Apple Inc.

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Apple Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1000</id>
    <revision>
      <id>265797</id>
      <parentid>227833</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T23:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270614" sha1="rcszmhue30suoe3648tkg06cw4pn5jr" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold;&quot; class=&quot;fn org&quot; | Apple Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Fayl:Apple_logo_black.svg|100px|Apple logotipi]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1998-jıldan berli qollanılıp kiyatırǵan Apple logotibi
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Fayl:Aerial_view_of_Apple_Park_dllu.jpg|300px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya shtatınıń]] Kupertino qalasındaǵı kompaniyanıń bas keńsesi Apple Parktıń joqarıdan kórinisi
|-
| '''Burınǵı atamaları'''
|
*Apple Computer Company (1976–1977)
*Apple Computer, Inc. (1977–2007)
|-
| '''Kompaniya túri'''
| Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
| '''Birjada sawda belgileri'''
| 
*Nasdaq: AAPL
*Nasdaq-100 komponenti
*DJIA komponenti
*S&amp;P 100 komponenti
*S&amp;P 500 komponenti
|-
| '''ISIN'''
| US0378331005
|-
| '''Tarawı'''
| 
*Tutınıwshı elektronikası
*Programmalıq támiynat xızmetleri
*Onlayn xızmetler
|-
| '''Dúzilgen sánesi'''
| [[1-aprel]], [[1976]]; Los-Altos, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]
|-
| '''Tiykarın salǵanlar'''
|
*[[Stiv Djobs]]
*Stiv Voznyak
*Ronald Ueyn
|-
| '''Bas keńse'''
| 1 Apple Park Way, Kupertino, [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]
|-
| '''Dúkanlar sanı'''
| 535 [[Apple Store]] dúkanları (2025)
|-
| '''Xızmet kórsetiw aymaǵı'''
| Dúnya júzi boyınsha
|-
| '''Tiykarǵı tulǵalar'''
| 
*Tim Kuk (Bas direktor)
*Artur Levinson (direktorlar keńesiniń baslıǵı)
|-
| '''Ónimleri'''
|
*[[AirPods]]
*[[Apple TV]]
*[[Apple Watch]]
*[[iPad]]
*[[iPhone]]
*[[Mac]]
|-
| '''Xızmetleri'''
|
*[[App Store]]
*[[Apple Card]]
*[[Apple Music]]
*[[Apple Pay]]
*[[Apple TV+]]
*[[iCloud]]
|-
| '''Tabıs'''
| {{profit}} US$391 milliard (2024-finans jılı)
|-
| '''Operaciyalıq tabıs'''
| {{profit}} US$123 milliard (2024-finans jılı)
|-
| '''Taza tabıs'''
| {{decrease}} US$94 milliard (2024-finans jılı)
|-
| '''Barlıq aktivler'''
| {{profit}} US$365 milliard (2024-finans jılı)
|-
| '''Barlıq kapital'''
| {{decrease}} US$57 milliard (2024-finans jılı)
|-
| '''Xızmetkerler sanı'''
| 164,000 (2024-jıl)
|-
| '''[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]'''
| 
*Apple Studios
*Beats Electronics
*Beddit
*Braeburn Capital
*Claris
*Globalstar (20%)
|-
| '''ASN'''
| 714
|-
| '''[[Veb-sayt|Veb-saytı]]'''
| [https://www.apple.com apple.com]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot; | Finans maǵlıwmatları 2024-jıldıń 28-sentyabrinde juwmaqlanǵan finans jılına tiyisli.
|}

'''Apple Inc.''' – Amerika kóp milletli korporaciyası hám texnologiya kompaniyası bolıp, onıń bas keńsesi [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń Kupertino qalasında, [[Silikon oypatlıǵı|Silikon oypatlıǵında]] jaylasqan. Ol tiykarınan tutınıwshı elektronikası, [[programmalıq támiynat]] hám xızmetleri menen ataqlı. 1976-jılı [[Stiv Djobs]], Stiv Voznyak hám Ronald Ueyn tárepinen Apple Computer Company retinde shólkemlestirilgen, keyingi jılı Djobs hám Voznyak tárepinen Apple Computer, Inc. retinde dizimge alındı. 2007-jılı kompaniyanıń dıqqatı kompyuterlerden tutınıwshı elektronikasına keńeygenlikten, Apple Inc. dep qayta ataldı. Apple 2024-jılǵı finans jılında 391.04 milliard AQSH dolları tabıs penen eń iri texnologiya kompaniyası bolıp tabıladı.

Kompaniya Voznyaktıń Apple I jeke kompyuterin islep shıǵarıw hám satıw ushın shólkemlestirilgen. Onıń ekinshi kompyuteri, Apple II, dáslep kóplegen islep shıǵarılǵan mikrokompyuterlerdiń biri retinde eń kóp satılatuǵın ónimge aylandı. Apple 1983-jılı Lisa hám 1984-jılı Macintosh kompyuterlerin usındı, olar grafikalıq paydalanıwshı interfeysi hám tıshqanshanı qollanǵan dáslepki kompyuterlerdiń biri boldı. 1985-jılǵa kelip, kompaniya ishindegi mashqalalar sebepli Djobs NeXT kompaniyasın shólkemlestiriw ushın ketti, al Voznyak basqa joybarlarǵa ketti; Djon Skalli on jıldan aslam waqıt dawamında bas direktor lawazımın atqardı. 1990-jılları Apple jeke kompyuter sanaatında [[Microsoft Windows]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sisteması]] hám [[Intel]] processorlı JK klonlarınıń arzan bahalı duopoliyasına salıstırǵanda ádewir bazar úlesin joǵalttı. 1997-jılı Apple bankrotlıqqa bir neshe hápte qalǵan edi. Sátsiz operaciyalıq sistema strategiyasın sheshiw ushın, ol NeXT kompaniyasın satıp aldı, bul Djobstı kompaniyaǵa qaytarıwǵa alıp keldi. Ol keyingi on jıl ishinde [[iMac]], [[iPod]], [[iPhone]] hám iPad qurılmaların úlken maqtawǵa ılayıq etip usınıw, sonday-aq [[iTunes Store]] dúkanın iske qosıw, «Basqasha oyla» reklama kampaniyasın baslaw hám [[Apple Store]] usaqlap satıw tarmaǵın ashıw arqalı Appledı qaytadan paydalılıqqa qaytardı. Bul háreketler Appledı shama menen 2010-jıldan baslap dúnyadaǵı eń qımbat brendlerdiń biri bolıwın támiyinledi. Djobs 2011-jılı densawlıǵına baylanıslı lawazımınan ketti hám eki aydan soń qaytıs boldı; onıń ornına bas direktor lawazımına Tim Kuk keldi.

Apple ónimler qatarına [[iPhone]], [[iPad]], [[Apple Watch]], Mac hám [[Apple TV]] sıyaqlı kóshpeli hám úy apparatlıq támiynatı; [[iOS]], iPadOS hám macOS sıyaqlı [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]]; hám [[Apple Pay]], [[iCloud]], sonday-aq [[Apple Music]] hám [[Apple TV+]] sıyaqlı multimediyalıq aǵımlı xızmetler kiredi. Apple Amerikadaǵı bes úlken informaciyalıq texnologiya kompaniyalarınıń biri bolıp tabıladı; kóbinese 2011-jıldan baslap, Apple dúnyadaǵı bazar kapitalizaciyası boyınsha eń iri kompaniya bolıp kelgen, al 2023-jılǵa kelip, payda boyınsha eń iri óndiriwshi kompaniya, satılǵan birlikler boyınsha tórtinshi eń iri jeke kompyuter jetkiziwshi, eń iri planshet kompyuterler jetkiziwshi hám dúnyadaǵı eń iri mobil telefonlar jetkiziwshi bolıp tabıladı. Apple 2018-jılı bahası 1 trillion dollardan asqan birinshi AQSH akcionerlik kompaniyası boldı hám 2024-jıldıń dekabr ayına kelip, onıń bahası 3,74 trillion dollardan astı. Apple Nasdaq birjasındaǵı eń iri kompaniya bolıp, onda «AAPL» belgisi astında sawda isleydi.

Apple óz jallawshılarınıń miynet ámeliyatları, kásiplik awqamlar menen qarım-qatnası, ekologiyalıq ámeliyatları hám básekige qarsı ámeliyatlar menen materiallardı alıw usılların óz ishine alǵan biznes etikası boyınsha sınǵa ushıraǵan. Soǵan qaramastan, kompaniyanıń úlken qollap-quwatlawshılar toparı bar hám brend sadıqlıǵınıń joqarı dárejesinen paydalanadı.

== Tariyxı ==

=== 1976–1980: Shólkemlestiriw hám korporaciya bolıw ===
[[Fayl:Apple Garage.jpg|thumb|left|1976-jılı [[Stiv Djobs]] hám Stiv Voznyak Kaliforniya shtatınıń Los-Altos qalasındaǵı Krist-drayvta jaylasqan Djobstıń ata-anasınıń úyinde Apple kompaniyasın birge shólkemlestirdi.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}} Voznyak kompaniyanıń garajda qurılǵanı haqqındaǵı keń tarqalǵan pikirdi «azǵana ápsana» dep atadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Gibbs| at = Samuel| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = Steve Wozniak: Apple starting in a garage is a myth| url = https://www.theguardian.com/technology/2014/dec/05/steve-wozniak-apple-starting-in-a-garage-is-a-myth| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150425011132/https://www.theguardian.com/technology/2014/dec/05/steve-wozniak-apple-starting-in-a-garage-is-a-myth| arxivsáne = 2015-jıl 25-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-noyabr | jumıs = [[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;, biraq jataq bólme tarlıq etip baslaǵanda, olar ayırım jumısların garajǵa kóshirdi&lt;ref name=&quot;Linzmayer01&quot;&gt;{{Cite news |last=Linzmayer |first=Owen W. |title=Apple Confidential: The Real Story of Apple Computer, Inc |work=The Denver Post |url=http://extras.denverpost.com/books/chap0411h.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414125259/http://extras.denverpost.com/books/chap0411h.htm |archive-date=April 14, 2012}}&lt;/ref&gt;.]]

[[Fayl:2019-08-04 Apple I computer.jpg|thumb|Apple I - bul Apple kompaniyasınıń dáslepki ónimi bolıp, Voznyak tárepinen islep shıǵarılǵan hám zárúr [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter monitorı|monitor]], quwat blogı hám qosımsha korpussız jıynalǵan sxema taxtası túrinde satılǵan.]]
'''Apple Computer Company''' 1976-jılı 1-aprelde Stiv Djobs, Stiv Voznyak hám Ronald Ueyn tárepinen sheriklik retinde shólkemlestirildi.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Rhiannon |date=April 1, 2015 |title=Apple celebrates 39th year on April 1 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=July 9, 2017 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html |archive-date=January 10, 2022}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Kompaniyanıń birinshi ónimi - Apple I kompyuteri bolıp, onı tolıǵı menen Voznyak dizayn islegen hám qoldan islegen&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2006-jıl 28-sentyabr | bet = Apple co-founder tells his side of the story| url = https://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-iyul | jumıs = [[The Sydney Morning Herald]]| arxivsáne = 2017-jıl 3-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170703154618/http://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html| url-status = live}}; {{Cite news |title=A Chat with Computing Pioneer Steve Wozniak |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297 |website=[[NPR]] |date=September 29, 2006 |access-date=July 9, 2017 |archive-date=March 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091333/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Onıń jaratılıwın qarjılandırıw ushın Djobs óziniń Volkswagen avtobusın, al Voznyak bolsa HP-65 kalkulyatorın sattı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Isaacson |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=26ev_abfrU8C |title=Steve Jobs: The Exclusive Biography |date=October 24, 2011 |publisher=Little, Brown Book Group |isbn=978-0-7481-3132-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ekewi de tolıq satıw bahasın almadı, biraq ulıwma 1,300 dollar (2024-jılǵa kelip 7,200 dollarǵa teń) tabıs taptı. Voznyak birinshi Apple I prototipin 1976-jıldıń iyul ayında Homebrew Computer Club-ta tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Harvnb|O'Grady|2009|pages=2–3}}; {{Web deregi | bet = The Homebrew Computer Club| url = http://www.computerhistory.org/revolution/personal-computers/17/312| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-iyul | baspaxana = [[Computer History Museum]]| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327102109/https://www.computerhistory.org/revolution/personal-computers/17/312| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Apple I oraylıq processor (CPU), yad (RAM) hám tiykarǵı tekstli-video chipleri bar tiykarǵı plata retinde satıldı – bul tolıq jeke kompyuter retinde bazarda ele usınılmaǵan tiykarǵı jıynaqlı koncepciyası edi&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kahney |first=Leander |date=November 19, 2002 |title=Rebuilding an Apple From the Past |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2002/12/56426/ |access-date=November 7, 2022 |issn=1059-1028 |archive-date=November 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107195134/https://www.wired.com/2002/12/56426/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol dáslepki tanıstırılǵannan keyin tez arada 666.66 dollarǵa (2024-jılǵa kelip 3,700 dollarǵa teń) bahalandı&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |work=[[BBC News]] |title=Building the digital age |access-date=January 19, 2008 |date=November 15, 2007 |archive-date=November 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128173707/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |url-status=live}}; {{Web deregi | bet = Apple I| url = http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070326115844/http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-yanvar | baspaxana = [[Computer History Museum]]}}; [https://web.archive.org/web/20170204212503/http://www.g4tv.com/gamemakers/episodes/3781/Apple_II.html Game Makers (TV Show)]: Apple II. Originally aired January 6, 2005; {{Web deregi | url = http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg| bet = Picture of original ad featuring US666.66 price| qaralǵan sáne = 2008-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200115222510/http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iWoz&quot;&gt;{{Cite book |last1=Wozniak |first1=Steve |title=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It |title-link=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It |last2=Smith |first2=Gina |publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]] |year=2006 |isbn=978-0-393-06143-7 |oclc=502898652 |author-link=Steve Wozniak |author-link2=Gina Smith (author)}}&lt;/ref&gt;. Voznyak keyinirek 666 sanındaǵı haywannıń belgisiniń tosınnan ekenliginen xabarı bolmaǵanın hám bul bahanı «qaytalanatuǵın sanlardı» unatqanı ushın oylap tapqanın ayttı&lt;ref name=&quot;VintageNews&quot;&gt;{{Cite news |last=Blazeski |first=Goran |date=November 25, 2017 |title=Apple-1, Steve Wozniak's hand-built creation, was Apple's first official product, priced at $666.66 |work=The Vintage News |url=https://www.thevintagenews.com/2017/11/25/apples-first-official-product-was-priced-at-666-66 |access-date=November 24, 2019 |archive-date=July 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726090158/https://www.thevintagenews.com/2017/11/25/apples-first-official-product-was-priced-at-666-66/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

'''Apple Computer, Inc.''' 1977-jılı 3-yanvarda Kaliforniyanıń Kupertino qalasında rásmiy túrde dizimge alındı, bul waqıtta Ueyn kompaniyadan ketken edi, ol kompaniyanı birgelikte qurǵannan 12 kún ótkennen soń óz úlesin Djobs hám Voznyak-qa 800 dollarǵa satıp jibergen. Multimillioner Mayk Markkula Appledı dizimge alıw barısında Djobs hám Voznyak-qa zárúrli biznes tájiriybe hám 250,000 dollar (2024-jılǵı 1,297,000 dollarǵa teń) qarjı menen járdem berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 1998-jıl 6-yanvar | bet = Apple chronology| url = https://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | baspaxana = [[CNNMoney]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081036/http://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono/| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ben| familiya = Gilbert| bet = Where are the first 10 Apple employees today?| url = http://www.businessinsider.com/the-first-10-apple-employees-2016-12| jumıs = [[Business Insider]]| sáne = 2016-jıl 26-dekabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330085628/https://www.businessinsider.com/the-first-10-apple-employees-2016-12| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Jumıs islewdiń dáslepki bes jılında tabıs tez ósti, shama menen hár tórt ayda eki ese kóbeydi. 1977-jıldıń sentyabrinen 1980-jıldıń sentyabrine shekem jıllıq satıw kólemi 775,000 dollardan 118 million AQSH dollarına shekem ósti, bul ortasha jıllıq ósiw páti 533% degendi ańlatadı&lt;ref&gt;[[Infinite Loop]] {{Cite book|author-link=Michael S. Malone|first=Michael S.|last=Malone|year=1999|title=Infinite loop: how the world's most insanely great computer company went insane|isbn=978-0-385-48684-2|oclc=971131326|url=https://archive.org/details/infiniteloophoww00malo|location=New York|publisher=Currency/Doubleday|page=157}}; {{Web deregi | url = https://news.fastcompany.com/apples-sales-grew-150x-between-1977-1980-4001956| bet = Apple's sales grew 150x between 1977–1980| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081616/https://news.fastcompany.com/apples-sales-grew-150x-between-1977-1980-4001956| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | familiya = McCracken| at = Harry| sáne = 2016-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-may | jumıs = [[Fast Company]]| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq Voznyak tárepinen dizayn islengen Apple II 1977-jılı 16-aprelde birinshi West Coast Computer Faire kórgizbesinde kórsetildi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=12}} Ol óziniń tiykarǵı básekilesi TRS-80 hám Commodore PET-ten simvollıq yacheykalarǵa tiykarlanǵan reńli grafikası hám ashıq arxitekturası menen ayırmashılıq qıladı. Apple I hám dáslepki Apple II modelleri saqlaw qurılması sıpatında ádettegi audio kassetalardı paydalanǵan, olar 1978-jılı 5+1⁄4 dyuymli disketa diskovodı hám Disk II dep atalǵan interfeys tárepinen almastırıldı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}}&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Weyhrich| at = Steven| sáne = 2002-jıl 21-aprel | bet = Apple II History Chapter 4| url = http://apple2history.org/history/ah04| qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 1-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100801191644/http://apple2history.org/history/ah04/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Apple II Plus cropped.jpg|thumb|left|1977-jılı shıǵarılǵan hám tiykarınan Voznyak tárepinen dizayn islengen Apple II kompaniyanıń birinshi úlken tabısı boldı.]]
Apple II biznes dúnyasınıń birinshi «killer qosımshası» VisiCalc programması ushın stol ústi platforması sıpatında tańlandı. VisiCalc - bul 1979-jılı shıǵarılǵan elektron keste programması.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}} VisiCalc Apple II ushın biznes bazarın jarattı hám úy paydalanıwshılarına Apple II satıp alıwdıń qosımsha sebebin berdi: keńse menen úylesimlilik,{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=13–15}} biraq Apple II bazar úlesi Atari, Commodore hám Tandy sıyaqlı básekilesler tárepinen islep shıǵarılǵan úy kompyuterlerinen artta qaldı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bagnall |first=Brian |title=On the Edge: The Spectacular Rise and Fall of Commodore |publisher=Variant Press |year=2005 |isbn=978-0-9738649-0-8 |pages=109–112}}; [http://www.jeremyreimer.com/total_share.html Personal Computer Market Share: 1975–2004] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120606003537/http://www.jeremyreimer.com/total_share.html |date=June 6, 2012}} The figures show Mac higher, but that is not a single model.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/| bet = Total share: 30 years of personal computer market share figures| at = Jeremy| familiya = Reimer| sáne = 2005-jıl 15-dekabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120607023023/http://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

1980-jılı 12-dekabrde Apple tolıǵı menen elektron NASDAQ birjasında dáslepki jámiyetlik usınıs (IPO) penen shıqtı, hárbir akciyanı 22 dollardan (2022-jıldıń 3-sentyabrine shekemgi akciya bóliniwlerin esapqa alǵanda $.10) 4.6 million akciya sattı&lt;ref name=&quot;Apple FAQ&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://investor.apple.com/faq/default.aspx| bet = Frequently Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200312205405/https://investor.apple.com/faq/default.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 12-mart | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-yanvar | url-status = live}}&lt;/ref&gt;, bul 100 million dollardan artıq kapital jarattı, bul 1956-jıldan berli Ford Motor Company kompaniyasınan keyingi eń úlken IPO boldı&lt;ref name=&quot;EDNAAPLSTOCK&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Deffree| at = Suzanne| sáne = 2018-jıl 12-dekabr | bet = Apple IPO makes instant millionaires, December 12, 1980| url = https://www.edn.com/electronics-blogs/edn-moments/4403276/Apple-IPO-makes-instant-millionaires--December-12--1980| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-may | arxivsáne = 2019-jıl 10-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190610002442/https://www.edn.com/electronics-blogs/edn-moments/4403276/Apple-IPO-makes-instant-millionaires--December-12--1980| url-status = live}}&lt;/ref&gt; Kúnniń aqırına kelip, akciya bahası 29 dollarǵa&lt;ref name=&quot;DEDIPO&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Dilger| at = Daniel Eran| sáne = 2013-jıl 12-dekabr | bet = Apple, Inc. stock IPO created 300 millionaires 33 years ago today| url = http://appleinsider.com/articles/13/12/12/apple-inc-stock-ipo-created-300-millionaires-33-years-ago-today| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[AppleInsider]]| arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330102914/https://appleinsider.com/articles/13/12/12/apple-inc-stock-ipo-created-300-millionaires-33-years-ago-today| url-status = live}}&lt;/ref&gt; hám bazar kapitalizaciyası 1.778 milliard dollarǵa&lt;ref name=&quot;EDNAAPLSTOCK&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DEDIPO&quot; /&gt; jetip, Djobs hám Voznyak qosılǵan shama menen 300 millioner payda boldı.

=== 1980–1990: Macintosh penen jetiskenlik ===
[[Fayl:Steve Jobs and Macintosh computer, January 1984, by Bernard Gotfryd - edited 2.jpg|thumb|1984-jılı [[Stiv Djobs]] Macintosh penen, integraciyalanǵan [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] hám tıshqanshası bar birinshi ǵalabalıq bazardaǵı jeke kompyuter menen.]]
1979-jıldıń dekabr ayında Stiv Djobs hám Djef Raskin qosılǵan Apple xızmetkerleri Xerox PARC-qa bardı, onda olar [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) bar Xerox Alto-nı kórdi. Keyin Apple PARC texnologiyasına kiriw múmkinshiligi boyınsha kelisimge keldi, bul Apple kompaniyasına artıqmashlıqlı bahada akciyalardı satıp alıw múmkinshiligin berdi. Bul sapar Djobsqa Apple ónimlerinde GUI engiziwge tásir etti, Apple Lisa menen baslap. Ǵalabalıq bazarǵa shıǵarılǵan GUI kompyuteri retinde novator bolıwına qaramastan, Lisa joqarı bahası hám sheklengen programmalıq támiynat múmkinshilikleri sebepli kommerciyalıq sátsizlikke ushıradı.

Djobs, Lisa komandasınan shıǵarılǵanına ashıwlanıp, kompaniyanıń Macintosh bólimin óz qolına aldı. Voznyak hám Raskin Macintosh-tı Apple II sıyaqlı tekstke tiykarlanǵan interfeysi bar arzan kompyuter etip jobalastırǵan edi, biraq 1981-jılǵı samolyot apatı Voznyaktıń joybardan sheginiwine májbúr etti. Djobs tez arada Macintosh-tı Lisa-dan arzanıraq bolatuǵın grafikalıq sistema retinde qayta anıqladı, burınǵı bóliminiń bahasın tómenletip&lt;ref name=&quot;TheVerge&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 27-iyun | bet = Steve Wozniak on Newton, Tesla, and why the original Macintosh was a 'lousy' product| url = https://www.theverge.com/2013/6/27/4468314/steve-wozniak-on-how-the-newton-changed-his-life| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160312014832/http://www.theverge.com/2013/6/27/4468314/steve-wozniak-on-how-the-newton-changed-his-life| arxivsáne = 2016-jıl 12-mart | qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-iyun }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, Djobs sol waqıtta kompaniyanıń kópshilik tabısın keltirip atırǵan Apple II bólimine de jaqtırmay qaradı.&lt;ref name=&quot;rice19850415&quot; /&gt;

1984-jılı Apple Macintosh-tı iske qostı, ol [[programmalastırıw tili]] bolmaǵan birinshi jeke kompyuter edi&lt;ref name=&quot;IsProgramingObsolete&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Harvey| at = Brian| sáne = 1994 | bet = Is Programing Obsolete?| url = http://www.eecs.berkeley.edu/~bh/obsolete.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131005000323/http://www.eecs.berkeley.edu/~bh/obsolete.html| arxivsáne = 2013-jıl 5-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun | baspaxana = Electrical Engineering and Computer Sciences, [[University of California, Berkeley]]}}&lt;/ref&gt;. Onıń debyutı «1984» dep atalǵan, Ridli Skott tárepinen rejissyorlıq etilgen hám 1984-jıl 22-yanvarda Super Bowl XVIII-diń úshinshi shereginde kórsetilgen 1.5 million AQSH dollarlıq telereklama menen belgilendi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Friedman| at = Ted| bet = Apple's 1984: The Introduction of the Macintosh in the Cultural History of Personal Computers| url = http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121014051705/http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm| arxivsáne = 2012-jıl 14-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul Apple kompaniyasınıń tabısı ushın ayrıqsha waqıya dep bahalandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Maney |first=Kevin |date=January 28, 2004 |title=Apple's '1984' Super Bowl commercial still stands as watershed event |work=[[USA Today]] |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |access-date=April 18, 2017 |archive-date=March 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313054828/https://usatoday30.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; hám CNN tárepinen «shedevr»&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Leopold| at = Todd| sáne = 2006-jıl 3-fevral | bet = Why 2006 isn't like '1984'| url = https://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | baspaxana = [[CNN]]| arxivsáne = 2014-jıl 5-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140405133016/http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, al TV Guide tárepinen barlıq waqıtlardaǵı eń ullı telereklamalardıń biri dep tán alındı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 1999-jıl 12-oktyabr | bet = The greatest commercials of all time| url = https://www.tvguide.com/tv/magazine/990628/ftr6.asp| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/19991012071246/http://www.tvguide.com/tv/magazine/990628/ftr6.asp| arxivsáne = 1999-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[TV Guide]]}}; {{Web deregi | at = Aaron| familiya = Taube| bet = How The Greatest Super Bowl Ad Ever – Apple's '1984' – Almost Didn't Make It To Air| url = http://www.businessinsider.com/apple-super-bowl-retrospective-2014-1| jumıs = [[Business Insider]]| sáne = 2014-jıl 22-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330104642/https://www.businessinsider.com/apple-super-bowl-retrospective-2014-1| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Reklama Macintoshqa úlken qızıǵıwshılıq payda etti, hám dáslepki satıwlar jaqsı boldı, biraq úsh aydan keyin pikirler kele baslaǵanda satıwlar ádewir tómenley basladı. Djobs 128 kilobayt RAM talap etken edi, bul onıń tezligin hám programmalıq támiynatın sheklep, 1,000 dollar (2024-jılda 3,000 dollarǵa teń) bahaǵa umtılıwǵa alıp keldi. Macintosh 2,495 dollarǵa (2024-jılda 7,600 dollarǵa teń) satıldı, bul baha áste islewi sebepli sınshılar tárepinen qattı sınǵa alındı&lt;ref&gt;{{Harvnb|Linzmayer|2004|page=98}}; {{Harvnb|Swaine|2014|pages=441–443}}; {{Cite book |last=Isaacson |first=Walter |title=Steve Jobs |title-link=Steve Jobs (book) |publisher=[[Simon and Schuster]] |year=2015 |isbn=978-1-5011-2762-5}} pp. 186–187; {{Cite book |first=Andy |last=Hertzfeld |year=2005 |title=Revolution in The Valley: The Insanely Great Story of How the Mac Was Made |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-0-596-00719-5}}&lt;/ref&gt;. 1985-jıldıń basında bul satıwlardıń tómenlewi Stiv Djobs penen eki jıl burın Pepsi kompaniyasınan Djobstıń «Siz ómirińizdiń qalǵan bólegin qant suwın satıwǵa arnaysız ba, yamasa meniń menen birge dúnyanı ózgertesiz be?»&lt;ref&gt;{{Harvnb|Linzmayer|2004|page=156}}; {{Harvnb|Isaacson|2015|pages=153–154}}&lt;/ref&gt; degen sózleri menen shaqırılǵan CEO Djon Skalli arasında biylik gúresin qozǵadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Gallo| at = Carmine| sáne = 2014-jıl 22-yanvar | bet = How Steve Jobs And Bill Gates Inspired John Sculley To Pursue The 'Noble Cause| url = https://www.forbes.com/sites/carminegallo/2016/11/12/how-steve-jobs-and-bill-gates-inspired-john-sculley-to-pursue-the-noble-cause/#9eaee3232bd5| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-mart | jumıs = [[Forbes]]| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331065556/https://www.forbes.com/sites/carminegallo/2016/11/12/how-steve-jobs-and-bill-gates-inspired-john-sculley-to-pursue-the-noble-cause/#9eaee3232bd5| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Skalli Apple direktorlar keńesiniń bir awızdan qollawı menen Djobstı Macintosh bóliminiń basshısı lawazımınan bosattı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Schlender |first1=Brent |title=Becoming Steve Jobs: The Evolution of a Reckless Upstart into a Visionary Leader |last2=Tetzeli |first2=Rick |date=2016 |publisher=Crown Business; Reprint edition |isbn=978-0-385-34742-6 |ref={{harvid|Schlender|2016}} |pages=87–92}}; {{Harvnb|Linzmayer|2004|page=156}}&lt;/ref&gt;.

Direktorlar keńesi Skallige Djobstı hám onıń sınaqtan ótpegen ónimlerge qımbat kirisiwlerdi baslaw múmkinshiligin sheklewdi tapsırdı. Skallidiń basqarıwına boysınıwdıń ornına, Djobs onı basshılıqtan shetletiwge urındı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=156–157}} Jan-Lui Gasse Skallige Djobstıń direktorlar keńesinde awdarıspaq shólkemlestiriwge urınıp atırǵanın xabarladı hám shuǵıl jıynalısqa shaqırdı, onda Apple kompaniyasınıń atqarıwshı xızmetkerleri Skallidiń tárepin alıp, Djobstı barlıq operaciyalıq wazıypalardan bosattı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=156–157}} Djobs 1985-jıldıń sentyabr ayında Apple kompaniyasınan ketti hám NeXT kompaniyasın shólkemlestiriw ushın bir neshe Apple xızmetkerlerin ózi menen birge alıp ketti&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Spector |first=G |date=September 24, 1985 |title=Apple's Jobs Starts New Firm, Targets Education Market |page=109 |work=[[PC Week]]}}&lt;/ref&gt;. Voznyak ta 1985-jıldıń basında basqa joybarlar menen shuǵıllanıw ushın Apple kompaniyasındaǵı aktiv jumısınan ketken edi, Apple II bólimine kompaniyanıń qatnasına narazılıǵın bildirip hám kompaniya «sońǵı bes jıl dawamında nadurıs baǵıtta ketip atır» dep aytqan edi&lt;ref name=&quot;rice19850415&quot;&gt;{{Cite news |last=Rice |first=Valerie |date=April 15, 1985 |title=Unrecognized Apple II Employees Exit |page=35 |work=[[InfoWorld]] |url=https://books.google.com/books?id=zC4EAAAAMBAJ&amp;pg=PA35 |access-date=November 6, 2017 |archive-date=March 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301054845/https://books.google.com/books?id=zC4EAAAAMBAJ&amp;pg=PA35 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wozemployee&quot;&gt;{{Cite news |date=January 3, 2018 |title=I Never Left Apple |language=en-US |work=Offally Woz |url=http://woz.org/letters/never-left-apple |access-date=October 2, 2018 |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215223/http://woz.org/letters/never-left-apple/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=CNN.com Video |work=[[CNN]] |url=http://www.cnn.com/video/?/video/bestoftv/2011/08/25/exp.piers.wozniak.jobs.reaction.cnn |access-date=March 27, 2019 |archive-date=February 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203113642/http://www.cnn.com/video/?%2Fvideo%2Fbestoftv%2F2011%2F08%2F25%2Fexp.piers.wozniak.jobs.reaction.cnn |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Voznyak Apple kompaniyasında wákil sıpatında jumıs islewin dawam etti, jılına shama menen 120,000 dollar kóleminde stipendiya alıp turdı&lt;ref name=&quot;wozemployee&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iWoz&quot; /&gt; Djobs hám Voznyak ketkennen keyin de Apple kompaniyasınıń akcionerleri bolıp qaldı.&lt;ref name=&quot;wozstock&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20061019134707/http://www.fool.com/research/2000/features000302.htm Apple's ''Other'' Steve (Stock Research)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20061019134707/http://www.fool.com/research/2000/features000302.htm|date=October 19, 2006}} March 2, 2000, [[The Motley Fool]].&lt;/ref&gt;.

1985-jılı Djobs hám Voznyak ketkennen keyin, Skalli sol jılı yadı tórt ese kóp bolǵan Macintosh 512K kompyuterin shıǵardı hám birinshi aqılǵa muwapıq bahadaǵı PostScript lazer printeri LaserWriter'di tanıstırdı. Sonday-aq, PostScript tiliniń artıqmashılıqlarınan paydalanǵan dáslepki stol ústi baspa qosımshası PageMaker, Aldus Corporation tárepinen 1985-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=158–159}} Macintosh, LaserWriter hám PageMaker birikpesiniń stol ústi baspa bazarın jaratıwǵa sebepshi bolǵanı aytıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = The History of Desktop Publishing| url = https://www.lifewire.com/when-was-desktop-publishing-invented-1073863| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210227131823/https://www.lifewire.com/when-was-desktop-publishing-invented-1073863| arxivsáne = 2021-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2007-jıl 30-aprel | baspaxana = [[Lifewire]]}}&lt;/ref&gt;.

Stol ústi baspa bazarındaǵı bul ústem poziciya&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Swaine |first=Michael |title=Fire in the Valley: The Birth and Death of the Personal Computer |publisher=Pragmatic Bookshelf |year=2014 |isbn=978-1-68050-352-4}} pp. 359–363&lt;/ref&gt; kompaniyaǵa joqarı bahalı segmentlerine itibar qaratıwǵa múmkinshilik berdi, bul «joqarı-oń siyasatı» dep atalıp, baha hám payda diagrammasındaǵı ornı menen baylanıslı edi. Joqarıraq baha noqatlarında satılatuǵın jańa modeller joqarı payda shegarasın usındı hám tájiriybeli paydalanıwshılar tezliktiń hárbir artıwın qabıl etkenlikten, ulıwma satıwlarǵa hesh qanday tásir etpegendey kórindi. Ayırımlar ózlerin bazardan shıǵarıp taslawı múmkin dep táshiwishlense de, 1980-jıllardıń ortasına kelip «joqarı-oń siyasatı» tolıq kúshke kirdi, bul Jan-Lui Gasseniń Macintosh II kompyuteriniń 55% payda shegine tiykarlanǵan «eliw bes yamasa ólim» uranına baylanıslı edi&lt;ref name=&quot;insidestoryCarlton&quot;&gt;{{Cite book |last=Carlton |first=Jim |url=https://archive.org/details/appleinsidestory00carl |title=Apple: The inside story of intrigue, egomania, and business blunders |publisher=[[Random House]] |year=1997 |isbn=978-0-8129-2851-8 |location=New York}}&lt;/ref&gt;.

Bul siyasat 1980-jıllardıń aqırında keri tásir ete basladı, sebebi IBM PC úylesimli kompyuterlerde Macintoshtıń ayırım funkciyalarına iye bolǵan, biraq ádewir arzan bahadaǵı stol ústi baspa programmaları payda boldı. Kompaniya stol ústi baspa bazarındaǵı ústem poziciyasınan ayrıldı hám Apple ónimlerin endi satıp ala almaytuǵın kóplegen dáslepki tutınıwshı bazasınan alıslap ketti. 1989-jılǵı Rojdestvo máwsimi kompaniya tariyxında birinshi ret satıwlardıń tómenlewi menen belgilendi, bul Apple akciyalarınıń bahasınıń 20% tómenlewine alıp keldi.&lt;ref name=&quot;insidestoryCarlton&quot; /&gt; Usı dáwir dawamında Skalli menen Gasse arasındaǵı qatnasıqlar jamanlastı, bul Skallidiń 1990-jıldıń yanvar ayında Maykl Spindlerdi bas operaciyalıq direktor etip tayınlaw arqalı Gasseni lawazımınan túsiriwine alıp keldi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=184–185}} Sol jılı Gasse kompaniyadan ketip, básekiles Be Inc. kompaniyasın shólkemlestiredi&lt;nowiki/&gt;[[Be Inc.|.]]{{Sfn|Linzmayer|2004|page=160}}

=== 1990–1997: Qulaw hám qayta shólkemlestiriw ===
[[Fayl:Apple macintosh lcII.jpg|thumb|Macintosh LC II]]
Kompaniya strategiyasın ózgertti hám 1990-jıldıń oktyabr ayında úsh arzan modeldi usındı: Macintosh Classic, Macintosh LC hám Macintosh IIsi. Bulardıń hámmesi jıynalǵan talap sebepli ádewir satılıwlarǵa eristi.{{Sfn|Linzmayer|2004|page=128}} 1991-jılı Apple házirgi derlik barlıq zamanagóy noutbuklardıń formasın belgilep bergen dizaynı menen úlken tabısqa erisken PowerBooktı usındı. Sol jılı Apple System 7 di de usındı, bul Macintosh operaciyalıq sistemasınıń úlken jańalanıwı bolıp, interfeyske reńlerdi qostı hám jańa tarmaq imkaniyatların kirgizdi.

Arzan Maclerdiń hám PowerBooktıń tabısı kirislerdiń artıwına alıp keldi&lt;ref name=&quot;lemsculley&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Hormby| at = Thomas| sáne = 2006-jıl 22-fevral | bet = Growing Apple with the Macintosh: The Sculley years| url = http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 2-mart | jumıs = [[Low End Mac]]| arxivsáne = 2014-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140325231124/http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Bir qansha waqıt dawamında Apple júdá jaqsı islep, paydanı arttırıp jańa ónimlerdi usındı. MacAddict jurnalı 1989-jıllar menen 1991-jıllar arasındaǵı dáwirdi Macintoshtıń «birinshi altın dáwiri» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=January 2004 |title=MacAddict |url=https://archive.org/stream/MacAddict-089-200401/MacAddict-089-200401-BobKiwi-v1_djvu.txt |magazine=[[MacAddict]] |issue=89 |access-date=April 1, 2017}}&lt;/ref&gt;.[[Fayl:Apple PenLite prototype, 1992.jpg|thumb|PenLite - bul Appledıń 1992-jılı Mac OS ti planshetke alıp keliw ushın jaratılǵan birinshi planshet kompyuter prototipi. Ol Newton paydasına biykar etildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Exclusive: New pics of Apple's unreleased tablet prototype from 1992 – and the Mac that flew on the Space Shuttle| url = http://www.stuff.tv/news/exclusive-new-pics-apples-unreleased-tablet-prototype-1992-and-mac-flew-space-shuttle| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = stuff.tv| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331081051/https://www.stuff.tv/news/exclusive-new-pics-apples-unreleased-tablet-prototype-1992-and-mac-flew-space-shuttle| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.]]
Arzan turmıslıq Maclerdiń, ásirese LC niń tabısı, qımbat mashinalardıń satılıwın kemeytti. Bunı sheshiw ushın basqarma bir neshe jańa brendlerdi kirgizdi, birdey mashinalardı hár túrli bahalarda, hár qıylı bazarlar ushın sattı: joqarı dárejeli Quadra seriyası, orta dárejeli Centris seriyası hám turmıslıq Performa seriyası. Bul kóp modeller arasında ádewir turmıslıq aljasıwlarǵa alıp keldi&lt;ref name=&quot;vawperforma&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Macintosh Performa| url = http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130419164519/http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html| arxivsáne = 2013-jıl 19-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-noyabr | baspaxana = Vectronics Apple World}}&lt;/ref&gt;.

