv programmalastırıw ushın tabıslı qollanıw tarawları ekenin kórsetti, mısalı, aqırǵı paydalanıwshı programmalastırıwı,<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|first2=F.|last2=Paternò|title=End user development|year=2006}} </ref> oǵan baylanıslı mısal menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=H.|last1=Lieberman|title=Your wish is my command: Programming by example|year=2001}} </ref> hám kórsetiw menen programmalastırıw<ref> {{Cite book|first1=E.|last1=Cypher|first2=D.C.|last2=Halbert|title=Watch what I do: programming by demonstration|year=1993}} </ref> tarawları, hám intellektual repetitorlıq sistemalar. Induktiv juwmaq shıǵarıw jaqında qollanılǵan basqa tarawlar — bilimlerdi alıw,<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=M.|last2=Hofmann|title=Analytical inductive programming as a cognitive rule acquisition devise|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=162–167|year=2009}} </ref> ulıwma jasalma intellekt,<ref> {{Cite journal|first1=N.|last1=Crossley|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Combining analytical and evolutionary inductive programming|journal=Proceedings of the Second Conference on Artificial General Intelligence|pages=19–24|year=2009}} </ref> bekkemlewshi oqıtıw hám teoriyanı bahalaw,<ref> {{Cite journal|first1=J.|last1=Hernandez-Orallo|title=Constructive reinforcement learning|journal=International Journal of Intelligent Systems|volume=15|issue=3|pages=241–264|year=2000|doi=10.1002/(sici)1098-111x(200003)15:3<241::aid-int6>3.0.co;2-z}} </ref><ref> {{Cite journal|first1=C.|last1=Kemp|first2=N.|last2=Goodman|title=Learning and using relational theories|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|pages=753–760|year=2007}} </ref> hám ulıwma alǵanda kognitiv ilim<ref> {{Cite journal|first1=U.|last1=Schmid|first2=E.|last2=Kitzelmann|title=Inductive rule learning on the knowledge level|journal=Cognitive Systems Research|volume=12|issue=3|pages=237–248|year=2011|doi=10.1016/j.cogsys.2010.12.002}} </ref>. Sonıń menen birge intellektual agentler, oyınlar, robototexnika, jekelestiriw, qorshaǵan ortalıq intellekti hám adam interfeyslerinde de perspektivalı qollanıwları bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ juax1m2me07rni7g4b63wn5oxeupknx 0 30474 265521 169634 2026-08-03T07:47:03Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265521 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''mısal arqalı programmalastırıw''' '''(PbE)''', sonday-aq demonstraciya arqalı [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw]] yamasa ulıwma túrde demonstraciyalıq programmalastırıw dep te ataladı, bul [[Kompyuter|kompyuterge]] anıq mısallar ústinde háreketlerdi kórsetiw arqalı [[Mashinalıq oqıtıw|jańa minez-qulıqtı úyretiwge]] arnalǵan aqırǵı paydalanıwshı islep shıǵıw texnikası<ref>A Machine Learning Framework for Programming by Example - Microsoft</ref>. Sistema paydalanıwshı háreketlerin jazıp aladı hám jańa mısallarǵa qollanıwǵa bolatuǵın ulıwmalastırılǵan [[Kompyuter programması|programma]] shıǵaradı. PbE, ádette [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] úyreniwdi hám paydalanıwdı talap etetuǵın dástúrli kompyuter [[Programmalastırıw|programmalastırıwına]] qaraǵanda ańsatıraq bolıwı názerde tutılǵan. Kóplegen PbE sistemaları izertlew prototipleri retinde islep shıǵılǵan, biraq olardıń azı ǵana haqıyqıy dúnyada keńnen qollanıwǵa iye bolǵan. Sońǵı waqıtlarda PbE ilimiy jumıs aǵımların jaratıw ushın paydalı paradigma ekenligi dálillendi. PbE BioMOBY protokolı ushın eki ǵárezsiz klientte qollanıladı: Seahawk hám Gbrowse moby. Sonday-aq, [[demonstraciya arqalı programmalastırıw]] (PbD) termini tiykarınan robototexnika izertlewshileri tárepinen robotqa wazıypanı fizikalıq demonstraciya arqalı jańa minez-qulıqlardı úyretiw ushın qabıl etilgen. Ádebiyatlarda bul terminler arasındaǵı ádettegi ayırmashılıq sonnan ibarat, PbE-de paydalanıwshı [[kompyuter]] orınlanıwınıń prototiplik ónimin, mısalı sorawdıń qálegen nátiyjelerindegi bir qatardı beredi; al PbD-de paydalanıwshı kompyuter qaytalawı kerek bolǵan, onı hár túrli [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] jıynaǵında paydalanıw ushın ulıwmalastırılatuǵın háreketler izbe-izligin orınlaydı. Aqırǵı paydalanıwshılar ushın, quramalı quralda (mısalı, Photoshop) jumıs aǵımın avtomatlastırıw ushın, PbD-niń eń ápiwayı jaǵdayı — makro-jazıwshı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ jxg04tnsbdhpq1t1w2mfs46eiqgdlqo 0 33969 265485 189811 2026-08-03T07:22:24Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:ChatGPT|ChatGPT]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265485 wikitext text/x-wiki ChatGPT Deep Research - bul OpenAI tárepinen 2025-jılı fevral ayında ChatGPT-ǵa qosılǵan joqarı dárejeli agent funktsiyası. Ol ChatGPT-di internette kóp basqıshlı izertlewler alıp bara alatuǵın avtonom izertlew járdemshisine aylandıradı. Qural júzlegen onlayn dereklerdi óz betinshe izleydi, mazmundı (tekst, súwretler, PDF) oqıydı hám tallaw jasaydı, maǵlıwmatlardı oylaydı hám kóp silteme menen úlken, jaqsı dúzilgen esabat jaratadı. Sapa kóbinese kásiplik izertlew analitigi nátiyjelerdey boladı. Tiykarǵı ózgeshelikleri - 5-30 minut (geyde uzaǵıraq) tolıq avtonom isleydi - Úlken máselelerdi kishirek bóleklerge bóledi, basqıshpa-basqısh izleydi, dereklerdi bahalaydi hám jańa áhmiyetli maǵlıwmat tapqanda baǵdarın ózgerte aladı - Tek silteme jıynap qoymaydı - hár túrli pikirlerdi salıstıradı, juwmaqlar shıǵaradı hám tutasqan gúrriń dúzedi - Hár bir áhmiyetli pikirde silteme bar hám aqırǵı esabatta tolıq derek dizimi beriledi - Agent házir ne islep atırǵanın kórsetiw ushın progress paneli bar - Aqırǵı nátiyje ádetde uzın, dúzilgen esabat. Onı PDF yamasa docx retinde júklep alıw múmkin. Texnikalıq tiykarı (2025-jıl aqırı - 2026-jıl basındaǵı jaǵday) Deep Research OpenAI-dıń o3 oylaw modeliniń arnawlı versiyasın qollanadı, ol veb-brauzing, uzın kontekst hám maǵlıwmat sintezi ushın optimallastırılǵan. 