1993-jılı Apple II seriyası toqtatıldı. Onı islep shıǵarıw qımbat edi, hám kompaniya onıń ele de arzan Macintosh modelleriniń satılıwın azaytıp atırǵanın sheshti. LC di shıǵarǵannan keyin, Apple baǵdarlamashılardı Apple II ornına Macintosh ushın qosımshalar jaratıwǵa shaqırdı hám satıwshılarǵa tutınıwshılardı Apple II den Macintosh qa qaray baǵdarlawǵa ruqsat berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2002-jıl 10-iyul | bet = The Apple IIGS, Cont| url = http://apple2history.org/history/ah11.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080912044443/http://apple2history.org/history/ah11.html| arxivsáne = 2008-jıl 12-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyul | jumıs = Apple II History}}&lt;/ref&gt;. Apple IIe 1993-jılı toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Edwards| at = Benj| sáne = 2013-jıl 18-yanvar | bet = 30 years of the Apple Lisa and the Apple IIe| url = https://www.macworld.com/article/2025408/30-years-of-the-apple-lisa-and-the-apple-iie.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyul | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| arxivsáne = 2020-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200819175606/https://www.macworld.com/article/2025408/30-years-of-the-apple-lisa-and-the-apple-iie.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Apple 1990-jıllar dawamında bir neshe sátsiz turmıslıq ónimlerdi sınap kórdi, sonıń ishinde QuickTake cifrlı kameraları, PowerCD kóshpeli CD audio pleerleri, kolonkalar, Pippin video oyın konsoli, eWorld onlayn xızmeti hám Apple Interactive Television Box bar. Djon Skallidiń real emes bazar boljawlarına tiykarlanǵan mashqalalı Newton planshet bólimine úlken resurslar jumsaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Huddleston| at = Tom Jr.| sáne = 2021-jıl 12-yanvar | bet = From Atari's 'Pong' console to the first CD player and Xbox: 10 of the biggest tech products to debut at Las Vegas' famous Consumer Electronics Show| url = https://www.cnbc.com/2021/01/12/biggest-tech-products-to-debut-at-ces-over-the-years.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218151001/https://www.cnbc.com/2021/01/12/biggest-tech-products-to-debut-at-ces-over-the-years.html| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-may | jumıs = [[CNBC]]| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

Usı dáwir dawamında, Microsoft arzan jeke kompyuterlerge programmalıq támiynat jetkiziwge itibar qaratıp, [[Microsoft Windows|Windows]] penen bazar úlesin alıwdı dawam etti, al Apple qımbat bolsa da jaqsı injenerlik tájiriybe usındı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 1990–1995: Why the World Went Windows| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120104160236/http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | jumıs = Roughly Drafted}}&lt;/ref&gt;. Apple joqarı payda normalarına isendi hám hesh qashan anıq juwap bergen joq; ol Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corp. isinde Lisaǵa uqsas grafikalıq interfeys islep shıǵarǵanı ushın Microsofttı sudqa berdi''[[Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corp.|.]]''&lt;ref name=&quot;lemms&quot;&gt;Hormby, Thomas. [https://web.archive.org/web/20131017092348/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html The Apple vs. Microsoft GUI lawsuit] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080304145809/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html|date=March 4, 2008}}, ''[[Low End Mac]]'', August 25, 2006. Retrieved March 2, 2007.&lt;/ref&gt; Sud isleri jıllar dawamında sozıldı hám aqırında biykar etildi. Úlken ónim sátsizlikleri hám Windows qa bazar úlesiniń tez joǵalıwı Applediń abıroyına zıyan jetkerdi, hám 1993-jılı Skallidiń ornına Maykl Spindler bas direktor bolıp tayınlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Michael Spindler: The Peter Principle at Apple| url = http://lowendmac.com/orchard/06/michael-spindler-apple.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080908030156/http://lowendmac.com/orchard//06/michael-spindler-apple.html| arxivsáne = 2008-jıl 8-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:PowerMac 6100-66b.JPG|left|thumb|1994-jılı shıǵarılǵan Power Macintosh 6100, PowerPC processorlarına ótkennen keyingi Applediń birinshi jańa úy kompyuter modeli boldı.]]
Spindler basshılıǵında, Apple, [[IBM]] hám Motorola 1994-jılı jańa esaplaw platformasın (PowerPC Reference Platform yamasa PReP) jaratıw ushın AIM birlespesin dúzdi, onda IBM hám Motorola apparatlıq támiynatı Apple programmalıq támiynatı menen birlestirildi. AIM birlespesi PReP tiń ónimdarlıǵı hám Applediń programmalıq támiynatı PC di artta qaldırıp, usılayınsha Windowstıń ústemligine qarsı turadı dep úmit etti. Sol jılı Apple Motorola nıń PowerPC processorı menen jumıs isleytuǵın kóplegen kompyuterlerdiń birinshi bolǵan Power Macintosh-tı tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Power Macintosh 6100| url = http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery&amp;model=6100&amp;performa=off&amp;sort=date&amp;order=ASC&amp;range=| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 11-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070911010221/http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Birlespeden soń, Apple Motorola hám basqa kompaniyalarǵa Macintosh klonların islewge ruqsat beriw ideyasına ashıq boldı. Keyingi eki jıl ishinde 75 túrli Macintosh klon modeli shıǵarıldı. Biraq, 1996-jılǵa kelip, Apple basshıları klonlar kompaniyanıń óz joqarı klasslı kompyuterleriniń satılıwın, yaǵnıy payda norması eń joqarı bolǵan ónimlerdiń satılıwın kemsitip atırǵanınan táshiwishlene basladı.{{sfn|Linzmayer|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=mXnw5tM8QRwC&amp;pg=PA254 254–256]}}

1996-jılı Spindler ornına Gil Amelio bas direktor etip tayınlandı, ol korporativ qayta tiklewshi sıpatındaǵı abıroyı ushın jumısqa alınǵan edi. Amelio tereń ózgerisler engizdi, sonıń ishinde keń kólemli jumıstan bosatıwlar hám shıǵınlardı qısqartıw da bar edi&lt;ref&gt;Chaffin, Bryan. [https://web.archive.org/web/20171128173134/https://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml &quot;Former Apple CEO Gil Amelio Lands A New CEO Job | The Mac Observer&quot;] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173134/https://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml |date=November 28, 2017 }}, The Mac Observer, February 6, 2001. Retrieved August 15, 2008.&lt;/ref&gt;.

Bul dáwir jáne de Macintosh operaciyalıq sistemasın (MacOS) modernizaciyalawdıń kóplegen sátsiz háreketleri menen belgilendi. Dáslepki Macintosh operaciyalıq sisteması (System 1) kóp wazıypalılıq (bir waqıtta bir neshe qosımshalardı isletiw) ushın dúzilmegen edi. Kompaniya bunı System 5-te kooperativ kóp wazıypalı rejim engiziw arqalı dúzetiwge háreket etti, biraq jáne de zamanagóy usıldıń kerek ekenin sheshti&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 1990–1995: Hitting the Wall| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080924063130/http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html| arxivsáne = 2008-jıl 24-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 14-avgust | jumıs = Roughly Drafted}}&lt;/ref&gt;. Bul 1988-jılı Pink joybarına, sol jılı A/UX-ke, 1994-jılı Copland-qa alıp keldi hám 1996-jılı BeOS-tı satıp alıwdı bahaladı. Be menen sóylesiwler kompaniyanıń bas direktorı, burınǵı Apple basshısı Jan-Lui Gasse $300 million talap etkende toqtap qaldı, Apple bolsa $125 million usınǵan edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Tom| at = Hormby| sáne = 2013-jıl 10-avgust | bet = The Rise and Fall of Apple's Gil Amelio| url = http://lowendmac.com/2013/the-rise-and-fall-of-apples-gil-amelio| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-mart | jumıs = Low End Mac| baspaxana = Cobweb Publishing, Inc.| arxivsáne = 2015-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150329041618/http://lowendmac.com/2013/the-rise-and-fall-of-apples-gil-amelio/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Bankrotlıqtan bir neshe hápte aldın&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Thompson| at = Ben| avtorsilteme = Ben Thompson (writer)| sáne = 2018-jıl 5-fevral | bet = Apple's Middle Age| url = https://stratechery.com/2018/apples-middle-age| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-mart | jumıs = [[Stratechery]]| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331171319/https://stratechery.com/2018/apples-middle-age/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, Apple direktorlar keńesi NeXTSTEP-ti maqul kórdi hám 1996-jıldıń aqırında NeXT-ti $400 millionǵa satıp aldı, Stiv Djobstı saqlap qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Kawamoto| at = Dawn| sáne = 1996-jıl 20-dekabr | bet = Apple acquires Next, Jobs| url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/apple-acquires-next-jobs/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-oktyabr | jumıs = CNET| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220606093742/https://www.cnet.com/tech/tech-industry/apple-acquires-next-jobs/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

=== 1997–2007: Paydaǵa qaytıw ===
NeXT kompaniyasın satıp alıw 1997-jılı 9-fevralda juwmaqlandı&lt;ref name=&quot;archive&quot;&gt;{{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/*/product.info.apple.com/pr/press.releases/1997/q2/970207.pr.rel.next.html |date=* |title=Apple Computer, Inc. Finalizes Acquisition of NeXT Software Inc.}}, ''Apple Inc.'', February 7, 1997. Retrieved June 25, 2006.&lt;/ref&gt;, hám direktorlar keńesi Djobstı Applege keńesshi sıpatında qaytardı. 1997-jılı 9-iyulda Djobs direktorlar keńesinde awdarıspaq ámelge asırdı, nátiyjede Amelioda úsh jıl dawamında rekord tómen akciya bahası hám aqshalay joǵaltıwlar baqlaǵannan keyin jumıstan ketti. Keńes Djobstı waqıtsha bas direktor etip tayınladı hám ol dárhal ónim qatarın qayta kórip shıqtı. Djobs modellerdiń 70% in biykar etti, 3000 jumıs ornın qısqarttı hám kompyuter ónimleriniń tiykarǵı baǵdarların saqlap qaldı&lt;ref name=&quot;Entrepreneur20111027&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Fell| at = Jason| sáne = 2011-jıl 27-oktyabr | bet = How Steve Jobs Saved Apple| url = https://www.entrepreneur.com/article/220604| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-yanvar | jumıs = Entrepreneur| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 24-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220124054654/https://www.entrepreneur.com/article/220604| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.
 
Keleyingi ayda, 1997-jıldıń avgust ayında, Stiv Djobs Microsofttı Appleǵa 150 million dollar investiciya salıwǵa hám Mac ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwdı dawam ettiriwge isendirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Chrasekaran |first1=Rajiv |last2=Shannon |first2=Victoria |date=August 7, 1997 |title=Struggling Apple gets boost from Microsoft |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/07/struggling-apple-gets-boost-from-microsoft/41cfacec-5ec8-413b-a967-dd0f98a7c1e7/ |access-date=January 24, 2022 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119143823/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/07/struggling-apple-gets-boost-from-microsoft/41cfacec-5ec8-413b-a967-dd0f98a7c1e7/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul Microsoft ushın «antimonopoliyalıq qorǵanıw siyasatı» dep qabıl etildi, sebebi kompaniya jaqında ǵana AQSH húkimeti menen monopoliyaǵa qarsı is boyınsha kelisimge kelgen edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Young |first=Steve |date=August 8, 1997 |title=Apple bailout questioned |work=CNN Money |url=https://money.cnn.com/1997/08/08/technology/apple_microsoft_pkg/ |access-date=January 24, 2022 |archive-date=January 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124054636/https://money.cnn.com/1997/08/08/technology/apple_microsoft_pkg/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtları Djobs Applediń ishki kitapxanası hám arxivlerin Stenford universitetine berdi, bul arqalı ótmishke qaraǵanda házirgi waqıt hám keleshekke kóbirek itibar beriwdi názerde tuttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Stanford archives offer look into Apple history| url = https://www.engadget.com/2011-12-29-stanford-archives-offer-look-into-apple-history.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-yanvar | jumıs = Yahoo Finance| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240118204645/https://www.engadget.com/2011-12-29-stanford-archives-offer-look-into-apple-history.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Apple's origins stored in secret Stanford archive| url = https://www.seattletimes.com/business/apples-origins-stored-in-secret-stanford-archive/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-yanvar | jumıs = The Seattle Times| til = en-US| arxivsáne = 2024-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240118204645/https://www.seattletimes.com/business/apples-origins-stored-in-secret-stanford-archive/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ol Mac klon kelisimlerin toqtattı hám 1997-jıldıń sentyabr ayında eń iri klon óndiriwshi Power Computing kompaniyasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 18-fevral | bet = Power Computing Corporation| url = https://support.apple.com/kb/TA37306?locale=en_US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-may | jumıs = Official Apple Support| baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2021-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210325120812/https://support.apple.com/kb/TA37306?locale=en_US| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 1997-jılı 10-noyabrde [[Apple Store]] [[Veb-sayt|veb-saytı]] iske tústi, ol JK óndiriwshi Dell kompaniyasınıń tabıslı modeli sıyaqlı jańa buyırtpa boyınsha óndiriw modeline baylanıslı edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Harreld| at = Heather| sáne = 1997-jıl 5-yanvar | bet = Apple gains tech, agency customers in Next deal| url = http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081206061012/http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf| arxivsáne = 2008-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 15-avgust | jumıs = [[Federal Computer Week]]}}; {{Cite news |date=November 10, 1997 |title=Apple unveils new marketing strategy |work=[[Knight Ridder]]/[[Tribune News Service]] |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-5564882_ITM|url-status=dead|access-date=August 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113132409/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-5564882_ITM|archive-date=November 13, 2008}}&lt;/ref&gt;. Bul basqıshlar Djobs ushın paydalı boldı; onıń bas direktor sıpatındaǵı birinshi jılınıń aqırında kompaniya 309 million dollar payda taptı.&lt;ref name=&quot;Entrepreneur20111027&quot; /&gt;

{{Multiple image
| direction = horizontal
| total_width = 250
| image1 = IMac G3 Bondi Blue, three-quarters view.png
| caption1 = iMac
| image2 = Clamshell iBook G3.jpg
| caption2 = iBook
| image3 = Apple Yosemite.JPG
| caption3 = Power Macintosh G3
| image4 = Apple PowerBook G3 500 Pismo-2763.jpg
| caption4 = PowerBook G3
| perrow = 2 / 2
}}

1998-jılı 6-mayda Apple dáslepki Macintosh ti eske salatuǵın jańa hámmesi bir qurılmadaǵı kompyuterdi usındı: iMac. iMac úlken jetiskenlikke erisip, birinshi bes ayda 800,000 dana satıldı&lt;ref name=&quot;800kimacs&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Apple Canada Inc| sáne = 1999-jıl 5-yanvar | bet = 800,000 iMacs Sold in First 139 Days| url = http://www.ebooklyn.net/p/800000-imacs-sold-in-first-139-days.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141108074139/http://www.ebooklyn.net/p/800000-imacs-sold-in-first-139-days.html| arxivsáne = 2014-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 26-yanvar }}&lt;/ref&gt;, hám 3+1⁄2 dyuymlik disketalar sıyaqlı eski texnologiyalardan bas tartıw, USB jalǵaǵıshın erte qabıllaw hám Ethernet hám telefon modemi arqalı internetke qosılıw múmkinshiligi («i» háribi iMac atamasında)&lt;ref name=&quot;Alyson Raletz&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Raletz| at = Alyson| sáne = 2012-jıl 7-iyun | bet = Man who came up with iMac name tells what the 'i' stands for| url = http://www.bizjournals.com/kansascity/blog/2012/06/man-who-came-up-with-imac-name-tells.html?page=all| qaralǵan sáne = 2013-jıl 30-mart | jumıs = Kansas City Business Journal| arxivsáne = 2012-jıl 6-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121106125948/http://www.bizjournals.com/kansascity/blog/2012/06/man-who-came-up-with-imac-name-tells.html?page=all| url-status = live}}&lt;/ref&gt; menen aldın ala ornatılıp keliwi arqalı sanaatta úlken ózgerislerge alıp keldi. Onıń kózge kóringen tamshı forması hám yarım móldir materialları Amelio tárepinen jumısqa alınǵan Djonatan Ayv tárepinen dizayn islengen edi, ol Djobs penen on jıldan aslam waqıt birge islesip, Apple ónimleriniń dizaynın qayta quradı&lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{Cite magazine |last=John Arlidge |date=March 17, 2014 |title=Jonathan Ive Designs Tomorrow |magazine=Time |url=https://time.com/jonathan-ive-apple-interview/ |access-date=March 22, 2014 |archive-date=March 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321233000/http://time.com/jonathan-ive-apple-interview/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Lev Grossman|Grossman, Lev]]. [https://web.archive.org/web/20070114062907/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html The Apple Of Your Ear], ''[[Time (magazine)|Time]]'', January 12, 2007. Retrieved February 1, 2007; Wilson, Greg. [https://web.archive.org/web/20080228235549/http://www.nydailynews.com/news/2007/01/14/2007-01-14_private_icreator_is_genius_behind_apples.html Private iCreator is genius behind Apple's polish], ''[[New York Daily News]]'', January 14, 2007. Retrieved February 1, 2007.&lt;/ref&gt;.

Bir jıldan sál kóbirek waqıt ótkennen keyin, 1999-jılı 21-iyulda, Apple iBook atlı tutınıwshılar ushın noutbuktı usındı. Bul Djobstıń tek tórt ónim shıǵarıw strategiyasın juwmaqladı: professionallar ushın Power Macintosh G3 stol ústi kompyuteri hám PowerBook G3 noutbuginiń jetilistirilgen versiyaları, hám tutınıwshılar ushın iMac stol ústi kompyuteri hám iBook noutbugi. Djobs kishi ónim qatarı sapa hám innovaciyaǵa kóbirek itibar beriwge múmkinshilik beretuǵının ayttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 26-iyul | bet = The one thing Steve Jobs did that turned around Apple| url = https://www.launchtomorrow.com/2019/07/the-one-thing-steve-jobs-did-that-turned-around-apple| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-yanvar | jumıs = Launch Tomorrow| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 30-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220330020730/https://www.launchtomorrow.com/2019/07/the-one-thing-steve-jobs-did-that-turned-around-apple| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Sol waqıtları Apple professionallar hám tutınıwshılar ushın cifrlı media óndiriw programmalıq támiynatınıń portfelin jaratıw ushın kóplegen satıp alıwlardı ámelge asırdı. Apple Macromedia kompaniyasınıń Key Grip cifrlı video montajlaw programmalıq támiynat joybarın satıp aldı, ol 1999-jılı aprelde Final Cut Pro sıpatında iske túsirildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2006-jıl 25-oktyabr | bet = Why Apple Bounced Back| url = http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/8F4B780E-674F-4421-A44D-7B1EAE9C1BA6.html| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = Roughly Drafted| arxivsáne = 2018-jıl 15-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180815205629/http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/8F4B780E-674F-4421-A44D-7B1EAE9C1BA6.html| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2013-jıl 7-iyun | bet = A new beginning or swan song for Final Cut Pro X| url = http://www.grreporter.info/en/new_beginning_or_swan_song_final_cut_pro_x/9411| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = GR Reporter| baspaxana = GRRreporter Ltd| arxivsáne = 2019-jıl 2-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190402132734/http://www.grreporter.info/en/new_beginning_or_swan_song_final_cut_pro_x/9411| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Key Grip tiń islep shıǵılıwı jáne de Apple kompaniyasınıń 1999-jılı oktyabrde tutınıwshılar ushın video montajlaw ónimi iMovie di shıǵarıwına alıp keldi&lt;ref name=&quot;Bell&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Matt Bell, Mark Wherry| sáne = September 2002 | bet = APPLE/EMAGIC TAKEOVER The Inside Story Of The Deal That Changed The Music World| url = http://www.soundonsound.com/sos/sep02/articles/emagic.asp| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141108080250/https://www.soundonsound.com/sos/sep02/articles/emagic.asp| arxivsáne = 2014-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-noyabr | jumıs = Sound on Sound| baspaxana = SOS Publications Group}}&lt;/ref&gt;. Apple 2000-jılı aprelde DVD avtorlıq programmalıq támiynatı DVDirector di islep shıqqan nemis kompaniyası Astarte ni satıp aldı, Apple onı professionallarǵa baǵdarlanǵan DVD Studio Pro etip qayta qapladı hám onıń texnologiyasın tutınıwshılar bazarı ushın iDVD di jaratıw ushın qayta paydalandı&lt;ref name=&quot;Bell&quot; /&gt; 2000-jılı Apple Casady &amp; Greene kompaniyasınan SoundJam MP audio pleer programmalıq támiynatın satıp aldı. Apple baǵdarlamanı [[iTunes]] dep qayta atadı hám paydalanıwshı interfeysin ápiwayılastırıp, CD jazıw funkciyasın qostı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Seff| at = Jonathan| sáne = 2001-jıl 1-may | bet = The Song Is Over for SoundJam| url = https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-dekabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| arxivsáne = 2019-jıl 2-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190402152452/https://www.macworld.com/article/1002145/11soundjam.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2001-jılı Apple úsh xabarlandırıw menen baǵdarın ózgertti. Birinshi, 2001-jılı 24-martta, Apple jańa zamanagóy operaciyalıq sistema, Mac OS X tiń shıǵarılıwın járiyaladı. Bul 1990-jıllardıń basındaǵı bir neshe sátsiz urınıwlardan hám bir neshe jıllıq rawajlanıwdan keyin boldı. Mac OS X, [[Unix]] tiń turaqlılıǵı, isenimliligi hám qáwipsizligin qayta islengen paydalanıwshı interfeysiniń qolaylılıǵı menen biriktiriw ushın NeXTSTEP, OpenStep hám BSD Unix ke tiykarlanǵan. Ekinshi, 2001-jılı mayda, birinshi eki [[Apple Store]] usaqlap satıw orınları Virginiya hám Kaliforniyada ashıldı, kompaniya ónimleriniń jaqsılanǵan prezentaciyasın usındı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Apple Stores 2001–2003| url = http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110927210608/http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html| arxivsáne = 2011-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | baspaxana = IFO Apple Store}}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta kóplegen dúkanlardıń sátsizlikke ushıraytuǵının boljaǵan edi, biraq olar úlken tabısqa erisip, pútkil dúnya boyınsha 500 den aslam dúkannıń birinshi boldı. Úshinshi, 2001-jılı 23-oktyabrde [[iPod]] kóshpeli cifrlı audio pleerdi debyut isledi. Ónim dáslep 2001-jılı 10-noyabrde satıwǵa shıqtı hám oǵada tabıslı boldı, altı jıl ishinde 100 millionnan aslam dana satıldı&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4625262.stm Apple enjoys ongoing iPod demand] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173200/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4625262.stm|date=November 28, 2017}}, [[BBC News]], January 18, 2006. Retrieved April 27, 2007; Cantrell, Amanda. [https://web.archive.org/web/20200915151355/https://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/ Apple's remarkable comeback story] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200915151355/https://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/|date=September 15, 2020}}, [[CNN]], March 29, 2006. Retrieved March 2, 2007.&lt;/ref&gt;.[[Fayl:ITunes Store Songs Sales.jpg|thumb|[[iTunes Store]] nızamlı muzıka júklep alıw industriyasın qáliplestiriwde júdá tabıslı boldı; diagramma 2003-jıldan 2010-jılǵa shekem satılǵan qosıqlar sanın kórsetedi.]]
2003-jılı [[iTunes Store]] bir qosıq ushın 99 cent bahasında muzıka júklep alıw hám [[iPod]] integraciyası menen iske qosıldı. Ol tez arada onlayn muzıka xızmetleri bazarında jetekshige aylandı, 2008-jıldıń 19-iyunına kelip 5 milliardtan aslam júklep alıwǵa eristi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Chacksfield| at = Marc| sáne = 2008-jıl 19-iyun | bet = iTunes hits 5 billion downloads| url = http://www.techradar.com/news/internet/itunes-hits-5-billion-downloads-397997| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[TechRadar]]| baspaxana = [[Future plc]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403082332/https://www.techradar.com/news/internet/itunes-hits-5-billion-downloads-397997| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Skillings| at = Jon| sáne = 2008-jıl 19-iyun | bet = Apple's iTunes hits 5 billion mark| url = https://www.cnet.com/news/apples-itunes-hits-5-billion-mark| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081517/https://www.cnet.com/news/apples-itunes-hits-5-billion-mark/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Eki jıldan soń, iTunes Store dúnyadaǵı eń iri muzıka usaqlap satıwshısına aylandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Griggs |first1=Brandon |last2=Leopold |first2=Todd |date=April 26, 2013 |title=How iTunes changed music, and the world |publisher=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2013/04/26/tech/web/itunes-10th-anniversary |access-date=May 24, 2017 |archive-date=December 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003319/http://edition.cnn.com/2013/04/26/tech/web/itunes-10th-anniversary |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Arthur| at = Charles| sáne = 2013-jıl 28-aprel | bet = iTunes is 10 years old today. Was it the best idea Apple ever had?| url = https://www.theguardian.com/technology/2013/apr/28/itunes-10-years-old-best-idea-apple-ever-had| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403082324/https://www.theguardian.com/technology/2013/apr/28/itunes-10-years-old-best-idea-apple-ever-had| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2002-jılı Apple Nothing Real kompaniyasın onıń rawajlanǵan cifrlı kompoziciya dúziw qosımshası Shake ushın&lt;ref&gt;Chaffin, Bryan. [http://www.macobserver.com/article/2002/02/07.6.shtml &quot;Apple Shake: Apple Buys Nothing Real, A High End Compositing Software Maker&quot;] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173026/https://www.macobserver.com/article/2002/02/07.6.shtml |date=November 28, 2017 }}, ''The Mac Observer'', February 7, 2002. Retrieved August 15, 2008.&lt;/ref&gt;, hám Emagic ti muzıkalıq ónimdarlıq qosımshası Logic ushın satıp aldı. Emagic ti satıp alıw Apple di muzıkalıq programmalıq támiynat kompaniyasına iye bolǵan birinshi kompyuter óndiriwshige aylandırdı. Bul satıp alıwdan soń Apple dıń turmıslıq dárejedegi GarageBand qosımshası rawajlandırıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Deitrich| at = Andy| sáne = 2004-jıl 2-fevral | bet = Garage Band| url = https://arstechnica.com/features/2004/02/garageband| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084409/https://arstechnica.com/features/2004/02/garageband/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sol jılı iPhoto nıń shıǵarılıwı iLife toplamın tolıqtırdı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151030021825/https://www.apple.com/pr/library/2002/01/07Apple-Introduces-iPhoto.html Apple Introduces iPhoto], Apple Inc., January 7, 2002. Retrieved October 30, 2015.&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:MacBook Pro.jpg|thumb|left|MacBook Pro - Apple dıń 2006-jılı tanıstırılǵan [[Intel]] [[Mikroprocessor|mikroprocessorı]] menen úskenelengen birinshi noutbugı.]]
2005-jıldıń 6-iyunında [[Dúnya júzlik baǵdarlamashılar konferenciyası|Dúnya júzilik baǵdarlamashılar konferenciyasınıń]] ashılıw sózinde Djobs Apple kompaniyasınıń PowerPC processorlarınan bas tartıp, 2006-jılı Mac kompyuterleriniń Intel processorlarına ótetuǵının járiyaladı. 2006-jıldıń 10-yanvarında jańa MacBook Pro hám iMac Intel kompaniyasınıń Core Duo processorın qollanǵan birinshi Apple kompyuterleri boldı. 2006-jıldıń 7-avgustına kelip, Apple pútkil Mac ónim qatarın Intel chiplerine ótkerdi - járiyalanǵan múddetten bir jıldan kóbirek erte&lt;ref name=&quot;printel&quot;&gt;[https://www.apple.com/newsroom/2005/06/06Apple-to-Use-Intel-Microprocessors-Beginning-in-2006 Apple to Use Intel Microprocessors Beginning in 2006] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180130185804/https://www.apple.com/newsroom/2005/06/06Apple-to-Use-Intel-Microprocessors-Beginning-in-2006|date=January 30, 2018}}, Apple Inc., June 6, 2005. Retrieved March 2, 2007.&lt;/ref&gt;. Ótiw dáwirinde Power Mac, iBook hám PowerBook brendleri toqtatıldı; Mac Pro, MacBook hám MacBook Pro olardıń ornın basıwshıları boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Johnson| at = Bobbie| sáne = 2006-jıl 10-avgust | bet = Bye-bye Power Mac... hello Mac Pro| url = https://www.theguardian.com/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403090703/https://www.theguardian.com/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2006-jıl 16-may | bet = Apple Unveils New MacBook Featuring Intel Core Duo Processors| url = https://www.apple.com/newsroom/2006/05/16Apple-Unveils-New-MacBook-Featuring-Intel-Core-Duo-Processors| baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171107002431/https://www.apple.com/newsroom/2006/05/16Apple-Unveils-New-MacBook-Featuring-Intel-Core-Duo-Processors/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, Apple 2006-jılı paydalanıwshılarǵa ózleriniń Intel Mac kompyuterlerinde Mac OS X menen birge Windows XP yamasa Windows Vista operaciyalıq sistemaların ornatıwǵa járdem beriw ushın Boot Camp di tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hesseldahl |first=Arik |date=April 5, 2006 |title=News Flash: Apple Introduces 'Boot Camp' To Run Windows XP on Macs |work=[[BusinessWeek]] |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |url=https://www.bloomberg.com/bw/stories/2006-04-04/news-flash-apple-introduces-boot-camp-to-run-windows-xp-on-macs |access-date=August 18, 2008 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001009/http://www.bloomberg.com/bw/stories/2006-04-04/news-flash-apple-introduces-boot-camp-to-run-windows-xp-on-macs |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Apple kompaniyasınıń bul dáwirdegi tabısı onıń akciya bahasınan kórinip turdı. 2003-jıldıń basınan 2006-jılǵa shekem, Apple akciyalarınıń bahası on eseden de kóbirek ósti, shama menen 6 dollardan (bólistirilgen) 80 dollardan aslamǵa jetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Carter| first1 = Shawn M.| last2 = Martin| first2 = Emmie| sáne = 2018-jıl 2-avgust | bet = If you invested $1,000 in Apple 10 years ago, here's how much you'd have now| url = https://www.cnbc.com/2018/08/02/if-you-invested-1000-dollars-in-apple-10-years-ago-youd-have-this-now.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2020-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200403062834/https://www.cnbc.com/2018/08/02/if-you-invested-1000-dollars-in-apple-10-years-ago-youd-have-this-now.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Apple 2006-jıldıń yanvar ayında Dell kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyasınan asıp ketkende&lt;ref name=&quot;modell&quot;&gt;Gamet, Jeff (January 16, 2006). [https://web.archive.org/web/20171128173617/https://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml Apple Passes Dell's Market Cap] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171128173617/https://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml |date=November 28, 2017 }}, ''The MacObserver''. Retrieved March 2, 2007.&lt;/ref&gt;, Djobs Apple xızmetkerlerine Dell kompaniyasınıń bas direktorı Maykl Delldiń óz sózlerin jutıwı kerek degen xabar jiberdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |author-link=John Markoff |date=January 16, 2006 |title=Michael Dell Should Eat His Words, Apple Chief Suggests |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/01/16/technology/michael-dell-should-eat-his-words-apple-chief-suggests.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318032151/http://www.nytimes.com/2006/01/16/technology/michael-dell-should-eat-his-words-apple-chief-suggests.html |archive-date=March 18, 2017}}&lt;/ref&gt;. Toǵız jıl aldın, Dell eger ol Apple di basqarǵanda, «onı jawıp, akcionerlerge aqshaların qaytarıp beretuǵın edim» degen edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Singh| at = Jai| sáne = 1997-jıl 6-oktyabr | bet = Dell: Apple should close shop| url = https://www.cnet.com/news/dell-apple-should-close-shop| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085458/https://www.cnet.com/news/dell-apple-should-close-shop/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2007–2011: Mobil qurılmalar menen jetiskenlikke erisiw ===
[[Fayl:First iPhone Macworld 2007 DSCF1283.agr.jpg|thumb|Jańadan járiyalanǵan [[IPhone (1-áwlad)|birinshi áwlad iPhone]] 2007-jılǵı MacWorld kórgizbesinde kórsetildi.]]
2007-jıldıń 9-yanvarında Macworld Expo da óziniń tiykarǵı bayanatında, Djobs Apple Computer, Inc. kompaniyasınıń atın Apple Inc. dep ózgertilgenin járiyaladı, sebebi kompaniya óz dıqqatın kompyuterlerden tutınıwshı elektronikasına keńeytken edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 11, 2007 |title=Drop the Computer |newspaper=[[The Economist]] |publisher=[[Economist Group]] |url=https://www.economist.com/node/8521960 |access-date=May 24, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525090817/http://www.economist.com/node/8521960 |url-status=live}}; {{Cite news |title=What's In A Name Change? Look At Apple |url=https://www.forbes.com/2007/01/25/apple-microsoft-motorola-ent-sales-cx_kw_0125wharton.html |website=[[Forbes]] |date=January 25, 2007 |access-date= May 24, 2017 |archive-date= April 3, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190403110914/https://www.forbes.com/2007/01/25/apple-microsoft-motorola-ent-sales-cx_kw_0125wharton.html |url-status= live}}&lt;/ref&gt;. Bul ilajda sonday-aq [[iPhone]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple Announces The iPhone| url = https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-the-iphone| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081631/https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-the-iphone/| url-status = live}}; {{Cite news |first=Michael |last=Arrington |author-link= Michael Arrington |title=Apple Announces iPhone, Stock Soars |url=https://techcrunch.com/2007/01/09/apple-announces-iphone-stock-soars |website=[[TechCrunch]] |publisher=[[AOL]] |date=January 9, 2007 |access-date= May 24, 2017 |archive-date= May 25, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170525081220/https://techcrunch.com/2007/01/09/apple-announces-iphone-stock-soars/ |url-status= live}}&lt;/ref&gt; hám [[Apple TV]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple Announces Apple TV (Formerly 'iTV')| url = https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-apple-tv-formerly-itv| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525083813/https://www.macrumors.com/2007/01/09/apple-announces-apple-tv-formerly-itv/| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2007-jıl 9-yanvar | bet = Apple TV Coming to Your Living Room| url = https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-TV-Coming-to-Your-Living-Room| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525090605/https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-TV-Coming-to-Your-Living-Room/| url-status = live}}&lt;/ref&gt; járiyalandı. Kompaniya satıwdıń dáslepki 30 saatında 270,000 birinshi áwlad iPhone ın sattı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Miller| at = Paul| sáne = 2007-jıl 25-iyul | bet = Apple sold 270,000 iPhones in the first 30 hours| url = https://www.engadget.com/2007/07/25/apple-sold-270-000-iphones-in-the-first-30-hours| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Engadget]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081023/https://www.engadget.com/2007/07/25/apple-sold-270-000-iphones-in-the-first-30-hours/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, hám bul qurılma «sanaat ushın oyınnıń qaǵıydaların ózgertken» dep ataldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Oyedele| at = Akin| sáne = 2016-jıl 21-mart | bet = Here's how Apple shares do right after the new iPhone launches| url = http://www.businessinsider.com/apple-stock-after-iphone-launches-2016-3| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Business Insider]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403110155/https://www.businessinsider.com/apple-stock-after-iphone-launches-2016-3| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2007-jıldıń 6-fevralında Apple veb-saytında járiyalanǵan maqalada, Djobs Apple kompaniyası iTunes Store da muzıkanı cifrlı huqıqlardı basqarıw texnologiyasısız satıwǵa tayar ekenin jazdı, eger jazba studiyaları bul texnologiyadan bas tartıwǵa kelisim berse, bul treklerdi úshinshi tárep oynatqıshlarında oynatıwǵa múmkinshilik beretuǵın edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Block| at = Ryan| avtorsilteme = Ryan Block| sáne = 2007-jıl 6-fevral | bet = A letter from Steve Jobs on DRM: let's get rid of it| url = https://www.engadget.com/2007/02/06/a-letter-from-steve-jobs-on-drm-lets-get-rid-of-it| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084248/https://www.engadget.com/2007/02/06/a-letter-from-steve-jobs-on-drm-lets-get-rid-of-it/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2007-jıldıń 2-aprelinde Apple hám EMI birgelikte iTunes Store daǵı EMI katalogınan DRM texnologiyasın alıp taslawdı járiyaladı, bul 2007-jıldıń may ayınan baslap kúshke kirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2007-jıl 2-aprel | bet = Apple, EMI offer higher-quality DRM free downloads| url = https://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120104152526/http://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-noyabr | jumıs = [[Macworld]]}}&lt;/ref&gt;. Basqa jazba studiyaları da sońında usılay isledi hám Apple 2009-jıldıń yanvar ayında iTunes Store daǵı barlıq qosıqlar FairPlay DRM siz jetkilikli ekenin xabarlaw arqalı járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 6-yanvar | bet = Changes Coming to the iTunes Store| url = https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Changes-Coming-to-the-iTunes-Store| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-mart | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525090607/https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Changes-Coming-to-the-iTunes-Store/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2008-jıldıń iyul ayında Apple [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] ushın úshinshi tárep qosımshaların satıw ushın App Store nı iske qostı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Flandez |first=Raymund |date=August 5, 2008 |title=Programmers Jockey for iPhone Users at Apple Site |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB121789232442511743 |url-access=subscription |access-date=August 16, 2008 |archive-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403110148/https://www.wsj.com/articles/SB121789232442511743 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bir ay ishinde dúkán 60 million qosımsha sattı hám ortasha kúnlik 1 million dollar tabıs aldı, Djobs 2008-jıldıń avgust ayında App Store Apple ushın milliard dollarlıq bizneske aylanıwı múmkin dep boljadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = McLaughlin| at = Kevin| sáne = 2008-jıl 11-avgust | bet = Apple's Jobs Gushes Over App Store Success| url = http://www.crn.com/software/210002313| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100301213959/http://crn.com/software/210002313| arxivsáne = 2010-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-avgust | baspaxana = The Channel Wire}}&lt;/ref&gt;. 2008-jıldıń oktyabr ayına kelip, iPhone nıń keń tarqalǵanlıǵı sebepli Apple dúnyadaǵı úshinshi eń iri [[mobil telefon]] jetkerip beriwshi boldı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Chen |first=Brian |date=October 21, 2008 |title=Jobs: Apple Is Third Largest Handset Supplier |url=https://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=March 23, 2014 |archive-date=November 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111185853/http://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:IPod classic in dock.jpg|thumb|Dok-stanciyaǵa qosılǵan [[iPod Classic]]; Apple basqa óndiriwshiler menen birge arnawlı «&lt;nowiki/&gt;[[iPod]] ushın islengen» dok-stanciyaların islep shıǵarıw ústinde islesti.]]
2009-jıldıń 14-yanvarında Djobs ishki xabarda 2009-jıldıń iyun ayınıń aqırına shekem Apple kompaniyasınan altı aylıq medicinalıq demalıs alatuǵının hám bul waqıttı óz densawlıǵına itibar beriwge jumsaytuǵının járiyaladı. Elektron xatta Djobs: «Meniń jeke densawlıǵıma bolǵan qızıǵıwshılıq tek men hám meniń shańaraǵım ushın ǵana emes, sonday-aq Apple daǵı hárbir adam ushın da dıqqattı bóliwshi faktor bolıp qalmaqta» dep ayttı hám bul úzilis kompaniyaǵa «ájayıp ónimlerdi jetkiziwge itibar qaratıwǵa» múmkinshilik beretuǵının túsindirdi&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Apple Media Advisory |date=January 14, 2009 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2009/01/14Apple-Media-Advisory |last1=Jobs |first1=Steve |access-date=March 23, 2014 |author-link1=Steve Jobs |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525091217/https://www.apple.com/newsroom/2009/01/14Apple-Media-Advisory/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Djobstıń joqlıǵına qaramastan, Apple recessiya dáwirinde bayramnan tıs eń jaqsı kvartalın (2009-jılǵı birinshi kvartal) jazıp aldı, tabısı 8.16 milliard dollar hám paydası 1.21 milliard dollardı quradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Apple Inc, Form 10-Q, Quarterly Report, Filing Date Apr 23, 2009| url = http://edgar.secdatabase.com/2508/119312509085781/filing-main.htm| qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-mart | baspaxana = secdatabase.com| arxivsáne = 2013-jıl 2-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130502065621/http://edgar.secdatabase.com/2508/119312509085781/filing-main.htm| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2009-jıl 22-aprel | bet = Apple reports the best non-holiday quarter in its history| url = http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-noyabr | baspaxana = [[Betanews]]| arxivsáne = 2009-jıl 25-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090425074450/http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Kóp jıllıq boljawlar hám bir neshe márte «aǵıwlar» haqqındaǵı gáp-sózlerden soń, Apple 2010-jıldıń 27-yanvarında iPad dep atalatuǵın úlken ekranlı, planshetke uqsas media qurılmanı kópshilikke usındı. iPad iPhone menen birdey sensorlı operaciyalıq sistemanı paydalandı hám barlıq iPhone qosımshaları iPad penen úylesimli boldı. Bul iPad-qa shıǵarılıw waqtında úlken qosımshalar katalogın berdi, degen menen onıń shıǵarılıwına shekem islep shıǵıw waqtı júdá az boldı. Sol jıldıń 3-aprelinde iPad AQSHta satıwǵa shıǵarıldı. Ol birinshi kúni 300,000 nan kóbirek, al birinshi hápteniń aqırına kelip 500,000 dana satıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Apple iPad reaches 1 million sales faster than iPhone |language=en-US |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-ipad/apple-ipad-reaches-1-million-sales-faster-than-iphone-idUSTRE64002T20100503 |access-date=September 10, 2018 |archive-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403110147/https://www.reuters.com/article/us-apple-ipad/apple-ipad-reaches-1-million-sales-faster-than-iphone-idUSTRE64002T20100503 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2010-jıldıń may ayında Appledıń bazar kapitalizaciyası 1989-jıldan berli birinshi márte básekilesi [[Microsoft|Microsofttan]] ozıp ketti&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 27, 2010 |title=Apple passes Microsoft to be biggest tech company |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/10168684.stm |url-status=live |access-date=May 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529063247/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/10168684.stm |archive-date=May 29, 2010}}&lt;/ref&gt;.

2010-jıldıń iyun ayında Apple [[IPhone 4|iPhone 4-ti]] shıǵardı&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Apple Presents iPhone 4 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/06/07Apple-Presents-iPhone-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903135840/http://www.apple.com/pr/library/2010/06/07Apple-Presents-iPhone-4.html |archive-date=September 3, 2011}}; {{Cite news |last=Beaumont |first=Claudine |date=June 24, 2010 |title=Apple iPhone 4: Full review |language=en-GB |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/7849655/Apple-iPhone-4-Full-review.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=September 10, 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/7849655/Apple-iPhone-4-Full-review.html |archive-date=January 10, 2022 |issn=0307-1235}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;, ol FaceTime arqalı video qońırawlardı, kóp wazıypalıqtı hám telefonnıń antenna sisteması sıpatında ashıq turǵan tat baspaytuǵın polat ramkası bar jańa dizayndı usındı. Sol jıldıń keyinirek waqtında Apple jáne de [[iPod]] seriyasın jańaladı, kóp sensorlı [[iPod Nano]], FaceTime funkciyası bar [[iPod Touch]] hám aldıńǵı áwladlardıń basqarıw dóńgelegin qaytarǵan [[iPod Shuffle]]-dı tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Topolsky| at = Joshua| avtorsilteme = Joshua Topolsky| sáne = 2010-jıl 7-sentyabr | bet = iPod touch review (2010)| url = https://www.engadget.com/2010/09/07/ipod-touch-review-2010| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084759/https://www.engadget.com/2010/09/07/ipod-touch-review-2010/| url-status = live}}; {{Cite press release |title=Apple Reinvents iPod nano With Multi-Touch Interface |date=September 1, 2010 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/09/01Apple-Reinvents-iPod-nano-With-Multi-Touch-Interface |access-date=November 11, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115202127/http://www.apple.com/pr/library/2010/09/01ipodnano.html |archive-date=November 15, 2010}}; {{Web deregi | familiya = Bell| at = Donald| sáne = 2010-jıl 7-sentyabr | bet = Apple iPod Shuffle 2010 (2&amp;nbsp;GB) review| url = https://www.cnet.com/reviews/apple-ipod-shuffle-2010-2gb-review| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-aprel | jumıs = [[CNet]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404032559/https://www.cnet.com/reviews/apple-ipod-shuffle-2010-2gb-review/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol filmler hám kórsetiwlerdi ijaraǵa alıwǵa múmkinshilik beretuǵın kishirek hám arzanıraq ekinshi áwlad [[Apple TV]]-dı da usındı&lt;ref name=&quot;yahoo1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mintz |first1=Jessica |last2=Robertson |first2=Jordan |title=Apple unveils new TV box for renting movies, shows |work=[[Yahoo! News]] |publisher=[[Yahoo!]] |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |access-date=September 2, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902211653/https://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |archive-date=September 2, 2010}}&lt;/ref&gt;.

2011-jıldıń 17-yanvarında Djobs Apple-dıń ishki jazbasında óziniń densawlıǵına kóbirek dıqqat awdarıw ushın belgisiz múddetke jáne bir medicinalıq demalıs alatuǵının járiyaladı. Bas operaciyalıq direktor Tim Kuk Apple-daǵı Djobstıń kúndelikli jumısların óz moynına aldı, biraq Djobs ele de «úlken strategiyalıq sheshimlerge qatnasatuǵın» edi&lt;ref name=&quot;JobsLeave2011&quot;&gt;{{Cite news |date=January 17, 2011 |title=Apple boss Steve Jobs takes 'medical leave' |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-12205173 |url-status=live |access-date=January 17, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119050439/http://www.bbc.co.uk/news/technology-12205173 |archive-date=January 19, 2011}}&lt;/ref&gt;. Apple dúnyadaǵı eń qunlı tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan brendke aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Indvik| at = Lauren| sáne = 2011-jıl 9-may | bet = Apple Now World's Most Valuable Brand| url = http://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study| qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = [[Mashable]]| arxivsáne = 2019-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190403110200/https://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2011-jıldıń iyun ayında Djobs kútilmegende saxnaǵa shıǵıp, muzıka, súwretler, fayllar hám programmalıq támiynat ushın onlayn saqlaw hám sinxronizaciyalaw xızmeti [[iCloud]]-tı tanıstırdı, ol Apple-dıń aldıńǵı kontentti sinxronizaciyalaw háreketi bolǵan [[MobileMe]]-niń ornın bastı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Helft |first=Miguel |date=June 6, 2011 |title=Apple Unveils a 'Cloud' Music and Storage Service |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/07/technology/07apple.html |url-access=limited |access-date=June 7, 2011 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2011/06/07/technology/07apple.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Bul Djobstıń qaytıs bolıwınan aldın qatnasqan aqırǵı ónim tanıstırıwı boldı.

2011-jıldıń 24-avgustında Djobs Apple-dıń bas direktorı lawazımınan ketti&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Primack| at = Doug| bet = Fallen Apple: Steve Jobs resigns| url = http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110926040400/http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns| arxivsáne = 2011-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 24-avgust | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]| baspaxana = [[CNN]]}}&lt;/ref&gt;. Onıń ornına Kuk keldi, al Djobs Apple-dıń baslıǵı boldı. Sol waqıtta Apple-dıń baslıǵı joq edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Olivarez-Giles |first1=Nathan |last2=Suh Lauder |first2=Thomas |date=August 24, 2011 |title=What does Steve Jobs' chairman role mean for Apple? |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/08/steve-jobs-apple-chairman.html |access-date=April 11, 2020 |archive-date=April 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411222157/https://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/08/steve-jobs-apple-chairman.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; hám onıń ornına eki birge basqarıwshı direktor - Andrea Yung hám Artur D. Levinson&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Foresman |first=Chris |date=November 15, 2011 |title=Genentech's Levinson replaces Steve Jobs as Apple chairman |work=ars technica |url=https://arstechnica.com/gadgets/2011/11/genetechs-levinson-now-apple-chairman-disneys-iger-joins-the-board |access-date=April 11, 2020 |archive-date=April 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411222157/https://arstechnica.com/gadgets/2011/11/genetechs-levinson-now-apple-chairman-disneys-iger-joins-the-board/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; bar edi, olar Djobstıń qaytıs bolıwınan soń noyabr ayında Levinson direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp tayınlanǵanǵa shekem usı lawazımlarda qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 25-avgust | bet = Meet Apple's Board of Directors| url = http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120928000035/http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598| arxivsáne = 2012-jıl 28-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-oktyabr | jumıs = [[Ethiopian Review]]}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011–házirgi kúnge shekem: Djobstan keyingi dáwir, Tim Kuk ===
2011-jıldıń 5-oktyabr kúni Stiv Djobs qaytıs boldı, bul Apple kompaniyası ushın bir dáwirdiń juwmaqlanǵanın bildirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Griggs| at = Brandon| sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | bet = Steve Jobs, Apple founder, dies| url = https://edition.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-mart | baspaxana = [[CNN]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404121737/https://edition.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ken| familiya = Hess| bet = October 5th, 2011. The day Apple died| url = https://www.zdnet.com/article/october-5th-2011-the-day-apple-died/| jumıs = [[ZDNet]]| sáne = 2011-jıl 5-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-mart | arxivsáne = 2017-jıl 28-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170328105730/http://www.zdnet.com/article/october-5th-2011-the-day-apple-died/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Apple kompaniyasınıń keyingi úlken ónim járiyalawı 2012-jıldıń 19-yanvarında boldı. Sol kúni Nyu-York qalasında Apple kompaniyasınıń wákili Fil Shiller iOS ushın iBooks Textbooks hám Mac OS X ushın iBook Author programmalıq támiynatların tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Apple Reinvents Textbooks with iBooks 2 for iPad – New iBooks Author Lets Anyone Create Stunning iBooks Textbooks |date=January 19, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad |access-date=February 22, 2012 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092914/https://www.apple.com/newsroom/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. «Stiv Djobs» atlı biografiyasında Djobs sabaqlıq kitaplar industriyası menen bilimlendiriw tarawın qayta dúziwdi qálegenin aytqan edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Steve Jobs' Plans to Disrupt the Textbook Industry. How Disruptive Were They?| url = https://www.insidehighered.com/blogs/hack-higher-education/steve-jobs-plans-disrupt-textbook-industry-how-disruptive-were-they| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-noyabr | jumıs = Inside Higher Ed| first1 = Audrey| last1 = Watters| sáne = 2011-jıl 7-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084144/https://www.insidehighered.com/blogs/hack-higher-education/steve-jobs-plans-disrupt-textbook-industry-how-disruptive-were-they| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2011-jıldan 2012-jılǵa shekem Apple kompaniyası [[iPhone 4s]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Ziegler| at = Chris| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | bet = iPhone 4S announced, available October 14th starting at $199| url = https://www.theverge.com/apple/2011/10/4/2470139/iphone-4s-announced-available-october-14th-starting-at-199| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/apple/2011/10/4/2470139/iphone-4s-announced-available-october-14th-starting-at-199| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Ben| familiya = Parr| bet = Apple Announces iPhone 4S| url = http://mashable.com/2011/10/04/apple-iphone-4s| jumıs = [[Mashable]]| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085238/http://mashable.com/2011/10/04/apple-iphone-4s/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; hám [[iPhone 5]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Savov| at = Vlad| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | bet = Apple announces 4-inch iPhone 5 with LTE, Lightning connector, September 21st release date| url = https://www.theverge.com/2012/9/12/3316830/iphone-5-release-date-specs-features-price-announcement| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084145/https://www.theverge.com/2012/9/12/3316830/iphone-5-release-date-specs-features-price-announcement| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Anand Lal| familiya = Shimpi| bet = Apple iPhone 5: Announced| url = http://www.anandtech.com/show/6280/apple-iphone-5-announced| jumıs = [[AnandTech]]| baspaxana = [[Purch Group]]| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084149/https://www.anandtech.com/show/6280/apple-iphone-5-announced| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, smartfonların shıǵardı. Bul smartfonlarda jaqsılanǵan kameralar, Siri atlı aqıllı programmalıq járdemshi hám [[iCloud]] arqalı bult texnologiyası menen sinxronlanǵan maǵlıwmatlar bar edi. Sonıń menen birge, Retina displeyli úshinshi hám tórtinshi áwlad iPad planshetleri&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304459804577281472610072322 |title=New iPad: a Million More Pixels Than HDTV |work=[[The Wall Street Journal]] |date=March 15, 2012 |access-date= March 15, 2012 |last=Mossberg |first=Walter |author-link= Walter Mossberg |url-access= subscription |archive-date= April 4, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304459804577281472610072322 |url-status= live}}; {{Web deregi | familiya = Lowensohn| at = Josh| sáne = 2012-jıl 7-mart | bet = Apple iPad live blog (Wednesday, March 7)| url = https://www.cnet.com/news/apple-ipad-live-blog-wednesday-march-7| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324092526/https://www.cnet.com/news/apple-ipad-live-blog-wednesday-march-7/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lightning strikes again&quot; /&gt; hám iPad-tıń 9.7 dyuymlik ekranına qaraǵanda 7.9 dyuymlik ekranı bar iPad Mini de shıǵarıldı&lt;ref name=&quot;mini&quot; /&gt; Bul ónimler úlken jetiskenlikke eristi. 2012-jıldıń 21-sentyabrinde shıǵarılǵan iPhone 5 eki millionnan aslam aldın ala buyırtpa menen Appledıń eń úlken iPhone shıǵarılıwı boldı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Stein| at = Scott| sáne = 2012-jıl 5-oktyabr | bet = Apple iPhone 5 review| url = https://www.cnet.com/uk/products/apple-iphone-5/review| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324095535/https://www.cnet.com/uk/products/apple-iphone-5/review/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Al 2012-jıldıń 3-noyabrinde shıǵarılǵan iPad Mini hám tórtinshi áwlad iPad-lardıń úsh kún ishinde úsh million dana satılıwı da ayrıqsha tabıs boldı&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Apple Sells Three Million iPads in Three Days |date=November 5, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/11/05Apple-Sells-Three-Million-iPads-in-Three-Days |access-date=February 22, 2013 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092916/https://www.apple.com/newsroom/2012/11/05Apple-Sells-Three-Million-iPads-in-Three-Days/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Apple jáne de Retina displeyli úshinshi áwlad 13 dyuymlik MacBook Pro noutbugi menen jańa iMac hám Mac Mini kompyuterlerin de shıǵardı&lt;ref name=&quot;Lightning strikes again&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Wood| at = Molly| sáne = 2012-jıl 23-oktyabr | bet = The new 'new iPad': Lightning strikes again| url = https://www.cnet.com/news/the-new-new-ipad-lightning-strikes-again| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324092517/https://www.cnet.com/news/the-new-new-ipad-lightning-strikes-again/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mini&quot;&gt;{{Cite news |last=Dudley-Nicholson |first=Jennifer |date=October 24, 2012 |title=Apple unveils new iPad Mini, updated iPad and new Macs |work=Herald Sun |url=http://www.heraldsun.com.au/technology/apple-prepares-to-reveal-ipad-mini/story-fn7celvh-1226501774885 |url-status=dead |access-date=November 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217023327/http://www.heraldsun.com.au/technology/apple-prepares-to-reveal-ipad-mini/story-fn7celvh-1226501774885 |archive-date=February 17, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Brown| at = Rich| sáne = 2013-jıl 11-noyabr | bet = Apple Mac Mini with Fusion Drive review| url = https://www.cnet.com/products/apple-mac-mini/review| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324085503/https://www.cnet.com/products/apple-mac-mini/review/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2012-jıldıń 20-avgustında Apple kompaniyasınıń akciya bahasınıń kóteriliwi nátiyjesinde kompaniyanıń bazar kapitalizaciyası sol waqıttaǵı rekord bolǵan 624 milliard dollarǵa jetti. Bul [[Microsoft]] kompaniyası 1999-jılı ornatqan, inflyaciyaǵa dúzetiw kirgizilmegen bazar kapitalizaciyası rekordın jeńdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Svensson |first=Peter |title=Apple Sets Record for Company Value at $624B |agency=[[Associated Press]] |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_TEC_APPLE_BIGGEST_COMPANY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |url-status=dead |access-date=August 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822164535/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_TEC_APPLE_BIGGEST_COMPANY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |archive-date=August 22, 2012}}&lt;/ref&gt;. 2012-jıldıń 24-avgustında AQSH sud tóreshisi Samsung kompaniyasınıń Apple kompaniyasına intellektual múlk shaǵımı boyınsha 1.05 milliard dollar (665 million funt sterling) zıyan kompensaciya tólewi kerekligin qarar etti&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 25, 2012 |title=Apple awarded $1bn in damages from Samsung in US court |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19377261 |access-date=August 25, 2012 |archive-date=April 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405222055/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19377261 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Samsung bul qararǵa qarsı shaǵım berdi, nátiyjede zıyan kompensaciyası 450 million dollarǵa kemeytildi&lt;ref name=&quot;FOSS Patents&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Judge strikes $450 million from $1 billion damages award in Apple v. Samsung: second trial needed| url = http://www.fosspatents.com/2013/03/judge-strikes-450-million-from-1.html| qaralǵan sáne = 2013-jıl 1-mart | baspaxana = FOSS Patents| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/http://www.fosspatents.com/2013/03/judge-strikes-450-million-from-1.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt; hám Samsungtıń jańa sud processi ótkeriw talabı qabıl etildi&lt;ref name=&quot;FOSS Patents&quot; /&gt; 2012-jıldıń 10-noyabrinde Apple kompaniyası HTC kompaniyası menen global kelisimge kelgenin tastıyıqladı. Bul kelisim eki kompaniya arasındaǵı barlıq sóz etilip atırǵan sud shaǵımların jawıp, házirgi hám keleshektegi patentler boyınsha on jıllıq licenziya kelisimin dúzdi.&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=HTC and Apple Settle Patent Dispute |date=November 10, 2012 |publisher=Apple Inc. |url=https://www.apple.com/newsroom/2012/11/11HTC-and-Apple-Settle-Patent-Dispute |access-date=February 22, 2013 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525092921/https://www.apple.com/newsroom/2012/11/11HTC-and-Apple-Settle-Patent-Dispute/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Boljawlarǵa qaraǵanda, Apple bul HTC menen dúzilgen kelisimnen jılına 280 million AQSH dolları tabıs tabadı dep kútilmekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Reisinger| at = Don| sáne = 2012-jıl 12-noyabr | bet = Apple predicted to generate up to $280 million a year in HTC deal| url = https://www.cnet.com/news/apple-predicted-to-generate-up-to-280-million-a-year-in-htc-deal| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324173724/https://www.cnet.com/news/apple-predicted-to-generate-up-to-280-million-a-year-in-htc-deal/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2014-jıldıń may ayında Apple kompaniyası Dr. Dre hám Djimmi Ayovin-niń audio kompaniyası Beats Electronicsti - «Beats by Dr. Dre» qulaqlıq hám dinamik ónimleri qatarın islep shıǵarıwshı hám Beats Music muzıka aǵımlı xızmetin basqarıwshı kompaniyanı - 3 milliard AQSH dollarına satıp alıw niyetin tastıyıqladı. Sonday-aq, olardıń ónimlerin Appledıń usaqlap satıw dúkanları hám qayta satıwshıları arqalı satıw jobalandı. Ayovinniń pikirinshe, Beats bárqulla Apple menen «birge bolıwı» kerek edi, óytkeni kompaniya ózin Appledıń «mádeniyat penen texnologiyanı biriktiriwdegi teńsiz qábiletine» qarap úlgi alǵan edi. Bul satıp alıw Apple tariyxındaǵı eń úlken satıp alıw boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Steele| at = Billy| sáne = 2014-jıl 28-may | bet = Apple acquires Beats Electronics for $3 billion| url = https://www.engadget.com/2014/05/28/apple-acquires-beats-electronics-for-3-billion| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324084801/https://www.engadget.com/2014/05/28/apple-acquires-beats-electronics-for-3-billion/| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Welch| at = Chris| sáne = 2014-jıl 28-may | bet = Apple confirms it's buying Beats for $3 billion| url = https://www.theverge.com/2014/5/28/5700530/apple-confirms-beats-acquisition| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2014-jıl 29-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140529051629/http://www.theverge.com/2014/5/28/5700530/apple-confirms-beats-acquisition| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Apple Watch でチェックインしました！ 2015 (17187691969).jpg|thumb|Birinshi áwlad Apple Watch (2015)]]
2014-jıldıń 9-sentyabrinde ótkerilgen baspasóz ilajında Apple kompaniyası Apple Watch dep atalǵan aqıllı saattı tanıstırdı&lt;ref name=&quot;verge-watchannounce&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | bet = Apple Watch announced: available for $349 early next year| url = https://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-iyul | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2014-jıl 9-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140909183047/http://www.theverge.com/2014/9/9/6125873/apple-watch-smartwatch-announced| url-status = live}}; {{Web deregi | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | bet = The Apple Watch is poised to dominate the market for digital fitness trackers| url = https://www.theverge.com/2014/9/9/6127839/apple-watch-healthkit-digital-health-fitness| qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-iyul | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2022-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220525110122/https://www.theverge.com/2014/9/9/6127839/apple-watch-healthkit-digital-health-fitness| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Dáslep, Apple bul qurılmanı sán buyımı&lt;ref name=&quot;wp-fashion&quot;&gt;{{Cite news |title=Apple Watch is competing as a fashion accessory, and that's a risky move |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2015/03/05/apple-watch-is-competing-as-a-fashion-accessory-and-thats-a-risky-move |access-date=July 15, 2015 |archive-date=July 16, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716123229/http://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2015/03/05/apple-watch-is-competing-as-a-fashion-accessory-and-thats-a-risky-move |url-status=live}}&lt;/ref&gt; hám iPhoneǵa qosımsha sıpatında bazarǵa shıǵardı. Bul arqalı adamlardıń smartfonlarına qaraw jiyiligin azaytıw itibarǵa alınǵan edi&lt;ref name=&quot;wired.com&quot;&gt;{{Cite magazine |title=iPhone Killer: The Secret History of the Apple Watch |url=https://www.wired.com/2015/04/the-apple-watch |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=January 31, 2022 |archive-date=June 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618223947/https://www.wired.com/2015/04/the-apple-watch |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Waqıttıń ótiwi menen, kompaniya arnawlı fizikalıq aktivlik trekerleri menen básekilesiw maqsetinde saatta densawlıq hám fitneske baǵdarlanǵan funkciyalardı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar qarattı. 2016-jıldıń yanvar ayında Apple dúnya júzi boyınsha bir milliardtan aslam Apple qurılmasınıń belsendi qollanılıp atırǵanın járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Statt| at = Nick| sáne = 2016-jıl 26-yanvar | bet = 1 billion Apple devices are in active use around the world| url = https://www.theverge.com/2016/1/26/10835748/apple-devices-active-1-billion-iphone-ipad-ios| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[The Verge]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084144/https://www.theverge.com/2016/1/26/10835748/apple-devices-active-1-billion-iphone-ipad-ios| url-status = live}}; {{Cite news |last=Rossignol |first=Joe |date=January 26, 2016 |title=Apple Now Has Over 1 Billion Active Devices Worldwide |work=[[MacRumors]] |url=https://www.macrumors.com/2016/01/26/apple-1-billion-active-device-installed-base |access-date=May 24, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525083819/https://www.macrumors.com/2016/01/26/apple-1-billion-active-device-installed-base/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016-jıldıń 6-iyunında Fortune jurnalı óziniń kompaniyalardı tabısqa erisiw boyınsha reytingke kirgizgen Fortune 500 dizimin járiyaladı. 2015-jıldıń fiskal jılı nátiyjeleri boyınsha Apple texnologiya kompaniyaları arasında birinshi orındı iyeledi&lt;ref name=&quot;Top Tech Company&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = McBride| at = Sarah| sáne = 2016-jıl 6-iyun | bet = Apple leads Tech Industry in Fortune 500| url = https://www.yahoo.com/tech/apple-top-tech-company-fortune-132100720.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 6-iyun | jumıs = [[Yahoo Tech]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525081107/https://www.yahoo.com/tech/apple-top-tech-company-fortune-132100720.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ulıwma esapta ol 233 milliard AQSH dolları tabısı menen úshinshi orındı iyeledi.&lt;ref name=&quot;Top Tech Company&quot; /&gt; Bul aldıńǵı jılǵı dizimdegiden eki orın joqarılaǵanın kórsetedi.&lt;ref name=&quot;Top Tech Company&quot; /&gt;

2017-jıldıń iyun ayında Apple HomePod dep atalǵan óziniń aqıllı dinamigin járiyaladı. Bul ónim Sonos, Google Home hám Amazon Echo menen básekilesiwge baǵdarlanǵan edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gartenberg |first=Chaim |date=June 5, 2017 |title=Apple announces HomePod speaker to take on Sonos |work=[[The Verge]] |publisher=[[Vox Media]] |url=https://www.theverge.com/2017/6/5/15732144/apple-homepod-speaker-announced-siri-price-release-date-wwdc-2017 |access-date=December 14, 2017 |archive-date=June 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605203335/https://www.theverge.com/2017/6/5/15732144/apple-homepod-speaker-announced-siri-price-release-date-wwdc-2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Sol jıldıń aqırına kelip TechCrunch basılımı Apple kompaniyasınıń Shazam kompaniyasın satıp alıp atırǵanı haqqında xabar berdi. Shazam óz ónimlerin [[Dúnya júzlik baǵdarlamashılar konferenciyası|WWDC]] konferenciyasında tanıstırǵan hám muzıka, televidenie, kino hám reklama tanıw texnologiyalarına qánigelesken kompaniya edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Lunden |first1=Ingrid |last2=Roof |first2=Katie |date=December 8, 2017 |title=Sources: Apple is acquiring music recognition app Shazam |work=[[TechCrunch]] |publisher=[[Oath Inc.]] |url=https://techcrunch.com/2017/12/08/sources-apple-is-acquiring-music-recognition-app-shazam |access-date=December 14, 2017 |archive-date=December 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214023447/https://techcrunch.com/2017/12/08/sources-apple-is-acquiring-music-recognition-app-shazam/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bir neshe kúnnen soń bul satıp alıw tastıyıqlandı. Xabarlarǵa qaraǵanda, Apple bul kompaniyanı shama menen 400 million AQSH dollarına satıp alǵan. Media xabarlarında bul satıp alıwdıń [[Apple Music]] aǵımlı xızmetin kúsheytiw ushın maǵlıwmatlar hám qurallardı alıwǵa baǵdarlanǵan basqısh ekenligi aytıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Singleton| at = Micah| sáne = 2017-jıl 11-dekabr | bet = Apple confirms it has acquired Shazam| url = https://www.theverge.com/2017/12/11/16761984/apple-shazam-acquisition| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2019-jıl 4-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/2017/12/11/16761984/apple-shazam-acquisition| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Bul satıp alıw 2018-jıldıń sentyabr ayında [[Evropa]] Awqamı tárepinen maqullandı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 6, 2018 |title=EU clears Apple's purchase of song-recognition app Shazam |work=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2018/09/06/the-associated-press-eu-clears-apples-purchase-of-song-recognition-app-shazam.html |url-status=dead |access-date=September 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144731/https://www.cnbc.com/2018/09/06/the-associated-press-eu-clears-apples-purchase-of-song-recognition-app-shazam.html |archive-date=September 7, 2018}}; {{Cite news |last=Welch |first=Chris |date=September 24, 2018 |title=Apple completes Shazam acquisition, will make app ad-free for everyone |work=[[The Verge]] |url=https://www.theverge.com/2018/9/24/17896350/apple-shazam-app-acquisition-complete-free |access-date=September 24, 2018 |archive-date=April 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404084143/https://www.theverge.com/2018/9/24/17896350/apple-shazam-app-acquisition-complete-free |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2017-jıldıń iyun ayında Apple kompaniyası Djeymi Erlixt hám Zak Van Amburgtı jańadan dúzilgen dúnyajúzlik video bólimin basqarıwǵa tayınladı. 2017-jıldıń noyabrinde Apple óziniń túpnusqa scenariyli baǵdarlamalarǵa tarmaqlanıp atırǵanın járiyaladı: Djennifer Eniston hám Riz Uizerspun baslı rollerde oynaytuǵın drama serialı hám Stiven Spilberg penen birge Amazing Stories antologiya serialın qayta islew&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2017-jıl 8-noyabr | bet = Apple Gives Reese Witherspoon-Jennifer Aniston Morning Show Series 2-Season Order, Confirms 'Amazing Stories' Reboot| url = https://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190120044428/https://deadline.com/2017/11/apple-reese-witherspoon-jennifer-aniston-morning-show-series-2-season-order-amazing-stories-reboot-1202204293/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń iyunında Apple Amerika Jazıwshılar gildiyasınıń minimal tiykarǵı kelisimine hám Opra Uinfri menen kóp jıllıq kontent boyınsha birge islesiw kelisimine qol qoydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Robb| at = David| sáne = 2018-jıl 7-iyun | bet = Apple Signs WGA Contract As It Ramps Up Scripted Shows| url = https://deadline.com/2018/06/apple-signs-wga-contract-as-it-ramps-up-scripted-shows-1202405862| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327091242/https://deadline.com/2018/06/apple-signs-wga-contract-as-it-ramps-up-scripted-shows-1202405862/| url-status = dead}}; {{Web deregi | familiya = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2018-jıl 15-iyun | bet = Oprah Winfrey Partners With Apple For Original Content| url = https://deadline.com/2018/06/oprah-winfrey-content-partnership-apple-for-original-programming-1202411370| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190326025016/https://deadline.com/2018/06/oprah-winfrey-content-partnership-apple-for-original-programming-1202411370/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Túpnusqa seriallar ushın qosımsha birge islesiwler Sesame Workshop hám DHX Media hám onıń sıńar kompaniyası Peanuts Worldwide, sonday-aq túpnusqa filmler jaratıw ushın A24 penen birge islesiwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Andreeva| first1 = Nellie| last2 = Petski| first2 = Denise| sáne = 2018-jıl 20-iyun | bet = Apple Teams With Sesame Workshop On Children's Programming Slate| url = https://deadline.com/2018/06/apple-sesame-workshop-childrens-programming-slate-live-action-animated-series-1202414268| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327090610/https://deadline.com/2018/06/apple-sesame-workshop-childrens-programming-slate-live-action-animated-series-1202414268/| url-status = dead}}; {{Web deregi | last1 = Andreeva| first1 = Nellie| last2 = Petski| first2 = Denise| sáne = 2018-jıl 14-dekabr | bet = Apple Makes 'Peanuts' Deal; DHX Media To Produce New Series, Specials &amp; Shorts With Classic Characters For Streamer| url = https://deadline.com/2018/12/apple-makes-peanuts-deal-dhx-media-to-produce-new-series-specials-shorts-with-classic-characters-for-streamer-1202520215| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2019-jıl 1-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190201080858/https://deadline.com/2018/12/apple-makes-peanuts-deal-dhx-media-to-produce-new-series-specials-shorts-with-classic-characters-for-streamer-1202520215/| url-status = dead}}; {{Web deregi | last1 = Hipes| first1 = Patrick| last2 = Andreeva| first2 = Nellie| sáne = 2018-jıl 15-noyabr | bet = Apple Inks Deal With A24 For Multiple Films As Part Of Push Into Movies| url = https://deadline.com/2018/11/apple-original-movies-a24-slate-deal-1202502828| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = [[Deadline Hollywood]]| til = en| arxivsáne = 2018-jıl 17-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181117104937/https://deadline.com/2018/11/apple-original-movies-a24-slate-deal-1202502828/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

2017-jıldıń sentyabrindegi Apple arnawlı ilajında AirPower sımsız zaryadlaw qurılması iPhone X, iPhone 8 hám Watch Series 3 penen birge járiyalandı. AirPower bir waqıtta bir neshe qurılmanı sımsız zaryadlaw ushın arnalǵan edi. Dáslep 2018-jıldıń basında shıǵarılıwı kerek bolsa da, AirPower 2019-jıldıń martında biykar etildi, bul Kuktıń basshılıǵındaǵı birinshi qurılma biykar etiliwi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gurman |first=Mark |author-link=Mark Gurman (journalist) |date=March 29, 2019 |title=Apple Cancels Plan for AirPower Wireless Charger |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-29/apple-cancels-anticipated-airpower-wireless-charging-accessory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805050713/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-29/apple-cancels-anticipated-airpower-wireless-charging-accessory |archive-date=August 5, 2021 |access-date=August 25, 2022 |work=Bloomberg.com}}; {{Web deregi | familiya = Panzarino| at = Matthew| sáne = 2019-jıl 29-mart | bet = Apple cancels AirPower product, citing inability to meet its high standards for hardware| url = https://techcrunch.com/2019/03/29/apple-cancels-airpower-product-citing-inability-to-meet-its-high-standards-for-hardware/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-avgust | jumıs = TechCrunch| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329231507/https://techcrunch.com/2019/03/29/apple-cancels-airpower-product-citing-inability-to-meet-its-high-standards-for-hardware/| url-status = live}}; {{Cite magazine |last=Goode |first=Lauren |date=March 29, 2019 |title=RIP AirPower: Apple Kills Its Elusive Wireless Charging Pad |url=https://www.wired.com/story/apple-kills-airpower |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825111224/https://www.wired.com/story/apple-kills-airpower/ |archive-date=August 25, 2022 |magazine=Wired |issn=1059-1028 |accessdate=August 25, 2022}}&lt;/ref&gt;. 2020-jıldıń 19-avgustında Apple akciyalarınıń bahası qısqa waqıtqa 467,77 dollardan asıp ketti, bul onı bazar kapitalizaciyası 2 trillion AQSH dollarına jetken birinshi AQSH kompaniyasına aylandırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Bursztynsky| at = Jessica| sáne = 2020-jıl 19-avgust | bet = Apple becomes first U.S. company to reach a $2 trillion market cap| url = https://www.cnbc.com/2020/08/19/apple-reaches-2-trillion-market-cap.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220721003235/https://www.cnbc.com/2020/08/19/apple-reaches-2-trillion-market-cap.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|left|MacBook Air M1 (2020), Apple kompaniyasınıń Intel x86 processorınan ARM processorlarına ótiwinen keyingi birinshi noutbuk kompyuteri]]
2020-jıldıń 22-iyunında óziniń jıllıq WWDC bayanatında Apple Intel processorlarınan bas tartıp, Mac kompyuterleriniń kompaniya tárepinen islep shıǵılǵan processorlarǵa ótetuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Warren |first=Tom |date=June 22, 2020 |title=Apple announces it will switch to its own processors for future Macs |work=[[The Verge]] |url=https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=June 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622192505/https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalaw taraw analitikleri tárepinen kútilgen edi hám Apple processorları menen úskenelengen Mac kompyuterleriniń házirgi Intelge tiykarlanǵan modellerge salıstırǵanda úlken ónimdarlıq artımshılıqlarına iye bolatuǵını atap ótildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Haselton |first=Todd |date=June 22, 2020 |title=Apple will stop using Intel chips in all Macs by 2021, top analyst says |work=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2020/06/22/new-macbook-pro-and-imac-coming-with-arm-chips-instead-of-intel---kuo.html |access-date=June 22, 2020 |archive-date=June 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601092329/https://www.cnbc.com/2020/06/22/new-macbook-pro-and-imac-coming-with-arm-chips-instead-of-intel---kuo.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020-jıldıń 10-noyabrinde MacBook Air, MacBook Pro hám Mac Mini Apple tárepinen joybarlanǵan processor - Apple M1 menen jumıs isleytuǵın birinshi Mac kompyuterleri boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2020-jıl 2-noyabr | bet = Apple announces 'One More Thing' event for November 10th| url = https://www.theverge.com/2020/11/2/21546136/apple-event-date-time-november-10th-one-more-thing-arm-mac-silicon| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-noyabr | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220602162103/https://www.theverge.com/2020/11/2/21546136/apple-event-date-time-november-10th-one-more-thing-arm-mac-silicon| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń aprel ayında Samsung Electro-Mechanics kompaniyasınıń LG Innotek ornına Apple kompaniyasınıń M2 chipin islep shıǵıwda birge islesetuǵını haqqında xabar berildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = McDaniel| at = Allison| sáne = 2022-jıl 21-aprel | bet = Apple's M2 chip nears as Samsung beats LG as processor packaging partner| url = https://9to5mac.com/2022/04/21/apple-m2-chip-samsung| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220422080359/https://9to5mac.com/2022/04/21/apple-m2-chip-samsung/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Baǵdarlamashı jazbaları tórt túrli M2 chipi menen keminde toǵız Mac modeli sınalıp atırǵanın kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 14, 2022 |title=Apple tests several new Macs with next-generation M2 chips – Bloomberg News |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/technology/apple-tests-several-new-macs-with-next-generation-m2-chips-bloomberg-news-2022-04-14 |access-date=April 27, 2022 |archive-date=April 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427123652/https://www.reuters.com/technology/apple-tests-several-new-macs-with-next-generation-m2-chips-bloomberg-news-2022-04-14/ |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Clark| at = Mitchell| sáne = 2022-jıl 14-aprel | bet = Apple's M2 chips and the computers they'll power detailed in new leak| url = https://www.theverge.com/2022/4/14/23026073/apple-m2-silicon-macbook-air-pro-mac-mini-rumors| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = The Verge| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220602195315/https://www.theverge.com/2022/4/14/23026073/apple-m2-silicon-macbook-air-pro-mac-mini-rumors| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