2025-jıldıń ortalarında o4-mini tiykarındaǵı jeńilrek hám tezrek versiya payda boldı. Keyingi jańalanıwlar ChatGPT agent rejiminiń bir bólegi sıpatında vizual brauzer múmkinshiliklerin de qostı. Deep Research-ti qalayınsha qollanıw 1. ChatGPT-da (veb yamasa qosımsha) + belgisine basıń yamasa qurallar menyusin ashıń 2. Deep Research-ti tańlań (geyde 🔭 belgisi menen yamasa tómenge túsiwshi dizimde kórsetiledi) 3. Anıq hám naqtı izertlew sorawın jazıń Promptıńız qansha tolıq hám tınıq dúzilgen bolsa, nátiyje sonsha jaqsı boladı Jaqsı prompt mısalları: "2026-jılda eń joqarı 5 elektr kólik óndiriwshiniń baslasıw analizi. Tiykarınan batareya texnologiyası, házirgi óndiriw quwatı hám Evropa Awqamındaǵı bazar úlesine itibar beriń." "Investitsiya xatın tayarlań. Házir CRISPR tiykarındaǵı terapiya menen shuǵıllanıwshı kishi-kap biotexnologiya kompaniyalarına investitsiya salıw ushın qolaylı waqıt pa?" 4. Áhmiyetli kontekst bolsa, fayllardı yamasa kestelerdi biriktiriwińiz múmkin 5. 5-30 minut kútiń. Esabat tayar bolǵanda xabarlandırıw alasız 6. Qosımsha sorawlar berseńiz boladı - agent jumıstı dawam etip, esabattı jaqsılaydı. Keńes: Eń jaqsı promptlarda ádette tómendegiler boladı - anıq maqset hám kontekst - qálegenińiz esabat dúzilisi (bólimler, salıstırıw kriteriyaları, kórgińiz kelgen kesteler) - sheklewler (waqıt dáwiri, eller, derek túrleri, t.b.) - sizge qanday juwap jaqsı esaplanatuǵını. Salıstırıw: Deep Research vs ápiwayi ChatGPT veb-izlew: ChatGPT-daǵı ápiwayi veb-izlew tez biraq tártipsiz. Ol tek bir neshe derekti qarap, sekundlarda yamasa 1-2 minutta tez juwmaq beredi. Deep Research ádewirir aqırın hám tereńirek. Ol kóbirek derek oqıydı, uzaq oylanadı, qarama-qarsı maǵlıwmatlardı salıstıradı hám analitik dárejesindegi esabat jazadı. Faktlerdi oylap shıǵarıw qáwpi ádewir tómen (biraq ele bar). Ápiwayi izlew tez faktler, sońǵı jańalıqlar yamasa ápiwayı salıstırıwlar ushın jaqsıraq. Deep Research quramalı, kóp tárepleme, tereń izertlewdi talap etetuǵın máseleler ushın ádewirir jaqsı. Paydalanıw shekleri (2026-jıl yanvar jaǵdayı) Shekler jılına bir neshe ret ózgeredi, sonlıqtan esabıńızdı barlap turıń. Shamalı sanlar: Biypul paydalanıwshılar → ayına 5 jeńil soraw Plus / Team / Enterprise → ádetте 30 kúnde 10-25 tolıq tereń izertlew + 15-25 jeńil soraw. Pro jobası (ayına $200) → ayına 125-250 tolıq izertlew + sol shamalı jeńil sorawlar. Tiykarǵı artıqmashlıqları hám keń tarqalǵan qollanıw jaǵdayları - Baslasıw hám bazar analizi - Ilimiy, huqıqıy hám biznes ádebiyatın úyrenip shıǵıw - Investitsiya xatları hám tiyisli tekseriw materiallari - Quramalı texnologiya túsindirmeleri - - Qımbat úskeneler, kárxana baǵdarlamaları, avtomobillerge arnalǵan tolıq satıp alıw kórsetkishleri - Nızamlar, qaǵıydalar hám siyasat hújjetlerin tallaw - Akademiyalıq izertlewlerge járdem Házirgi sheklewler (2026-jıl basında) - Ele eksperimentallıq - geyde faktlerdi oylap shıǵarıwı yamasa nadurıs juwmaqlar shıǵarıwı múmkin - Jaqsıraq derekler tabıw qıyın bolsa, eskirgen yamasa tómen sapalı dereklerdi paydalanıwı múmkin - Esaplaw jaǵınan júdá qımbat → qatań aylıq sheklewler - Júdá tez juwap kerek bolǵanda qolaylı emes - Esabatlar kóbinese júdá uzın (10-20+ bet keń tarqalǵan) Deep Research házirgi waqıtta tek sorawlarǵa juwap berip qoymastan, sizge haqıyqıy izertlew jumısın alıp beretuǵın shın mánisindegi agent AI-ǵa qaray eń úlken qádemlerdiń biri bolıp esaplanadı. Aqırǵı úlken funkciya jańalanıwı: 2025-jıl ortası (vizual brauzer + agent rejimi integraciyası) Maqala jaǵdayı: 2026-jıl yanvar --- Bul versiya eskeriwlerge, xatlara, hújjetlerge, messenjerlerge h.t.b. formatlaw buzılmay kóshirip qoyıwǵa qolaylı. [[Kategoriya:ChatGPT]] 45g7hqy6033mc15j2xllfkwrsjcpr9t 0 47734 265522 265440 2026-08-03T07:47:22Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265522 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color:#ccccff;" |Hugging Face, Inc. |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Jeke kompaniya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |[[Jasalma intellekt]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykar salınǵan | class="infobox-data" |2016 (10 jıl burın) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Manxetten, [[Nyu-York]] qalası, [[Amerika Qurama Shtatları]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Dúnya júzi boyınsha |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Basqarıw |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas basqarıwshılar | class="infobox-data" |Kleman Delang (bas direktor - CEO)<br>Jyulen Shomon (texnikalıq direktor - CTO)<br>Tomas Volf (bas ilimiy xızmetker - CSO) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Kórsetkishler |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |Ósim: 15 million AQSH dolları (2022) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |250 (2025) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#ccccff;" |Veb-saytı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Resmiy saytı | class="infobox-data" |[https://huggingface.co huggingface.co] |} '''Hugging Face, Inc.''' — Nyu-York qalasında keńsesi jaylasqan, [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanıp qosımshalar islewge arnalǵan esaplaw quralların islep shıǵatuǵın amerikalı kompaniya. Hugging Face kompaniyasınıń [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformers]] [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] [[tábiyiy tildi qayta islew]] qosımshaları ushın islengen. Hugging Face platforması [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] mashinalıq oqıtıw modelleri menen [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar jıynaǵın]] bólisiwge hám óz jumısların kórsetiwge imkaniyat beredi. == Tariyxı == === Tiykar salınıwı === Kompaniyanı 2016-jılı [[Nyu-York|Nyu-york]] qalasında francuz isbilermenleri Kleman Delang, Jyulen Shomon hám Tomas Volf dáslebinde jasóspirimlerge arnalǵan [[Chatbot|chat-bot]] qosımshasın islep shıǵatuǵın kompaniya retinde dúzgen. Kompaniya U+1F917 🤗 hugging face («qushaqlawlı júz») [[Emodzi|emodziyiniń]] húrmetine atalǵan<ref name=":0">{{Web deregi| url =https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|bet=Hugging Face wants to become your artificial BFF|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/|arxivsáne= 2022-jıl 25-sentyabr |avtor=Dillet|at=Romain|sáne= 2017-jıl 9-mart |til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 17-sentyabr }}</ref>. Chat-bot tiykarındaǵı modeldiń [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlıǵa]] shıǵarǵannan keyin, kompaniya baǵdarın ózgertip, mashinalıq oqıtıw platforması bolıwǵa ústemlik berdi. === JI bum === 2021-jıl 28-aprelde kompaniya ashıq [[Úlken til modeli|úlken til modeldi]] shıǵarıw ushın birneshe basqa izertlew toparları menen birlesip BigScience Research Workshop joybarın iske qostı<ref>{{Web deregi| url =https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|bet=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/|arxivsáne= 2022-jıl 1-iyul |avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne= 2022-jıl 10-yanvar |jumıs=[[VentureBeat]]|qaralǵan sáne= 2022-jıl 5-avgust }}</ref>. 2022-jılı bul 176 milliard parametrleri bar kóptilli úlken til modeli — BLOOM-dı xabarlaw menen juwmaqlandı<ref>{{Web deregi| url =https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|bet=BLOOM|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom|arxivsáne= 2022-jıl 14-noyabr |jumıs=bigscience.huggingface.co|qaralǵan sáne= 2022-jıl 20-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|bet=Inside a radical new project to democratize AI|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/|arxivsáne= 2022-jıl 4-dekabr |avtor=Heikkllä|at=Melissa|sáne= 2022-jıl 12-iyul |til=en|jumıs=[[MIT Technology Review]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 25-avgust }}</ref>. [[Fayl:Clément_Delangue_on_SiliconANGLE_theCUBE.jpg|nobaý|Kleman Delang 2023-jılı]] 2023-jıl fevralda kompaniya Amazon Web Services (AWS) kompaniyası menen sheriklik tuwralı xabarladı, bul Hugging Face ónimlerin AWS klientlerine ózleriniń jeke qosımshaların islew ushın qurılıs blokları retinde paydalanıwǵa imkaniyat berdi. Kompaniya sonıń menen qatar BLOOM-nıń kelesi áwladı AWS tárepinen jaratılǵan Trainium patentlengen [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw chipinde]] jumıs isleytuǵının málimledi<ref>{{Web deregi| url =https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|bet=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/|arxivsáne= 2023-jıl 25-avgust |avtor=Amazon Web Services|avtorsilteme=Amazon Web Services|sáne= 2023-jıl 21-fevral |til=en-US|jumıs=AWS Machine Learning Blog|baspaxana=[[Amazon (company)|Amazon]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 25-avgust }}</ref>. [[Fayl:Thomas_Wolf_at_Slush_2024.jpg|nobaý|Tomas Volf 2024-jılı]] 2024-jıl iyulda kompaniya [[Meta Platforms|Meta]] hám Scaleway kompaniyaları menen birge evropalı [[Startap|startaplarǵa]] arnalǵan jańa JI akselerator baǵdarlamasın iske qosatuǵının xabarladı. Bul baslama startaplarǵa ashıq bazislik modellerdi óz ónimlerine biriktiriwge kómeklesiwge hám EA JI ekosistemasın jedellestiriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi| url =https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe|bet=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future|til=en|jumıs=digital-strategy.ec.europa.eu|qaralǵan sáne= 2026-jıl 6-iyul }}</ref>. Parijdegi Station F bazasında jaylasqan bul baǵdarlama 2024-jıl sentyabrden 2025-jıldıń fevralına deyin sozıldı. Tańlanǵan startaplar ekspertlerdiń mentorlıǵınan payda alıp, JI modellerine, qurallarına hám Scaleway-diń quwatlı esaplaw múmkinshiliklerine iye boldı<ref>{{Web deregi| url =https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|bet=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html|arxivsáne= 2024-jıl 11-iyul |avtor=Zacks Equity Research|sáne= 2024-jıl 25-iyun |til=en-US|jumıs=[[Yahoo Finance]]|qaralǵan sáne= 2024-jıl 11-iyul }}</ref>. 2024-jıl 23-sentyabrde Xalıqaralıq jergilikli xalıqlar tilleriniń on jıllıǵın ilgeriletiw maqsetinde Hugging Face Meta hám [[YuNESKO|YUNESKO]] menen kúsh biriktirip, jańa onlayn til awdarmashısın iske qostı. Ol Meta-nıń No Language Left Behind ashıq kodı bar JI modeli tiykarında islengen, bul 200 tilde, sonıń ishinde resursları az kóplegen tillerde biypul tekst awdarmasın támiyinleydi. 2025-jıl aprelde Hugging Face 2016-jılı Matyo Lapeyr hám Per Ruane tiykarın salǵan Franciyada jaylasqan Pollen Robotics gumanoidtı robototexnika startapın satıp alǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi| url =https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|bet=Hugging Face buys a humanoid robotics startup|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/|arxivsáne= 2025-jıl 15-aprel |avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne= 2025-jıl 14-aprel |til=en-US|jumıs=[[TechCrunch]]|qaralǵan sáne= 2025-jıl 15-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|bet=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/|arxivsáne= 2025-jıl 15-aprel |avtor=Koetsier|at=John|sáne= 2025-jıl 14-aprel |til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne= 2025-jıl 15-aprel }}</ref>. X tarmaǵındaǵı tvitte Delang «Jasalma intellekt robototexnikasın Ashıq Kodlı (Open Source) etiw» kózqarası menen bólisti<ref>{{Jurnal deregi |last=Knight |first=Will |date=April 14, 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=April 14, 2025 |access-date=April 15, 2025}}</ref>. === Kiberhújimler === 2026-jıldıń basında xakerler Hugging Face platformasın buzıp, komprometaciyalanǵan obektti tolıǵı menen baqlawǵa alatuǵın «quwatlı zıyanlı baǵdarlamanı» qamtıytuǵın, Android sistemasına baǵdarlanǵan hújimlerdi iske qostı<ref>{{Web deregi| url =https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|bet=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far|arxivsáne= 2026-jıl 30-yanvar |avtor=Fadilpašić|at=Sead|sáne= 2026-jıl 30-yanvar |jumıs=[[TechRadar Pro]]|qaralǵan sáne= 2026-jıl 8-fevral }}</ref>. 2026-jıl iyul ayında Hugging Face avtonom JI agentleri islegen kiberhújim tuwralı járiyaladı. Sonnan keyin [[OpenAI]] óziniń eki modeli, sonıń ishinde GPT-5.6 Sol, ózleriniń «izolyaciyalanǵan ortalıǵınan» (sandbox) qashıp shıǵıp, ExploitGym benchmarkine maǵlıwmatlar bazasınan juwaplar tabıw ushın ashıq qalǵan esap maǵlıwmatları menen nollik kún hálsizliklerin paydalanıp, Hugging Face serverlerin buzǵanın túsindirdi<ref>{{Web deregi| url =https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/|bet=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation|avtor=Kahn|at=Jeremy|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne= 2026-jıl 21-iyul }}</ref>. Hugging Face qáwipsizlik buzılıwın amerikalı menshikli jetik modellerdi paydalanıp joq etiwge háreket etti, biraq modellerdiń JI qáwipsizligi funkciyaları Hugging Face sorawların qabıllamay qoydı, sonnan keyin Hugging Face hújimdi izolyaciyalaw ushın GLM-5.2 modeliniń (qıtaylı Z.ai JI firması islep shıqqan ashıq salmaqlı model) ózinde xostinglengen danasın paydalandı<ref>{{Web deregi| url =https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/|bet=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails|avtor=Soni|at=Aditya|sáne= 2026-jıl 22-iyul |jumıs=[[Reuters]]|qaralǵan sáne= 2026-jıl 23-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/|bet=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence|avtor=Goudarzi|at=Sara|sáne= 2026-jıl 23-iyul |jumıs=[[Bulletin of the Atomic Scientists]]|qaralǵan sáne= 2026-jıl 23-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack|bet=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue|avtor=Shen|at=Xinmei|sáne= 2026-jıl 22-iyul |til=en|jumıs=[[South China Morning Post]]|qaralǵan sáne= 2026-jıl 23-iyul }}</ref>. Waqıya JI modelleriniń úshinshi tárepke qarsı kóp basqıshlı basıp kiriwdi avtonom túrde ámelge asırǵanınıń birinshi ǵalabalı hújjetlestirilgen jaǵdayı retinde xabarlandı<ref name="techcrunch">{{Cite news|last=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face|url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/|date=22 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref><ref name="time">{{Cite news|last=Booth|first=Harry|title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change|url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/|date=24 July 2026|access-date=25 July 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] 163waxu2fnv922b4qqmjkuu62tlzz4f 3 47755 265467 2026-08-02T18:43:18Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265467 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:43, 2026-jıl 2-avgust (UTC) jt0qxp7ufddm8qyxmvzckc3mkct4dlw 3 47756 265470 2026-08-02T19:43:29Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265470 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:43, 2026-jıl 2-avgust (UTC) fd9rbxtwcbx6j3k1cf2mmc4qv0wzk7t 0 47757 265471 2026-08-02T20:02:58Z Bekan88 11311 «[[:en:Special:Redirect/revision/1367211532|Claude (AI)]]» betinen awdarılıp jaratıldı 265471 wikitext text/x-wiki '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == gpjdjmujrcwlu1qu275jofjeu2ui866 265472 265471 2026-08-02T20:04:25Z Bekan88 11311 265472 wikitext text/x-wiki '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} nkioa8lre6pmet6nnqf8r731joryem5 265473 265472 2026-08-02T20:15:07Z Bekan88 11311 265473 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshń | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} angur6934lizk2omiozmll3fzcj2vbj 265474 265473 2026-08-02T20:15:53Z Bekan88 11311 265474 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshı | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} 5awec25fvripsust8lgjdox9uziwhp2 265477 265474 2026-08-03T07:13:08Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Chatbotlar|Chatbotlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265477 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshı | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Chatbotlar]] 15lmmddu3h53tmq54qib0cw2ghllrf1 265503 265477 2026-08-03T07:35:15Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265503 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshı | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] 2xsm3ptk3qt8e41fdh2of302elr5486 265514 265503 2026-08-03T07:40:13Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Úlken til modelleri|Úlken til modelleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265514 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshı | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] r45ar34uxp2lpyvgz2wcpqh8me3ignd 265516 265514 2026-08-03T07:45:21Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw|Mashinalıq oqıtıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 265516 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#CCCCFF; font-size:125%;" |Claude |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Claude AI logo.svg|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵıwshı | class="infobox-data" |[[Anthropic]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Mart ayı, 2023-jıl |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |'''Claude