The Wall Street Journal basılımınıń xabar beriwinshe, Apple kompaniyasınıń óz chiplerin islep shıǵıw boyınsha háreketleri oǵan [[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde payda bolǵan yarım ótkizgishler jetispewshiligi menen jaqsıraq gúresiwge járdem berdi, bul bolsa 2020 hám 2021-jıllarda M1 tiykarındaǵı Mac kompyuterleriniń satılıwınıń anaǵurlım ósiwi menen paydanıń artıwına alıp keldi. Bul jáne de Tesla, Amazon hám [[Meta Platforms]] sıyaqlı kompaniyalardı usınday joldan barıwǵa ruwxlandırdı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Higgins |first=Tim |date=April 16, 2022 |title=The Chips That Rebooted the Mac |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/the-chips-that-rebooted-the-mac-11650081649 |access-date=April 27, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=July 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729031056/https://www.wsj.com/articles/the-chips-that-rebooted-the-mac-11650081649 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń aprel ayında Apple AQSHtaǵı hárbir adamǵa ońlaw qollanbaların kóriw hám ayırım jańa iPhone modelleri ushın almastırıw bóleklerin buyırtpa beriw imkaniyatın beretuǵın onlayn dúkan ashtı, biraq bul usıl menen rásmiy ońlaw arasındaǵı baha ayırmashılıǵı minimal boladı dep kútilmekte&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Dalvin |date=April 27, 2022 |title=Apple Opens Self-Repair Store With $300 iPhone Screens, 19-Cent Screws |url=https://www.wsj.com/articles/apple-opens-self-repair-store-with-300-iphone-screens-19-cent-screws-11651031828 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801153719/https://www.wsj.com/articles/apple-opens-self-repair-store-with-300-iphone-screens-19-cent-screws-11651031828 |archive-date=August 1, 2022 |access-date=April 27, 2022 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}; {{Web deregi | familiya = Feiner| at = Lauren| sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple now lets you buy parts so you can fix your iPhone yourself| url = https://www.cnbc.com/2022/04/27/apple-now-lets-you-buy-iphone-parts-so-you-can-fix-it-yourself.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220625155230/https://www.cnbc.com/2022/04/27/apple-now-lets-you-buy-iphone-parts-so-you-can-fix-it-yourself.html| arxivsáne = 2022-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = CNBC| til = en}}; {{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple's DIY repair service is now available in the US| url = https://www.theverge.com/2022/4/27/23044301/apple-iphone-diy-repair-self-service-program-spare-parts-12-13| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220629180938/https://www.theverge.com/2022/4/27/23044301/apple-iphone-diy-repair-self-service-program-spare-parts-12-13| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = The Verge| til = en}}; {{Web deregi | sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple's Self Service Repair program is now open to iPhone owners in the US| url = https://www.engadget.com/apple-self-service-repair-release-date-122332505.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220802150900/https://www.engadget.com/apple-self-service-repair-release-date-122332505.html| arxivsáne = 2022-jıl 2-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = Engadget| til = en-US}}; {{Web deregi | sáne = 2022-jıl 27-aprel | bet = Apple opens Self Service Repair to US iPhone users| url = https://techcrunch.com/2022/04/27/apple-opens-self-service-repair-to-us-iphone-users/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = TechCrunch| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220427120236/https://techcrunch.com/2022/04/27/apple-opens-self-service-repair-to-us-iphone-users/| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Sherr| at = Ian| bet = Apple Launches Do-It-Yourself Repairs For iPhone 13, iPhone 12 and iPhone SE| url = https://www.cnet.com/tech/mobile/apple-launches-do-it-yourself-repairs-for-iphone-13-iphone-12-and-iphone-se| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220427120621/https://www.cnet.com/tech/mobile/apple-launches-do-it-yourself-repairs-for-iphone-13-iphone-12-and-iphone-se/| arxivsáne = 2022-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = CNET| til = en}}; {{Web deregi | bet = Apple's Self-Service Repair Store Finally Launches| url = https://www.pcmag.com/news/apples-self-service-repair-store-finally-launches| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220613180932/https://www.pcmag.com/news/apples-self-service-repair-store-finally-launches| arxivsáne = 2022-jıl 13-iyun | qaralǵan sáne = 2022-jıl 27-aprel | jumıs = PCMAG| sáne = 2022-jıl 27-aprel | til = en}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń may ayında birinshi ret 2017-jılı aytılǵan, virtual hám tolıqtırılǵan reallıq garnituraları ushın arnalǵan operaciyalıq sistema - RealityOS ushın sawda belgisi tapsırıldı. Bloomberg basılımınıń maǵlıwmatına sáykes, garnitura 2023-jılı shıǵıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2022-jıl 30-may | bet = Apple's RealityOS for rumored headset appears in trademark application| url = https://www.theverge.com/2022/5/30/23147213/realityos-os-ros-trademark-apple-virtual-augmented-reality-headset| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-may | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2022-jıl 8-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220708040805/https://www.theverge.com/2022/5/30/23147213/realityos-os-ros-trademark-apple-virtual-augmented-reality-headset| url-status = live}}; {{Web deregi | last1 = Gurman| first1 = Mark| author-link1 = Mark Gurman (journalist)| last2 = Mochizuki| first2 = Takashi| last3 = Wu| first3 = Debby| sáne = 2022-jıl 14-yanvar | bet = Apple's New VR/AR Headset Risks Being Delayed Until 2023| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-14/apple-s-hotly-anticipated-headset-risks-being-delayed-until-2023?sref=ExbtjcSG| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-may | jumıs = Bloomberg| arxivsáne = 2022-jıl 19-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220419120240/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-14/apple-s-hotly-anticipated-headset-risks-being-delayed-until-2023?sref=ExbtjcSG| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Qosımsha insayderlik esabatlarda qurılmanıń tólemdi tastıyıqlaw hám akkauntlarǵa kiriw ushın kózdiń nurın skanerlewdi paydalanatuǵını aytıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Fingas| first1 = Jon| bet = Apple's mixed reality headset reportedly uses iris scanning for payments and sign-ins| url = https://www.engadget.com/apple-mixed-reality-headset-iris-scanning-153036223.html| jumıs = Engadget| sáne = 2022-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivsáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221019194454/https://www.engadget.com/apple-mixed-reality-headset-iris-scanning-153036223.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń 18-iyunında Merilend shtatınıń Tauson qalasındaǵı [[Apple Store]] dúkanı AQSHtaǵı birinshi kásiplik awqam dúkanına aylandı, jumısshılar Xalıqaralıq mashina qurawshılar hám aerokosmos jumısshıları birlespesine qosılıw ushın dawıs berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Lerman |first1=Rachel |last2=Gregg |first2=Aaron |last3=Somasundaram |first3=Praveena |date=June 19, 2022 |title=Apple Store workers approve union, the first in the U.S. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/18/apple-union-vote |access-date=June 19, 2022 |archive-date=June 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619003224/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/18/apple-union-vote/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń 7-iyulında Apple aldıńǵı Pegasus ashılıwlarına juwap retinde macOS 13 hám iOS 16 ǵa Lockdown Mode rejimin qostı; bul rejim joqarı qáwipli paydalanıwshılar ushın maqsetli nol kúnlik zıyanlı programmalıq támiynatlarǵa qarsı qáwipsizlik qorǵanıwın kúsheytedi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 6, 2022 |title=Apple launches Lockdown Mode to block spyware attacks on at-risk users |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-62069255 |access-date=July 7, 2022 |archive-date=July 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728005310/https://www.bbc.com/news/technology-62069255 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Apple 2023-jıldıń mart ayında Apple Wallet paydalanıwshıları ushın 'Apple Pay Later' dep atalǵan házir satıp alıp, keyin tólew xızmetin iske qostı. Baǵdarlama paydalanıwshılarǵa onlayn yamasa qosımsha ishindegi satıp alıwlar ushın 50 dollardan 1000 dollarǵa shekem qarız alıwǵa hám olardı altı hápte dawamında tórt bólekke bólip, procentsiz hám qosımsha tólemsiz qaytarıw imkaniyatın beredi&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hunter |first1=Tatum |last2=Velazco |first2=Chris |date=March 28, 2023 |title=Now you can 'buy now, pay later' with Apple Wallet |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/03/28/apple-buy-now-pay-later/ |newspaper=The Washington Post |access-date=March 29, 2023 |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329102346/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/03/28/apple-buy-now-pay-later/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=De Avila |first=Joseph |date=March 28, 2023 |title=Apple Rolls Out Buy Now, Pay Later Plan |url=https://www.wsj.com/articles/apple-rolls-out-buy-now-pay-later-plan-640ae583 |newspaper=The Wall Street Journal |access-date=March 29, 2023 |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329053013/https://www.wsj.com/articles/apple-rolls-out-buy-now-pay-later-plan-640ae583 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2023-jıldıń noyabr ayında Apple AQSH Ádillik ministrliginiń Apple kompaniyasın jumısqa alıwda AQSH puqaralarına qarsı kemsitiw boldı degen isinde 25 million dollarlıq kelisimge keldi. Apple onlayn járiyalanbaǵan hám qaǵaz túrinde ótinish beriwdi talap etetuǵın jumıs orınların dúzdi, sol waqıtta usı jumıs orınların PERM baǵdarlaması boyınsha shet ellik jumısshılarǵa járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gurman |first1=Mark |author-link1=Mark Gurman (journalist) |date=November 9, 2023 |title=Apple Settles DOJ Case That It Discriminated Against US Workers |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/apple-settles-doj-case-that-it-discriminated-against-us-workers |newspaper=Bloomberg News |access-date=November 27, 2023 |archive-date=November 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127152701/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/apple-settles-doj-case-that-it-discriminated-against-us-workers |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıldıń yanvar ayında Apple Evropa Awqamınıń básekilesiw nızamına boysınıwın, App Store hám basqa xızmetlerge 7-martta kúshke kiretuǵın úlken ózgerisler kirgiziletuǵının járiyaladı. Bul 27 mámleketten ibarat bloktaǵı iOS paydalanıwshılarına alternativ qosımshalar dúkanların hám qosımshalar ishinde alternativ tólem usılların paydalanıw imkaniyatın beredi. Bul Safari brauzerine Chrome yamasa Firefox sıyaqlı alternativ brauzerlerdi júklep alıw ushın menyu qosadı&lt;ref&gt;{{Cite news |language=en |url=https://www.nytimes.com/2024/01/25/technology/apple-app-store-europe.html |title=Apple Overhauls App Store in Europe, in Response to New Digital Law |work=The New York Times |date=January 25, 2024 |access-date=January 29, 2024|archive-date=January 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126040405/https://www.nytimes.com/2024/01/25/technology/apple-app-store-europe.html |last1=Satariano |first1=Adam |last2=Mickle |first2=Tripp}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıldıń iyun ayında Apple qurılmada jasalma intellekt imkaniyatların biriktiriw ushın Apple Intelligence ti tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tilley |first=Aaron |title=Apple Introduces 'Apple Intelligence,' New OpenAI Partnership as AI Takes Center Stage |url=https://www.wsj.com/tech/ai/apple-wwdc-2024-ai-release-356c5303 |access-date=June 11, 2024 |work=WSJ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıldıń 1-noyabrinde Apple iPhone hám Mac ushın súwretti redaktorlaw qosımshaları menen tanılǵan Pixelmator kompaniyasın satıp alǵanın járiyaladı. Apple burın Pixelmator qosımshaların óz ónimleriniń prezentaciyalarında kórsetken edi, sonıń ishinde 2018-jılı mashinalıq oqıtıw hám jasalma intellektti innovaciyalıq paydalanǵanı ushın Pixelmator Pro nı jıldıń Mac qosımshası dep ataǵan edi. Járiyalanıwda Pixelmator satıp alınıwdan keyin onıń bar qosımshalarında áhmiyetli ózgerisler bolmaytuǵının bildirdi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Leswing |first=Kif |title=Apple to buy Pixelmator, the iPhone image editing app with AI features |date=1 November 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/11/01/apple-will-buy-pixelmator-iphone-image-editing-app-with-ai-features-.html |website=CNBC |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıldıń 31-dekabrinde Kaliforniyanıń Oklend qalasındaǵı federal sudında Apple kompaniyasın Siri di qátelik penen aktivlestiriw arqalı jeke sáwbetlerdi nızamsız jazıp alıw hám olardı reklama beriwshiler qatarı úshinshi tárepler menen bólisiwde ayıplaǵan dáslepki kelisim tapsırıldı. Apple óziniń Siri járdemshisiniń paydalanıwshılar qupıyalıǵın buzǵanı boyınsha bul sudtı sheshiw ushın 95 million dollarlıq naq aqsha kelisimine kelisti. Apple qanday da bir nızam buzıwshılıqtı moyınlamasa da, isti kelisim menen juwmaqladı, bul arqalı zıyan kórgen paydalanıwshılarǵa hárbir qurılma ushın 20 dollarǵa shekem talap etiw imkaniyatı berildi. Advokatlar kelisim qorınan 28,5 million dollar kóleminde tólem talap etti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Stempel |first=Jonathan |title=Apple to pay $95 million to settle Siri privacy lawsuit |date=2 January 2025 |url=https://www.reuters.com/legal/apple-pay-95-million-settle-siri-privacy-lawsuit-2025-01-02/ |website=Reuters |access-date=4 January 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Ónimler ==
Kompaniyanıń qurılǵan waqtınan baslap 2000-jıllardıń basına shekem, Apple tiykarınan kompyuterler sattı, olar 1980-jıllardıń ortasınan baslap Macintosh dep ataldı. Sonnan keyin kompaniya óz ónim kategoriyaların keńeytip, házir óndiriwden shıǵarılǵan [[iPod]] (2001) penen baslap, keyinirek [[iPhone]] (2007) hám iPad (2010) sıyaqlı hár túrli portativ qurılmalardı qostı. Apple jáne de «Kiyiletuǵın buyımlar, Úy hám Aksessuarlar» dep kategoriyalanǵan bir qansha basqa ónimlerdi satadı, mısalı Apple Watch, [[Apple TV]], AirPods, HomePod hám Apple Vision Pro.

Apple qurılmaları basqa Apple ónimleri menen birge qollanılǵanda bir pútin ekosistema jaratqanı ushın maqtawǵa ılayıq dep tabılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Ricker| at = Thomas| sáne = 2016-jıl 7-sentyabr | bet = Apple's greatest innovation is its ecosystem| url = https://www.theverge.com/2016/9/7/12828846/apple-s-greatest-product-is-its-ecosystem| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr | jumıs = The Verge| til = en-US}}&lt;/ref&gt;, biraq básekiles qurılmalar menen birge qollanılǵanda sonday jaqsı islemegeni yaki kóp funkciyaları bolmaǵanı ushın sınǵa alınǵan hám onıń ornına kóbinese Apple tárepinen názerde tutılǵanday islewi ushın Apple dıń menshikli funkciyaları, programmalıq támiynatı hám xızmetlerine súyenedi, bul kózqaras kóbinese «diywallı baǵ» dep sıpatlanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Johnson| at = Allison| sáne = 2024-jıl 27-aprel | bet = The walls of Apple's garden are tumbling down| url = https://www.theverge.com/24141929/apple-iphone-imessage-antitrust-dma-lock-in| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-dekabr | jumıs = The Verge| til = en}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılǵa kelip, dúnya júzi boyınsha 2 milliardtan aslam Apple qurılması belsendi qollanılıp atır.

=== Mac ===
{{Multiple image
| total_width = 250
| image1 = M2 Macbook Air Midnight model - 1.jpg
| caption1 = M2 chipli MacBook Air
| image2 = M1 iMac blue model (cropped).jpg
| caption2 = M1 chipli iMac
| alt1 = Aǵash stolda turǵan túngi reńdegi MacBook Air.
| alt2 = Stolda turǵan kók reńli jińishke iMac.
}}

Mac, yaǵnıy Macintosh - 1999-jılǵa shekem onıń rásmiy atı - Apple kompaniyasınıń óziniń menshikli macOS operaciyalıq sistemasın qollanatuǵın jeke kompyuterler qatarı. Jeke kompyuterler Apple kompaniyasınıń dáslepki biznes baǵdarı bolǵan, biraq 2024-jıldıń aqırına kelip olar kompaniya tabısınıń tek segiz procentin quraydı.

Házirgi waqıtta óndirilip atırǵan altı Mac kompyuter toparı bar:
* iMac: Tutınıwshılarǵa arnalǵan hámmesi bir qurılmada jámlengen stol ústi kompyuteri, 1998-jılı islep shıǵarılǵan.
* Mac Mini: Tutınıwshılarǵa arnalǵan kishi kólemli stol ústi kompyuteri, 2005-jılı islep shıǵarılǵan.
* MacBook Pro: Kásiplik noutbuk, 2006-jılı islep shıǵarılǵan.
* Mac Pro: Kásiplik jumıs stanciyası, 2006-jılı islep shıǵarılǵan.
* MacBook Air: Tutınıwshılarǵa arnalǵan júdá juqa noutbuk, 2008-jılı islep shıǵarılǵan.
* Mac Studio: Kásiplik kishi kólemli jumıs stanciyası, 2022-jılı islep shıǵarılǵan.

Kóbinese qorshalǵan baǵ sıpatında táriyiplenetuǵın Mac kompyuterleri Apple silicon chiplerin paydalanadı, macOS operaciyalıq sistemasında isleydi hám Safari veb-brauzeri, úy filmlerin montajlaw ushın iMovie, muzıka dóretiw ushın GarageBand hám iWork ónimdarlıq toplamı sıyaqlı Apple programmalıq támiynatların óz ishine aladı. Apple jáne de kásiplik qosımshalardı satadı: video óndiris ushın Final Cut Pro, muzıkantlar hám prodyuserler ushın Logic Pro hám baǵdarlamashılar ushın Xcode. Apple sonday-aq Mac ushın hár túrli qosımsha qurılmalardı satadı, sonıń ishinde Pro Display XDR, Apple Studio Display, Magic Mouse, Magic Trackpad hám Magic Keyboard.

=== iPhone ===
[[Fayl:IPhone 15 6.1&quot;.jpg|alt=|thumb|[[iPhone 15]] (shep tárepte) hám iPhone 15 Pro (oń tárepte)]]
[[iPhone]] - bul Apple kompaniyasınıń [[iOS]] [[Mobil operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasında]] isleytuǵın [[Smartfon|smartfonlar]] qatarı. Birinshi iPhone [[Stiv Djobs]] tárepinen 2007-jıl 9-yanvarda kópshilikke kórsetilgen edi. Sol waqıttan baslap hár jılı jańa iPhone modelleri shıǵarılmaqta. Ol islep shıǵarılǵanda, onıń kóp sensorlı ekranı mobil telefon industriyası ushın «revolyuciyalıq» hám «oyındı ózgertiwshi» dep táriyiplengen edi. Bul qurılma qosımsha ekonomikasın jaratıwda úlken úles qostı dep esaplanadı.

[[iOS]] - dúnyadaǵı eki tiykarǵı smartfon platformasınıń biri, [[Android]] penen birge. iPhone kompaniya ushın úlken tabıs alıp keldi hám Apple kompaniyasın dúnyadaǵı eń qımbat bahalanatuǵın ashıq akcionerlik jámiyetlerdiń birine aylandırıwǵa járdem berdi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Satariano| at = Adam| sáne = 2011-jıl 10-avgust | bet = Apple Surpasses Exxon as World's Most Valuable Company Before Retreating| url = https://www.bloomberg.com/news/2011-08-09/apple-rises-from-near-bankruptcy-to-become-most-valuable-company.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110810082324/http://www.bloomberg.com/news/2011-08-09/apple-rises-from-near-bankruptcy-to-become-most-valuable-company.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 28-may | jumıs = [[Bloomberg News]]}}&lt;/ref&gt;. 2024-jıldıń aqırına kelip, iPhone kompaniya tabısınıń derlik yarımın quraydı.

=== iPad ===
[[iPad]] - bul Apple kompaniyasınıń iPadOS operaciyalıq sistemasında isleytuǵın planshetler qatarı. Birinshi áwlad iPad 2010-jıl 27-yanvarda járiyalanǵan edi. iPad tiykarınan multimediya tutınıw, kórkem óner dóretiw, hújjetler ústinde islew, videokonferenciya ótkeriw hám oyınlar oynaw ushın bazarǵa shıǵarıladı. iPad qatarına bir neshe tiykarǵı iPad modelleri, kishirek iPad Mini, jetilistirilgen iPad Air hám joqarı dárejeli iPad Pro kiredi. Apple iPad ónimdarlıǵın turaqlı jaqsılap kelmekte, iPad Pro modeline Mac kompyuterlerindegi sıyaqlı M1 hám M2 chipleri ornatılǵan; biraq iPad házirgi waqıtqa shekem sheklengen operaciyalıq sisteması ushın sınǵa ushıramaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Bohn| at = Dieter| sáne = 2021-jıl 19-may | bet = iPad Pro (2021) review: the best screen, but is that enough?| url = https://www.theverge.com/22442084/ipad-pro-2021-review-features-screen-mini-led-m1-processor| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211105160939/https://www.theverge.com/22442084/ipad-pro-2021-review-features-screen-mini-led-m1-processor| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Ivanov| at = Dzhoro| bet = The M1 iPad Pro can run a desktop OS – Apple just won't let it| url = https://www.phonearena.com/news/The-M1-iPad-Pro-can-run-a-desktop-OS---Apple-just-wont-let-it_id142585| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr | jumıs = Phone Arena| sáne = 2022-jıl 18-sentyabr | til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 7-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221107210123/https://www.phonearena.com/news/The-M1-iPad-Pro-can-run-a-desktop-OS---Apple-just-wont-let-it_id142585| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2020-jıldıń sentyabr ayına kelip, Apple 500 millionnan aslam iPad satqan, biraq satıwlar 2013-jılı eń joqarı kórsetkishke jetken&lt;ref name=&quot;500m ipads&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Apple has sold a total of 500 million iPads in the last 10 years| url = https://appleinsider.com/articles/20/09/15/apple-has-sold-a-total-of-500-million-ipads-in-the-last-10-years| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-sentyabr | jumıs = AppleInsider| sáne = 2020-jıl 15-sentyabr | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 30-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220130200317/https://appleinsider.com/articles/20/09/15/apple-has-sold-a-total-of-500-million-ipads-in-the-last-10-years| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Fried| at = Ina| sáne = 2017-jıl 31-yanvar | bet = iPad sales keep shrinking – down another 20 percent| url = https://www.recode.net/2017/1/31/14460952/apple-ipad-sales-still-falling| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-mart | jumıs = [[Recode]]| arxivsáne = 2019-jıl 29-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190429144854/https://www.recode.net/2017/1/31/14460952/apple-ipad-sales-still-falling| url-status = live}}; {{cite news |date=March 23, 2017 |title='Clearance sale' shows Apple's iPad is over. It's done |work=[[The Register]] |url=https://www.theregister.co.uk/2017/03/23/clearance_sale_shows_the_ipad_is_over_its_done|access-date=March 20, 2019|archive-date=December 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203202632/https://www.theregister.co.uk/2017/03/23/clearance_sale_shows_the_ipad_is_over_its_done/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020-jıldıń ekinshi kvartalına kelip, iPad ele de satılıw boyınsha eń kóp satılatuǵın planshet kompyuter bolıp qalmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Potuck| at = Michael| sáne = 2020-jıl 5-avgust | bet = Latest data suggests iPad sales hit highest growth rate in 6 years during Q2| url = https://9to5mac.com/2020/08/05/latest-data-suggests-ipad-sales-hit-highest-growth-rate-in-6-years-during-q2| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-sentyabr | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 18-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210118135627/https://9to5mac.com/2020/08/05/latest-data-suggests-ipad-sales-hit-highest-growth-rate-in-6-years-during-q2/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, hám 2024-jıldıń aqırına kelip kompaniya tabısınıń jeti procentin quradı. Apple bir neshe iPad aksessuarların satadı, sonıń ishinde Apple Pencil, Smart Keyboard, Smart Keyboard Folio, Magic Keyboard hám bir qansha adapterler bar..

=== Basqa ónimler ===
{{Multiple image
| image1 = Apple AirPods Max 6.jpg
| caption1 = AirPods Max
| image2 = Apple Watch Ultra - 2.jpg
| caption2 = Apple Watch Ultra
| total_width = 250
| perrow = 2 / 2
}}

Apple «Kiyiletuǵın buyımlar, Úy hám Aksessuarlar» dep kategoriyalanǵan bir qansha basqa ónimlerdi de islep shıǵaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Leswing| at = Kif| sáne = 2020-jıl 28-yanvar | bet = Apple's fastest-growing business segment, which includes AirPods and Watch, is now bigger than Mac| url = https://www.cnbc.com/2020/01/28/apple-wearables-home-and-accessories-segment-now-bigger-than-mac.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | jumıs = CNBC| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20221019225049/https://www.cnbc.com/2020/01/28/apple-wearables-home-and-accessories-segment-now-bigger-than-mac.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Bul ónimlerge AirPods sımsız naushnikler qatarı, [[Apple TV]] cifrlı media pleerleri, Apple Watch aqıllı saatları, Beats naushnikleri, HomePod aqıllı dinamikleri hám Vision Pro aralas reallıq garniturası kiredi. 2024-jıldıń aqırına kelip, ónimlerdiń bul keń qatarı kompaniya tabısınıń on procentin quraydı.

=== Xızmetler ===
Apple keń kólemli xızmetler usınadı, sonıń ishinde [[App Store]] hám [[Apple News]] qosımshalarındaǵı reklama, [[AppleCare+]] keńeytilgen kepillik jobası, iCloud+ bultqa tiykarlanǵan maǵlıwmat saqlaw xızmeti, Apple Card kredit kartası hám [[Apple Pay]] tólem platforması arqalı tólem xızmetleri, [[Apple Books]], Apple Fitness+, [[Apple Music]], Apple News+, [[Apple TV+]] hám [[iTunes Store]] sıyaqlı cifrlı kontent xızmetleri bar. 2024-jıldıń aqırına kelip, xızmetler kompaniya tabısınıń shama menen 26 procentin quraydı. 2019-jılı Apple óziniń xızmet tabısların keńeytiw ushın birlesken háreket isleytuǵının járiyaladı&lt;ref name=&quot;AppleVideoRevenue2&quot;&gt;{{Cite news |last=Pullen |first=John Patrick |date=March 24, 2019 |title=Apple's Two-Word Plan for the Future of the Internet: Subscribe Now |work=[[Forbes]] |url=http://fortune.com/2019/03/24/watch-apple-event-live-stream-television-news-service |url-status=live |access-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325135825/http://fortune.com/2019/03/24/watch-apple-event-live-stream-television-news-service |archive-date=March 25, 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Marketing ==

=== Brend jaratıw ===
[[Fayl:Apple Computer Logo rainbow.svg|thumb|upright|Apple Inc. kompaniyasınıń birinshi rásmiy logotibi 1977-jıldan 1998-jılǵa shekem qollanılǵan&lt;ref name=&quot;logo&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Logo Evolution: How Top Brands Redesigned Logos and Boosted Conversion| url = https://www.vardot.com/blog/logo-evolution-how-top-brands-redesigned-emblems-and-boosted-conversion-721| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-aprel | jumıs = Vardot| arxivsáne = 2022-jıl 29-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220329001610/https://www.vardot.com/en-us/ideas/blog/how-top-brands-redesigned-emblems-and-boosted-conversion| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.]]
Stiv Djobstıń aytıwınsha, kompaniyanıń atı onıń miywe menen awqatlanıw dietasında bolǵan waqtında alma baǵına barǵanınan ilhamlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 20, 2011 |title=Steve Jobs bio says Apple CEO abhorred 'corrupt' execs |publisher=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/science/steve-jobs-chose-herbal-medicine-delayed-cancer-surgery-1.1124855 |access-date=October 21, 2011 |archive-date=September 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909103558/http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/10/20/steve-jobs-bio.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Appledıń birinshi logotibi, Ron Ueyn tárepinen dizayn islengen bolıp, onda ser Isaak Nyutonnıń alma tereginiń astında otırǵanı súwretlengen. Bul logotip derlik birden Rob Janoftıń «ayqulaq alması» logotibi menen almastırıldı, házir hámmege tanıs bolǵan tislengen almanıń ayqulaq reńli silueti&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.wired.com/2003/09/apple-doin-the-logo-motion/ |title=Wired News: Apple Doin' the Logo-Motion |date=September 26, 2003 |access-date=December 3, 2023 |archive-date=December 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203130321/https://www.wired.com/2003/09/apple-doin-the-logo-motion/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

1999-jıl 27-avgustta&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 1999-jıl 27-avgust | bet = Apple Computer| url = https://www.apple.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/19990827174523/http://www.apple.com| arxivsáne = 1999-jıl 27-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-yanvar }}&lt;/ref&gt; Apple rásmiy túrde ayqulaq sxemasın alıp taslap, aldıńǵı ayqulaq versiyasına forması boyınsha derlik uqsas bir reńli logotiplerdi qollanıwdı basladı. Bir reńli logotiptiń Aqua temasındaǵı nusqası 1998-jıldan 2003-jılǵa shekem, al shiyshe temasındaǵı versiyası 2007-jıldan 2013-jılǵa shekem qollanıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = The Lost Apple Logos You've Never Seen| url = http://thebrainfever.com/apple/the-lost-apple-logos-you-ve-never-seen| baspaxana = thebrainfever}}&lt;/ref&gt;.

Apple evangelistleri bir waqıtları kompaniya tárepinen belsendi túrde tartılǵan, biraq bul qubılıs álleqashan bekkem ornatılǵannan keyin boldı. Apple evangelisti Gay Kavasaki brend fanatizmin «tosattan ushırasqan nárse» dep ataǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = McConnell| first1 = Ben| last2 = Huba| first2 = Jackie| bet = The father of evangelism marketing| url = http://creatingcustomerevangelists.com/resources/evangelists/guy_kawasaki.asp| arxivurl = https://web.archive.org/web/20030725064021/http://creatingcustomerevangelists.com/resources/evangelists/guy_kawasaki.asp| arxivsáne = 2003-jıl 25-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = Creating Customer Evangelists}}&lt;/ref&gt;, al Ayv 2014-jılı «adamlardıń Apple ónimleri menen ayrıqsha jeke qatnası bar» dep málimledi.

Fortune jurnalı Apple kompaniyasın 2008-jılı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı, al 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem dúnya júzindegi eń húrmetke ılayıq kompaniya dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Fisher |first=Anne |date=March 17, 2008 |title=America's Most Admired Companies |url=https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0802/gallery.mostadmired_top20.fortune/index.html |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |volume=157 |issue=5 |pages=65–67 |access-date=August 2, 2020 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523090601/https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0802/gallery.mostadmired_top20.fortune/index.html |url-status=live}}; {{Cite magazine |last=Colvin |first=Geoff |title=The World's Most Admired Companies 2009 |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |volume=159 |issue=5 |page=76 |date=March 16, 2009 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/full_list |access-date=August 2, 2020 |archive-date=August 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814123717/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/full_list/ |url-status=live}}; {{Cite magazine |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2010/snapshots/670.html |title=World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |date=March 2010 |access-date=March 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307092117/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2010/snapshots/670.html |archive-date=March 7, 2010 |url-status=live}}; {{Cite magazine |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2011/snapshots/670.html |title=World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |date=November 2011 |access-date=November 10, 2011 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627230421/https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2011/snapshots/670.html |url-status=live}}; {{Cite magazine |title=The World's Most Admired Companies |magazine=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=March 19, 2012 |volume=165 |issue=4 |pages=139–140 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/snapshots/670.html?iid=splwinners |access-date=August 2, 2020 |archive-date=June 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623014503/https://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/snapshots/670.html?iid=splwinners |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıl 30-sentyabrde Apple Omnicom Grouptıń «Dúnyanıń eń jaqsı brendleri» esabatında Coca-Coladan ozıp, dúnyadaǵı eń qunlı brend boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Elliot |first=Stuart |date=September 29, 2013 |title=Apple Passes Coca-Cola as Most Valuable Brand |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/09/30/business/media/apple-passes-coca-cola-as-most-valuable-brand.html |url-access=limited |access-date=October 21, 2013 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2013/09/30/business/media/apple-passes-coca-cola-as-most-valuable-brand.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Boston Consulting Group 2005-jıldan baslap hár jılı Appledı dúnyadaǵı eń innovaciyalıq brend dep bahalap kelmekte&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/sites/susanadams/2013/09/27/is-apple-the-worlds-most-innovative-company-still Is Apple The World's Most Innovative Company (Still)?] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170910005018/https://www.forbes.com/sites/susanadams/2013/09/27/is-apple-the-worlds-most-innovative-company-still/|date=September 10, 2017}}, ''[[Forbes]]'', September 27, 2013.&lt;/ref&gt;. 2021-jıldıń yanvar ayına kelip, 1.65 milliard Apple ónimi belsendi qollanısta boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 27, 2021 |title=Apple sees revenue growth accelerating after setting record for iPhone sales, China strength |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-results-idUSKBN29W2TD |access-date=July 18, 2023 |archive-date=July 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718201014/https://www.reuters.com/article/us-apple-results-idUSKBN29W2TD |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Apple Now Has 1.65 Billion Active Devices Worldwide |language=en |url=https://www.macrumors.com/2021/01/27/apple-active-devices-worldwide-january-2021 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127220139/https://www.macrumors.com/2021/01/27/apple-active-devices-worldwide-january-2021/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2023-jıldıń fevral ayında bul san 2 milliard qurılmadan asıp ketti&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 2-fevral | bet = Apple Now Has More Than Two Billion Active Devices Worldwide| url = https://www.macrumors.com/2023/02/02/apple-two-billion-active-devices/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-iyul | jumıs = MacRumors| til = en| arxivsáne = 2023-jıl 18-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230718194120/https://www.macrumors.com/2023/02/02/apple-two-billion-active-devices/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheVerge20230202&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Shakir| at = Umar| sáne = 2023-jıl 2-fevral | bet = Apple surpasses 2 billion active devices| url = https://www.theverge.com/2023/2/2/23583501/apple-iphone-ipad-active-2-billion-devices-q1-2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-iyul | jumıs = The Verge| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 18-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230718194119/https://www.theverge.com/2023/2/2/23583501/apple-iphone-ipad-active-2-billion-devices-q1-2023| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Pútkil dúnya júzlik intellektual múlk shólkemi (WIPO) niń Madrid jıllıq sholıwında Apple Inc. kompaniyasınıń Madrid sisteması boyınsha toltırılǵan belgiler ótinishi dúnya boyınsha 10-orındı iyeledi, 2023-jıl dawamında 74 sawda belgisi ótinishi berilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Madrid Yearly Review 2024| url = https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo-pub-940-2024-en-madrid-yearly-review-2024.pdf| page = 22}}&lt;/ref&gt;.

Apple 2024-jılǵı Fortune 500 diziminde dúnya boyınsha 3-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Fortune 500| url = https://fortune.com/ranking/fortune500/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-oktyabr | jumıs = Fortune| til = en}}&lt;/ref&gt;.

=== Reklama ===
Appledıń birinshi uranı «Byte into an Apple» («Almanı tisle») 1970-jıllardıń aqırında payda boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 10-dekabr | bet = Apple Company| url = http://www.operating-system.org/betriebssystem/_english/fa-apple.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080921095608/http://www.operating-system.org/betriebssystem/_english/fa-apple.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | jumıs = Operating System Documentation Project}}&lt;/ref&gt;. 1997-jıldan 2002-jılǵa shekem «Think different» («Basqasha oyla») uranı reklama kampaniyalarında qollanıldı hám házirgi waqıtqa shekem Apple menen tıǵız baylanıslı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | bet = Apple Think Different Campaign| url = http://www.theinspirationroom.com/daily/2005/apple-think-different| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-avgust | jumıs = The Inspiration Room Daily| arxivsáne = 2010-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100819174102/http://theinspirationroom.com/daily/2005/apple-think-different/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Apple jáne de belgili ónim qatarları ushın arnawlı uranlarǵa iye - mısalı, 1998-jılı iMactı reklamalaw ushın «iThink, therefore iMac» («Men oylayman, demek men iMacpan») qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = MacWorld New York: I think, therefore iMac| url = http://www.wap.org/tours/macworldny/ithink.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2011-jıl 21-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110521031031/http://wap.org/tours/macworldny/ithink.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, al iPhone reklamalarında «Say hello to iPhone» («iPhoneǵa sálem ayt») qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 29-iyun | bet = Say hello to iPhone| url = http://billday.com/2007/06/29/say-hello-to-iphone| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080907003704/http://billday.com/2007/06/29/say-hello-to-iphone| arxivsáne = 2008-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | jumıs = BillDay.com}}&lt;/ref&gt;. «Hello» («Sálem») sózi dáslepki Macintosh, Newton, iMac («hello (again)» - «jáne sálem») hám [[IPod|iPodtı]] tanıstırıwda da qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Manjoo |first=Farhad |date=January 11, 2002 |title=IMac: What's in a Design, Anyway? |url=https://www.wired.com/2002/01/imac-whats-in-a-design-anyway |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304092046/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2002/01/49652 |archive-date=March 4, 2014 |access-date=February 15, 2010}}&lt;/ref&gt;.

1984-jılı Macintoshtıń 1984-jılǵı Super Bowl reklaması menen tanıstırılıwınan baslap, zamanagóy «Get a Mac» reklamalarına shekem, Apple óz ónimlerin nátiyjeli reklamalaw hám marketing jumısların alıp barǵanı ushın tanılǵan. Biraq, keyingi kampaniyalardaǵı ayırım pikirler sınǵa ushıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Williams| at = Ian| sáne = 2007-jıl 13-iyun | bet = UK watchdog clears Apple ads| url = http://www.computing.co.uk/vnunet/news/2192019/asa-clears-apple-ads| arxivurl = https://archive.today/20080110012153/http://www.computing.co.uk/vnunet/news/2192019/asa-clears-apple-ads| arxivsáne = 2008-jıl 10-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = Computing| baspaxana = Incisive Media Ltd}}&lt;/ref&gt;, ásirese 2005-jılǵı Power Mac reklamaları&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 11, 2004 |title=Apple Power Mac ads 'misleading' |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3797261.stm |access-date=April 18, 2017 |archive-date=June 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601142554/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3797261.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Apple ónim reklamaları óziniń kózdi qamastıratuǵın grafikası hám este qalatuǵın saz-sáwbetleri menen úlken dıqqatqa iye boldı. Apple reklamalarına qosılǵan qosıqları arqalı ataqlılıǵın arttırǵan muzıkantlar arasında kanadalı qosıqshı Feist «1234» qosıǵı menen hám Yael Naim «New Soul» qosıǵı menen belgili&lt;ref name=&quot;Daily News&quot;&gt;Farber, Jim. [http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/03/11/2008-03-11_apple_ad_creates_recognition_for_yael_na.html Apple ad creates recognition for Yael Naim] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111011102630/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/03/11/2008-03-11_apple_ad_creates_recognition_for_yael_na.html|date=October 11, 2011}}, ''[[New York Daily News]]'', March 11, 2008.&lt;/ref&gt;.

=== Dúkanlar ===
[[Fayl:Apple store fifth avenue.jpg|thumb|Apple Fifth Avenue [[Nyu-York]] qalasındaǵı bas dúkan bolıp esaplanadı.]]
[[Fayl:Apple Genius Bar Regentstreet London.jpg|thumb|2006-jılı tutınıwshılar Appledıń Regent Street dúkanındaǵı [[Genius Bar|Genius Barǵa]] barıp atır.]]
Dáslepki Apple dúkanları 2001-jıldıń may ayında sol waqıttaǵı bas direktor Stiv Djobs tárepinen eki orında ashılǵan, dúkan ishindegi dúkan koncepciyasın ámelge asırıwǵa bir neshe jıl dawamında urınıp, biraq sátsizlikke ushıraǵannan keyin. Kompaniya ónimleriniń usaqlap satıw kórsetiliwin jaqsılaw zárúrligin sezip, ol 1997-jılı usaqlap satıw baǵdarlamasın qayta islep shıǵıw hám tutınıwshılar menen qarım-qatnastı jaqsılaw boyınsha jumıslardı basladı hám 2000-jılı Ron Djonsondı jumısqa aldı. Djobs 1997-jılı Appledıń onlayn dúkanın qayta iske qostı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Fiegerman| at = Seth| sáne = 2014-jıl 16-may | bet = The Slow Evolution of Apple's Online Store| url = http://mashable.com/2014/05/16/apple-online-store-history| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[Mashable]]| arxivsáne = 2017-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170701015357/http://mashable.com/2014/05/16/apple-online-store-history/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, al 2001-jılı dáslepki eki fizikalıq dúkandı ashtı&lt;ref name=&quot;First stores&quot;&gt;{{Cite press release |title=Apple to Open 25 Retail Stores in 2001 |date=May 15, 2001 |publisher=Apple |url=https://www.apple.com/newsroom/2001/05/15Apple-to-Open-25-Retail-Stores-in-2001 |access-date=May 27, 2017 |archive-date=July 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702110910/https://www.apple.com/newsroom/2001/05/15Apple-to-Open-25-Retail-Stores-in-2001/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Dáslep ǵalaba xabar quralları Appledıń sátsizlikke ushıraytuǵının boljadı, biraq onıń dúkanları júdá tabıslı boldı, jaqın átiraptaǵı básekiles dúkanlardıń satıw kórsetkishlerinen ozıp ketti hám úsh jıl ishinde jıllıq satıw kólemi 1 milliard AQSH dollarına jetti, usılayınsha tariyxtaǵı eń tez ósip atırǵan usaqlap satıwshıǵa aylandı&lt;ref name=&quot;fortune-best-retailer&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402321/index.htm| bet = Apple: America's best retailer| familiya = Useem| at = Jerry| sáne = 2007-jıl 8-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]}}&lt;/ref&gt;.

Jıllar dawamında Apple usaqlap satıw orınlarınıń sanın hám geografiyalıq qamtıw aymaǵın keńeytti, 2017-jıldıń dekabr ayına kelip dúnya júzi boyınsha 22 mámlekette 499 dúkanǵa iye boldı&lt;ref name=&quot;storelist&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Store List| url = https://www.apple.com/retail/storelist| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr | jumıs = Apple Retail| baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2017-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171128172800/https://www.apple.com/retail/storelist/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ónimlerdiń joqarı satılıwı Apple kompaniyasın joqarı dárejeli usaqlap satıwshılar qatarına qostı, 2011-jılı dúnya júzi boyınsha satıw kólemi 16 milliard AQSH dollarınan astı. 2016-jıldıń may ayınan baslap Apple dúkanları áhmiyetli qayta dizaynlaw dáwirin basınan keshirdi. Bul qayta dizaynlaw Apple dúkanlarınıń fizikalıq ózgerislerin, mısalı ashıq keńislikler hám qayta brendlengen bólmelerdi, sonday-aq tutınıwshılar menen isbilermenler arasındaǵı óz-ara tásirdi jeńillestiriw ushın funkciyalardaǵı ózgerislerdi óz ishine aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Webb| at = Alex| sáne = 2016-jıl 19-may | bet = Inside the New Apple Retail Store Design| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-19/why-apple-is-building-a-town-inside-its-stores| url-access = subscription| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-aprel | baspaxana = [[Bloomberg L.P.]]| arxivsáne = 2017-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170427003823/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-19/why-apple-is-building-a-town-inside-its-stores| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Nick| familiya = Statt| bet = Apple just revealed the future of its retail stores| url = https://www.theverge.com/2016/5/19/11715726/apple-flagship-store-opening-san-francisco-photos| jumıs = [[The Verge]]| sáne = 2016-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | arxivsáne = 2017-jıl 27-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170427003737/http://www.theverge.com/2016/5/19/11715726/apple-flagship-store-opening-san-francisco-photos| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Kóplegen Apple dúkanları sawda oraylarınıń ishinde jaylasqan, biraq Apple joqarı áhmiyetli orınlarda bir neshe óz aldına turǵan «bayraq» dúkanların da qurǵan&lt;ref name=&quot;MacRumors stores&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/roundup/apple-retail-stores| bet = Apple Stores| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170527110627/https://www.macrumors.com/roundup/apple-retail-stores/| arxivsáne = 2017-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[MacRumors]]| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya óz dúkanlarınıń dizaynı hám qurılısı ushın, ásirese shiyshe teksheler hám kublardıń qollanılıwı ushın dizayn patentlerin alǵan hám dizayn sıylıqlarına iye bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Panzarino| at = Matthew| sáne = 2012-jıl 19-aprel | bet = Apple out to patent curved glass panels used in Shanghai Retail Store| url = https://thenextweb.com/apple/2012/04/19/apple-out-to-patent-curved-glass-panels-used-in-shanghai-retail-store| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[The Next Web]]| arxivsáne = 2017-jıl 26-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171026054352/https://thenextweb.com/apple/2012/04/19/apple-out-to-patent-curved-glass-panels-used-in-shanghai-retail-store/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Apple dúkanlarınıń tabısı basqa da elektronika usaqlap satıwshılarına áhmiyetli tásir kórsetti, olar Apple dúkanlarındaǵı xızmet hám ónimlerdiń sapası joqarıraq dep qabıl etiliwi sebepli klientler, baqlaw hám paydanı joyıttı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Stephen D. |last=Simpson |title=How Apple's fortunes affect other stocks |url=https://www.theglobeandmail.com/globe-investor/investment-ideas/how-apples-fortunes-affect-other-stocks/article4596866 |website=[[The Globe and Mail]] |publisher=[[The Woodbridge Company]] |date=October 8, 2012 |access-date=May 27, 2017 |archive-date=April 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415153836/http://www.theglobeandmail.com/globe-investor/investment-ideas/how-apples-fortunes-affect-other-stocks/article4596866/ |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Crothers| at = Brooke| sáne = 2012-jıl 29-mart | bet = Is Best Buy following CompUSA, Circuit City to certain doom?| url = https://www.cnet.com/news/is-best-buy-following-compusa-circuit-city-to-certain-doom| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | jumıs = [[CNET]]| arxivsáne = 2016-jıl 9-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160709072737/http://www.cnet.com/news/is-best-buy-following-compusa-circuit-city-to-certain-doom/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Brendtiń keń tanılǵanlıǵı sebepli, Apple kóp sanlı jumısqa kiriw ushın ótinish aladı, olardıń kópshiligi jas jumısshılardan keledi. Apple dúkanı xızmetkerleri ortashadan joqarı miynet haqı alsa da, bilim alıw hám medicinalıq xızmet ushın qarjılay járdem alsa da, hám ónim bahalarına jeńillikler berilse de, kásiplik ósiw jolları sheklengen yamasa joq&lt;ref name=&quot;retail army&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2012/06/24/business/apple-store-workers-loyal-but-short-on-pay.html| bet = Apple's Retail Army, Long on Loyalty but Short on Pay| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2012/06/24/business/apple-store-workers-loyal-but-short-on-pay.html| arxivsáne = 2022-jıl 1-yanvar | familiya = Segal| at = David| sáne = 2012-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may | url-access = limited| jumıs = [[The New York Times]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

=== Bazar kúshi ===
2020-jıldıń 16-martında Franciya Apple kompaniyasına eki ulıwma satıwshı menen birge básekelesti basıp, ǵárezsiz qayta satıwshılarǵa kesent beriw arqalı bahalardı joqarı saqlaǵanı ushın 1.1 milliard evro ayıp pul saldı. Bul kelisim Franciya usaqlap satıw bazarınıń shama menen yarımında iPad hám jeke kompyuterler sıyaqlı Apple ónimleri ushın birdey bahalardı dúzdi. Francuz qadaǵalawshı uyımlarınıń aytıwınsha, bul asıra paydalanıwlar 2005-jıldan 2017-jılǵa shekem bolǵan, biraq 2012-jılı ǵárezsiz qayta satıwshı eBizcuss tárepinen berilgen shaǵım tiykarında birinshi ret anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abboud |first=Leila |date=March 16, 2020 |title=France hits Apple with €1.1bn antitrust fine |work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/e9bb4da1-867a-40ba-abc0-4a63d3421e31 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 16, 2020 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/e9bb4da1-867a-40ba-abc0-4a63d3421e31 |archive-date=December 10, 2022}}&lt;/ref&gt;.