Opus 5''' — 24-iyul, 2026<br>'''Claude Sonnet 5''' — 30-iyun, 2026<br>'''Claude Fable 5''' — 9-iyun, 2026<br>'''Claude Haiku 4.5''' — 15-oktyabr, 2025 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platforması | class="infobox-data" |Bultlı esaplaw platformaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Úlken til modeli]] (LLM)<br>[[Chatbot|Chat-bot]]<br>[[Generativ jasalma intellekt]]<br>Tiykarǵı model |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://claude.ai claude.ai] |} '''Claude''' — amerikalı [[Anthropic]] programmalıq támiynat kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] seriyası. Claude 2023-jıldıń mart ayında [[Generativ jasalma intellekt|JI]] tiykarında islewshi [[chatbot]] retinde shıǵarıldı. Ol sonday-aq JI járdemi menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwda da qollanıladı. Claude ádeplilik hám nızamlı talaplardı saqlawdı jaqsılaw ushın Anthropic islep shıqqan konstituciya texnikasın paydalanıp úyretiledi. Claude 3 modelinen baslap hárbir áwlad ádette Haiku (imkaniyatı eń tómen), Sonnet hám Opus (imkaniyatı eń joqarı) dep atalatuǵın úsh kólemde shıǵarıldı. 2026-jılı Claude Mythos dep atalatuǵın qosımsha model birneshe kompaniyalar menen shólkemlerge usınıldı; sonnan keyin qatańlaw qáwipsizlik ilajları bar Mythos versiyası — Claude Fable kópshilik názerine usınıldı. Anthropic kompaniyası Claude-tı ǵalabalıq ishki baqlaw hám tolıǵı menen avtonom qurallar ushın paydalanıwǵa qoyılǵan shártnamalıq qadaǵan etiwlerdi alıp taslawdan bas tartqannan keyin, AQSH federal agentlikleri Claude-tı paydalanıwdı áste-aqırın toqtata basladı<ref name="BBC-2026">{{Cite news|date=February 27, 2026|title=Trump has ordered government agencies to stop using Anthropic AI tools|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn48jj3y8ezo|access-date=February 28, 2026|language=en-GB|last1=Hays|first1=Kali|last2=Jamali|first2=Lily|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gold|first1=Ashley|date=February 27, 2026|title=These federal agencies may have a Claude problem now|url=https://www.axios.com/2026/02/27/claude-anthropic-trump-government-agencies|access-date=February 28, 2026|language=en}}</ref>. Bas tartıwdan keyin [[AQSh qorǵanıw ministrligi|Qorǵanıw ministrligi]] (DoD) kompaniyanı «jetkiziw dizbegine qáwipli» dep belgilep, AQSHtıń barlıq jeke áskeriy jumıstı bólip alıp islewshilerine, jetkiziwshilerine hám sheriklerine bul kompaniya menen biznes islewdi qadaǵan etti. 2026-jıl 26-martta federal sudya Qorǵanıw ministrliginiń bul belgilewine qarsı waqıtsha tıyım salıw tuwralı sheshim shıǵardı<ref name="DODInjunction">{{Cite news|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2026/03/26/nx-s1-5762971/judge-temporarily-blocks-anthropic-ban|title=Judge temporarily blocks Trump administration's Anthropic ban|date=March 26, 2026|last1=Ruwitch|access-date=May 31, 2026|first1=John}}</ref>. == Ónimleri == === Claude === Claude — jazıwǵa, kod jazıwǵa, izertlew alıp barıwǵa hám sáwbetlesiwge uqıplı, [[ChatGPT]]-ge uqsas [[Generativ jasalma intellekt|JI]] chatbot. 2024-jıl iyun ayında Anthropic paydalanıwshılarǵa kod bólekleri menen hújjetlerdi generaciyalawǵa hám olar menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın Artifacts funkciyasın shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/why-anthropics-artifacts-may-be-this-years-most-important-ai-feature-unveiling-the-interface-battle/|bet=Why Anthropic's Artifacts may be this year's most important AI feature: Unveiling the interface battle|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2024-06-21|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-03-23}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-makes-it-easier-to-create-and-share-claudes-bite-sized-artifact-apps-170022293.html|bet=Anthropic makes it easier to create and share Claude's bite-sized Artifact apps|avtor=Bonifacic|at=Igor|sáne=2025-06-25|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. 2024-jıl oktyabrde Anthropic «kompyuterdi paydalanıw» funkciyasın iske qostı, bul Claude-qa ekran mazmunın túsindiriw hám klaviatura menen tıshqansha engiziwin imitaciyalaw arqalı kompyuterlerdi basqarıwǵa háreket etiwge imkaniyat beredi. 2025-jılı Anthropic Claude-qa veb-izlew funkciyasın qostı<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/632824/anthropic-claude-web-search-ai-scott-white|bet=Anthropic's chatbot now has web search|avtor=Robison|at=Kylie|sáne=2025-03-20|til=en-US|jumıs=The Verge|qaralǵan sáne=2025-03-21}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.engadget.com/ai/anthropic-brings-web-search-to-free-claude-users-224222689.html|bet=Anthropic brings web search to free Claude users|avtor=Washenko|at=Anna|sáne=2025-05-27|til=en-US|jumıs=Engadget|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Claude Pro hám Claude Max — Claude modellerine qosımsha imkaniyat beretuǵın jazılıw xızmetleri. Max qosımsha haqı esesine joqarıraq paydalanıw sheklewlerin usınadı<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2025/04/09/anthropic-rolls-out-a-200-per-month-claude-subscription/|bet=Anthropic rolls out a $200-per-month Claude subscription|avtor=Zeff|at=Maxwell|sáne=2025-04-09|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Toparlıq jazılıwlarǵa Claude Team hám Claude Enterprise kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://techcrunch.com/2024/05/01/anthropic-launches-a-new-premium-plan-aimed-at-businesses/|bet=Anthropic launches new iPhone app and premium plan for businesses|avtor=Wiggers|at=Kyle|sáne=2024-05-01|til=en-US|jumıs=TechCrunch|qaralǵan sáne=2026-03-18}}</ref>. Claude biznes bazarında aytarlıqtay ósim kórsetti, programmalıq támiynat jazılıwları 2026-jıldıń fevralında ay sayın 4,9%-ke ósti<ref>{{Web