2020-jıldıń 13-avgustında, ataqlı Fortnite oyınınıń jaratıwshısı Epic Games kompaniyası Apple hám [[Google]] kompaniyalarına qarsı sud isin qozǵadı, sebebi Fortnite oyını Apple hám Google dúkanlarınan alıp taslanǵan edi. Bul sud isleri Apple hám Google kompaniyaları oyındı bloklaǵannan keyin baslandı, sebebi oyın Apple hám Google salǵan tólemlerdi aylanıp ótetuǵın tuwrıdan-tuwrı tólem sistemasın engizgen edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Nicas |first1=Jack |last2=Browning |first2=Kellen |last3=Griffith |first3=Erin |date=August 13, 2020 |title=Fortnite Creator Sues Apple and Google After Ban From App Stores |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/08/13/technology/apple-fortnite-ban.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=August 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813200127/https://www.nytimes.com/2020/08/13/technology/apple-fortnite-ban.html |archive-date=August 13, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2020-jıldıń sentyabr ayında Epic Games kompaniyası basqa on úsh kompaniya menen birge Ádil qosımshalar koaliciyasın dúzdi, bul koaliciya qosımshalardı qosımsha dúkanlarına kirgiziw shártlerin jaqsılawdı maqset etedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Amadeo| at = Ron| sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | bet = Epic, Spotify, and others take on Apple with &quot;Coalition for App Fairness&quot;| url = https://arstechnica.com/gadgets/2020/09/epic-spotify-and-others-take-on-apple-with-coalition-for-app-fairness| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-sentyabr | jumıs = Ars Technica| til = en-us| arxivsáne = 2020-jıl 26-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200926044427/https://arstechnica.com/gadgets/2020/09/epic-spotify-and-others-take-on-apple-with-coalition-for-app-fairness/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Keyinirek, 2020-jıldıń dekabr ayında, [[Facebook]] kompaniyası Epic kompaniyasına Apple-ge qarsı nızamlı gúresinde járdem beriwge kelisti, kompaniyaǵa materiallar hám hújjetler beriw arqalı járdemlesiwdi jobalastırdı. Biraq, Facebook kompaniyası sud isine tikkeley qatnaspaytuǵının bildirgen bolsa da, 2021-jılǵı sud procesine baylanıslı dálillerdi tabıwǵa járdem beriwge wáde berdi. Olardıń kelisiminen aldınǵı aylarda Facebook kompaniyası pullı qosımshalardıń bahaları hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw qaǵıydalarınıń ózgeriwine baylanıslı Apple menen dawlasıp atırǵan edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Horwitz |first=Patience Haggin and Jeff |date=August 26, 2020 |title=Facebook Says Apple's New iPhone Update Will Disrupt Online Advertising |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/facebook-says-apples-new-iphone-update-will-disrupt-online-advertising-11598458715 |access-date=December 25, 2020 |issn=0099-9660 |archive-date=December 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220162451/https://www.wsj.com/articles/facebook-says-apples-new-iphone-update-will-disrupt-online-advertising-11598458715 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Facebook kompaniyasınıń reklama ónimleri boyınsha basshısı Dan Levi bılay dep pikir bildirdi: «Bul olar ushın haqıyqatında da jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw haqqında emes, bul jekelestirilgen reklamalarǵa hújim hám onıń kishi biznes iyelerine keltiretuǵın aqıbetleri haqqında», - dep 2020-jıldıń dekabr ayında Facebook tárepinen hár túrli gazetalarǵa jaylastırılǵan tolıq betli reklamalar haqqında pikir bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 17, 2020 |title=How Convincing is Facebook's Case Against Apple? |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2020-12-17/how-convincing-is-facebook-s-case-against-apple |access-date=December 25, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217121137/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2020-12-17/how-convincing-is-facebook-s-case-against-apple |url-status=live}}; {{Cite news |last=Horwitz |first=Sarah E. Needleman and Jeff |date=December 16, 2020 |title=Facebook Wades Into 'Fortnite' Maker's Dispute With Apple |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/facebook-looks-for-allies-in-privacy-battle-with-apple-11608138311 |access-date=December 25, 2020 |issn=0099-9660 |archive-date=March 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328001211/https://www.wsj.com/articles/facebook-looks-for-allies-in-privacy-battle-with-apple-11608138311 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw ===
Apple kompaniyası jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw tárepdarı sıpatında ashıq poziciyanı uslap, jeke maǵlıwmatlardı qorǵawǵa baǵdarlanǵan funkciyalar hám sazlawlardı óz konferenciyalarınıń, reklama kampaniyalarınıń hám jámiyetlik imidjiniń bir bólegi etip kelmekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Vincent| at = James| sáne = 2016-jıl 13-iyun | bet = Apple promises to deliver AI smarts without sacrificing your privacy| url = https://www.theverge.com/2016/6/13/11924080/apple-ai-on-device-privacy-wwdc-2016| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2023-jıl 13-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230713024019/https://www.theverge.com/2016/6/13/11924080/apple-ai-on-device-privacy-wwdc-2016| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Heisler| at = Yoni| sáne = 2017-jıl 22-may | bet = Apple is expertly trolling Android users with its new iPhone ads| url = http://bgr.com/2017/05/22/iphone-vs-android-switchers-ad-campaign| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Boy Genius Report|BGR]]| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214014228/http://bgr.com/2017/05/22/iphone-vs-android-switchers-ad-campaign/| url-status = live}}; {{Cite journal |last=Greenberg |first=Andy |date=June 8, 2015 |title=Apple's latest selling point: how little it knows about you |url=https://www.wired.com/2015/06/apples-latest-selling-point-little-knows |journal=[[Wired (website)|Wired]] |access-date=December 9, 2017 |archive-date=March 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328115215/https://www.wired.com/2015/06/apples-latest-selling-point-little-knows/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı [[iOS 8]] mobil operaciyalıq sisteması menen kompaniya [[iOS]] qurılmalarınıń barlıq mazmunın paydalanıwshılardıń parolleri arqalı shifrlawdı basladı, bul kompaniyaǵa sol waqıtta huqıq qorǵaw organlarınıń usınday informaciyanı talap etiwshi sorawlarına juwap beriwdi múmkin emes etti&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Farivar| at = Cyrus| sáne = 2014-jıl 18-sentyabr | bet = Apple expands data encryption under iOS 8, making handover to cops moot| url = https://arstechnica.com/gadgets/2014/09/apple-expands-data-encryption-under-ios-8-making-handover-to-cops-moot| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171213204234/https://arstechnica.com/gadgets/2014/09/apple-expands-data-encryption-under-ios-8-making-handover-to-cops-moot/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Bultlı saqlaw sheshimleriniń ataqlılıǵı artıwı menen, Apple 2016-jılı paydalanıwshınıń jergilikli qurılmasındaǵı súwretlerdegi bet maǵlıwmatların [[tereń oqıtıw]] skanerlewin ámelge asırıw hám mazmundı Apple kompaniyasınıń iCloud saqlaw sistemasına júklewden aldın shifrlaw usılın basladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Hall| at = Zac| sáne = 2017-jıl 16-noyabr | bet = Apple details how it performs on-device facial detection in latest machine learning journal entry| url = https://9to5mac.com/2017/11/16/apple-machine-learning-journal-facial-detection| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]| arxivsáne = 2017-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171213204531/https://9to5mac.com/2017/11/16/apple-machine-learning-journal-facial-detection/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol «differencial jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw» usılın engizdi, bul jeke paydalanıwshılardı anonimli saqlap kóp paydalanıwshılardan jámáátlik maǵlıwmatlardı jıynawdıń bir usılı bolıp, Wired jurnalı bunı «topar haqqında múmkin bolǵanınsha kóbirek, biraq ondaǵı hárbir adam haqqında ilajı barınsha azıraq biliwge urınıw» dep táriyiplegen&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Greenberg |first=Andy |date=June 13, 2016 |title=Apple's 'differential privacy' is about collecting your data – but not ''your'' data |url=https://www.wired.com/2016/06/apples-differential-privacy-collecting-data |journal=[[Wired (website)|Wired]] |access-date=December 9, 2017 |archive-date=December 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213210548/https://www.wired.com/2016/06/apples-differential-privacy-collecting-data/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshılardan qatnasıwdı qáleytuǵın-qálemeytuǵını anıq soraladı hám olar óz qálewi boyınsha qatnasıwı yaki bas tartıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Rossignol| at = Joe| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | bet = Here's How Apple Improves the iOS and Mac User Experience While Protecting Your Privacy| url = https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-differential-privacy-journal| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[MacRumors]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210053953/https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-differential-privacy-journal/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Biraq, Apple kompaniyası paydalanıwshılardıń qurılmalarınıń iCloud rezerv kóshirmelerin beriw arqalı jınayatlardı tergew islerinde huqıq qorǵaw organlarına járdem bergen&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Menn |first1=Joseph |date=January 21, 2020 |title=Exclusive: Apple dropped plan for encrypting backups after FBI complained – sources |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-apple-fbi-icloud-exclusive-idUSKBN1ZK1CT |access-date=April 15, 2020 |ref=iCloudBackupsArePlainText |archive-date=April 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423192006/https://www.reuters.com/article/us-apple-fbi-icloud-exclusive-idUSKBN1ZK1CT |url-status=live}}; {{Web deregi | familiya = Pagliery| at = Jose| sáne = 2016-jıl 22-fevral | bet = Apple promises privacy – but not on iCloud| url = https://money.cnn.com/2016/02/22/technology/apple-privacy-icloud/index.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[CNN]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210143010/http://money.cnn.com/2016/02/22/technology/apple-privacy-icloud/index.html| url-status = live}}; {{Web deregi | familiya = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2016-jıl 24-fevral | bet = The case for using iTunes, not iCloud, to back up your iPhone| url = https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/the-case-for-using-itunes-not-icloud-to-back-up-your-iphone| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214014102/https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/the-case-for-using-itunes-not-icloud-to-back-up-your-iphone/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, hám kompaniyanıń jeke maǵlıwmatlardı qorǵawǵa bolǵan baǵdarı onıń jańa iPhone úlgilerinde biometrikalıq autentifikaciya texnologiyasın ilgeriletiw háreketleri sebepli gúman astına alınǵan, sebebi bul texnologiya AQSHta paroller menen birdey konstituciyalıq qorǵaw dárejesine iye emes&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Robertson| at = Adi| sáne = 2017-jıl 12-sentyabr | bet = Why Face ID won't give you the legal protection of a passcode| url = https://www.theverge.com/2017/9/12/16298192/apple-iphone-face-id-legal-security-fifth-amendment| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2018-jıl 7-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180507104714/https://www.theverge.com/2017/9/12/16298192/apple-iphone-face-id-legal-security-fifth-amendment| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Apple kompaniyasınıń [[iOS 14]] ke jańalaw shıǵarıwı menen, [[iPhone]], [[iPad]] hám [[iPod Touch]] qosımshalarınıń barlıq baǵdarlamashılarınan iPhone paydalanıwshılarınan olardı qadaǵalawǵa tikkeley ruqsat sorawı talap etildi. «App Tracking Transparency» dep atalǵan bul funkciya [[Facebook]] tárepinen qattı sınǵa ushıradı, sebebi onıń tiykarǵı biznes modeli paydalanıwshılar maǵlıwmatların qadaǵalaw hám bul maǵlıwmatlardı reklama beriwshiler menen bólisiw arqalı paydalanıwshılarǵa kóbirek sáykes reklamalardı kórsetiwge tiykarlanǵan, bul usıl ádette maqsetli reklama dep ataladı. Facebooktıń App Tracking Transparency ke qarsı tolıq betli gazeta reklamaların satıp alıw sıyaqlı ilajlarınan soń, Apple 2021-jıldıń basında jańalawdı shıǵardı. Verizon kompaniyasınıń sıńar kompaniyası Flurry Analytics alıp barǵan izertlew AQSHtaǵı iOS paydalanıwshılarınıń tek 4% i hám dúnya boyınsha 12% i qadaǵalawǵa ruqsat bergenin xabarladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Aten| at = Jason| sáne = 2021-jıl 12-may | bet = Apple's App Tracking Transparency Update Is Turning Out to Be the Worst-Case Scenario for Facebook| url = https://www.inc.com/jason-aten/apples-privacy-update-is-turning-out-to-be-worst-case-scenario-for-facebook.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Inc.com| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512071734/https://www.inc.com/jason-aten/apples-privacy-update-is-turning-out-to-be-worst-case-scenario-for-facebook.html| url-status = live| postscript = ;}} {{Web deregi | bet = New data shows how devastating Apple's new anti-tracking feature is for Facebook| url = https://www.msn.com/en-us/news/technology/new-data-shows-how-devastating-apple-e2-80-99s-new-anti-tracking-feature-is-for-facebook/ar-BB1gCVJc?ocid=BingNewsSearch| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = MSN| agency = BGR| first1 = Yoni| last1 = Heisler| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512124835/https://www.msn.com/en-us/news/technology/new-data-shows-how-devastating-apple-e2-80-99s-new-anti-tracking-feature-is-for-facebook/ar-BB1gCVJc?ocid=BingNewsSearch| url-status = dead| postscript = ;}} {{Web deregi | sáne = 2021-jıl 8-may | bet = Too Bad, Zuck: Just 4% of U.S. iPhone Users Let Apps Track Them After iOS Update| first1 = Alyse| last1 = Stanley| url = https://gizmodo.com/too-bad-zuck-just-4-of-u-s-iphone-users-let-apps-tra-1846851013| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Gizmodo| til = en-us| arxivsáne = 2021-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210512124834/https://gizmodo.com/too-bad-zuck-just-4-of-u-s-iphone-users-let-apps-tra-1846851013| url-status = live| postscript = ;}} {{Web deregi | familiya = Datti| at = Sharmishte| sáne = 2021-jıl 12-may | bet = Apple's App Tracking Transparency Becomes Facebook's Nightmare: Only 4% Allow Tracking| url = https://www.gizbot.com/mobile/news/apple-app-tracking-transparency-becomes-facebook-nightmare-only-4-percent-allow-tracking-074217.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-may | jumıs = Gizbot| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 4-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210604024443/https://www.gizbot.com/mobile/news/apple-app-tracking-transparency-becomes-facebook-nightmare-only-4-percent-allow-tracking-074217.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

[[iOS 15]] ti shıǵarıwdan aldın, Apple iOS hám Mac platformalarında balalarǵa qarsı jınısıy zorlıq materiallarına qarsı gúresiwdiń jańa usılların járiyaladı. Endi kishkentay iMessage paydalanıwshılarınıń ata-anaları, eger olardıń balaları jalańash súwretlerdi jiberse yaki alsa, xabardar etiledi. Sonıń menen birge, iCloud qa júklew ushın arnalǵan media fayllarda qurılmanıń ózinde xeshlew ámelge asırıladı hám xeshler huqıq qorǵaw organları tárepinen berilgen belgili zıyanlı súwretler dizimi menen salıstırıladı; eger jetkilikli sáykeslikler tabılsa, Apple eskertiledi hám biylik organlarına xabar beriledi. Jańa funkciyalar huqıq qorǵaw organları hám jábirleniwshilerdiń huqıqların qorǵawshılar tárepinen maqullawǵa eristi. Biraq, Electronic Frontier Foundation qosıp alǵanda, jeke turmıs qorǵawshıları jańa funkciyalardı basqınshılıq hám avtoritar húkimetler tárepinen ańsatlıq penen unamsız paydalanılıwı múmkin dep ayıpladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 5-avgust | bet = Apple to scan U.S. iPhones for images of child sexual abuse| url = https://apnews.com/article/technology-business-child-abuse-apple-inc-7fe2a09427d663cda8addfeeffc40196| first1 = Frank| last1 = Bajak| first2 = Barbara| last2 = Ortutay| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-avgust | jumıs = AP NEWS| til = en| arxivsáne = 2021-jıl 5-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210805235943/https://apnews.com/article/technology-business-child-abuse-apple-inc-7fe2a09427d663cda8addfeeffc40196| url-status = live| postscript = ;}} {{Cite news |first1=India |last1=McKinney |first2=Erica |last2=Portnoy |date=August 5, 2021 |title=Apple's Plan to &quot;Think Different&quot; About Encryption Opens a Backdoor to Your Private Life |url=https://www.eff.org/deeplinks/2021/08/apples-plan-think-different-about-encryption-opens-backdoor-your-private-life |access-date=August 6, 2021 |website=Electronic Frontier Foundation |language=en |archive-date=October 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018221139/https://www.eff.org/deeplinks/2021/08/apples-plan-think-different-about-encryption-opens-backdoor-your-private-life |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Irlandiyanıń Maǵlıwmatlardı Qorǵaw Komissiyası Apple kompaniyasınıń óz platformasında maqsetli reklamalar menen jeke maǵlıwmatlardı qalay qayta isleytuǵının tekseriwden keyin, kompaniyanıń Evropa Awqamınıń GDPR nızamına boysınıwın izertlew ushın jeke turmıs tekseriwin basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 3, 2019 |title=Irish Regulator Opens Third Privacy Probe Into Apple |publisher=Gadgets360 |url=https://gadgets.ndtv.com/apps/news/apple-ireland-data-protection-commissioner-privacy-investigation-2063517 |agency=Reuters |access-date=July 24, 2019 |archive-date=July 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724113326/https://gadgets.ndtv.com/apps/news/apple-ireland-data-protection-commissioner-privacy-investigation-2063517 |url-status=live|postscript=; }} {{Cite news |date=July 2, 2019 |title=Data Protection Commission opens privacy investigation into Apple |publisher=RTE |url=https://www.rte.ie/news/ireland/2019/0702/1059764-apple-privacy |access-date=July 24, 2019 |archive-date=July 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724113325/https://www.rte.ie/news/ireland/2019/0702/1059764-apple-privacy/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2019-jıldıń dekabr ayında, qáwipsizlik izertlewshisi Brayan Krebs iPhone 11 Pro telefonında tiykarǵı ornalasıw xızmetleri qosılǵanda, barlıq jeke ornalasıw xızmetleri óshirilgen bolsa da, ekrannıń joqarǵı bóliminde ornalasıw xızmetleriniń qollanılıp atırǵanın bildiretuǵın kórsetkish belgisiniń kórinip turatuǵının anıqladı. Krebs bul jaǵdaydı eski modellerde qaytalay almadı hám Apple kompaniyasınan túsindirme soraǵanda, oǵan «Ornalasıw xızmetleri qosılǵan waqıtta status qatarında Ornalasıw xızmetleri belgishesiniń payda bolıwı kútilgen jaǵday. Bul belgishe Parametrlerde qosqıshı joq sistema xızmetleri ushın payda boladı» dep juwap berildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 3-dekabr | bet = The iPhone 11 Pro's Location Data Puzzler| url = https://krebsonsecurity.com/2019/12/the-iphone-11-pros-location-data-puzzler/| at = Brian| familiya = Krebs| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = KrebsonSecurity| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://krebsonsecurity.com/2019/12/the-iphone-11-pros-location-data-puzzler/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.
Keyinirek Apple bul jaǵdaydı anıǵıraq túsindirip, bul háreket belgili ellerde ultra keń diapazonlı texnologiyalarǵa baylanıslı nızamlarǵa sáykes keliw ushın ekenin ayttı. Apple bul texnologiyanı iPhone 11 Pro-dan baslap iPhone-larǵa engize baslaǵan edi. Olar «ultra keń diapazonlı texnologiyalarǵa sáykeslik hám onıń ornalasıw maǵlıwmatların qollanıwı tolıǵı menen qurılmanıń ózinde ámelge asırıladı hám Apple paydalanıwshınıń ornalasıw maǵlıwmatların jıynamaydı» dep toqtalıp ótti. Guardian Firewall qáwipsizlik kompaniyasınıń basshısı Uill Strafach ornalasıw maǵlıwmatlarınıń sırtqı serverge jiberilgenine hesh qanday dálil joq ekenin tastıyıqladı. Apple bul funkciya ushın jańa qosqısh qosıwǵa wáde berdi hám keyingi iOS versiyalarında paydalanıwshılarǵa Basqarıw orayındaǵı ornalasıw xızmetleri kórsetkishin basıp, qurılmanıń ornalasıwın qaysı xızmettiń paydalanıp atırǵanın kóriw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 5-dekabr | bet = Apple says its ultra wideband technology is why newer iPhones appear to share location data, even when the setting is disabled| url = https://techcrunch.com/2019/12/05/apple-ultra-wideband-newer-iphones-location/| at = Zack| familiya = Whittaker| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = [[TechCrunch]]| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://techcrunch.com/2019/12/05/apple-ultra-wideband-newer-iphones-location/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Learn the meaning of the iPhone status icons| url = https://support.apple.com/guide/iphone/learn-the-meaning-of-the-status-icons-iphef7bb57dc/ios| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-mart | jumıs = iPhone User Guide| til = en-us| arxivsáne = 2024-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240302163635/https://support.apple.com/guide/iphone/learn-the-meaning-of-the-status-icons-iphef7bb57dc/ios| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Bloomberg News tiń 2022-jıldıń 30-martında járiyalanǵan esabatlarına muwapıq, Apple ózlerin huqıq qorǵaw organlarınıń wákilleri sıpatında kórsetken hám jalǵan hújjetlerden paydalanǵan xakerlerge telefon nomerleri, fizikalıq mánziller hám IP mánziller sıyaqlı maǵlıwmatlardı bergen. Huqıq qorǵaw organlarınıń sorawlarında geyde haqıyqıy yaki oydan shıǵarılǵan lawazımlı tulǵalardıń jalǵan qolları da bolǵan. Bul ayıplawlar haqqında soraǵanda, Apple wákili xabarshını kompaniyanıń huqıq qorǵaw organları ushın nızamlar bólimine jiberdi. Bul bólimde bılay delingen: «Biz hárbir maǵlıwmat sorawın nızam jaǵınan tekseremiz hám huqıq qorǵaw organlarınıń sorawların tastıyıqlaw hám qasaqanalıqtı anıqlaw ushın rawajlanǵan sistemalar hám processlerden paydalanamız.»&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Turton |first=William |date=March 30, 2022 |title=Apple and Meta Gave User Data to Hackers Who Used Forged Legal Requests |work=[[Yahoo! Finance]] |url=https://ca.finance.yahoo.com/news/apple-meta-gave-user-data-175918825.html |access-date=March 30, 2022 |archive-date=May 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530182914/https://ca.finance.yahoo.com/news/apple-meta-gave-user-data-175918825.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Korporativ isler ==

=== Biznes baǵdarları ===
Apple ushın tiykarǵı baǵdarlar, hárbir finans jılınıń 24-sentyabrde juwmaqlanıwı boyınsha&lt;ref name=&quot;investor-relations&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Investor Relations – Apple| url = https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = investor.apple.com| arxivsáne = 2020-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200504135459/https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sec-fillings&quot;&gt;{{Web deregi | bet = SEC Filings – Apple| url = https://investor.apple.com/sec-filings/default.aspx| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = investor.apple.com| arxivsáne = 2021-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211111032600/https://investor.apple.com/sec-filings/default.aspx| url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''Finans jılı''' 
! colspan=&quot;6&quot; |'''Tabıs kórsetkishleri''' 
! colspan=&quot;2&quot; |'''Tabıstan tıs kórsetkishler''' 
! rowspan=&quot;2&quot; |'''Derek'''
|-
!'''Ulıwma tabıs''' 
'''(mlrd AQSH dolları)''' 
!'''iPhone tabısı''' 
'''(mlrd AQSH dolları)'''
!'''Mac tabısı''' 
'''(mlrd AQSH dolları)'''
!'''iPad tabısı''' 
'''(mlrd AQSH dolları)'''
!'''Kiyiletuǵın qurılmalar,''' 
'''Úy hám Aksessuarlar tabısı (mlrd AQSH dolları)'''
!'''Xızmetler tabısı (mlrd AQSH dolları)''' 
!'''Taza payda (mlrd AQSH dolları)''' 
!'''Xızmetkerler sanı (mıń, tolıq''' 
'''shtatlı ekvivalent)'''
|-
|2011
|108
|45.9
|21.7
|19.1
|11.9
|9.3
|25.9
|60.4
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2011 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/64c7905f-0468-48d9-8f25-e6ec8f3b5e32.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113212509/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/64c7905f-0468-48d9-8f25-e6ec8f3b5e32.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012
|156
|78.6
|23.2
|30.9
|10.7
|12.8
|41.7
|72.8
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2012 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/da2b9499-7462-4333-bc37-75212f65699e.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113212507/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/da2b9499-7462-4333-bc37-75212f65699e.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|170
|91.2
|21.4
|31.9
|10.1
|16.0
|37.0
|80.3
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2013 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/e3115d1d-4246-45ae-94f2-f8e3762d8e3e.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231109122616/http://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/e3115d1d-4246-45ae-94f2-f8e3762d8e3e.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|182
|101
|24.0
|30.2
|8.3
|18.0
|39.5
|92.6
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2014 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/61236a14-a4e7-4bb2-8130-ddc2c66c9678.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/61236a14-a4e7-4bb2-8130-ddc2c66c9678.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|233
|155
|25.4
|23.2
|10.0
|19.9
|53.3
|110
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2015 10-K| url = https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/fae19475-b538-441b-ab15-0a311f161ebb.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000320193/fae19475-b538-441b-ab15-0a311f161ebb.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|215
|136
|22.8
|20.6
|11.1
|24.3
|45.6
|116
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2016 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ffb58afc-aa5d-4b55-8d12-8e0937575a35.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164631/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ffb58afc-aa5d-4b55-8d12-8e0937575a35.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|229
|139
|25.5
|18.8
|12.8
|32.7
|48.3
|123
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2017 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ca6735cd-5ab7-4bb9-abf8-564739c3506b.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231113164632/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/ca6735cd-5ab7-4bb9-abf8-564739c3506b.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|265
|164
|25.1
|18.3
|17.3
|39.7
|59.3
|132
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2018 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/68027c6d-356d-46a4-a524-65d8ec05a1da.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412094749/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/68027c6d-356d-46a4-a524-65d8ec05a1da.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|260
|142
|25.7
|21.2
|24.4
|46.2
|55.2
|137
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2019 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2019/ar/_10-K-2019-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200505181714/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2019/ar/_10-K-2019-%28As-Filed%29.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 5-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|274
|137
|28.6
|23.7
|30.6
|53.7
|57.4
|147
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2020 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2020/ar/_10-K-2020-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231204044601/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2020/ar/_10-K-2020-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 4-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|365
|191
|35.1
|31.8
|38.3
|68.4
|94.6
|154
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2021 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2021/q4/_10-K-2021-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127162909/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2021/q4/_10-K-2021-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|394
|205
|40.1
|29.2
|41.2
|78.1
|99.8
|164
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2022 10-K| url = https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2022/q4/_10-K-2022-(As-Filed).pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127162943/https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2022/q4/_10-K-2022-(As-Filed).pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|383
|200
|29.3
|28.3
|39.8
|85.2
|96.9
|161
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 2023 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/faab4555-c69b-438a-aaf7-e09305f87ca3.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231127073643/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/faab4555-c69b-438a-aaf7-e09305f87ca3.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024
|391
|201
|29.9
|26.6
|37.0
|96.1
|93.7
|164
|&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 1-noyabr | bet = 2024 10-K| url = https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/c87043b9-5d89-4717-9f49-c4f9663d0061.pdf| jumıs = Apple}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Basshılıq ===

==== Joqarı basqarıw ====
2025-jıldıń 3-yanvar jaǵdayına muwapıq, Apple Inc. basqarıwı tómendegilerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;aaplLeadership&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Apple Leadership| url = https://www.apple.com/leadership| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-yanvar | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2025-jıl 4-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250104061052/https://www.apple.com/leadership/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Tim Kuk (bas atqarıwshı direktor)
* Djeff Uilyams (bas operaciyalıq direktor)
* Kevan Parex (bas vice-prezident hám bas finans direktorı)
* Ketrin L. Adams (bas vice-prezident hám bas yurist)
* Eddi Kyu (bas vice-prezident – Internet Programmalıq támiynatı hám Xızmetleri)
* Kreyg Federigi (bas vice-prezident – Programmalıq támiynattı islep shıǵıw)
* Djon Djannandrea (bas vice-prezident – Mashinalıq oqıtıw hám Jasalma intellekt strategiyası)
* Deyrdre O'Brayen (bas vice-prezident – Usaqlap satıw + Adamlar)
* Djon Ternus (bas vice-prezident – Apparatlıq támiynattı islep shıǵıw)
* Greg Djozvyak (bas vice-prezident – Dúnya júzilik marketing)
* Djonni Srudji (bas vice-prezident – Apparatlıq texnologiyalar)
* Sabix Xan (bas vice-prezident – Operaciyalar)

==== Direktorlar keńesi ====
2023-jıldıń 20-yanvar jaǵdayına muwapıq, Apple Inc. direktorlar keńesi tómendegilerdi óz ishine aladı:&lt;ref name=&quot;aaplLeadership&quot; /&gt;
* Artur D. Levinson (basshı)
* Tim Kuk (atqarıwshı direktor hám bas atqarıwshı direktor)
* Djeyms A. Bell
* Aleks Gorski
* Andrea Yung
* Monika Lozano
* Ronald Shugar
* Syuzan Vagner

==== Aldıńǵı bas atqarıwshı direktorlar ====
# Maykl Skott (1977–1981)
# Mayk Markulla (1981–1983)
# Djon Skalli (1983–1993)
# Maykl Spindler (1993–1996)
# Gil Amelio (1996–1997)
# [[Stiv Djobs]] (1997–2011)

=== Iyelik ===
2024-jıldıń 30-dekabr jaǵdayına muwapıq, Apple kompaniyasınıń eń iri akcionerleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Apple Inc. (AAPL) Stock Major Holders – Yahoo Finance| url = https://finance.yahoo.com/quote/AAPL/holders/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart | jumıs = finance.yahoo.com| til = en-US| arxivsáne = 2020-jıl 3-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200603173427/https://finance.yahoo.com/quote/AAPL/holders/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;:

* The Vanguard Group (1,400,000,000 akciya, 9.29%)
* BlackRock (1,120,000,0000 akciya, 7.48%)
* State Street Corporation (595,500,000 akciya, 3.96%)
* Fidelity Investments (341,640,000 akciya, 2.27%)
* Geode Capital Management (340,160,000 akciya, 2.26%)
* Berkshire Hathaway (300,000,000 akciya, 2.00%)
* Morgan Stanley (238,260,000 akciya, 1.59%)
* T. Rowe Price (220,110,000 akciya, 1.47%)
* Norges Bank (187,160,000 akciya, 1.25%)
* JPMorgan Chase (183,010,000 akciya, 1.22%)

=== Korporativ mádeniyat ===
[[Fayl:Steve Wozniak and Andy Hertzfeld 1985.jpg|thumb|Tiykarın salıwshılardıń biri Stiv Voznyak hám Macintosh injeneri Endi Xercfeld 1985-jılı Apple paydalanıwshılar toparı baylanıs klubına qatnastı.]]
[[Fayl:Colleges with the most alumni at Apple.png|upright=1.25|thumb|right|Bul universitetler Apple xızmetkerlerine aylanǵan eń kóp pitkeriwshilerdi shıǵardı.]]
Apple 1970-jılları qurılǵan, dástúrli korporativ mádeniyat túsiniklerine qarsı shıqqan bir neshe júdá tabıslı kompaniyalardıń biri. Djobs kóbinese Apple Fortune 500 kompaniyasına aylanǵannan keyin de keńsede jalań ayaq júretuǵın edi. «1984» televiziyalıq reklaması waqtına kelip, Appledıń rásmiy emes mádeniyatı onı básekileslerinen ajıratıp turatuǵın tiykarǵı ózgeshelik bolıp qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Deutschman| at = Alan| sáne = 2000-jıl 11-oktyabr | bet = The once and future Steve Jobs| url = http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101202183854/http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt| arxivsáne = 2010-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-noyabr | jumıs = [[Salon.com]]}}&lt;/ref&gt;. Fortune jurnalınıń 2011-jılǵı esabına sáykes, bul kóp milletli korporaciyadan góre startapqa uqsas korporativ mádeniyatqa alıp keldi&lt;ref name=&quot;Fortune1&quot;&gt;{{Cite news |last=Lashinsky |first=Adam |date=August 25, 2011 |title=How Apple works: inside the world's largest startup |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |publisher=[[CNN]] |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |url-status=dead |access-date=November 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113121932/http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |archive-date=November 13, 2011}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılǵı intervyude Voznyak jaslıǵında Star Trek-ti kóriw hám Star Trek konvenciyalarına qatnasıwdıń Appledı birge qurıwǵa ilham bergenin atap ótti&lt;ref&gt;[https://www.huffingtonpost.com/entry/interview-steve-wozniak-on-sci-fi-comic-books-and_us_58f7e86de4b081380af51897 Huffingtonpost Interview: Steve Wozniak on Sci-Fi, Comic Books, and How Star Trek Shaped the Future] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170918211621/http://www.huffingtonpost.com/entry/interview-steve-wozniak-on-sci-fi-comic-books-and_us_58f7e86de4b081380af51897 |date=September 18, 2017 }}. April 19, 2017.&lt;/ref&gt;.

Kompaniya ósip, hár túrli pikirdegi bas atqarıwshı direktorlar tárepinen basqarılǵanlıqtan, ayırım ǵalaba xabar quralları onıń dáslepki ayrım ózgesheliklerin joytqanın aytıp ótti&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Murphy| at = Margi| sáne = 2018-jıl 31-iyul | bet = Has the Apple brand really lost its bite?| url = https://www.smh.com.au/business/companies/has-the-apple-brand-really-lost-its-bite-20180731-p4zujl.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = The Sydney Morning Herald| til = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=2022-05-06 |title=Apple Has Lost Its Soul. But Who Cares? |url=https://www.wired.com/story/plaintext-apple-soul-who-cares/ |access-date=2024-10-12 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-10-04 |title=A decade after Steve Jobs's death, has Apple lost its magic? |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-decade-after-steve-jobss-death-has-apple-lost-its-magic/articleshow/86753764.cms?from=mdr |access-date=2024-10-12 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Shirky| at = Clay| sáne = 2022-jıl 1-may | bet = Apple Inc., 'After Steve'| url = https://www.nytimes.com/2022/05/01/books/review/after-steve-tripp-mickle.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;. Soǵan qaramastan, ol óziniń jeke qábiletlerdi hám joqarı sapanı qollap-quwatlaw reputaciyasın saqlap qaldı, bul bolsa talantlı xızmetkerlerdi, ásirese Djobs qaytıp kelgennen keyin, isenimli túrde tarttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Haden| at = Jeff| sáne = 2023-jıl 9-mart | bet = 27 Years Ago, Steve Jobs Said the Best Employees Focus on Content, Not Process. Research Shows He Was Right| url = https://www.inc.com/jeff-haden/27-years-ago-steve-jobs-said-best-employees-focus-on-content-not-process-workplace-research-shows-he-was-right.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr | jumıs = [[Inc. (magazine)|Inc.]]}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen Apple xızmetkerleri Djobs qatnaspaǵan joybarlardıń basqalarǵa qaraǵanda kóbirek waqıt alatuǵının bildirgen&lt;ref name=&quot;cultofmacwork&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Brownlee| at = John| sáne = 2010-jıl 7-iyul | bet = What It's Like To Work At Apple| url = http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple| jumıs = [[Cult of Mac]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-noyabr | arxivsáne = 2011-jıl 25-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110725052719/http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Apple Fellows baǵdarlaması xızmetkerlerge jeke kompyuterler tarawındaǵı ayrıqsha texnikalıq yamasa basshılıq úlesleri ushın sıylıqlar beredi. Alıwshılar qatarına Bill Atkinson&lt;ref name=&quot;hertzfeld&quot;&gt;[[Andy Hertzfeld|Hertzfeld, Andy]]. [http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&amp;story=Credit_Where_Due.txt Credit Where Due] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140326024714/http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh|date=March 26, 2014}}, ''Folklore.org'', January 1983. Retrieved May 26, 2006.&lt;/ref&gt;, Stiv Kaps&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Newton Hall of Fame! |url=https://msu.edu/~luckie/hallofame.htm |newspaper=Technology at Msu |date=August 7, 2015 |access-date=March 26, 2019 |archive-date=March 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326202443/https://msu.edu/~luckie/hallofame.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Rod Xolt&lt;ref name=&quot;hertzfeld&quot; /&gt; Alan Key,&lt;ref name=&quot;yoyow&quot;&gt;Eisenhart, Mary. [http://www.yoyow.com/marye/mtstories/kawasaki.html Fighting Back For Mac] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170525081647/http://www.yoyow.com/marye/mtstories/kawasaki.html |date=May 25, 2017 }}, ''MicroTimes'', 1997. Retrieved May 26, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Andy Hertzfeld|Hertzfeld, Andy]]. [http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&amp;story=Leave_Of_Absence.txt Leave of Absence] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140326024714/http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh|date=March 26, 2014}}, ''Folklore.org'', March 1984. Retrieved May 26, 2006.&lt;/ref&gt;, Gay Kavasaki&lt;ref name=&quot;yoyow&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kawakami, John. [http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.11/11.09/Sep95Newsbits/index.html Apple Taps Guy Kawasaki For Apple Fellows Program] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170903042644/http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.11/11.09/Sep95Newsbits/index.html|date=September 3, 2017}}, ''[[MacTech]]'', September 1995. Retrieved May 26, 2006.&lt;/ref&gt;, Al Alkorn&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Montfort |first=Nick |title=Wired 4.10: Spawn of Atari |url=https://www.wired.com/wired/archive/4.10/atari.html |access-date=March 5, 2017 |archive-date=November 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103195502/http://www.wired.com/wired/archive/4.10/atari.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Don Norman&lt;ref name=&quot;yoyow&quot; /&gt; Rich Peydj,&lt;ref name=&quot;hertzfeld&quot; /&gt; Stiv Voznyak,&lt;ref name=&quot;hertzfeld&quot; /&gt; hám Fil Shiller kiredi.&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Phil Schiller advances to Apple Fellow| url = https://www.apple.com/newsroom/2020/08/phil-schiller-advances-to-apple-fellow| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-avgust | jumıs = Apple Newsroom| til = en-US| arxivsáne = 2020-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200808213814/https://www.apple.com/newsroom/2020/08/phil-schiller-advances-to-apple-fellow/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;,

Djobs xızmetkerlerdiń óz tarawınan tısqarı funkciyalarǵa tartılmaytuǵın qánigeler bolıwın maqset etken. Mısalı, Ron Djonson — 2011-jıldıń 1-noyabrine shekem Usaqlap satıw operaciyaları boyınsha bas vice-prezident — dúkan ornın tańlaw, dúkanda xızmet kórsetiw hám dúkan dúzilisine juwapker bolǵan, biraq óz dúkanlarındaǵı tovar qorına baqlaw júrgizbegen. Bul jumıstı jetkerip beriw sistemasın basqarıw tájiriybesine iye bolǵan Tim Kuk ámelge asırǵan&lt;ref name=&quot;Lashinsky2011&quot;&gt;{{Cite news |last=Lashinsky |first=Adam |title=How Apple works: Inside the world's biggest startup – Fortune Tech |publisher=Tech.fortune.cnn.com |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |url-status=dead |access-date=December 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102064844/http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup |archive-date=January 2, 2012}}&lt;/ref&gt;. Apple juwapkershilikti qatań túrde ámelge asırıwı menen belgili. Hárbir joybardıń Apple jargonında «tikkeley juwapker adam» yamasa «DRI» bar&lt;ref name=&quot;Fortune1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lichty |first1=Ron |title=Managing the Unmanageable: Rules, Tools, and Insights for Managing Software |last2=Mantle |first2=Mickey |page=207}}&lt;/ref&gt;. Basqa iri AQSH kompaniyalarınan ayırmashılıǵı, Apple basshılar ushın basqa bas atqarıwshı direktorlar paydalanatuǵın golf klubları yamasa kompaniya samolyotinen jeke paydalanıw sıyaqlı qosımsha tólemlerdi óz ishine almaytuǵın salıstırmalı túrde ápiwayı kompensaciya siyasatın usınadı. Kompaniya ádette hár eki jılda bir ret basshılarǵa akciya opcionların beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 27-dekabr | bet = Apple CEO gets modest 2012 pay after huge 2011| url = http://www.ctvnews.ca/sci-tech/apple-ceo-gets-modest-2012-pay-after-huge-2011-1.1092906| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230627232805/https://www.ctvnews.ca/sci-tech/apple-ceo-gets-modest-2012-pay-after-huge-2011-1.1092906| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı Apple kompaniyasında 110,000 tolıq shtatlı xızmetker bolǵan. Keyingi jılı bul san 116,000 ǵa jetken, bul aytarlıqtay jumısqa alıw páseyiwin kórsetedi, tiykarınan birinshi ret túsimniń tómenlewine baylanıslı. Apple óz xızmetkerleriniń neshewi usaqlap satıwda isleytuǵının anıq kórsetpeydi, biraq 2014-jılǵı SEC esabatında xızmetkerler bazasınıń shama menen yarımı ekenligi aytılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Leswing| at = Kif| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | bet = Apple added only 6,000 people last year – its slowest growth since 2009| url = http://nordic.businessinsider.com/apple-hired-only-6000-people-fin-fy-2016-2016-10| qaralǵan sáne = 2017-jıl 29-may | jumıs = [[Business Insider]]| arxivsáne = 2018-jıl 26-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180926130646/https://nordic.businessinsider.com/apple-hired-only-6000-people-fin-fy-2016-2016-10| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2017-jıldıń sentyabr ayında Apple 123,000 nan aslam tolıq shtatlı xızmetkeri bar ekenligin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 3, 2017 |title=BRIEF-Apple says had 123,000 full-time employees as of Sept. 30 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/brief-apple-says-had-123000-full-time-em/brief-apple-says-had-123000-full-time-employees-as-of-sept-30-idUSFWN1N914R |access-date=November 9, 2017 |archive-date=July 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713025416/https://www.reuters.com/article/brief-apple-says-had-123000-full-time-em/brief-apple-says-had-123000-full-time-employees-as-of-sept-30-idUSFWN1N914R |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Apple kúshli korporativ qupıyalıq mádeniyatına iye hám Milliy qáwipsizlik agentligi, Federallıq tergew byurosı hám AQSH Qupıya xızmetinen kadrlar jıynaytuǵın informaciya aǵıp ketiwine qarsı Global qáwipsizlik komandasına iye&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Turton| at = William| sáne = 2017-jıl 20-iyun | bet = Leaked recording: Inside Apple's global war on leakers| url = https://theoutline.com/post/1766/leaked-recording-inside-apple-s-global-war-on-leakers| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | jumıs = [[The Outline (website)|The Outline]]| arxivsáne = 2023-jıl 20-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230920003844/https://theoutline.com/post/1766/leaked-recording-inside-apple-s-global-war-on-leakers| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Dani| familiya = Deahl| bet = Internal Apple presentation on how to handle leaks gets leaked| url = https://www.theverge.com/2017/6/20/15837522/apple-internal-presentation-leaks| jumıs = [[The Verge]]| sáne = 2017-jıl 20-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 13-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230713023601/https://www.theverge.com/2017/6/20/15837522/apple-internal-presentation-leaks| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Benjamin| familiya = Mayo| bet = Report details Apple's efforts to increase product secrecy, more leaks from Apple campus than supply chain in 2016| url = https://9to5mac.com/2017/06/20/apple-product-secrecy-leaks-leaked-meeting| jumıs = [[9to5Mac]]| sáne = 2017-jıl 20-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivsáne = 2017-jıl 20-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170620225032/https://9to5mac.com/2017/06/20/apple-product-secrecy-leaks-leaked-meeting/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2017-jıldıń dekabr ayında Glassdoor Appledıń jumıs islew ushın 48-orındaǵı eń jaqsı orın ekenligin málimledi. Kompaniya dáslep 2009-jılı 19-orınǵa kirgen, 2012-jılı 10-orınǵa shekem kóterilgen hám keyingi jıllarda tómenlep barǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | bet = Facebook named Glassdoor's 'best place to work' as Apple falls 48 places to No. 84| url = https://9to5mac.com/2017/12/06/apple-glassdoor-rating-2017-2018| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215110749/https://9to5mac.com/2017/12/06/apple-glassdoor-rating-2017-2018/| url-status = live}}; {{Web deregi | at = Joe| familiya = Rossignol| bet = Apple Plummets to Lowest Ranking Ever in Glassdoor's Annual List of Best Places to Work| url = https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-drops-on-best-of-glassdoor| jumıs = [[MacRumors]]| sáne = 2017-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215053427/https://www.macrumors.com/2017/12/06/apple-drops-on-best-of-glassdoor/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Bloomberg tiń Mark Gurman Appledıń Izertlew dizayn toparı (XDG) bar ekenligin ashtı, ol Apple Watch qa glyukozanı baqlaw funkciyasın qosıw ústinde jumıs alıp barǵan. Gurman XDG dı Alphabet tiń X «ay túsiretuǵın zavodı» menen salıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gurman |first=Mark |author-link=Mark Gurman (journalist) |date=February 26, 2023 |title=Apple's Secret 'XDG' Team Is Working on More Than Just a Glucose Monitor |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-02-26/apple-aapl-exploratory-design-group-xdg-no-prick-glucose-tracker |access-date=February 28, 2023 |archive-date=February 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228003203/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-02-26/apple-aapl-exploratory-design-group-xdg-no-prick-glucose-tracker |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Keńseler ===
Apple Inc. kompaniyasınıń dúnya júzilik korporativ bas keńsesi Kaliforniyanıń Silikon oypatlıǵınıń ortasında, Kupertino qalasında jaylasqan Apple Park te ornalasqan. Bul jer átirapı bir mil (1.6 km) bolǵan úlken dóńgelek jer ústi imaratı. Imarat 2017-jıldıń aprel ayında ashılǵan hám 12,000 nan aslam xızmetkerdi jumıs penen támiyinleydi. Apple diń teń tiykarshısı Stiv Djobs Apple Park tiń biznes parkinen góre tábiyat qorǵawxanasına uqsawın qáledi hám 2011-jıldıń iyun ayında óziniń qaytıs bolıwınan aldınǵı aqırǵı jámiyetlik sózinde usı usınıstı beriw ushın Kupertino qala keńesine jeke ózi keldi.
[[Fayl:Apple Headquarters in Cupertino.jpg|thumb|Dáslepki Apple Campus tiń kóshe mákan jayı: 1 Infinite Loop, Sunnyvale, California.]]
Apple sonday-aq Apple Campus ten (1 Infinite Loop mákan jayı menen de belgili) jumıs alıp baradı. Bul Kupertinoda jaylasqan altı imarattan ibarat kompleks bolıp, ulıwma maydanı 850,000 kvadrat fut (79,000 m²) di quraydı hám Apple Park ten shama menen 1 mil (1.6 km) qubla-batısta jaylasqan&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Simonson |first=Sharon |date=October 2, 2005 |title=Apple gobbles up Cupertino office space |url=http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |access-date=July 31, 2006 |archive-date=August 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811164932/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Apple Campus 1993-jılı ashılǵannan baslap 2017-jılı Apple Park ashılǵanǵa shekem kompaniyanıń bas keńsesi bolǵan. 1–6 Infinite Loop mákan jayında jaylasqan imaratlar oraylıq jasıl maydan átirapında dóńgelek formada jaylasqan bolıp, bul dizayn universitet dizaynına uqsas.

Apple Park hám Apple Campus ten tısqarı, Apple Kupertino qalası boylap jaylasqan qosımsha otız keńse imaratın iyeleydi. Buǵan aldınǵı úsh bas keńse de kiredi: 1977-jıldan 1978-jılǵa shekem Stephens Creek Three, 1978-jıldan 1982-jılǵa shekem Bandley One hám 1982-jıldan 1993-jılǵa shekem Mariani One&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Steeber| at = Michael| sáne = 2017-jıl 13-noyabr | bet = Before the spaceship: A look back at the previous campuses that Apple called home| url = https://9to5mac.com/2017/11/13/apple-original-campus-headquarters| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-yanvar | jumıs = 9to5Mac| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 8-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220108225101/https://9to5mac.com/2017/11/13/apple-original-campus-headquarters/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ulıwma alǵanda, Apple qaladaǵı bar bolǵan keńse maydanınıń derlik 40% in iyeleydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Simonson| at = Sharon| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = Apple gobbles up Cupertino office space| url = http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html?page=1| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-may | jumıs = San Jose Business Journal| arxivsáne = 2006-jıl 20-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060320204822/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html?page=1| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Apple kompaniyasınıń Evropa, Orta Shıǵıs hám Afrika (EMEA) boyınsha bas keńsesi Irlandiyanıń qublasında jaylasqan Kork qalasındaǵı Hollyhill kampusında ornalasqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Shead| at = Sam| bet = We went to see Apple's European HQ in Ireland — here's what we found| url = https://www.businessinsider.com/apples-growing-irish-empire-in-pictures-2016-2| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-yanvar | jumıs = Business Insider| til = en-US| arxivsáne = 2022-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220107223809/https://www.businessinsider.com/apples-growing-irish-empire-in-pictures-2016-2| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 1980-jılı ashılǵan bul orayda 5,500 adam jumıs isleydi hám ol Apple kompaniyasınıń AQSHtan tısqarıdaǵı birinshi ornı bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 6-oktyabr | bet = Irish Examiner Article| url = http://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-aprel | jumıs = [[Irish Examiner]]| arxivsáne = 2012-jıl 11-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120711192309/http://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Appledıń xalıqaralıq satıw hám tarqatıw bólimleri Korktegi usı kampustan jumıs alıp baradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Bloomberg Businessweek Profile of Apple Sales International| url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130501232104/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l| url-status = dead| arxivsáne = 2013-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-aprel | jumıs = [[Bloomberg Businessweek]]}}{{Verify source|date=November 2017}}; {{Web deregi | bet = Apple's Irish website with contact information for Apple Distribution International at Cork| url = https://www.apple.com/ie/contact| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-aprel | jumıs = [[Apple.com]]| arxivsáne = 2012-jıl 14-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120414024251/http://www.apple.com/ie/contact/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Apple kompaniyasınıń Texas shtatınıń Ostin qalası janında eki kampusı bar: 2014-jılı ashılǵan 216,000 kvadrat futlıq (20,100 m²) kampusta Apple kremniyi ústinde jumıs alıp baratuǵın&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Goel| at = Vindu| sáne = 2016-jıl 20-noyabr | bet = How Apple Empowers, and Employs, the American Working Class| url = https://www.nytimes.com/2016/11/21/technology/how-apple-empowers-and-employs-the-american-working-class.html| url-access = limited| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/11/21/technology/how-apple-empowers-and-employs-the-american-working-class.html| arxivsáne = 2022-jıl 1-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyul | jumıs = [[The New York Times]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; 500 injener jumıs isleydi hám 2021-jılı ashılǵan 1.1 million kvadrat futlıq (100,000 m²) kampusta 6,000 adam texnikalıq qollap-quwatlaw, jetkerip beriw sistemasın basqarıw, onlayn dúkan mazmunın saylaw hám Apple Maps maǵlıwmatların basqarıw boyınsha jumıs alıp baradı. Kompaniyanıń sonday-aq Bolder (Kolorado), Kalver-Siti (Kaliforniya), Gercliya (Izrail), London, Nyu-York, Pittsburg, San-Diego hám Sietlde de bir neshe júzlegen adamdı jumıs penen támiyinleytuǵın basqa da orınları bar&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Tsang |first1=Amie |last2=Satariano |first2=Adam |date=December 13, 2018 |title=Apple to Add $1 Billion Campus in Austin, Tex., in Broad U.S. Hiring Push |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/12/13/business/apple-austin-campus.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181213121245/https://www.nytimes.com/2018/12/13/business/apple-austin-campus.html |archive-date=December 13, 2018 |issn=0362-4331}}; {{Cite news |title=Apple CEO Tim Cook to inaugurate new Israeli headquarters next week |url=http://www.jpost.com/Israel-News/New-Tech/Apple-CEO-Tim-Cook-to-inaugurate-new-Israeli-headquarters-next-week-390866 |access-date=February 12, 2015 |website=[[The Jerusalem Post]] |archive-date=June 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627235000/https://www.jpost.com/Israel-News/New-Tech/Apple-CEO-Tim-Cook-to-inaugurate-new-Israeli-headquarters-next-week-390866 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Sud isleri ===
Apple óz jumısın baslaǵannan berli hár túrli huqıqıy processler hám talaplarǵa qatnasıp kelgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Federal Court Cases Involving Apple, Inc| url = https://www.docketalarm.com/cases/AllNaturesOfSuit/Apple%2C%20Inc.| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-may | baspaxana = Docket Alarm, Inc.| arxivsáne = 2014-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140706223129/https://www.docketalarm.com/cases/AllNaturesOfSuit/Apple%2C%20Inc./| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ásirese, Apple óziniń intellektual múlk huqıqların belsendi hám qatań túrde qorǵaytuǵını menen tanılǵan hám bunı ózi de járiyalaydı. Sud isleriniń ayırım mısalları - Apple Samsung qa qarsı, Apple Microsoft ke qarsı, Motorola Mobility Apple Inc. ke qarsı hám Apple Corps Apple Computer ge qarsı shaǵımlar. Sonday-aq, Apple kóp márte intellektual múlk huqıqların buzǵanı ushın ayıplanıwlarǵa qarsı ózin qorǵawǵa májbúr bolǵan. Olardıń kópshiligi sudlar tárepinen patent trolleri dep atalatuǵın qabıq kompaniyalar sıpatında biykar etilgen, sebebi nızamda kórsetilgen patentlerdiń haqıyqıy qollanılǵanına hesh qanday dálil tabılmaǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Mullin| at = Joe| sáne = 2016-jıl 26-yanvar | bet = Patent troll VirnetX wants jury to give it a half-billion dollars of Apple's cash| url = https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/virnetx-kicks-off-final-massive-patent-trolling-attempt-vs-apple| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 24-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170324173704/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/virnetx-kicks-off-final-massive-patent-trolling-attempt-vs-apple/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2016-jıldıń 21-dekabrinde Nokia AQSH hám Germaniyada Appleǵa qarsı sud isin qozǵaǵanın járiyaladı. Bunda Nokia Apple ónimleriniń Nokia patentlerin buzıp atırǵanında ayıplaǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Novet| at = Jordan| sáne = 2016-jıl 21-dekabr | bet = Nokia sues Apple for patent infringement in the U.S. and Germany| url = https://venturebeat.com/2016/12/21/nokia-sues-apple-for-patent-infringement-in-the-u-s-and-germany| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[VentureBeat]]| arxivsáne = 2017-jıl 11-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170511194947/https://venturebeat.com/2016/12/21/nokia-sues-apple-for-patent-infringement-in-the-u-s-and-germany/| url-status = live}}; {{Cite news |last=Swartz |first=Jon |date=December 21, 2016 |title=Nokia sues Apple for patent infringement |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2016/12/21/nokia-sues-apple-patent-infringement/95709378 |access-date=March 23, 2017 |archive-date=May 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525081228/https://www.usatoday.com/story/tech/2016/12/21/nokia-sues-apple-patent-infringement/95709378/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eń sońǵı waqıtta, 2017-jıldıń noyabr ayında, Amerika Qurama Shtatları Xalıqaralıq Sawda Komissiyası Apple kompaniyasınıń aralıqtan basqarıw texnologiyasına baylanıslı patent buzıwshılıq ayıplawları boyınsha tergew baslaǵanın járiyaladı; aralıqtan basqarıw programmalıq támiynatın islep shıǵaratuǵın Aqua Connect kompaniyası Apple óziniń eki patentin buzǵanında ayıpladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Orlowski| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-noyabr | bet = US trade cops agree to investigate Apple's 'embrace and extend| url = https://www.theregister.co.uk/2017/11/15/trade_cops_probe_apples_embrace_nextend| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-noyabr | jumıs = [[The Register]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171115212535/https://www.theregister.co.uk/2017/11/15/trade_cops_probe_apples_embrace_nextend/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Epic Games kompaniyası 2020-jıldıń avgust ayında Appleǵa qarsı AQSHtıń Arqa Kaliforniya rayonlıq sudında shaǵım qozǵadı. Bul shaǵım Appledıń iOS App Store daǵı is-háreketlerine baylanıslı edi.

2022-jıldıń yanvar ayında Ericsson kompaniyası 5G texnologiyası ushın royalti tólewge baylanıslı Appleǵa qarsı sud isin qozǵadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mukherjee |first=Supantha |date=January 18, 2022 |title=Ericsson sues Apple again over 5G patent licensing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/technology/ericsson-sues-apple-again-over-5g-patent-licensing-2022-01-18 |access-date=January 18, 2022 |archive-date=January 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118112833/https://www.reuters.com/technology/ericsson-sues-apple-again-over-5g-patent-licensing-2022-01-18/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2024-jıldıń 24-iyun kúni Evropa Komissiyası Appledı «programma baǵdarlamashılarınıń tutınıwshılardı alternativ kanallarǵa usınıslar hám kontent ushın erkin baǵdarlawına» tosqınlıq qılıp, Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzǵanı ushın ayıpladı&lt;ref&gt;{{cite news| last= Brodkin| first= Jon| date= June 24, 2024| title= EU says Apple violated app developers' rights, could be fined 10% of revenue| url= https://arstechnica.com/tech-policy/2024/06/eu-says-apple-violated-app-developers-rights-could-be-fined-10-of-revenue/| work= arstechnica| access-date= June 25, 2024}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aprel ayında Apple ayıplı dep tabıldı hám Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzǵanı ushın 500 million evro (570 million dollar) ayıp pul tólewge húkim shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = EU Commission fines Apple, Meta over digital law breaches – DW – 04/23/2025| url = https://www.dw.com/en/eu-commission-fines-apple-meta-over-digital-law-breaches/a-72317692| qaralǵan sáne = 2025-jıl 23-aprel | jumıs = dw.com| til = en}}&lt;/ref&gt;.

== Finans ==
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Bazar boyınsha tabıs (2024)&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Apple Inc.: Business Segments and Geographical Breakdown of Revenue| url = https://www.marketscreener.com/quote/stock/APPLE-INC-4849/finances-segments/#geography| qaralǵan sáne = 2025-jıl 10-may | jumıs = www.marketscreener.com| til = en-US}}&lt;/ref&gt;
!Mámleket 
!úles
|-
|[[Amerika]] 
|43.7%
|-
|EMEA (Evropa, Orta Shıǵıs hám Afrika)
|25.9%
|-
|Úlken Qıtay 
|17.1%
|-
|Aziya-Tınısh okeanınıń qalǵan bólegi 
|7.8%
|-
|[[Yaponiya]]
|6.1%
|}
2023-jılǵa kelip, Apple 383.28 milliard AQSH dolları tabıs penen dúnyadaǵı eń iri texnologiya kompaniyası;&lt;ref name=&quot;Global 500 2023&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Global 500| url = https://fortune.com/global500/2023/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-avgust | jumıs = Fortune| til = en}}&lt;/ref&gt; ulıwma aktivleri boyınsha dúnyadaǵı eń iri texnologiya kompaniyası;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Chen| at = Liyan| sáne = 2015-jıl 11-may | bet = The World's Largest Tech Companies: Apple Beats Samsung, Microsoft, Google| url = https://www.forbes.com/sites/liyanchen/2015/05/11/the-worlds-largest-tech-companies-apple-beats-samsung-microsoft-google| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = [[Forbes]]| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170525103525/https://www.forbes.com/sites/liyanchen/2015/05/11/the-worlds-largest-tech-companies-apple-beats-samsung-microsoft-google/| url-status = live}}&lt;/ref&gt; satılǵan birlikler boyınsha tórtinshi eń iri jeke kompyuter jetkerip beriwshisi;&lt;ref name=&quot;2023 PC&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 11-yanvar | bet = Gartner Says Worldwide PC Shipments Increased 0.3% in Fourth Quarter of 2023 but Declined 14.8% for the Year| url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/01-10-2024-gartner-says-worldwide-pc-shipments-increased-zero-point-three-percent-in-fourth-quarter-of-2023-but-declined-fourteen-point-eight-percent-for-the-year| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240111045024/https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/01-10-2024-gartner-says-worldwide-pc-shipments-increased-zero-point-three-percent-in-fourth-quarter-of-2023-but-declined-fourteen-point-eight-percent-for-the-year| arxivsáne = 2024-jıl 11-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-yanvar | baspaxana = [[Gartner]]}}&lt;/ref&gt; hám dúnyadaǵı eń iri mobil telefon óndiriwshisi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Porter2024&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Porter| at = Jon| sáne = 2024-jıl 16-yanvar | bet = Apple tops Samsung for first time in global smartphone shipments| url = https://www.theverge.com/2024/1/16/24039830/apple-bestselling-phone-manufacturer-2023-samsung-idc-canalys-research| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-yanvar | jumıs = The Verge| arxivsáne = 2024-jıl 17-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240117014152/https://www.theverge.com/2024/1/16/24039830/apple-bestselling-phone-manufacturer-2023-samsung-idc-canalys-research| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2011-jıldıń sentyabr ayında juwmaqlanǵan finans jılında Apple Inc. 108 milliard dollar jıllıq tabıs haqqında xabarladı – bul 2010-jılǵı 65 milliard dollarlıq tabıstan áhmiyetli ósiw – hám derlik 82 milliard dollarlıq naq aqsha rezervlerine iye boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Nuttall| at = Chris| sáne = 2011-jıl 29-dekabr | bet = Apple in race to keep ahead in 2012| url = http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-dekabr | url-status = live| url-access = subscription| jumıs = [[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;. 2012-jıl 19-martta Apple óziniń direktorlar keńesiniń maqullawı menen 2012-jıldıń tórtinshi shereginde baslanatuǵın bir akciyaǵa 2.65 dollarlıq [[dividend]] jobaların járiyaladı&lt;ref name=&quot;dividendfaq&quot;&gt;{{Cite news |last=Tsukayama |first=Hayley |date=March 20, 2012 |title=FAQ: Apple's Dividend |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/faq-apples-dividend/2012/03/20/gIQAVxMgPS_story.html |access-date=March 21, 2012 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119143820/https://www.washingtonpost.com/business/technology/faq-apples-dividend/2012/03/20/gIQAVxMgPS_story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Kompaniyanıń 2013-jılǵı dúnya júzilik jıllıq tabısı 170 milliard dollardı quradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Annual Financials for Apple| url = http://www.marketwatch.com/investing/stock/aapl/financials| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral | jumıs = [[Marketwatch]]| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230708160347/https://www.marketwatch.com/investing/stock/aapl/financials| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıldıń may ayında Apple birinshi ret Fortune 500 kompaniyaları diziminiń eń jaqsı onlıǵına kirdi hám 2012-jılǵı reytinginen 11 orın kóterilip, altınshı orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rodriguez |first=Salvador |date=May 6, 2013 |title=Apple makes Fortune 500's top 10 for first time; Facebook makes list |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-apple-facebook-fortune-500-20130506,0,6186624.story |access-date=June 10, 2013 |archive-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527220117/http://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-apple-facebook-fortune-500-20130506,0,6186624.story |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2016-jılǵa kelip, Apple kompaniyasınıń shama menen 234 milliard AQSH dolları naq aqsha hám bazarǵa shıǵarılatuǵın bahalı qaǵazları bar, olardıń 90%-i salıq maqsetlerinde Amerika Qurama Shtatlarınan sırtta jaylasqan&lt;ref name=&quot;b200&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = La Monica| at = Paul R.| sáne = 2015-jıl 22-iyul | bet = Apple has $203 billion in cash. Why?| url = https://money.cnn.com/2015/07/22/investing/apple-stock-cash-earnings| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150818101000/https://money.cnn.com/2015/07/22/investing/apple-stock-cash-earnings| arxivsáne = 2015-jıl 18-avgust | qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-sentyabr | baspaxana = [[CNNMoney]]}}&lt;/ref&gt;.

Canaccord Genuity esabatına sáykes, 2014-jıldıń birinshi shereginde dúnyadaǵı segiz eń iri smartfon óndiriwshileri tárepinen islengen barlıq paydanıń 65%-in Apple jıynadı. 2015-jıldıń birinshi shereginde kompaniya barlıq tabıstıń 92%-in iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Farivar| at = Cyrus| sáne = 2015-jıl 13-iyul | bet = Apple makes 92 percent of all smartphone profits| url = https://arstechnica.com/apple/2015/07/apple-makes-92-percent-of-all-smartphone-profits| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | jumıs = [[Ars Technica]]| arxivsáne = 2017-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170322024409/https://arstechnica.com/apple/2015/07/apple-makes-92-percent-of-all-smartphone-profits/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2017-jıl 30-aprelde The Wall Street Journal Appledıń 250 milliard dollarlıq naq aqsha rezervi bar ekenin xabarladı,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mickle |first=Tripp |date=April 30, 2017 |title=Apple's Cash Hoard Set to Top $250 Billion |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/apples-250-billion-cash-pile-enlivens-hopes-fuels-expectations-1493566748 |url-access=subscription |access-date=May 24, 2017 |archive-date=July 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713023324/https://www.wsj.com/articles/apples-250-billion-cash-pile-enlivens-hopes-fuels-expectations-1493566748 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; bul bir neshe kúnnen keyin Apple tárepinen rásmiy túrde 256.8 milliard dollar ekenligi tastıyıqlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Wang| at = Christine| sáne = 2017-jıl 2-may | bet = Apple's cash hoard swells to record $256.8 billion| url = https://www.cnbc.com/2017/05/02/apples-cash-hoard-swells-to-record-256-8-billion.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may | baspaxana = [[CNBC]]| arxivsáne = 2023-jıl 2-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230602132500/https://www.cnbc.com/2017/05/02/apples-cash-hoard-swells-to-record-256-8-billion.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2018-jıldıń 3-avgustına kelip, Apple bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń iri jámiyetlik akcionerlik korporaciyası boldı. 2018-jıl 2-avgustta Apple bahası 1 trillion dollarǵa jetken birinshi AQSH jámiyetlik akcionerlik kompaniyası boldı,&lt;ref name=&quot;1t-CNBC&quot;&gt;{{Cite news |last=Salinas |first=Sara |date=August 2, 2018 |title=Apple just hit a $1 trillion market cap |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |access-date=August 2, 2018 |archive-date=May 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528131244/https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1t-Guardian&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Davies| at = Rob| sáne = 2018-jıl 2-avgust | bet = Apple becomes world's first trillion dollar company| url = https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-avgust | jumıs = [[The Guardian]]| arxivsáne = 2020-jıl 28-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200428201743/https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company| url-status = live}}&lt;/ref&gt; al 2024-jıldıń iyun ayına kelip, onıń bahası 3.2 trillion dollardan sál astı. Apple 2018-jılǵı Fortune 500 reytinginde tabıs boyınsha eń iri Amerika Qurama Shtatları korporaciyaları arasında 4-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List| url = http://fortune.com/fortune500/list| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181110190356/http://fortune.com/fortune500/list| arxivsáne = 2018-jıl 10-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-noyabr | jumıs = [[Fortune (magazine)|Fortune]]}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldıń iyul ayında Apple 2021-jılǵa salıstırǵanda 3-sherektegi paydanıń 11% tómenlegenin xabarladı. Sol dáwirde onıń tabısı jıldan jılǵa 2% ósip, 83 milliard dollarǵa jetti, degen menen bul kórsetkish te 2021-jılǵa qaraǵanda tómen boldı, onda ósim 36% quradı. Ulıwma tómenlewdiń global ekonomikanıń tómenlewi hám Qıtaydaǵı jetkerip beriw dizbeginiń úzilisleri sebepli bolǵanı xabarlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Duffy| at = Clare| sáne = 2022-jıl 28-iyul | bet = Apple's profit declines nearly 11%| url = https://us.cnn.com/2022/07/28/tech/apple-q3-earnings/index.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-avgust | jumıs = CNN Business| baspaxana = CNN| arxivsáne = 2022-jıl 1-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220801214200/https://us.cnn.com/2022/07/28/tech/apple-q3-earnings/index.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sol jılı Apple dúnya júzi boyınsha ilimiy-izertlew hám rawajlandırıwǵa eń kóp qarjı jumsaytuǵın korporativ kompaniyalardıń biri boldı, ilimiy-izertlew hám rawajlandırıw qárejetleri 27 milliard dollardan astı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Irwin-Hunt| at = Alex| bet = Top 100 global innovation leaders| url = https://www.fdiintelligence.com/content/feature/global-innovation-leaders-2022-edition-82527| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyun | jumıs = [[fDi Intelligence]]| sáne = 2023-jıl 19-iyun | til = en}}&lt;/ref&gt;.

2023-jıldıń may ayında Apple 2023-jıldıń birinshi sheregi ushın satıwlarınıń tómenlegenin xabarladı. 2022-jılǵa salıstırǵanda, 2023-jılǵı tabıs 3% azaydı. Bul Appledıń izbe-iz ekinshi sheregi satıw tómenlewi. Bul tómenlew ekonomikanıń tómenlewi hám tutınıwshılardıń bahanıń artıwı sebepli [[iPad]] hám kompyuterlerdi satıp alıwdı keyinge qaldırıwı menen baylanıslı. Degen menen, [[iPhone]] satıwları jıldan jılǵa 1.5% ósim menen turaqlı boldı. Appledıń aytıwınsha, bunday qurılmalarǵa talap, ásirese [[Latın Amerika|Latın Amerikası]] hám Qubla Aziyada, kúshli boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/business-65487055 |title=Apple sales falter again but iPhone demand persists |work=BBC|access-date=May 5, 2023|archive-date=May 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505221331/https://www.bbc.com/news/business-65487055|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Salıqlar ===
Apple dúnya júzi boyınsha tóleytuǵın salıqların azaytıw ushın Irlandiya, Niderlandiya, Lyuksemburg hám Britaniya Virgin atawları sıyaqlı tómen salıqlı jerlerde sıńar kompaniyalar qurǵan. The New York Times basılımınıń jazıwınsha, 1980-jılları Apple joqarı salıqlı mámleketlerdegi shet el satıwshıların kompaniyaǵa basqa kontinentlerdegi tómen salıqlı sıńar kompaniyalar atınan satıwǵa múmkinshilik beretuǵın, tabıs salıqlarınan shetlep ótiw usılında belgilegen birinshi texnologiya kompaniyalarınıń biri bolǵan. 1980-jıllardıń aqırında Apple «Gollandiyalı sandvich penen qos Irlandiyalı» dep atalatuǵın buxgalterlik usılınıń jetekshisi boldı, bul paydanı irlandiyalı sıńar kompaniyalar hám Niderlandiya arqalı, sonnan keyin Karib teńizine baǵdarlaw arqalı salıqlardı azaytadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Duhigg |first1=Charles |last2=Kocieniewski |first2=David |date=April 28, 2012 |title=How Apple Sidesteps Billions in Taxes |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2012/04/29/business/apples-tax-strategy-aims-at-low-tax-states-and-nations.html |url-access=limited |access-date=April 29, 2012 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2012/04/29/business/apples-tax-strategy-aims-at-low-tax-states-and-nations.html |archive-date=January 1, 2022}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Drawbaugh |first1=Kevin |last2=Temple-West |first2=Patrick |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |title=Untaxed U.S. corporate profits held overseas top $2.1 trillion: study |work=[[Reuters]] |access-date=February 11, 2015 |archive-date=November 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114065547/http://www.reuters.com/article/2014/04/09/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |url-status=live}}; {{Web deregi | bet = Apple Earnings Call| url = https://www.apple.com/investor/earnings-call| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-aprel | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2016-jıl 1-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160501141522/http://www.apple.com/investor/earnings-call/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Britaniya Konservativ Partiyası aǵzası Charli Elfikk 2012-jıl 30-oktyabrde&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Roland |date=October 30, 2012 |title=Foreign companies 'avoid billions in corporation tax' |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/foreign-companies-avoid-billions-in-corporation-tax-czt9jpjp9w3?region=global |access-date=November 4, 2012 |archive-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223191504/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/politics/article3583772.ece |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ayırım kóp milletli kompaniyalardıń, sonıń ishinde Apple Inc. bar, Ullı Britaniyada milliardlaǵan funt payda tawıp atırǵanın, biraq Ullı Britaniya ǵáziynesine tek 3 procentlik nátiyjeli salıq stavkasın tólep atırǵanın kórsetetuǵın izertlew járiyaladı, bul standart korporativ salıq stavkalarınan oǵada tómen. Ol bul izertlewden keyin Qarjı ministri Djorj Osbornǵa [[Google]] hám The Coca-Cola Company sıyaqlı kóp milletli kompaniyalardı ózleriniń Ullı Britaniyadaǵı tabıslarına tóleytuǵın nátiyjeli salıq stavkasın málimlewge májbúrlewdi shaqırdı. Elfikk sonıń menen bir qatarda Ullı Britaniya salıǵınıń ádil úlesin tólemeytuǵın kóp milletli kompaniyalardan húkimet shártnamaları uslap qalınıwı kerek ekenin de ayttı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ebrahimi |first=Helia |date=November 2, 2012 |title=Foreign firms could owe UK £11bn in unpaid taxes |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/consumertips/tax/9652516/Foreign-firms-could-owe-UK-11bn-in-unpaid-taxes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102231901/http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/consumertips/tax/9652516/Foreign-firms-could-owe-UK-11bn-in-unpaid-taxes.html |archive-date=November 2, 2012}}&lt;/ref&gt;.

2013-jıldıń may ayında juwmaqlanǵan AQSH Senatını kompaniyanıń offshor salıq strukturası haqqındaǵı esabatına sáykes, Apple ádettegi emes global salıq strukturasın paydalanıp, hesh qanday húkimetke az yamasa hesh qanday salıq tólemesten, irlandiyalı sıńar kompaniyalarda milliardlaǵan dollar payda saqlap kelgen&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Levin |first1=Carl |title=Memorandum: Offshore profit shifting and the U.S. tax code – Part 2 (Apple Inc.) |date=May 2013 |url=http://levin.senate.gov/download/exhibit1a_profitshiftingmemo_apple |type=memorandum of the Permanent Subcommittee on Investigations |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629090950/http://www.levin.senate.gov/download/exhibit1a_profitshiftingmemo_apple |format=PDF |access-date=June 27, 2013 |archive-date=June 29, 2013 |last2=McCain |first2=John |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Evropa boyınsha Appledıń usaqlap satıw dúkanların óz ishine alǵan tiykarǵı sıńar kompaniya, xolding kompaniyası, sońǵı bes jılda hesh qanday korporativ tabıs salıǵın tólemegen. «Apple Irlandiya hám AQSH salıq rezidentligi qaǵıydaları arasındaǵı ayırmashılıqtı paydalanǵan», - delingen esabatta&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 20-may | bet = Senate Probe Finds Apple Used Unusual Tax Structure to Avoid Taxes| url = https://www.cnbc.com/2013/05/20/senate-probe-finds-apple-used-unusual-tax-structure-to-avoid-taxes.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-mart | jumıs = [[CNBC]]| agency = Reuters}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıl 21-mayda Apple bas direktorı Tim Kuk Senat tıńlawında óz kompaniyasınıń salıq taktikaların qorǵadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCoy |first1=Kevin |date=May 21, 2013 |title=Apple CEO defends tax tactics at Senate hearing |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/05/21/apple-tax-hearing/2344351/ |access-date=May 21, 2013 |archive-date=May 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522064737/http://www.usatoday.com/story/money/business/2013/05/21/apple-tax-hearing/2344351/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Apple 2016-jıldıń 2-finanslıq sheregi jaǵdayına sáykes shama menen 26% nátiyjeli salıq stavkası menen AQSHtaǵı eń iri jeke salıq tólewshi ekenin aytadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Investor Relations| url = http://investor.apple.com/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-aprel | baspaxana = Apple Inc.| arxivsáne = 2018-jıl 30-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180830172647/http://investor.apple.com/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2017-jıldıń oktyabr ayında nemis FAZ gazetasına bergen intervyuda Tim Kuk Apple kompaniyasınıń dúnya júzi boyınsha eń iri salıq tólewshi ekenin málimledi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Knop |first=Carsten |date=November 14, 2017 |title=Tim Cook im Interview: &quot;Hoffentlich seid ihr Deutschen richtig stolz auf euch&quot; |language=de |work=Faz.net |url=https://www.faz.net/1.5245252 |access-date=March 26, 2019 |archive-date=March 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305095121/https://www.faz.net/pro/d-economy/tim-cook-im-interview-hoffentlich-seid-ihr-deutschen-richtig-stolz-auf-euch-15245252.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı, eki jıllıq tekseriwden keyin, Evropa Komissiyası Appledıń gibrid Qos Irlandiyalı salıq sxemasın paydalanıwı Irlandiyadan «nızamsız mámleketlik járdem» bolıp tabılatuǵının málimledi hám Appleǵa 13 milliard evro (14.5 milliard dollar) tólenbegen salıq tólewdi minnetledi, bul tariyxtaǵı eń úlken korporativ salıq shtrafı boldı. Bul keyinirek Evropa Ulıwma Sudı komissiyanıń jetkiliksiz dáliller usınǵanın húkim etkeninen keyin biykar etildi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 15, 2020 |title=Apple ne devra pas rembourser 13 milliards d'euros à l'Irlande, a conclu la justice européenne |language=fr |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2020/07/15/la-justice-europeenne-annule-la-decision-sommant-apple-de-rembourser-13-milliards-d-euros-a-l-irlande_6046257_3234.html |access-date=June 22, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816095531/https://www.lemonde.fr/economie/article/2020/07/15/la-justice-europeenne-annule-la-decision-sommant-apple-de-rembourser-13-milliards-d-euros-a-l-irlande_6046257_3234.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IT11&quot;&gt;{{cite news |last=Brennan |first=Joe |date=July 15, 2020 |title=Ireland wins appeal in €13bn Apple tax case |newspaper=[[Irish Times]] |url=https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-wins-appeal-in-13bn-apple-tax-case-1.4305044 |access-date=July 15, 2020 |archive-date=July 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715093010/https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-wins-appeal-in-13bn-apple-tax-case-1.4305044 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2018-jılı Apple 285 milliard dollardı Amerika Qurama Shtatlarına qaytardı, bul keleshektegi segiz jıl dawamında tarqatılǵan 38 milliard dollarlıq salıq tólemine alıp keldi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Wakabayashi |first1=Daisuke |last2=Chen |first2=Brian X. |date=January 17, 2018 |title=Apple, Capitalizing on New Tax Law, Plans to Bring Billions in Cash Back to U.S. |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/01/17/technology/apple-tax-bill-repatriate-cash.html}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Apple kompaniyasınıń nátiyjeli salıq stavkası %
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
|28
|30
|25
|26
|28
|26
|29
|30
|30
|31.8
|24.4
|24.2
|25.2
|26.2
|26.1
|26.4
|25.6
|24.6
|18.3
|15.9
|-
!2020
!2021
!2022
!2023
| colspan=&quot;16&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|14.4
|13.3
|16.2
|14.7
|}

=== Qayırqomlıq ===
Apple AIJS qayırqomlıq fondı ushın qarjı jıynaw kampaniyası Product Red-tiń sherigi bolıp tabıladı. 2014-jıldıń noyabr ayında Apple eki háptelik dáwirdegi barlıq App Store tabısın qarjı jıynawshıǵa jiberiwdi shólkemlestirdi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = D'Orazio| at = Dante| sáne = 2014-jıl 23-noyabr | bet = Apple partners with app developers for major Product RED fundraising effort| url = https://www.theverge.com/2014/11/23/7272673/app-developers-partner-with-apple-for-major-red-charity-fundraising| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[The Verge]]}}&lt;/ref&gt; bul 20 million AQSH dollarınan aslam qarjı payda ákeldi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Chmielewski| at = Dawn| sáne = 2014-jıl 17-dekabr | bet = Apple's Holiday Product Red Campaign Raises $20 Million for AIDS Research| url = https://www.recode.net/2014/12/17/11633904/apples-holiday-product-red-campaign-raises-20-million-for-aids| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[Recode]]}}; {{Web deregi | familiya = Clover| at = Juli| sáne = 2014-jıl 17-dekabr | bet = Apple's (Product) RED Holiday Campaign Raised $20 Million to Fight AIDS| url = https://www.macrumors.com/2014/12/17/apple-product-red-20-million| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[MacRumors]]}}&lt;/ref&gt; al 2017-jıldıń mart ayında qızıl reńli [[iPhone 7]] shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 21-mart | bet = Apple officially announces (RED) iPhone 7 &amp; 7 Plus, updated iPhone SE with double the storage| url = https://9to5mac.com/2017/03/21/apple-officially-announces-red-iphone-7-7-plus-updated-iphone-se-with-double-the-storage| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = 9to5Mac}}; {{Web deregi | familiya = Warren| at = Tom| sáne = 2017-jıl 21-mart | bet = Apple launches red iPhone 7| url = https://www.theverge.com/2017/3/21/14998164/apple-iphone-7-red-color-option| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel | jumıs = [[The Verge]]}}&lt;/ref&gt;. 2021-jılǵa kelip, Apple Product Red-ke 250 million dollardan aslam qarjı ajıratqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Apple| url = https://www.red.org/partner/apple/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-iyun | jumıs = RED| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

Apple tábiyiy apatshılıqlar waqtında qarjı jıynawshılarǵa finanslıq járdem kórsetedi. 2012-jıldıń noyabr ayında ol «Sendi» dawılınan keyingi járdem háreketlerine kómeklesiw ushın Amerika Qızıl Krestine 2.5 million dollar berdi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Weintraub| at = Seth| sáne = 2011-jıl 9-noyabr | bet = Apple donates $2.5M to Hurricane Sandy relief| url = http://9to5mac.com/2012/11/09/apple-donates-2-5-million-to-hurricane-sandy-relief| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-noyabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; al 2017-jılı hám «Irma» dawılı, hám «Xarvi» dawılı,&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 8-sentyabr | bet = Apple donates $5M to Hand in Hand Hurricane Irma/Harvey relief, sets up iTunes donations| url = https://9to5mac.com/2017/09/08/apple-hand-in-hand| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; sonday-aq 2017-jılǵı Oraylıq Meksika jer silkiniwi ushın járdem háreketlerine 5 million dollar berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 21-sentyabr | bet = Tim Cook says Apple is donating $1 million to earthquake recovery efforts in Mexico| url = https://9to5mac.com/2017/09/21/tim-cook-mexico-earthquake| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya óziniń [[iTunes]] platformasın 2010-jılǵı Gaiti jer silkiniwi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Weintraub| at = Seth| sáne = 2010-jıl 14-yanvar | bet = Apple sets up Haiti donation page in iTunes| url = https://9to5mac.com/2010/01/14/apple-sets-up-haiti-donation-page-in-itunes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; 2011-jılǵı Yaponiya jer silkiniwi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Gurman| at = Mark| avtorsilteme = Mark Gurman (journalist)| sáne = 2011-jıl 12-mart | bet = Apple now taking Red Cross donations through iTunes for Japan relief fund| url = https://9to5mac.com/2011/03/12/apple-now-taking-red-cross-donations-through-itunes-for-japan-relief-fund| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; 2013-jıldıń noyabr ayında Filippindegi Xayyan tayfunı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2013-jıl 12-noyabr | bet = Apple invites donations to American Red Cross to support Philippine typhoon relief| url = https://9to5mac.com/2013/11/12/apple-invites-donations-to-american-red-cross-to-support-philippine-typhoon-relief| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; hám 2015-jılǵı Evropa migrantlar daǵdarısı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Lovejoy| at = Ben| sáne = 2015-jıl 18-sentyabr | bet = Apple invites Red Cross donations through iTunes to help the Mediterranean refugee crisis [Updated]| url = https://9to5mac.com/2015/09/18/itunes-refugee-appeal-red-cross| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt; sıyaqlı ekologiyalıq apatshılıqlar hám gumanitarlıq daǵdarıslardan keyin qayır-saqawat jıynawdı xoshametlew ushın paydalandı. Apple iTunes qayırqomlıqları ushın hesh qanday qayta islew yamasa basqa tólemler almaytuǵının, tólemlerdiń 100%-in tikkeley járdem háreketlerine jiberetuǵının atap ótedi, degen menen ol sonıń menen birge Qızıl Krest qayırqomlıq etken paydalanıwshılar haqqında hesh qanday jeke informaciya almaytuǵının hám tólemlerdiń salıqtan shegerilmewi múmkinligin de moyınlaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Miller| at = Chance| sáne = 2017-jıl 27-avgust | bet = Apple now accepting donations via iTunes for Hurricane Harvey relief efforts| url = https://9to5mac.com/2017/08/27/apple-hurricane-harvey-itunes-relief| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-dekabr | jumıs = [[9to5Mac]]}}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı 14-aprelde Apple hám Dúnya júzilik jabayı tábiyat fondı (WWF) «planetamızdaǵı ómirdi qorǵawǵa járdem beriw» ushın sheriklikke kiriskenin járiyaladı. Apple iTunes App Store dúkanında arnawlı bet, Jer ushın Qosımshalar (Apps for Earth) shıǵardı. Kelisim boyınsha, Apple 24-aprelge shekem, App Store dúkanında qatnasatuǵın qosımshalardan túsken tabıstıń 100%-in hám pullı qosımshalardı satıp alıwdan, hám qosımsha ishindegi satıp alıwlardan WWF alatuǵının minnetledi. Apple hám WWF-tiń Jer ushın Qosımshalar kampaniyası WWF-tiń qorǵaw jumısların qollap-quwatlaw ushın ulıwma 8 million dollardan aslam qarjı jıynadı. WWF nátiyjelerdi San-Franciskodaǵı WWDC 2016 ilajında járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Help the planet. One app at a time| url = https://www.worldwildlife.org/pages/help-the-planet-one-app-at-a-time| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = [[World Wildlife Fund]]}}; {{Web deregi | bet = Environment| url = https://www.apple.com/environment| qaralǵan sáne = 2016-jıl 14-aprel | baspaxana = Apple Inc.}}; {{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2016/06/global-apps-for-earth-campaign-with-wwf-raises-more-than--8m.html |title=Global Apps for Earth campaign with WWF raises more than $8M |publisher=Apple Inc. |access-date=June 18, 2016}}&lt;/ref&gt;.