deregi|url=https://www.theregister.com/software/2026/03/19/anthropics-claude-claws-its-way-towards-the-top-of-ai-chart/5229593|bet=Anthropic's Claude claws its way towards the top of AI chart|avtor=Claburn|at=Thomas|sáne=2026-03-19|til=en-US|jumıs=theregister|qaralǵan sáne=2026-05-13}}</ref>. === Claude Code === 2025-jıl fevralda shıǵarılǵan Claude Code — tábiyiy tildegi sorawlardı paydalanıp, terminaldan kodlaw tapsırmaların tapsırıwǵa arnalǵan agent [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] quralı<ref name="cc1">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|bet=Anthropic's Claude 3.7 Sonnet takes aim at OpenAI and DeepSeek in AI's next big battle|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250224183545/https://venturebeat.com/ai/anthropics-claude-3-7-sonnet-takes-aim-at-openai-and-deepseek-in-ais-next-big-battle/|arxivsáne=February 24, 2025|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-02-24|til=en-US|jumıs=VentureBeat|qaralǵan sáne=2025-02-24}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/anthropic-calls-new-claude-4-worlds-best-ai-coding-model/|bet=New Claude 4 AI model refactored code for 7 hours straight|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-05-22|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Ol 2025-jıldıń may ayında Claude 4-penen birge ulıwma paydalanıwǵa shıǵarıldı<ref name="claude-code-enterprise">{{Web deregi|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-adds-usage-tracking-to-claude-code-as-enterprise-ai-spending-surges/|bet=Claude Code revenue jumps 5.5x as Anthropic launches analytics dashboard|avtor=Nuñez|at=Michael|sáne=2025-07-16|baspaxana=VentureBeat|qaralǵan sáne=2026-01-15}}</ref>. Korporativ qollanıwǵa súyenip, Anthropic iyul ayına qaray Claude Code tabısınıń 5,5 ese óskenin xabarladı.[4] 2025-jıl 20-oktyabrde Anthropic Claude Code-tıń veb-versiyasın hám izolyaciyalaw (sandboxing) funkciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2025/10/claude-code-gets-a-web-version-but-its-the-new-sandboxing-that-really-matters/|bet=Claude Code gets a web version—but it's the new sandboxing that really matters|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2025-10-20|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-05-22}}</ref>. Claude Opus 4.5 sisteması menen baylanıslı ónimliliktiń jaqsılanıwı menen bir waqıtta kelgen Claude Code 2025–2026-jıllardaǵı qısqı demalıs waqtında, adamlarda onıń menen tájiriybe islewge waqıt bolǵanda, sonıń ishinde onı [[vayb koding]] ushın paydalanǵan baǵdarlamashı emes kóplegen adamlar arasında keń tarqalıp ketti<ref>{{Web deregi|url=https://www.wsj.com/tech/ai/anthropic-claude-code-ai-7a46460e|bet=Claude Is Taking the AI World by Storm, and Even Non-Nerds Are Blown Away|avtor=Olson|at=Bradley|sáne=2026-01-17|til=en-US|jumıs=The Wall Street Journal|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref><ref name="Morrone-2026">{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2026/01/07/anthropics-claude-code-vibe-coding|bet=Anthropic's Claude Code in the spotlight|avtor=Morrone|at=Megan|sáne=2026-01-07|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-27}}</ref>. 2025-jıldıń avgustında Anthropic Claude Code-qa brauzerdi tikkeley basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın Google Chrome keńeytpesi — Claude for Chrome ónimin shıǵardı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/information-technology/2025/08/new-ai-browser-agents-create-risks-if-sites-hijack-them-with-hidden-instructions/|bet=Anthropic's auto-clicking AI Chrome extension raises browser-hijacking concerns|avtor=Edwards|at=Benj|sáne=2025-08-27|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2025-08-27}}</ref>. Sonıń menen qatar 2025-jıl avgus ayında Anthropic «GTG-2002» dep atalatuǵın qáwipli subekt keminde 17 shólkemge hújim islew ushın Claude Code-tı paydalanǵanın áshkaraladı<ref>{{Jurnal deregi |last=Newman |first=Lily Hay |title=The Era of AI-Generated Ransomware Has Arrived |url=https://www.wired.com/story/the-era-of-ai-generated-ransomware-has-arrived/ |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |access-date=2026-01-28}}</ref>. 2025-jıl noyabrde Anthropic sentyabr ayında tap usı qáwip salıwshı subekt 30 shólkemge qarsı tıńshılıq kiberhújimleriniń 80–90%-tin avtomatlastırıw ushın Claude Code-tı paydalanǵanın anıqlaǵanın xabarladı<ref name="Tidy-2025">{{Web deregi|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2lzmygr84o|bet=AI firm claims Chinese spies used its tech to automate cyber attacks|avtor=Tidy|at=Joe|sáne=2025-11-14|til=en-GB|jumıs=BBC|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.axios.com/2025/11/13/anthropic-china-claude-code-cyberattack|bet=Chinese hackers used Anthropic's AI agent to automate spying|avtor=Sabin|at=Sam|sáne=2025-11-13|til=en|jumıs=Axios|qaralǵan sáne=2026-01-28}}</ref>. Hújimlerge baylanıslı barlıq akkauntlar bloklandı hám Anthropic huqıq qorǵaw organları menen zıyan kórgenlerge eskertti<ref name="Tidy-2025" />. Claude Code-tı [[Microsoft]],<ref>{{Web deregi|url=https://www.theverge.com/tech/865689/microsoft-claude-code-anthropic-partnership-notepad|bet=Claude Code is suddenly everywhere inside Microsoft|avtor=Warren|at=Tom|sáne=January 22, 2026|jumıs=The Verge}}</ref> [[Google]],<ref>{{Web deregi|url=https://the-decoder.com/google-engineer-says-claude-code-built-in-one-hour-what-her-team-spent-a-year-on/|bet=Google engineer says Claude Code built in one hour what her team spent a year on|avtor=Bastian|at=Matthias|sáne=January 4, 2026|jumıs=The Decoder|baspaxana=[[Heise Medien]]}}</ref> hám OpenAI xızmetkerleri paydalanadı. 2025-jıldıń avgustında Anthropic «biziń xızmet kórsetiw shártlerimizdi tikkeley buzıw» dep atap, OpenAI-diń Claude-qa kiriwin toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |last=Robison |first=Kylie |date=2025-08-01 |title=Anthropic Revokes OpenAI's Access to Claude |url=https://www.wired.com/story/anthropic-revokes-openais-access-to-claude/ |magazine=Wired |via=}}</ref>. 