[[COVID-19 pandemiyası]] waqtında, Apple kompaniyasınıń bas direktorı Kuk kompaniyanıń Amerika Qurama Shtatları hám Evropadaǵı medicina xızmetkerlerine «millionlaǵan» maskalar beretuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Tech billionaires including Tim Cook, Elon Musk, and Mark Zuckerberg promised 18 million masks to fight COVID-19| url = https://www.businessinsider.com/tech-billionaires-promise-to-donate-18-million-masks-2020-3#apple-minimum-2-million-masks-1| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart | baspaxana = Business Insider}}&lt;/ref&gt;. 

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:Apple Inc.]]</text>
      <sha1>rcszmhue30suoe3648tkg06cw4pn5jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tashkent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2436</id>
    <revision>
      <id>265807</id>
      <parentid>198620</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13371" sha1="e5q89gu3v34lxu0brz2395i190nd3n0" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Tashkent
| negizgi atı = Toshkent
| súwret = {{Fotomontaj
| photo1a = Toshkent Panoramasi.jpg
| photo2a = Toshkent_skyline_2019.jpg
| photo2b =
| photo3a =
| photo3b =
| photo4a = Tashkent City Park at night 2019.jpg
| spacing = 2
| position = center
| color_border = white
| color = white
| size = 290
| foot_montage = 
}}
| poziciya = paytaxt
| mámleket = {{UZB}}
| region túri = 
| region = 
| kestede region = 
| rayon túri = 
| rayon = 
| kestede rayon = 
| jámiyetlik túri =
| jámiyetlik = 
| kestede jámiyetlik = 
| qaram = Respublika
| gerb = Emblem of Tashkent.svg
| bayraq = 
| lat_deg= 41| lat_min= 18 | lat_sec =
 | lon_deg= 69| lon_min= 16 | lon_sec =
 | CoordAddon = type:city_region:UZ
| CoordScale = 
| mámleket kartası ólshemi = 250
| region kartası ólshemi = 
| rayon kartası ólshemi = 
| mámleket kartası = 
| region kartası = 
| rayon kartası = 
| ishki bóliniwi = 11 rayon
| baslıq túri = Hákim
| baslıq = [[Jahangir Artıqxojaev]]
| tiykar salınǵan = 
| dáslepki esletiliwi = Eramizdan aldınǵı V-III ásir
| aldınǵı atları = Yuni, Choch, Shosh (Madina-ash-Shash), Binkat
| qashannan beri = 
| maydan = 334.8
| bálentlik túri = 
| XP orayı bálentligi = 455
| ıqlım = 
| rásmiy til = [[Ózbek tili]]
| xalıq = 2 571 668
| sanalǵan jıl = 1-yanvar 2020-jıl
| tıǵızlıq = 6859.3
| aglomeraciya = 6.5 millionǵa jaqın
| milliy quram = {{plainlist| 
* [[ózbekler]] 63,0%
* [[ruslar]] 20,0%
* [[tatarlar]] 4,5%
* [[koreysler]] 2,2%
* [[qazaqlar]] 1,2% 
* basqalar 7,0%
}}
| konfessiyalıq quram = [[Islam|Musılmanlar]], [[Xristianlıq|xristianlar]] hám basqalar
| etnoxoronim = tashkentli, tashkentliler
| waqıt zonası = +5
| DST =
| telefon kodı = +998 71
| pochta indeksi = 100 000
| pochta indeksleri = 130100 — 130117
| avtomobil kodı = 01—09, (10, 30 — eskisi)
| identifikator túri =
| sanlı identifikator =
| sayt = https://tashkentnews.uz/
| sayt tili = ózbek
}}

'''Tashkent''' — [[Ózbekstan]]nıń paytaxtı, [[Oraylıq Aziya]]nıń eń úlken tariyxıy qalalarınan biri. Orta Aziyanıń iri sanaat-transport hám mádeniyat oraylarınan biri. Mámlekettıń Arqa-shıǵıs bóleginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikte, Shırshıq dáryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala [[Qazaqstan]]nıń shegarasına jaqın jaylasqan. Aymaǵı 327,9&amp;nbsp;km². 2009-jıllda Tashkenttıń 2200-jıllıǵı belgilendı. Bul múnásibet penen qala infra-hám transport dizimi jańalandı.

== Etimologiyası ==

Tashkent kóbinshe e.a. V-III ásirlerde payda bolǵanı gúman etiledı. Tariyxıy maǵlıwmatlarda Shash, Shas, Shashkend atları menen atalǵan. Shash tashkenttiń eń qádimgı atı &lt;ref name=&quot;MAHMUD KAŞGARİ HÁM TARİYXİY ONOMASTİKA MASELELERİ&quot;&gt;«Túrkologiya» jurnalı, (3-4), Baku, «Elm», 2008, s. 90-96 :[https://web.archive.org/web/20210511174236/http://www.ismayiloglu.com/3_5.php MAHMUD KAŞĞARİ VƏ TARİXİ ONOMASTİKA MƏSƏLƏLƏRİ]&lt;/ref&gt;. arablar onı Shash kórinisinde jazǵan. Shashkend atı keyınlew tashkentke ózgertilgen . tarixıy maǵlıwmatlarda, qalanıń atın Qıtay jazıwshıları Sho-shi, Sho-si, yaki Shi kórinisinde transkripciya etken, bul da qıtaysha tas degendı ańlatadı. [[Firdovsi]] óz &quot;Shaxnama&quot;sında Shahari Shash dep ataǵan. XVI ásirden baslap qala házirgi atı menen aytıla baslaǵan.

== Tariyxı ==

[[Fayl:Ташкент пассаж Ариф-Ходжи.jpg|thumb|Tashkent 1917]]
Tashkentte 1917-jıl Revolyuciya bolıp ótken hám 1966-jılı jer qozǵalısınan soń qalada bar bolǵan shıraysız arxitekturalıq ótmishten qalǵan estelikleri joq bolıp ketken. Qalada sovet dáwrindegi qurılǵan mádeniyat muzeylerı qayta qurılǵan.

Táriyxıy qalanıń geybir qádimgi esteliklerı qalanıń batıs bóleginde jaylasqan. Táriyxıy esteliklerdiń biri, XVI ásirde qurılǵan Kukeldash Medresesi bolıp tabıladı. Bul estelik Kaffali shash movzoleyi atı menen da tanılǵan hám onnan muzey esabında paydalınaladı. Buxarada jaylasqan Qast-İmam esteliginde Qayri-musulmanlardıń kiriwı qadaǵan etilgen, ziyaratshılar ol jerge kiriw, ushın ruqsat alıwları kerek.

== Geografiyası ==
Tashkent qalası [[Tyan Shan]]nıń batıs bawırlarınnan baslanıp [[Sırdárya]] eteklerine túsetuǵın keń tawaldı tekislıgınıń bir bólegınde jaylasqan. Shıǵısda úsh — [[Ugam]], [[Piskom]] hám [[Chatqal]] taw dizbekleri menen oralǵan bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı [[dárya]]lar aǵıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul dáryalar qosılıp [[Chırshıq dáryası]] payda boladı. Chırshıq daryası [[Charvaq háwızı]]nıń tar darasınan o‘tıp, [[G‘azalkent]]den tómenrekke túskende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatuǵın táriyxıy tekislik boylap aǵadı. Batısda Chırshıq alabına [[Qızılqum]]nıń qızıp turǵan hawası urıladı. Bul qayırdıń bir bólegın Chırshıq dáryasınıń házırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bólegınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran dáryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris dáryasınıń alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerınıń shekke kontinentınde jaylasqan.

== Klimatı ==
Klimatı [[Kontinental Klimat|kontinental]], jaziyrama, ıssı jaz kúnlerı hámde suwıq qıs klimatı menen qala basqa jáhan qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5&amp;nbsp;°C. Jazda bolsa 35&amp;nbsp;°C jetıw menen birge, qıs aylarında bunıń teskerısın gúzetıw múmkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr hámde mart aylarında gúzetıledı. eń pás t-ra —29°. Iyuldıń ortasha trası 27,5°, eń joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390&amp;nbsp;mm jawın jawadı. Chırshıq dáryasınan shıǵarılǵan hám ulıwma qala boylap ótetuǵın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorǵan, Bórijar, Aqtepa, Qaraqamıs hám basqa kanallar onıń mikro klimatına unamlı tásir kórsetedı.

== Xalqı ==
2009-jılldıń basına kelıp Tashkentdıń xalqı sanı 2206,3 mıń adamǵa jetdı. Bunnan 50.8 % — háyeller, 49.2 % — erkekler. Xalqı sanı boyınsha Tashkent qalası [[MDX]] mámleketlerı arasında tórtinshı orında turadı ([[Moskva]], [[Kiev]] hám [[Sankt Peterburg]] qalalarınan keyın.

1-yanvar [[2009]]-jıllǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda Tashkentde hámiyshe jasawshılar sanı 2 206,3 mıń adamdı quraǵan. &lt;!--(существуют неофициальные оценки, учитывающие временных мигрантов — от 2,6 до 3,2 млн чел.)--&gt;.

[[2008]]-jılǵı maǵluwmatlarǵa ko‘re, 63,0 % — [[ózbekler]], 20,0 % — [[orıslar]], 4,5 % — [[tatarlar]], 2,2 % — [[koreys]]ler, 2,1 % — [[qazaqlar]], 1,2 % — [[tájikler]] hám 7,0 % — basqa millet wákillerı quraydı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111040927/http://tashkent.uz/www_data/articles/administrator/image/n3.JPG Etnicheskiy sostav naseleniya]&lt;/ref&gt;.

=== Ekonomika ===
sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları hám b. rawajlanǵan. Iri sanaat kárxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shiǵarıladı.

== Sovet dáwrındegı Tashkent ==
Tashkentde mákan haqqında anıǵıraq jazba maǵluwmatlar daqalardagı qazılıq dáfterlerınde, 19-a.dıń 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Oǵan kóre, 1865 j. Tashkentde 140 ta mákan jıyını bolǵan, Xalqı 76 mın adam. Túrkistan úlkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, mákan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Kókshe daqasında 31 ta, Besaǵash daqasında 32 ta) bolǵanlıgı jazılǵan. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 mákan jıyını hám qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansx[[ema]]). Mavzelar, ádetde, qalalıqlardıń qala sırtında jaylasqan egınzarları hám baǵlardan ibárat bolǵan; shoralar dáwrınde mavzeler mámleket tarepinen tartıp alınǵan.

=== Transport ===
Tashkent worta Aziyadaǵı eń iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya hám Evropanıń kóplegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.

Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardıń eń Irısı — úlken Ózbekstan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı ámelge asırıladı.
[[Fayl:Tashkent metro map.svg|lang=uz|thumbnail|Tashkent metropolitenı jónelisler sxeması]]

=== Medreselerı ===

Ǵárezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerınıń kóbisi, máselen, Kókaldash, Abulqasim, ásirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Múbarek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldıńǵıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mıńlap woqıwshılardı óz qushaǵına alǵan hám lıq tolı bolǵan jerler bolıp, orıs istilası dáwrında bir múddet kimsesiz, xarabaǵa hám aylantırılǵan.

XIX asırde Tashkentde tálim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand mádeniy-mánewiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barǵan. Bul hádiysede Tashkent medreselerı hám mudarrislerınıń ornı úlken bolgani tabiyıy.

* [[Kókаldash medresesı]]([[XIV аsir]])
[[Fayl:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG|thumb|Kókaldash medresesı]]
* [[Kаffоl-Shоshı mаqbаrаsı]]([[XV аsir]]) &lt;!--Qaffol yáki Kaffol? --&gt;
[[Fayl:Mavzoley Kaffal Shashi 13-36.JPG|thumb|Kаffоl-Shоshı mаqbаrаsı]]

=== Oqıw orınları ===
2003/04 oqıw jılında Tashkentde 362 ulıwma bilim beriw mektebi bolıp, 378,9 mıń oqıwshı, 11 gimnaziyada 17,1 mıń oqıwshı, 23 akademik litseyde 9,3 mıń oqıwshı, 30 múzika hám 25 sport mektebınde 19,2 mıń oqıwshı tálim aladı. Tashkentde 30 joqarı oqıw jurtı (Ózbekstan milliy unti, I hám II Tashkent Tibbiyat Inistutları, Pedagogika universitetı, Ekonomik úniversitetı, Islam unti, Texnika unti hám b.) bolıp, olarda 107,8 mıń student bilim aladı (2004). Tashkentde [[1998]] — [[2003]] jıllarda 47 kasip-óner kolledji hám akademik litseylerı imáratları iske túsirildı. Olar zamanagóy ásbap há texnika menen táminlengen. Qalada 31 kasip ónar kolledjinde 29,1 mıń oqıwshı oqıydı.

=== Mádeniy orınları ===
Tashkentde 16 muzey (Ózbekstan mámleketlik, Ádebiyat, Ózbekstan kino ónerı, ózgeshe hám zergerlik buyımları hám b. múzeyler) bolıp, olarda 800 mıńǵa jaqın eksponat qoyılǵan, 166 jamáat kitapxanası (13,8 mln.), 9 mádeniyat sarayı, 65 mádeniyat úyı bar.

Tashkentde 13 teatr (Ózbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındaǵı Ózbek mámleketlik akademik opera hám balet úlken teatri, Múqimiy atındaǵı Ózbek mámleketlik múzikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındaǵı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındaǵı Ózbek mámleketlik respublika jas tamashagóyler teatrı, Tashkent mámleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs mámleketlik respublika jas tamashagóyler teatrı, operetta teatrı hám b.) bar.

=== Meditsina ===
Tashkentde 18,6 miń orınlı (10 mıń adamǵa 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mıń vrash, 25,2 mıń worta maǵlıwmatlı tibbiy shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 dárixana xizmet kórsetedi. Respublika dárejesındegı tez tibbiy járdem, urologiya, kóz mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.

Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw úyi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw hám fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi hám balalar statsionarları hám b. Xizmet kórsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.

=== Sportı ===
1994-jılda Tashkentde Yunusabad tennis sarayı qurılıp, onda UzR Prezidenta sıylıǵı ushın tennis boyınsha úlken xalqara túrnirler ótkizilmekte. Qalada Olimpiada orinbasarlari bilim jurtı, «Paxtakor» sport birlespesı, «Qibray» oqıw shınıǵıw orayı, jeńil atletika boyınsha Yangiabad oqıw shınıǵıwlar bazası jaylasqan. Jaslıq sport arenası, Paxtakor oraylıq stadionı hám b. xalqaro sport talaplarına juwap beretuǵın sport sarayları bar. Sol sebeplı Tashkentde úlken xalqara sport túrnirlerı ótkizip turıladı. 1995 j. sentyabrde Oraylıq Aziya oyınları, 1998 j. noyabrde suw pariylerı sinxron suziw boyinsha xalqara turnir, 1999 j. 7 iyunda Dinamo tennis kortında Tashkent open xatinqizlar turniri bolib ótdi. Ózbekstannıń Paxtakor futbol klubı óz stadionında jáhan hám Aziyanıń abıroylı klubları menen oyınlar ótkizip kelmekte.

== Sırtqı siltemeler ==
&lt;references/&gt;
{{Commons kategoriya|Tashkent}}

{{Aziya Paytaxtları}}
{{Ózbekstan regionları}}

[[Kategoriya:Paytaxtlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstan qalaları‎]]
[[Kategoriya:Aziyanıń paytaxt qalaları]]
[[Kategoriya:Jipek jolı boyındaǵı xalıq punktleri]]</text>
      <sha1>e5q89gu3v34lxu0brz2395i190nd3n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maanyan tili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7354</id>
    <revision>
      <id>265802</id>
      <parentid>146638</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1177" sha1="qqdlkde2dbtj61u8cfb37ln5yo0o2qa" xml:space="preserve">'''Maanyan tili''' ([[Indonez tili|indo.]] ''Bahasa Maanyan'') — [[avstroneziya tilleri]]nen biri, [[Kalimantan]] atawında - Oraylıq Kalimantan provinciyasındaǵı Qubla Barito okrugında sóylesiledi. [[Ethnologue]] maǵlıwmatlarına bola, 2003-jılda bul tildi ana tili sıpatında isletiwshiler sanı 150 mıń kisi edi.

Ol [[maanyan xalqı]]nıń ana tili bolıp tabıladı.

Jazıwı latın grafikasına tiykarlanǵan.

== Derekler ==
* [https://web.archive.org/web/20250125095049/https://linguodiversity.narod.ru/Links/Ausnes/ausnecl.htm Классификация австронезийских языков с ссылками на соответствующие интернет-ресурсы. В защиту языкового разнообразия. — «цит. по Бурлак С. А., Старостин С. А. М., 2005. сс. 343-351».] Дата обращения: 7 января 2014. Архивировано 4 января 2014 года.
* [https://www.ethnologue.com/language/mhy/ Ma'anyan] (англ.). Ethnologue. Дата обращения: 7 января 2014. Архивировано 1 июня 2014 года.

[[Kategoriya: Tiller]]</text>
      <sha1>qqdlkde2dbtj61u8cfb37ln5yo0o2qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bryus Li</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21033</id>
    <revision>
      <id>265795</id>
      <parentid>232936</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T22:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:The_age_of_18_Bruce_Lee_and_Ye_Wen.jpg|The_age_of_18_Bruce_Lee_and_Ye_Wen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The age of 18 Bruce Lee and Ye W</comment>
      <origin>265795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107358" sha1="jb86p34ekctgoblbowqnv9kdcquhyg4" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Bryus Li|portret=Bruce-Lee-as-Kato-1967-retouched.jpg|táriypi=Lee in 1967|asl ismi={{nobold|李小龍}}|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Lee Jun-fan ({{lang|zh-Hant-HK|李振藩}})|tuwılǵan sánesi=27.11.1940|tuwılǵan jeri=[[Chinatown, San Francisco]], Kaliforniya, AQSH.|qaytıs bolǵan sánesi=20.7.1973|qaytıs bolǵan jeri=[[Kowloon]], [[British Hong Kong]]|kásibi={{hlist|[[Martial artist]]|actor|philosopher|film director|screenwriter|producer}}|iskerlik jılları=1941–1973|ómirlik joldası={{marriage|[[Linda Lee Cadwell|Linda Emery]]|August 17, 1964}}|balaları={{hlist|[[Brandon Lee|Brandon]]|[[Shannon Lee|Shannon]]}}|qolı=Signature of Bruce Lee.svg}}

'''Bryus Li''' ({{lang-en|Bruce Lee}}; tuwılǵan waqtındaǵı atı — '''Li Djun-fan'''; [[1940|1940-jıl]] [[27-noyabr]] — [[1973|1973-jıl]] [[20-iyul]]) [[Gonkong]]-[[Amerika Qurama Shtatları|amerikalı]] [[jekpe-jek óneri]] sheberi hám aktyor bolǵan. Ol hár túrli [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek]] tártiplerinen paydalanǵan gibrid jekpe-jek filosofiyası Djit Kun Do-nıń tiykarın salıwshısı. 1970-jıllarda jekpe-jek filmleriniń keń tarqalıwına járdem bergeni ushın tanılǵan&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/biography/Bruce-Lee| bet = Bruce Lee &amp;#124; Biography, Martial Arts, Movies, Death, Son, &amp; Facts &amp;#124; Britannica| sáne = 2024-jıl 16-iyul }}&lt;/ref&gt;, Li ayırım kommentatorlar hám jekpe-jek sheberleri tárepinen barlıq waqıtlardaǵı eń tásirli jekpe-jek sheberi hám Shıǵıs penen Batıstı baylanıstırǵan XX ásirdiń pop mádeniyat belgisi sıpatında qaraladı. Ol Gonkong ekshn kinomatografiyasın alǵa ilgeriletiwde hám [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika]] filmlerinde [[qıtay]] xalqınıń kórsetiw usılın ózgertiwge járdem beriwde úlken miyneti sińgen&lt;ref name=&quot;Time 100&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html| bet = Bruce Lee: With nothing but his hands, feet and a lot of attitude, he turned the little guy into a tough guy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100605174143/http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html| arxivsáne = 2010-jıl 5-iyun | avtor = Stein| at = Joel| sáne = 1999-jıl 14-iyun | jumıs = The Time 100| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}&lt;/ref&gt;.

[[San Francisco|San-Franсiskoda]] tuwılıp, Britaniya Gonkongında ósip-jetilisken Li, ákesi arqalı bala aktyor sıpatında [[Gonkong]] kino industriyasına kirisip kelgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/sanfrancisco/news/bruce-lee-statue-san-francisco-chinatown-lunar-new-year/| bet = Proposal calls for Bruce Lee statue in San Francisco's Chinatown — CBS San Francisco| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240225083404/https://www.cbsnews.com/sanfrancisco/news/bruce-lee-statue-san-francisco-chinatown-lunar-new-year/| arxivsáne = 2024-jıl 25-fevral | avtor = Lee| at = Mary| sáne = 2024-jıl 8-fevral | til = en-US| jumıs = www.cbsnews.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral }}&lt;/ref&gt;. Onıń dáslepki [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek]] tájiriybesine Ving Chun (Ip Mannıń qol astında úyrengen), tay chi, [[boks]] (Gonkong boks turnirin jeńgen) hám kóshe tóbelesleri (awıl-aymaq hám úy tóbelerinde bolǵan urıslar) kiredi. 1959-jılı Li Sietlge kóship barǵan, sol jerde 1961-jılı [[Vashington]] universitetine oqıwǵa kirgen. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHta]] bolǵan usı dáwirde, aktyorlıq kareraǵa umtılsa da, jekpe-jek ónerin úyretiw arqalı aqsha islep tabıwdı oylay baslaǵan. Ol óziniń birinshi jekpe-jek mektebin Sietldegi úyinde ashqan. Keyinirek [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Oklend qalasında ekinshi mektepti ashqannan soń, 1964-jılı Kaliforniyanıń Long-Bich Xalıqaralıq karate chempionatında kórsetpeler hám sóylewleri menen úlken dıqqattı tartqan. Bunnan soń ol [[Los-Andjeles|Los-Andjeleske]] kóship barıp sabaq bere baslaǵan, onıń oqıwshıları arasında Chak Norris, Sheron Teyt hám Karim Abdul-Jabbar bolǵan. 1970-jıllarda onıń Gonkong hám [[Gollivud]] filmleri Gonkong jekpe-jek filmlerin jańa ataqlılıq hám maqullaw dárejesine kóterip, qıtay jekpe-jek ónerine Batıstıń qızıǵıwshılıǵın oyatqan. Onıń filmleriniń baǵdarı hám ruwxı pútkil dúnyadaǵı jekpe-jek óneri menen jekpe-jek filmlerine kúshli tásir etip, olardı ózgertken&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/us|title=Bruce Lee inspired Dev for martial arts| sáne =July 1, 2010}}&lt;/ref&gt;.

Karerası Gonkong hám AQSHtı qamtıǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606| bet = Jun Fan Jeet Kune Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100723235948/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606| arxivsáne = 2010-jıl 23-iyul | baspaxana = Bruce Lee Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.avclub.com/bruce-lee-takes-on-chuck-norris-but-he-makes-you-wait-1798245604| bet = Bruce Lee takes on Chuck Norris, but he makes you wait for the fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230127163006/https://www.avclub.com/bruce-lee-takes-on-chuck-norris-but-he-makes-you-wait-1798245604| arxivsáne = 2023-jıl 27-yanvar | sáne = 2016-jıl 25-mart | til = en| jumıs = [[The A.V. Club]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/news/asian-america/director-ang-lee-will-direct-son-playing-bruce-lee-biopic-rcna59459| bet = Director Ang Lee will direct his son, playing Bruce Lee in biopic| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230127163011/https://www.nbcnews.com/news/asian-america/director-ang-lee-will-direct-son-playing-bruce-lee-biopic-rcna59459| arxivsáne = 2023-jıl 27-yanvar | sáne = 2022-jıl 30-noyabr | til = en| jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;, ol 1970-jıllardıń basında túsirilgen bes tolıq metrajlı Gonkong jekpe-jek filmindegi rolleri menen tanımalı: Lo Veydiń «Úlken bas» (1971) hám «Ǵázep judırıǵı» (1972); Golden Xarvesttiń Li tárepinen jazılǵan hám rejissyorlıq etilgen «Aydarhanıń jolı» (1972); hám Golden Xarvest penen Uorner Brazerstiń Robert Klouz rejissyorlıǵındaǵı «Aydarhanıń kiriwi» (1973) hám «Ólim oyını» (1978)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article2058091.ece|title=How Bruce Lee changed the world-Series| sáne =May 29, 2011}}&lt;/ref&gt;. Lidiń óliminen keyin, onıń filmleri úlken tabınıwshılıqqa iye boldı&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/biography/Bruce-Lee| bet = Bruce Lee &amp;#124; Biography, Martial Arts, Movies, Death, Son, &amp; Facts &amp;#124; Britannica| sáne = 2024-jıl 16-iyul }}&lt;/ref&gt;. Ol óz filmlerinde kanton mádeniyatın sáwlelendiriwi arqalı pútkil dúnyaǵa, ásirese qıtaylar arasında, hám AQSHtaǵı aziyalı stereotiplerge qarsı turǵanı ushın Aziya tegine iye amerikalılar arasında belgili tulǵaǵa aylandı&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=How Bruce Lee Exploded a Stereotype With a One-Inch Punch| sáne =January 25, 2017|url=https://www.nytimes.com/2017/01/25/movies/bruce-lee-movies.html}}&lt;/ref&gt;.

Li 1973-jıldıń iyul ayında, 32 jasında qaytıs boldı. Óliminen keyin de Li házirgi zaman jekpe-jek sportı túrlerine, sonıń ishinde [[dzyudo]], karate, aralas jekpe-jek túrleri hám [[Boks|boksqa]], sonday-aq házirgi zaman populyar mádeniyatına, sonıń ishinde kino, televidenie, komiksler, animaсiya hám video oyınlarına aytarlıqtay tásir etip kelmekte. Time jurnalı Lidi XX ásirdiń eń áhmiyetli 100 adamınıń qatarına kirgizgen.

== Erte jaslıq dáwiri ==
[[Fayl:Bruce_Lee_with_his_parents_1940s.jpg|nobaý|Bryus Li náreste waqtında ata-anası Greys Xo hám Li Xoy-chuen menen birge]]
Bryus Lidiń tuwılǵandaǵı atı Li Djun-fan bolǵan. Onıń ákesi, Li Xoy-chuen, [[Gonkong|Gonkongta]] jasaǵan kanton opera qosıqshısı edi. Anası Greys Xo [[Shanxay|Shanxayda]] tuwılǵan hám evraziyalıq shıǵısqa iye bolǵan&lt;ref name=&quot;2018 Ng&quot; /&gt; 1939-jıldıń dekabr ayında, onıń ata-anası [[San Francisco|San-Franсiskonıń]] Chaynataun rayonında xalıqaralıq opera gastroli ushın Kaliforniyaǵa sapar shekken.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Maeda|first1=Daryl Joji|title=Like Water: A Cultural History of Bruce Lee|date=August 9, 2016|publisher=NYU Press}}&lt;/ref&gt;. Ol sol jerde 1940-jıldıń 27-noyabrinde tuwılıp, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] jus soli (topıraq huqıqı) puqaralıq nızamları tiykarında AQSH puqaralıǵın alıw huqıqına iye bolǵan&lt;ref name=&quot;2018 Ng&quot; /&gt; Ol tórt aylıq bolǵanda (1941-jıldıń aprel ayında), Li shańaraǵı Gonkongqa qaytıp kelgen.[2] Kóp ótpey, Ekinshi dúnya urısı dáwirinde, 1941-jıldıń dekabr ayında Yaponiya Gonkongqa kútilmegen hújim jasap, qalanı keyingi tórt jıl dawamında basqarǵan waqıtta, Li shańaraǵı kútilmegen qıyınshılıqlarǵa dus kelgen.&lt;ref name=&quot;2018 Ng&quot;&gt;{{Cite book|title=龍影中華──李小龍的光影片段|last1=吳貴龍|publisher=中華書局(香港)|date=2018}}&lt;/ref&gt;.

Lidiń ana tárepten atası kantonlıq, ana tárepten kempir apası inglis bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent| bet = Was Bruce Lee of English Descent?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161025083142/http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent| arxivsáne = 2016-jıl 25-oktyabr | til = en| jumıs = Fightland| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-iyun }}&lt;/ref&gt;, al ana tárepten úlken ájaǵası Robert Xotung golland evrey hám kanton tegine iye Gonkong biznesmeni bolǵan.

== Karerası hám bilimi ==

=== 1940–1958: Dáslepki rolleri, mektep bilimi hám jekpe-jek ónerine kirisiwi ===
Lidiń ákesi Li Xoy-chuen kanton operasınıń juldızı bolǵan. Nátiyjede, kishi Li júdá jas waqtınan kino dúnyasına kirisip, bala waqtında bir neshe filmlerde kóringen. Lidiń birinshi roli «Altın dárwaza qızı» filminde saxnaǵa kóterip shıǵılǵan náreste roli bolǵan. Ol qıtay kalendarı boyınsha hám Aydarha saatı, hám Aydarha jılında tuwılǵanı sebepli, óziniń qıtaysha saxna atın 李小龍 (Li kishi Aydarha) etip alǵan&lt;ref name=&quot;bruceleefoundation biography&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| bet = Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| arxivsáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Toǵız jasında, ol 1950-jılı «Bala» filminde ákesi menen birge «Bala Cheung» atlı komiks qaharmanına tiykarlanǵan filmde birinshi bas rolin oynaǵan. On segiz jasqa tolǵanda, ol 20 filmde kórinip úlgergen&lt;ref name=&quot;bruceleefoundation biography&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| bet = Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100822035902/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm/page/About-Bruce-Lee/pid/10378| arxivsáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyun }}&lt;/ref&gt;. Tak Sun mektebinde (德信學校; Koulundaǵı 218 Natan jolındaǵı úyinen bir neshe kvartal qashıqlıqta) oqıǵannan soń, Li 12 jasında katolik La Salle kolledjiniń baslawısh mektep bólimine kirgen.
1956-jılı, oqıw úlgeriwi tómen bolǵanı ushın (hám múmkin minez-qulqı da jaqsı bolmaǵanı sebepli), ol Áuliye Franсisk Ksaveriy kolledjine ótkerilgen, sol jerde ol mekteptiń [[boks]] komandasınıń bavarlıq muǵallimi hám treneri Braz Edvard Masstıń qol astında tárbiyalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bruce Lee, a global hero who epitomised Hong Kong's strengths — it's just a pity the city could not preserve his former home|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1880598/bruce-lee-global-hero-who-epitomised-hong-kongs-strengths-its-just|access-date=January 26, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm| bet = Bro. Edward Muss FMS R.I.P.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230126213017/https://archives.catholic.org.hk/In%20Memoriam/Clergy-Brother/E-Muss.htm| arxivsáne = 2023-jıl 26-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Li bir neshe kóshe tóbelesine aralasqannan keyin, onıń ata-anası oǵan [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek ónerinen]] tálim alıw kerek degen sheshimge kelgen.

1953-jılı Lidiń dostı Uilyam Cheung onı Ip Manǵa tanıstırǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best|url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|access-date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;, biraq anası tárepten evropalı teginiń bolıwı sebepli, qıtay jekpe-jek dúnyasındaǵı shet ellilerge úyretpew haqqındaǵı kóp jıllıq úrip-ádet sebepli, dáslep oǵan Ving Chun kung-fusın úyreniwge ruqsat etilmegen&lt;ref name=&quot;Blitz&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ma-mags.com/Mags/Blitz/Blitz%203-3%20Cov.jpg|title=William Cheung Scene one... Take One|access-date=January 12, 2017|publisher=Blitz Publishers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;{{Cite news|title=All the right moves|url=http://www.smh.com.au/national/melbourne-life/all-the-right-moves-20110119-19wp3.html|access-date=December 26, 2016|publisher=Fairfax Media}}&lt;/ref&gt;.  Cheung onıń jaǵın alıp sóylegennen soń, Li mektepke qabıl etilip, Ip Mannıń qol astında Ving Chun boyınsha shınıǵıwlardı baslaǵan&lt;ref name=&quot;AsAmNews&quot;&gt;{{Cite news|title=Bruce Lee Was an Anchor Baby|url=https://asamnews.com/2016/01/05/blog-bruce-lee-was-an-anchor-baby/|access-date=November 1, 2020|publisher=AsAmNews}}&lt;/ref&gt;. Ip óz oqıwshıların Gonkongtıń kóshe bandalarında tóbelesiwden saqlaw ushın, olardı shólkemlestirilgen jarıslarda qatnasıwǵa úgitlegen.

Ip Man menen bir jıl shınıǵıw ótkergennen soń, basqa oqıwshılardıń kópshiligi Li menen birge shınıǵıwdan bas tartqan. Olar onıń aralas tegin bilip qalǵan edi, al qıtaylar ulıwma ózleriniń jekpe-jek óneri usılların aziyalı emeslerge úyretiwge qarsı bolǵan. Lidiń sparring sherigi Xokins Cheungtıń aytıwınsha, &quot;Pútkil Ving Chun klanında Ip Mannan jeke ózi yamasa hátte biraz bolsa da tálim alǵan altı adamnan da az adam bar edi&quot;.{{Sfn|Thomas|1994|p=26}} Degen menen, Li Ving Chunǵa úlken qızıǵıwshılıq kórsetip, Ip Man, Uilyam Cheung hám Vong Shun-leung penen jeke shınıǵıwların dawam etken.{{Sfn|Campbell|2006|p=172}}&lt;ref&gt;{{Cite news|author=&lt;!--not stated--&gt;| sáne =July 25, 2018|title=Who taught Bruce Lee kung fu? He was born to be a fighter, but the martial arts superstar also trained with the best|url=https://www.scmp.com/culture/film-tv/article/2156574/who-taught-bruce-lee-kung-fu-he-was-born-be-fighter-martial-arts|work=South China Morning Post|quote=Although Lee studied wing chun at Ip’s school, he was mainly taught by Wong Shun-leung, as Ip himself only taught advanced students, not beginners. Lee quickly became devoted to wing chun and practiced diligently.|access-date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;

1958-jılı Li Gonkong mektepleri boks turnirin jeńip alıp, finalda aldıńǵı chempion Geri Elmsti nokautqa shıǵarǵan. Sol jılı Li cha-cha ayaq oyınshısı bolǵan hám Gonkongtıń Táj koloniyası Cha-Cha chempionatın jeńip alǵan&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Lee|first1=Linda|title=The Bruce Lee Story|date=1989|publisher=[[Black Belt Communications]]}}&lt;/ref&gt;.

=== 1959–1964: Úziliksiz oqıwlar hám jekpe-jek ónerindegi jetiskenlikler ===
Jas óspirimlik dáwirinde Lidiń kóshe tóbelesleri jiyilesip, qorqınıshlı triada shańaraǵınıń ulın jeńiwdi de óz ishine aldı. 1958-jılı, qarsılas Choy Li Fut jekpe-jek mektebiniń oqıwshıları Lidiń Ving Chun mektebine qarsı shaqırıq taslaǵannan keyin, ol úydiń tóbesinde tóbeleske qatnastı. Basqa bir balanıń ádil emes mushına juwap retinde, ol balanı sonshelli qattı urdı, onıń bir tisin túsirip jiberdi, bul balanıń ata-anasınıń poliсiyaǵa shaǵım etiwine alıp keldi&lt;ref name=&quot;Burrows 2002&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| bet = Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| arxivsáne = 2008-jıl 8-may | avtor = Burrows| at = Alyssa| jıl = 2002| baspaxana = HistoryLink| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;.

Lidiń anası poliсiya bólimine barıp, eger onı óz qarawına shıǵarsa, ulınıń is-háreketleri ushın tolıq juwapkershilikti óz moynına alatuǵını haqqında hújjetke qol qoyıwǵa májbúr boldı. Ol bul waqıya haqqında kúyewine aytpasa da, ulına 18 jasında AQSH puqaralıǵın talap etiw ushın Qurama Shtatlarǵa qaytıwdı usınıs etti&lt;ref&gt;{{Cite news|title=What you didn't know about: Bruce Lee Bruce Lee in Seattle — Part 1|url=https://nwasianweekly.com/2022/08/what-you-didnt-know-about-bruce-lee-bruce-lee-in-seattle-part-1/|access-date=July 2, 2023}}&lt;/ref&gt;. Lidiń ákesi kelisti, sebebi Gonkongta qalǵan jaǵdayda Lidiń kolledjde oqıw imkaniyatları onsha úmitli emes edi&lt;ref name=&quot;Burrows 2002&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| bet = Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080508051639/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3999| arxivsáne = 2008-jıl 8-may | avtor = Burrows| at = Alyssa| jıl = 2002| baspaxana = HistoryLink| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;.

1959-jıldıń aprel ayında, Lidiń ata-anası onı Qurama Shtatlarǵa, San-Franсiskoda shańaraq dosları menen birge jasap atırǵan úlken qarındası Agnes Lige jiberiwge qarar etti. Bir neshe aydan soń, ol 1959-jılı orta mektep bilimin dawam ettiriw ushın Sietlge kóship keldi, sol jerde Rubi Chowdıń restoranında jasap turıwshı ofiсiant bolıp isley basladı. Chowdıń kúyewi Lidiń ákesiniń kásiplesi hám dostı edi. Lidiń úlken ájaǵası Piter Li kolledjde oqıw ushın Minnesotaǵa ketpesten aldın qısqa waqıtqa Sietlde onıń menen birge boldı&lt;ref name=&quot;Wing Chung Gung Fu&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://hardcorejkd.com/wing_chun.php| bet = Wing Chung Gung Fu| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php| arxivsáne = 2008-jıl 14-may | baspaxana = Hardcore JKD| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;.