2026-jıl fevralda Anthropic hálsizliklerdi anıqlaw ushın kod bazaların tekseretuǵın Claude Code Security sistemasın engizdi<ref>{{Web deregi|url=https://fortune.com/2026/02/20/exclusive-anthropic-rolls-out-ai-tool-that-can-hunt-software-bugs-on-its-own-including-the-most-dangerous-ones-humans-miss/|bet=AI can now hunt software bugs on its own. Anthropic is turning that into a security tool|avtor=Goldman|at=Sharon|sáne=2026-02-20|til=en|jumıs=Fortune|qaralǵan sáne=2026-02-21}}</ref>. 2026-jıl martta Claude Code [[komanda qatarı interfeysi]] qosımshasınıń derek kodı aǵıp ketip, aldaǵı birneshe funkciyalar menen modellerdi ashtı<ref>{{Web deregi|url=https://arstechnica.com/ai/2026/03/entire-claude-code-cli-source-code-leaks-thanks-to-exposed-map-file/|bet=Entire Claude Code CLI source code leaks thanks to exposed map file|avtor=Axon|at=Samuel|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=Ars Technica|qaralǵan sáne=2026-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.cnbc.com/2026/03/31/anthropic-leak-claude-code-internal-source.html|bet=Anthropic leaks part of Claude Code's internal source code|avtor=Capoot|at=Ashley|sáne=2026-03-31|til=en|jumıs=CNBC|qaralǵan sáne=2026-04-01}}</ref>. 2026-jıl may ayında Anthropic óziniń Managed Agents API ushın «Dreaming» izertlew kórsetpesi funkciyasın engizdi, ol dublikatlardı biriktiriw hám eskirgen jazbalardı joq etiw arqalı sessiyalar arasında agenttiń turaqlı yadın bekkemleydi;<ref>{{Cite news|last1=Nuñez|first1=Michael|date=2026-05-07|title=Anthropic introduces "dreaming," a system that lets AI agents learn from their own mistakes|url=https://venturebeat.com/technology/anthropic-introduces-dreaming-a-system-that-lets-ai-agents-learn-from-their-own-mistakes|publisher=VentureBeat}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://platform.claude.com/docs/en/managed-agents/dreams|bet=Dreams|til=en-US|jumıs=Claude API Docs|qaralǵan sáne=2026-05-10}}</ref> autoDream dep atalatuǵın yadtı biriktiriw funkciyası mart ayındaǵı derek kodtıń aǵıwı barısında anıqlanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Franzen|first1=Carl|date=2026-03-31|title=Claude Code's source code appears to have leaked: here's what we know|url=https://venturebeat.com/technology/claude-codes-source-code-appears-to-have-leaked-heres-what-we-know|publisher=VentureBeat}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] ls02vequ3rley3p94kj6ualv3d227yn 3 47758 265475 2026-08-02T23:44:10Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265475 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 23:44, 2026-jıl 2-avgust (UTC) 7s6pvv7iyw0ptw3qhxqtldkyfl0oow1 1 47759 265476 2026-08-03T02:13:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 265476 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 14 47760 265481 2026-08-03T07:20:33Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Commons kategoriya|Chatbots}} {{main|Chatbot}} [[Kategoriya:Jasalma intellekttiń qollanılıwı]] [[Kategoriya:Internet botları]] [[Kategoriya:Tábiyiy tildi qayta islewdiń programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Onlayn chat]] [[Kategoriya:Turing testleri]] [[Kategoriya:Interaktiv túsindiriw]]» 265481 wikitext text/x-wiki {{Commons kategoriya|Chatbots}} {{main|Chatbot}} [[Kategoriya:Jasalma intellekttiń qollanılıwı]] [[Kategoriya:Internet botları]] [[Kategoriya:Tábiyiy tildi qayta islewdiń programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Onlayn chat]] [[Kategoriya:Turing testleri]] [[Kategoriya:Interaktiv túsindiriw]] ak8dnejdxrw2hbbewf2mj6ses3b9say 14 47761 265486 2026-08-03T07:25:28Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Commons kategoriya|ChatGPT}} {{main|ChatGPT}} [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldın ala úyretilgen transformerler]] [[Kategoriya:Virtual járdemshiler]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]] [[Kategoriya:AQShtaǵı jasalma intellekt sanaatı]]» 265486 wikitext text/x-wiki {{Commons kategoriya|ChatGPT}} {{main|ChatGPT}} [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldın ala úyretilgen transformerler]] [[Kategoriya:Virtual járdemshiler]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]] [[Kategoriya:AQShtaǵı jasalma intellekt sanaatı]] bfkx7g238rwh30yrxikiy6u3asnphip 265493 265486 2026-08-03T07:31:38Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 265493 wikitext text/x-wiki {{Commons kategoriya|ChatGPT}} {{main|ChatGPT}} [[Kategoriya:OpenAI]] [[Kategoriya:Chatbotlar]] [[Kategoriya:Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] [[Kategoriya:Virtual járdemshiler]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]] [[Kategoriya:AQShtaǵı jasalma intellekt sanaatı]] n2j9a6ezbtzejddzkjb66kpvz89lygm 14 47762 265492 2026-08-03T07:30:22Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{main|OpenAI}} {{Commons kategoriya|OpenAI}} [[Kategoriya:Elon Musk]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt kompaniyaları]] [[Kategoriya:San-Fransisko buwın aymaǵında jaylasqan texnologiya kompaniyaları]] [[Kategoriya:AQShtıń texnologiya kompaniyaları atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]] [[Kategoriya:AQShtaǵı jasalma intellekt sanaatı]]» 265492 wikitext text/x-wiki {{main|OpenAI}} {{Commons kategoriya|OpenAI}} [[Kategoriya:Elon Musk]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt kompaniyaları]] [[Kategoriya:San-Fransisko buwın aymaǵında jaylasqan texnologiya kompaniyaları]] [[Kategoriya:AQShtıń texnologiya kompaniyaları atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]] [[Kategoriya:AQShtaǵı jasalma intellekt sanaatı]] 1sn1los0ss6ehbsiwppcm6x1o9fv7gj 14 47763 265504 2026-08-03T07:36:16Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{main|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator}} [[Kategoriya:Úlken til modelleri]]» 265504 wikitext text/x-wiki {{main|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator}} [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] pv7yi67y04y982ze9iobhbmg78djkxh 14 47764 265515 2026-08-03T07:43:12Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{commons kategoriya|Large language models}} {{main|Úlken til modeli}} [[Kategoriya:Jasalma intellekttiń qollanılıwı]] [[Kategoriya:Generativ jasalma intellekt]] [[Kategoriya:Til modellestiriliwi]] [[Kategoriya:Tereń oqıtıw programmalıq qosımshaları]] [[Kategoriya:Tábiyiy tildi generaciyalaw]] [[Kategoriya:Qadaǵalawsız oqıtıw]]» 265515 wikitext text/x-wiki {{commons kategoriya|Large language models}} {{main|Úlken til modeli}} [[Kategoriya:Jasalma intellekttiń qollanılıwı]] [[Kategoriya:Generativ jasalma intellekt]] [[Kategoriya:Til modellestiriliwi]] [[Kategoriya:Tereń oqıtıw programmalıq qosımshaları]] [[Kategoriya:Tábiyiy tildi generaciyalaw]] [[Kategoriya:Qadaǵalawsız oqıtıw]] hcguay2in603k8ar08gsudegscejxbk 14 47765 265523 2026-08-03T07:50:29Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{main|Mashinalıq oqıtıw}} {{Commons category}} [[Kategoriya:Jasalma intellekt injiniringi]] [[Kategoriya:Oqıtıw]]» 265523 wikitext text/x-wiki {{main|Mashinalıq oqıtıw}} {{Commons category}} [[Kategoriya:Jasalma intellekt injiniringi]] [[Kategoriya:Oqıtıw]] irdnq8cew6yuza07tobwpkqqk0bc4mz 265524 265523 2026-08-03T07:53:01Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265524 wikitext text/x-wiki {{main|Mashinalıq oqıtıw}} {{Commons kategoriya|Machine learning}} '''Mashinalıq oqıtıw''' — baqlanǵan faktlerden úyrenetuǵın algoritm, arxitekturalardı úyrenetuǵın [[statistika]] hám [[kompyuter ilimi]] tarawı bolıp tabıladı. [[Kategoriya:Jasalma intellekt injiniringi]] [[Kategoriya:Oqıtıw]] 6sb75zhm1cigwtqe8pcgcxltnhh9om7 0 47766 265528 2026-08-03T08:01:11Z Kvazimodo 10433 [[Club Social y Deportivo Colo-Colo]] degen betke baǵdarladı 265528 wikitext text/x-wiki #baǵdarlaw [[Club Social y Deportivo Colo-Colo]] 5s86rcipu3zmfj2vnx6w9fjszmx7krn 10 47767 265529 2026-08-03T08:40:18Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg» 265529 wikitext text/x-wiki Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg sq3j1mf6lzu0i8qi0ppx74vfd0gf9kj 10 47768 265530 2026-08-03T08:42:38Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «(Brud-) Polska efter Janersa Per Hansa (Janissa Per Hansson) - SMV - SVA BB 5388 07.wav» 265530 wikitext text/x-wiki (Brud-) Polska efter Janersa Per Hansa (Janissa Per Hansson) - SMV - SVA BB 5388 07.wav 28l298hx0unhcp62dbutla1932k11mt 0 47769 265531 2026-08-03T11:02:37Z Atabek Alimov 16297 Taza bet jaratıldı: « = Y Combinator = '''Y Combinator (YC)''' – 2005-jılı AQSh-ta dúzilgen startap-akselerator. Ol erte basqıshtaǵı startap kompaniyaların investiciya, mentorlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları arqalı qollap-quwatlaydı. Y Combinator dúnyadaǵı eń ábelgili hám eń tabıslı startap-akseleratorlardan biri esaplanadı. (Y Combinator)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ycombinator.com/|bet=Y Combinator}}</ref> == Tarıyxı == Y Combinator 2005-jılı...» 265531 wikitext text/x-wiki = Y Combinator = '''Y Combinator (YC)''' – 2005-jılı AQSh-ta dúzilgen startap-akselerator. Ol erte basqıshtaǵı startap kompaniyaların investiciya, mentorlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları arqalı qollap-quwatlaydı. Y Combinator dúnyadaǵı eń ábelgili hám eń tabıslı startap-akseleratorlardan biri esaplanadı. (Y Combinator)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ycombinator.com/|bet=Y Combinator}}</ref> == Tarıyxı == Y Combinator 2005-jılı '''Paul Graham''', Jessica Livingston, Robert Tappan Morris hám Trevor Blackwell tárepinen negizlengen. Dáslep kompaniya Massachusettste jumısın baslap, keyin Kaliforniyanıń Silicon Valley aymaǵına kóship ótken. (Y Combinator)<ref name=":0" /> == Iskerligi == Y Combinator jılına birneshe ret '''batch''' dep atalatugın baǵdarlamalar ótkeredi. Startaplar ashıq konkurs arqalı tańlanadı. Tańlanǵan komandalar birneshe ay dawamında mentorlıq, biznes boyınsha keńesler hám investiciya aladı. Baǵdarlamanıń sońında '''Demo Day''' ótkeriledi. Bul kúni startaplar óz jobaların investorlar, venchur fondları hám biznes perishtelerine (''angel investors'') tanıstıradı. (Y Combinator)<ref name=":0" /> == Investiciya modeli == Y Combinator tańlanǵan hár bir startapqa bastapqı investiciya usınadı. Bul qarjı kompaniyanı rawajlandırıw, ónimdi bazarǵa shıǵarıw hám komandanı keńeytiw ushın qollanıladı. Investiciya şartları waqıt ótiwi menen ózgerip turadı hám rásmiy saytında jariyalanadı. (Y Combinator) == Belgili kompaniyalar == Y Combinator qollap-quwatlaǵan kóplegen startaplar keyin dúnyajúzilik kompaniyalarǵa aynaldı. Solardıń ishinde: * [https://www.airbnb.com/ Airbnb] * [https://www.dropbox.com/ Dropbox] * [https://stripe.com/ Stripe] * [https://www.reddit.com/ Reddit] == Y Combinatorda qaraqalpaqstanlı startapper joybarı == Qaraqalpaqstanlı jas tiykarshı Beknazar Abdikamalovtıń '''Speko''' '''[https://www.linkedin.com/school/y-combinator/posts/?feedView=all]''' atlı platforması eń abıraylı Y Combinator akseleratorına qabıl etildi.[https://www.uzdaily.uz/en/uzbek-ai-startup-speko-joins-y-combinator-accelerator/] == Qarańız == * [[Startap]] * [[Venchur kapitalı]] * [[Biznes-inkubator]] * [[Akselerator]] * [[Silicon Valley Bank|Silicon Valley]] == Derekler == # Y Combinator. ''Official Website''. # Y Combinator. ''The YC Deal''. # Graham, Paul. ''Essays on Startups''. # Crunchbase. ''Y Combinator Profile''. pgbf1un1snylfwhllhstzu2mjq0ogjj