1959-jılı Li [[Jekpe-jek óneri|jekpe-jek ónerin]] oqıta basladı. Ol óziniń oqıtqan ónerin Jun Fan Gung Fu (sózbe-sóz awdarǵanda Bryus Lidiń Kung-fusı) dep atadı&lt;ref name=&quot;Wing Chung Gung Fu&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://hardcorejkd.com/wing_chun.php| bet = Wing Chung Gung Fu| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php| arxivsáne = 2008-jıl 14-may | baspaxana = Hardcore JKD| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080514160028/http://www.hardcorejkd.com/wing_chun.php &quot;Wing Chung Gung Fu&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Bul onıń Ving Chunǵa bolǵan usılı edi. Li Sietlde tanısqan doslarına sabaq berdi, dáslep Dzyudo sheberlik iyelewshisi Djessi Gloverden basladı, ol Lidiń dáslepki texnikalarınıń ayırımların oqıtıwdı dawam etti. Taki Kimura Lidiń birinshi Járdemshi Instruktorı boldı hám Lidiń óliminen keyin de onıń óneri menen filosofiyasın oqıtıwdı dawam etti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585| bet = Bruce Lee Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121119051316/http://bruceleefoundation.com/index.cfm/page/Biography/pid/10585| arxivsáne = 2012-jıl 19-noyabr | baspaxana = Bruce Lee Foundation| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Li Sietlde óziniń birinshi jekpe-jek mektebin ashtı, ol Li Jun Fan Gung Fu Institutı dep ataldı.

Li Sietldegi Kapitol-Xill rayonındaǵı Edison Texnikalıq Mektebinen orta bilim alıp, diplomın aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/| bet = Bruce Lee and his Seattle roots — A retrospective comes to the Wing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211125022933/http://nwasianweekly.com/2014/08/bruce-lee-seattle-roots-retrospective-comes-wing/| arxivsáne = 2021-jıl 25-noyabr | sáne = 2014-jıl 11-avgust | til = en-US| jumıs = Northwest Asian Weekly| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

1961-jıldıń mart ayında Li Vashington Universitetine oqıwǵa kirip, drama óneri, filosofiya, psixologiya hám basqa da pánlerdi oqıdı. Lidiń ózi hám kóp basqalar aytqanına qaramastan, universitettiń 1999-jılǵı pitkeriwshiler basılımındaǵı maqalaǵa tiykarlanǵanda, Lidiń rásmiy qánigeligi filosofiya emes, al drama bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html| bet = U. of Washington alumni records| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110221043919/http://www.washington.edu/alumni/columns/dec99/j_o.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-fevral | baspaxana = Washington.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

1964-jıldıń basında Li universitetti taslap, Djeyms Yimm Li menen birge jasaw ushın Oklendke kóship keldi. Djeyms Li Bryus Liden jigirma jas úlken edi hám sol aymaqta belgili qıtay jekpe-jek sheberi edi. Olar birgelikte Oklendte ekinshi Jun Fan jekpe-jek studiyasın ashtı. Djeyms Li Bryus Lidi amerikalı jekpe-jek sheberi Ed Parker menen tanıstırdı. Parkerdiń mirát etiwi menen Li 1964-jılǵı Long-Bich Xalıqaralıq Karate Chempionatında qatnasıp, eki barmaqlı otırıp-turıwlardı — bir qoldıń bas barmaǵı hám kórsetkish barmaǵın paydalanıp, ayaqların shama menen iyin keńliginde qoyıp — kórsetti&lt;ref name=&quot;Two Finger Pushup&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| bet = Two Finger Pushup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana = Maniac World| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;.

Sol Long-Bich jarısında, ol jáne &quot;bir dyuymlik mush&quot; kórsetti&lt;ref name=&quot;Two Finger Pushup&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| bet = Two Finger Pushup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm| arxivsáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana = Maniac World| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080521195049/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_3.htm &quot;Two Finger Pushup&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Li tik turıp, oń ayaǵın alǵa shıǵarıp, dizelerin azǵana búgip, qozǵalmay turǵan sherigi aldında turdı. Lidiń oń qolı jartılay sozılǵan hám oń mushın sheriginiń kókireginen shama menen bir dyuym (2.5 sm) qashıqlıqta edi. Oń qolın artqa tartpastan, Li óz turısın saqlaǵan halda erkin qatnasıwshı Bob Beykerge kúshli mush urdı. Bul Beykerdi artqa ılaqtırıp, jaraqat almawı ushın onıń artına qoyılǵan orındıqqa qulattı, biraq Beykerdiń páti onı polǵa qulawına alıp keldi. Beyker bılay eske aladı: &quot;Men Bryuske bunday kórsetpelerdi qaytıp islemewin ayttım. Ol maǵan sońǵı ret mush urǵanda, kókiregimdegi awırıw shıdamsız bolǵanlıqtan, jumısqa bara almadım&quot;. Dál usı 1964-jılǵı chempionatta Li birinshi ret [[Taekwando|Taekvondo]] ustazı Djungu Ri menen tanıstı. Olar dos bolıp, bul qarım-qatnas ekewine de jekpe-jek sheberi sıpatında payda ákeldi. Ri Lige shetten tebiwdi tolıǵı menen úyretti, al Li Rige &quot;signalsız&quot; mush urıwdı úyretti.

1964-jılı Oklendtiń Chaynatawnında Li Vong Djek-man menen dawlı jeke jekpe-jek ótkerdi. Vong Ma Kin Fungtıń tikkeley shákirti bolıp, Siniсyuan, Arqa Shaolin hám tay-chi boyınsha sheberligi menen belgili edi. Lidiń aytıwınsha, qıtay jámiyeti oǵan qıtaylı emes adamlarǵa sabaq beriwdi toqtatıw haqqında ultimatum bergen. Ol bas tartqanda, onı Vong penen jekpe-jek ótkeriwge shaqırǵan. Kelisim boyınsha eger Li jeńilse, ol mektebin jabıwı kerek edi, al jeńse, aq adamlarǵa yamasa basqa qálegen adamlarǵa sabaq bere alatuǵın edi. Vong bunı biykarlap, Li Chaynatawn teatrındaǵı kórsetpeleriniń birinde San-Franсiskodaǵı hár qanday adamdı jeńe alatuǵının maqtanıp aytqannan keyin, ol Li menen jekpe-jek ótkeriwdi soraǵan hám onıń ózi aq adamlarǵa yamasa basqa qıtaylı emes adamlarǵa qarsı kemsitpegen dep aytqan. Li bılay dep pikir bildirgen: &quot;Sol qaǵazda Chaynatawnnan barlıq sifulardıń atları bar edi, biraq olar meni qorqıta almaydı&quot;. Jekpe-jekti kórgen adamlar qatarına Kedwell, Djeyms Li (Bryus Lidiń sherigi, tuwısqanı emes) hám tay-chi oqıtıwshısı Uilyam Chen kiredi.

Vong hám Uilyam Chenniń aytıwınsha, jekpe-jek ádettegiden tıs uzaq — 20-25 minut dawam etken&lt;ref name=&quot;Mental Floss&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| bet = Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| arxivsáne = 2016-jıl 11-iyul | avtor = Rossen| at = Jake| sáne = 2015-jıl 10-avgust | jumıs = Mental Floss| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-iyul }}&lt;/ref&gt;. Vong dáslep ádep-ikramlı, biraq qatań jekpe-jek boladı dep kútkenin, biraq Li onı óltiriw niyetinde agressiv hújim etkenin aytadı. Vong dástúrli qol alısıwdı usınǵanda, Li sálemlesiwdi qabıl etkendey bolıp kóringen, biraq onıń ornına Li qolın nayza sıyaqlı Vongtıń kózlerine qaratıp urǵan eken. Óz ómirin qorǵawǵa májbúr bolǵan Vong, qolaylı máwrit bolǵanda da Lige óltiriw kúshi menen urmaǵanın, sebebi bul oǵan túrme jazasın ákeliwi múmkin edi, biraq jeńiniń astındaǵı nızamsız qurallardan paydalanǵanın aytadı. Maykl Dorgannıń 1980-jılǵı &quot;Bryus Lidiń eń qıyın jekpe-jegi&quot; kitabına qaraǵanda, jekpe-jek eki táreptiń de sheshiwshi soqqısı sebepli emes, al Lidiń &quot;ádetten tıs haldan tayıwı&quot; sebepli tamamlanǵan.&lt;ref name=&quot;Dorgan&quot; /&gt;

Degen menen, Bryus Li, Linda Li Kedwell hám Djeyms Yimm Lidiń aytıwınsha, jekpe-jek barı-joǵı úsh minut dawam etip, Lidiń sheshiwshi jeńisi menen tamamlanǵan. Kedwelldiń gúwalıǵı boyınsha: &quot;Jekpe-jek baslandı, bul hesh qanday sheklewsiz jekpe-jek edi, ol úsh minut dawam etti. Bryus bul adamdı jerge jıqtı hám 'Berileseń be?' dep soradı, hám ol adam berilgenin ayttı&quot;. Jekpe-jekten bir neshe hápte ótkennen keyin, Li intervyu berip, atı atalmaǵan qarsılasın jeńgenin aytqan, Vongtıń aytıwınsha, bul anıq oǵan islegen silteme edi&lt;ref name=&quot;Mental Floss&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| bet = Bruce Lee: The Time Bruce Lee Was Challenged to a Real Fight| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160711225623/http://mentalfloss.com/article/67108/time-bruce-lee-was-challenged-real-fight| arxivsáne = 2016-jıl 11-iyul | avtor = Rossen| at = Jake| sáne = 2015-jıl 10-avgust | jumıs = Mental Floss| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFRossen2015&quot;&gt;Rossen, Jake (August 10, 2015). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Juwap retinde, Vong San-Franсiskodaǵı qıtay tilindegi &quot;Pacific Weekly&quot; gazetasında jekpe-jek haqqındaǵı óz bayanlamasın járiyalap, eger Li bul bayanlamaǵa qanaatlanbasa, ashıq qayta jekpe-jek ótkeriwge mirát etti. Li hárbir qozǵawǵa zorlıq penen juwap beriw uqıbına iye bolsa da, bul mirátqa juwap bermedi. Li aq adamlarǵa sabaq beriwdi dawam etkenine qaramastan, ekewi de bunnan keyin járiya bildiriwler jasamadı. Li film karerasın taslap, jekpe-jek ónerin rawajlandırıwdı maqul kórgen edi. Biraq, 1964-jılı Long-Bichtegi jekpe-jek kórsetpesi aqır-aqıbetinde televidenie prodyuseri Uilyam Dozerdiń Charli Channıń ulı Li Chan haqqındaǵı &quot;Number One Son&quot; filminiń pilot seriyasındaǵı rol ushın kastingke mirát etiwine alıp keldi. Serial hesh qashan ámelge aspadı, biraq Dozer Lidiń potenсialın kórdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Color Him Green}}&lt;/ref&gt;.

=== 1966–1970: Amerikadaǵı rolleri hám Djit Kun-Do dóretiw ===
[[Fayl:Van Williams and Bruce Lee in The Green Hornet 1966.jpg|oñğa|nobaý|1966-jılı &quot;The Green Hornet&quot; filmi ushın túsirilgen Uilyams hám Lidiń reklama súwreti]]
1966-jıldan 1967-jılǵa shekem Li Uilyam Dozer tárepinen islep shıǵarılǵan hám bayanlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in &quot;&quot;The Green Hornet&quot;&quot;| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| baspaxana = The American Heritage Center holds the papers of William Dozier, who produced and narrated the TV series The Green Hornet, as well as the Batman TV series.| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}&lt;/ref&gt;, sol atamadaǵı radio baǵdarlaması tiykarında islengen&lt;ref&gt;{{Cite news| sáne =September 3, 1966|title=Green Hornet's Creator Visits TV Scene|work=The Times Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=October 2, 1966|title=Color Him Green|work=Tampa Bay Times}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAarons1966&quot;&gt;Aarons, Leroy F. (October 2, 1966). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;The Green Hornet&quot; teleserialında Van Uilyams oynaǵan bas qaharman menen birge Kato rolin oynadı. Serial bir máwsim (26 bólim) dawamında 1966-jıldıń sentyabrinen 1967-jıldıń martına shekem efirge shıqtı. Li hám Uilyams jáne de Uilyam Dozer islep shıǵarǵan basqa teleserial &quot;Batman&quot;nıń úsh kesilisiw bóliminde óz qaharmanları sıpatında kórindi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072502/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-51-season-2/a-piece-of-the-action/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072504/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-52-season-2/batmans-satisfaction/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051| bet = Batman {{!}} TV Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115072503/https://www.tvguide.com/tvshows/batman/episode-599958/100051| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

&quot;The Green Hornet&quot; erjetken Bryus Lidi amerikalı tamashagóy auditoriyasına tanıstırdı hám aziyalı stildegi jekpe-jek ónerin usınǵan birinshi keń tarqalǵan amerika showı boldı. Showdıń rejissyorı Lidiń mush hám urıslar paydalanılatuǵın tipik amerika stilinde gúresiwin qáledi. Kásiplik jekpe-jek sheberi sıpatında Li bas tartıp, óz qánigeligi stilinde gúresiwi kerek ekenin talap etti. Dáslep, Li sonshelli tez háreket etkeni sonshelli, onıń háreketlerin plenkaǵa túsiriw múmkin bolmadı, sonlıqtan ol óz háreketlerin ásteletiwge májbúr boldı&lt;ref name=&quot;American Heritage Center&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Showdıń islep shıǵarılıwı waqtında Li showda kaskadyor bolıp isleytuǵın Djin LeBell menen dos boldı. Olar birge shınıqtı hám óz qánigelikleri boyınsha [[jekpe-jek óneri]] bilimleri menen almastı. 1967-jılı show toqtatılǵannan keyin, Li Dozerge &quot;show-biznestegi meniń kareramdı&quot; baslap bergeni ushın minnetdarshılıq xat jolladı.{{Sfn|Polly|2018|pp=187}} After the show was canceled in 1967, Lee wrote to Dozier thanking him for starting &quot;my career in show business&quot;&lt;ref name=&quot;American Heritage Center&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| bet = American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200410205242/https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/| arxivsáne = 2020-jıl 10-aprel | sáne = 2020-jıl 16-mart | jumıs = American Heritage Center| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-aprel }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://ahcwyo.org/2020/03/16/bruce-lee-steals-the-show-in-the-green-hornet/ &quot;American Heritage Center Blog: Bruce Lee Steals the Show in 'The Green Hornet'&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

1967-jılı Li &quot;Ironside&quot; serialınıń bir bóliminde rol oynadı''.''&lt;ref&gt;{{Citation |last=Dubin |first=Charles S. |title=Tagged for Murder | sáne =October 26, 1967 |url=https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |access-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126211229/https://www.imdb.com/title/tt0612463/ |url-status=live |series=Ironside |archive-date=January 26, 2023}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:JeetKuneDo.svg|nobaý|Djit Kun-Do embleması Bryus Li Miyrası tárepinen saqlanatuǵın dizimge alınǵan sawda belgisi bolıp tabıladı. Tayсzitu simvolınıń átirapındaǵı qıtay háripleri bılay oqıladı: &quot;Jolsızlıqtı jol etip paydalanıw&quot; hám &quot;Sheklewsizlikti sheklew etip alıw&quot;. Kórsetkishler yan hám in arasındaǵı sheksiz tásirlesiwdi ańlatadı.]]
Djit Kun Do 1967-jılı payda bolǵan. «Jasıl shegirtke» serialınıń bir sezonın túsiriwden keyin, Li jumıssız qalıp, Djun Fan Gung-fu Institutın ashtı. Vong Djek-manmen bolǵan tartıslı jekpe-jek Lidiń jekpe-jek óneri haqqındaǵı filosofiyasına tásir etti. Li gúres uzaqqa sozılǵanın hám Ving Chun texnikasın qollanıp óz potenсialın tolıq kórsete almaǵanın túsindi. Ol dástúrli jekpe-jek óneri texnikaları kóshedegi tártipsiz urıs jaǵdaylarında qollanıw ushın júdá qattı hám formal degen pikirge keldi. Li «ámeliylik, iykemlilik, tezlik hám nátiyjelilik» ke pát bergen sistemanı rawajlandırıwdı sheshti. Ol kúsh ushın salmaq kóteriw, shıdamlılıq ushın juwırıw, iykemlilik ushın sozılıw sıyaqlı hár qıylı shınıǵıw usılların qollanıwdı basladı hám qılıshlasıw hám tiykarǵı [[boks]] texnikaları sıyaqlı kóplegen basqa usıllardı úziliksiz beyimlep bardı.

Li ózi «stilsiz stil» dep ataǵan nársege pát berdi. Bul dástúrli stillerge tán dep esaplaǵan formal usıldan qutılıwdan ibarat edi. Li hátte ol endi Djun Fan Gung-fu dep ataǵan sistemanıń da júdá sheklewshi ekenin sezdi, hám ol aqır-aqıbetinde Djit Kun Do yamasa Tosqınlıq Berewshi Mushtıń Jolı dep ataytuǵın filosofiya hám jekpe-jek ónerine aylandı. Bul atamaǵa ol keyin ókindi, sebebi Djit Kun Do stillerge tán belgili parametrlerdi ańlattı, al onıń jekpe-jek óneriniń ideyası parametrler hám sheklewlerden tısqarı bolıwı edi.

Sol waqıtta Lidiń jekpe-jek óneri boyınsha oqıwshılarınıń ekewi [[Gollivud]] sсenariyshisi Stirling Sillifant hám aktyor Djeyms Koburn edi. 1969-jılı olar úshewi «Únsiz Fleyta» atlı film ushın sсenariy ústinde islesti hám túsirilim ornın izlew ushın birge Hindstanǵa bardı. Joybar sol waqıtta ámelge aspadı, biraq 1978-jılǵı Devid Kerradin bas roldi oynaǵan «Temir sheńber» filmi usı syujet tiykarında islendi. 2010-jılı prodyuser Pol Maslanski «Únsiz Fleyta»nıń dáslepki sсenariyi tiykarında film islewdi jobalastırıp, oǵan qarjılandırıw alǵanı haqqında xabar berildi.

1969-jılı Li Sillifant jazǵan «Marlou» filminde qısqa rol oynadı, onda ol Djeyms Garner oynaǵan jeke detektiv Filip Marloudı qorqıtıw ushın jallanǵan ǵalaba adamnıń rolin orınladı, ol Marloudı qorqıtıw ushın óziniń jekpe-jek óneri qábiletlerinen paydalanıp, vandalizm háreketlerin ámelge asıradı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=Meet Master Of Jeet Kune Do}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Sol jılı ol Din Martin bas roldi oynaǵan Matt Xelm haqqındaǵı komediyalıq shpionlıq filmniń tórtinshi bólimi «Qıyratıwshı topar»da karate boyınsha másláhátshi sıpatında kórsetildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074346/https://catalog.afi.com/Film/23670-THE-WRECKING-CREW?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Jáne de sol jılı Li «Mine kelinler keledi» hám «Blondi» seriallarınıń bir-bir bóliminde rol oynadı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Prospective Bridal Pair}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Wednesday}}&lt;/ref&gt;.

1970-jılı Li jáne de Sillifant jazǵan, Ingrid Bergman hám Antoni Kuinn bas roldi oynaǵan «Báhárgi jawında seruen» filminiń jekpe-jek xoreografiyasın islep shıǵarıwǵa juwapker boldı&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437| arxivsáne = 2019-jıl 17-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== 1971–1973: Gonkong filmleri hám Gollivudtaǵı tabıslar ===
1971-jılı Li Sillifant jazǵan «Longstrit» teleserialınıń tórt bóliminde rol oynadı. Li Djeyms Franсiskus oynaǵan bas qaharman Mayk Longstrittiń [[jekpe-jek óneri]] boyınsha ustazı Li Cung rolin orınladı, hám onıń jekpe-jek óneri filosofiyasınıń áhmiyetli tárepleri sсenariyge kirgizilgen edi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|last=Riste|first=Tom| sáne =November 18, 1971|title=Bruce Lee's Acting adds To 'Longstreet'|volume=130|work=Arizona Daily Star}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news|last=Riste|first=Tom|date=September 18, 1971|title='Longstreet' Shines As New Detective Hit|volume=130|work=Arizona Daily Star}}&lt;/ref&gt;. Lidiń óziniń aytıwınsha, sonday-aq onıń óliminen keyin Linda Li Keduelldiń aytıwı boyınsha, Li 1971-jılı óziniń teleserialın usınǵan, ol dáslep «Jawınger» dep atalıp, bul haqqındaǵı sóylesiwlerdi Warner Bros kompaniyası tastıyıqlaǵan. 1971-jıl 9-dekabrde «The Pierre Berton Show» telebaǵdarlamasındaǵı intervyude Li Paramount hám Warner Bros kompaniyalarınıń onı «zamanagóy nársede oynawın» qálegenin hám olardıń vestern ideyası eskirgenin oylaǵanın, al óziniń vestern islewdi qálegenin ayttı.

Keduelldiń aytıwınsha, Lidiń konсepсiyası qayta islenip, «Kung-fu» dep ataldı, biraq Warner Bros Lige hesh qanday avtorlıq huqıq bermedi. Warner Bros kompaniyasınıń aytıwınsha, olar ádewir waqıttan beri usınday konсepсiya ústinde islep atırǵan edi, onı 1969-jılı eki sсenariyshi hám prodyuser — Ed Spilman hám Govard Fridlander dóretken edi&lt;ref name=&quot;The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/| bet = The Truth about the Creation of the Kung Fu TV Series| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210130134124/https://www.martialjournal.com/the-truth-about-the-creation-of-the-kung-fu-tv-series/| arxivsáne = 2021-jıl 30-yanvar | sáne = 2019-jıl 20-may | baspaxana = Martial Journal| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-fevral }}&lt;/ref&gt;, bunı Lidiń biografı Metyu Polli de tastıyıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bruce Lee: A Life}}&lt;/ref&gt;. Bul derekler boyınsha, Lidiń bas rolge alınbawınıń sebebi onıń qalıń akсenti bolǵan, biraq Fred Uayntraub bunı onıń etnikalıq kelip shıǵıwı menen baylanıstıradı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.scribd.com/book/131190162/Bruce-Lee-Woodstock-And-Me-From-The-Man-Behind-A-Half-Century-of-Music-Movies-and-Martial-Arts|title=Bruce Lee, Woodstock And Me}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bruce Lee, Woodstock And Me: From The Man Behind A Half-Century of Music, Movies and Martial Arts}}&lt;/ref&gt;.

Batıs shólistanda Shaolin monaxı roli aqır-aqıbetinde sol waqıtta jekpe-jek óneri menen shuǵıllanbaytuǵın Devid Kerradinge berildi. «The Pierre Berton Show» baǵdarlamasında bergen intervyusinde Li serialdaǵı rol tarqatıwǵa baylanıslı Warner Bros kompaniyasınıń kóz-qarasın túsinetuǵının bildirdi: «Olar biznes kóz-qarasınan bunı qáwipli dep esaplaydı. Men olardı ayıplamayman. Eger jaǵday kerisinshe bolıp, Amerika juldızı Gonkongqa kelgende hám men qarjı iyesi bolǵanımda, men de onı tamashagóyler qabıl etiwi boyınsha óz táshiwishlerime iye bolar edim».

Prodyuser Fred Uayntraub Lige Gonkongqa qaytıp, Gollivud basshılarına kórsete alatuǵın tolıq metrajlı film islewdi másláhát bergen edi. AQSHtaǵı ekinshi dárejeli rollerden qanaatlanbaǵan Li Gonkongqa qayttı. «Jasıl shegirtke» serialınıń Gonkongta úlken jetiskenlikke eriskeninen hám rásmiy emes túrde «Kato shouı» dep atalatuǵınınan xabarsız bolǵan Li, ózin shoudıń juldızı sıpatında tanıǵan adamlardı kórip tańqaldı. Shaw Brothers Studio hám Golden Harvest kompaniyaları menen sóylesiwlerden keyin, Li Golden Harvest óndirgen eki filmde bas rolde túsiw ushın shártnama dúzdi.

Li óziniń birinshi bas rolin «The Big Boss» (1971) filminde oynadı, bul film pútkil Aziya boyınsha úlken kassalıq tabısqa erisip, onı juldızlıqqa alıp keldi. Bunnan keyin ol «Fist of Fury» (1972) filmin túsirdi, bul film «The Big Boss» filminiń qoyǵan kassalıq rekordların buzdı. Dáslepki eki jıllıq kelisimin tamamlaǵannan soń, Li Golden Harvest penen jańa shártnama dúzdi. Keyinirek Li Chou menen birge óziniń Concord Production Inc. kompaniyasın qurdı. Óziniń úshinshi filmi «The Way of the Dragon» (1972) ushın ol filmniń sсenariyin jazıwshısı, rejissyorı, bas aktyorı hám urıs saxnalarınıń xoreografı sıpatında tolıq baqlawǵa iye boldı. 1964-jılı Kaliforniyanıń Long-Bich qalasında ótkerilgen kórsetiwde Li karate chempionı Chak Norris penen tanıstı. «The Way of the Dragon» filminde Li Norristi kóriwshilerge óziniń qarsılası sıpatında tanıstırdı. Olardıń jekpe-jegi &quot;jawıngerlik óner hám kino tariyxındaǵı eń jaqsı urıs saxnalarınıń biri&quot; dep bahalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html| bet = New Bruce Lee bio debunks 'kung fu Jesus' myth| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191219081112/https://www.cnn.com/2018/07/07/us/bruce-lee-myth-vs-reality/index.html| arxivsáne = 2019-jıl 19-dekabr | avtor = John Blake| sáne = 2018-jıl 7-iyul | jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul rol dáslep amerikalı karate chempionı Djo Lyuiske usınılǵan edi. «Fist of Fury» hám «Way of the Dragon» filmleri dúnya júzi boyınsha sáykes túrde shama menen 100 million hám 130 million AQSH dolları tabıs alıp keldi.

1972-jıldıń avgust ayınan oktyabr ayına shekem Li óziniń tórtinshi Golden Harvest filmi «Game of Death» ústinde jumıs basladı. Ol ayırım saxnalardı, sonıń ishinde burınǵı oqıwshısı, 7 fut 2 dyuym (218 sm) boylı amerikalı basketbol juldızı Karim Abdul-Djabbar menen urıs saxnasın túsirdi. 1972-jıldıń noyabr ayında Warner Bros kompaniyası Lige Concord, Golden Harvest hám Warner Bros birgelikte islep shıǵaratuǵın birinshi film «Enter the Dragon»da bas roldi oynawdı usınǵannan keyin óndiris toqtatıldı. Túsiriw jumısları 1973-jıldıń fevral ayında Gonkongta baslanıp, aprel ayında juwmaqlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://bruceleefansite.com/bruces-life.html| bet = Bruce Lee's Life| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200218233318/http://bruceleefansite.com/bruces-life.html| arxivsáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-mart }}&lt;/ref&gt;.

Túsiriw baslanǵannan bir ay ótkennen soń, basqa óndiriwshi kompaniya Starseas Motion Pictures Lidi «Fist of Unicorn» filminiń bas aktyorı sıpatında járiyaladı, haqıyqatında ol tek kóp jıllıq dostı Yunikorn Chanǵa járdem retinde filmdegi urıs saxnalarınıń xoreografiyasın islep beriwge kelisken edi. Li óndiriwshi kompaniyaǵa qarsı arza bermekshi boldı, biraq Chan menen doslıǵın saqlap qaldı. Degen menen, «Enter the Dragon» filmi tamamlanǵannan bir neshe ay ótip hám onıń 1973-jılı 26-iyuldegi premerasına altı kún qalǵanda Li qaytıs boldı&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{Cite book|last1=Wilson|first1=Wayne|title=Bruce Lee| sáne =2001|publisher=Mitchell Lane Publishers|isbn=978-1-58415-066-4|pages=30–1|url=https://archive.org/details/bruceleereallife00wayn/page/30/mode/2up|quote=After its release, ''Enter the Dragon'' became Warner Brothers' highest grossing movie of 1973. It has earned well over $400{{nbsp}}million}}&lt;/ref&gt;.

«Enter the Dragon» sol jıldıń eń kóp tabıs alıp kelgen filmleriniń birine aylandı hám Lidiń jawıngerlik óner ańızına aylanıwın tastıyıqladı. Film 1973-jılı 850,000 AQSH dollarına túsirilgen, bul 2007-jılǵı inflyaсiyanı esapqa alǵanda 4 million dollarǵa teń&lt;ref name=&quot;bls&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl| bet = Inflation Calculator| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080529155647/http://data.bls.gov/cgi-bin/cpicalc.pl| arxivsáne = 2008-jıl 29-may | baspaxana = [[Bureau of Labor Statistics]]| qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;. «Enter the Dragon» filmi dúnya júzi boyınsha 400 million dollardan artıq tabıs alıp kelgeni mólsherlenedi, bul 2022-jılǵı inflyaсiyanı esapqa alǵanda 2 milliard dollardan artıqqa teń. Film jawıngerlik ónerge qısqa múddetli qızıǵıwshılıqtı oyattı, bul &quot;Kung Fu Fighting&quot; sıyaqlı qosıqlarda hám ayırım TV showlarda óz kórinisin taptı.

=== 1978-jıldan házirge shekem: Qaytıs bolǵannan keyingi jumısları ===
[[Fayl:Avenue_of_Stars_Bruce_Lee.jpg|oñğa|nobaý|Bryus Lidiń Gonkongtaǵı Dańq gúzarındaǵı juldızı]]
&quot;Enter the Dragon&quot; filminiń rejissyorı Robert Klouz, Golden Harvest penen birge Lidiń pitpey qalǵan &quot;Game of Death&quot; filmin qayta tiklegen. Li &quot;Enter the Dragon&quot; filmin túsiriwge ketpesten aldın &quot;Game of Death&quot; ushın 100 minuttan aslam material, sonıń ishinde qaytalanǵan kórinislerdi túsirip úlgergen edi. Abdul-Jabbardan tısqarı, filmde Djordj Lezenbi, Xapkido ustazı Ji Xan-je hám Lidiń jáne bir shákirti Den Inosanto da qatnasqan. Filmniń shıńı — Lidiń qaharmanı Xay Tien sarı sport kiyiminde bes qabatlı pagodanıń hárbir qabatında hár qıylı qarsılaslar menen ayqasqan saxnalar boldı.

Talqılawlarǵa sebep bolǵan adım menen, Robert Klouz filmdi Lige uqsaytuǵın aktyor (Kim Tay Chung, kaskadyor sıpatında Yuen Byao) hám Lidiń basqa filmlerinen alınǵan arxiv kórinislerin paydalanıp, jańa syujet hám aktyorlar quramı menen tamamladı. Film 1978-jılı ekranǵa shıqtı. Bul jıynap dúzilgen filmde Lidiń haqıyqıy túsirilgen kórinisleri tek on bes minut boldı. Lidiń paydalanılmaǵan materialları 22 jıldan keyin tabılıp, &quot;Bruce Lee: A Warrior's Journey&quot; hújjetli filmine kirgizildi.
[[Fayl:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|nobaý|Bryus Lidiń Gollivud Dańq gúzarındaǵı juldızı]]
1972-jılı &quot;The Big Boss&quot; hám &quot;Fist of Fury&quot; filmleriniń tabıslı bolıwınan keyin, Golden Harvest kompaniyasınıń Raymond Chou tárepinen úshinshi film jobalastırıldı. Bul filmdi Lo Vey rejissyorlıq etiwi kerek edi hám onıń atı &quot;Yellow-Faced Tiger&quot; bolıwı kerek edi. Biraq, sol waqıtta Li óziniń &quot;Way of the Dragon&quot; sсenariyin rejissyorlıq etiw hám prodyuserlik etiwdi sheshti. Li Raymond Chou menen birge óndiris kompaniyasın qurǵan bolsa da, 1973-jıldıń sentyabr-noyabr aylarında básekiles Shaw Brothers Studio menen birge tariyxıy film jobalastırılǵan edi. Bul filmdi Chor Yuen yamasa Chen Kang rejissyorlıq etiwi, Yi Kang hám Chang Chex sсenariy jazıwı kerek edi. Filmniń atı &quot;The Seven Sons of the Jade Dragon&quot; bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm| bet = Shaw Brothers Film Project| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111103162421/http://www.fortunecity.com/lavender/friday/155/id47.htm| arxivsáne = 2011-jıl 3-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı Perfect Storm Entertainment hám Bryus Lidiń qızı Shennon Li &quot;The Warrior&quot; serialınıń islep shıǵarılatuǵının hám Cinemax kanalında kórsetiletuǵının járiyaladı. Film rejissyorı Djastin Lin serialdı basqarıw ushın tańlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/| bet = Cinemax Developing Bruce Lee-Inspired Crime Drama 'Warrior' From Justin Lin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200133/https://deadline.com/2015/05/bruce-lee-crime-drama-warrior-justin-lin-cinemax-1201430580/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2015-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel }}&lt;/ref&gt;. Óndiris 2017-jıldıń oktyabr ayında Qubla Afrikadaǵı [[Keyptaun|Keyptaunda]] baslandı. Birinshi sezonda 10 bólim bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/| bet = 'Warrior': Cinemax Sets Cast &amp; Director For Bruce Lee-Inspired Martial Arts Series| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200052/https://deadline.com/2017/10/warrior-cinemax-cast-director-bruce-lee-inspired-martial-arts-series-1202185298/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2017-jıl 11-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-aprel }}&lt;/ref&gt;. 2019-jıldıń aprel ayında Cinemax serialdıń ekinshi máwsimin tastıyıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/| bet = 'Warrior' Renewed For Season 2 By Cinemax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201115200225/https://deadline.com/2019/04/warrior-renewed-season-2-cinemax-tong-wars-drama-series-bruce-lee-justin-lin-1202600027/| arxivsáne = 2020-jıl 15-noyabr | avtor = Andreeva| at = Nellie| sáne = 2019-jıl 24-aprel | jumıs = Deadline Hollywood| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-aprel }}&lt;/ref&gt;.

2021-jıldıń mart ayında prodyuser Djeyson Kotxari &quot;The Silent Flute&quot; filminiń huqıqların satıp alǵanı haqqında xabar berildi. Bul film miniseriya bolıp isleniwi kerek, al Djon Fusko sсenarist hám atqarıwshı prodyuser bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/| bet = Jason Kothari and John Fusco to Produce Bruce Lee-Scripted 'The Silent Flute'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210324152647/https://variety.com/2021/film/asia/jason-kothari-and-john-fusco-to-produce-bruce-lee-scripted-the-silent-flute-1234936256/| arxivsáne = 2021-jıl 24-mart | avtor = Frater| at = Patrick| sáne = 2021-jıl 23-mart | til = en-US| jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart }}&lt;/ref&gt;.

=== Islenbegen jumıslar ===
Li bir neshe sсenariyler ústinde ózi de islegen edi. &quot;Southern Fist/Northern Leg&quot; dep shártli túrde atalǵan filmniń tiykarǵı syujetin Lidiń óz dawısı menen aytıp bergen jazbası bar, onda &quot;The Silent Flute&quot; (Circle of Iron) filminiń biykar etilgen sсenariyi menen uqsaslıqlar bar. Basqa bir sсenariydiń atı &quot;Green Bamboo Warrior&quot; bolıp, ol [[San Francisco|San-Franсiskoda]] ótiwi kerek edi, Bolo Yung penen birge oynawı hám Endryu Vayna prodyuserlik etiwi jobalastırılǵan edi. Bul jobalastırılǵan film proektleri ushın kostyum sınawları da shólkemlestirilgen edi.

=== Soqqı beriw ===
Lidiń [[jekpe-jek óneri]] menen birinshi tanısıwı ákesi arqalı boldı, onnan ol U stilindegi tay chidiń tiykarların úyrendi. Jasóspirim waqtında Li Gonkongtaǵı banda ayqaslarına aralasıp, jiyi kóshe tóbeleslerine qatnastı&lt;ref name=&quot;LeeLee1989&quot;&gt;{{Cite book|title=The Bruce Lee Story|url=https://books.google.com/books?id=2NAuMRjSUSIC&amp;pg=PA26}}&lt;/ref&gt;. Lidiń jekpe-jek óneriniń rawajlanıwına eń úlken tásir etken nárse onıń Vin Chun úyreniwi boldı. Li 16 jasında, 1956-jıldıń aqırınan 1957-jılǵa shekem, qarsılas banda aǵzalarınan jeńilgennen keyin, Vin Chun ustazı Ip Mannıń qol astında boldı.

Iptiń ádettegi sabaqları ulıwma alǵanda forma shınıǵıwları, chi sao (jabısqaq qollar) shınıǵıwları, aǵash maneken texnikaları hám erkin sparring bolıp ótti. Sabaqlar ushın belgilengen qálip joq edi. Li úyrengen basqa qıtay jekpe-jek stilleri arasında Arqa bogomol, Qubla bogomol, Búrkit tırnaǵı, Tan Tuy, Lou Xan, Mizongyi, Va Kung, Maymıl, Qubla aydarha, Fuсzyan aq tırna, Choy Li Fut, Xun Gar, Choy Gar, Fut Gar, Mok Gar, Yau Kung Mun, Li Gar hám Lau Gar bar edi.

1956-jıldan 1958-jılǵa shekem Li Áwliye Franсisk Ksaveriy kolledjiniń [[boks]] komandasınıń treneri Brat Edvardtan boks boyınsha tálim aldı. 1958-jılı Li Gonkong mektepleri arasındaǵı boks turnirin jeńip aldı, finalda aldıńǵı chempion Geri Elmsti nokdaunǵa túsirdi. Amerika Qurama Shtatlarına kóshkennen keyin, Li awır salmaqtaǵı boks chempionı [[Muhammed Ali|Muxammed Áliydiń]] kúshli tásirine tústi, 1960-jılları onıń ayaq jumısın izertlep, óz stiline kirgizdi&lt;ref&gt;{{Cite book|editor-last1=Vaughn|editor-last2=Lee|title=The Legendary Bruce Lee| sáne =1986|publisher=[[Black Belt Communications]]|isbn=978-0-89750-106-4|page=127|url=https://books.google.com/books?id=D8d_YjWV9k4C&amp;pg=PA127}}&lt;/ref&gt;.

Li 1964-hám 1968-jılları Long-Bich qalasında ótkerilgen Xalıqaralıq karate chempionatında óziniń Jit Kun Do jekpe-jek ónerin kórsetti, sońǵısınıń joqarı sapalı video jazbası bar. Videoda Lidiń qarsılası qorǵanıwǵa úlgermey turıp tez kóz soqqıların beriwi hám bir neshe ıqtıyarlılarǵa bir dyuymlik mushın kórsetiwi sáwlelengen. Ol kózi baylanǵan halda qarsılası menen chi sao jattıǵıwların orınlaydı, qarsılasınıń hálsiz táreplerin izlep, mushlar hám jıǵıwlar menen utadı. Keyin Li tolıq baylanıslı sparring gúresinde qatnasadı, ekewi de teri bas qorǵawın kiygen.

Videoda Lidiń Jit Kun Do konсepсiyasın qollanıp, únemli qozǵalıslardı ámelge asırǵanı kórinedi. Ol Áliyden úyrengen ayaq jumısın paydalanıp, qarsılasınan uzaqta turıp, arqa tárepten mushlar hám tuwrı soqqılar menen qarsı hújim etedi. Ol hújimlerdi toqtatıwshı jan soqqıları menen bólip taslaydı hám tez arada bir neshe sıpırıp túsiriwler hám bas tepkilerin orınlaydı. Qarsılas Lige qayta-qayta hújim etiwge urınadı, biraq hesh qashan taza soqqı bere almaydı. Bir márte ol aylanbalı tebiw menen jaqınlasıwǵa eristi, biraq Li buǵan qarsı hújim etti. Bul video 1995-jılı &quot;Black Belt&quot; jurnalı tárepinen kórip shıǵılıp, &quot;háreketler Lidiń filmlerindegidey tez hám ǵázepli&quot; degen juwmaqqa kelingen.

1964-jılǵı chempionatta Li birinshi ret [[Taekwando|taekvondo]] ustası Jungu Ri menen ushırastı. Ri Lige jan tebiwdi detallı túrde úyretken bolsa, Li Rige &quot;signalsız&quot; mush urıwdı úyretti. Ri Liden &quot;akkupunch&quot; dep ataytuǵın usıldı úyrenip, onı amerikalı taekvondoǵa kirgizdi. &quot;Akkupunch&quot; — bul adamnıń reakсiya waqtına tiykarlanǵan, bloklaw qıyın bolǵan tez mush — &quot;ideya soqqını qarsılas miyden bilekke baylanıs jasap bolǵansha tamamlawdan ibarat&quot;&lt;ref name=&quot;Rhee&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| bet = Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190506223915/http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| arxivsáne = 2019-jıl 6-may | jumıs = jhoonrhee.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-may }}&lt;/ref&gt;.

Li kóbinese qıya tebiwdi qollanǵan, bul keyinirek aralas jekpe-jek túrlerinde keń qollanıldı&lt;ref name=&quot;Fantaousakis&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| bet = UFC 232 — Jones vs. Gustafsson 2: Moves to look for| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005356/https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Fantaousakis| at = Kostas| sáne = 2018-jıl 29-dekabr | jumıs = [[Bloody Elbow]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}&lt;/ref&gt;. Jit Kun Doda bul &quot;jit tek&quot;, &quot;toqtatıwshı tebiw&quot; yamasa &quot;kesip ótiwshi tebiw&quot; dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Instructors Confidential Manual Supplemental Handbook|publisher=Dorrance Publishing|url=https://books.google.com/books?id=7ObHDhW-AxEC&amp;pg=PA98}}&lt;/ref&gt;.

=== Greppling (Gúres) ===
Li hár qıylı jekpe-jek stilleri arasında kross-trenirovkanı maqul kórgen hám ásirese grepplinge qızıqqan. Li Sietl hám [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyada]] bir neshe [[dzyudo]] sheberleri menen shınıqtı, olardıń arasında Fred Sato, Djessi Glover, Taki Kimura, Xeyuord Nishioka hám Uolli Djey, sonday-aq Djin LeBell bar edi. Onıń birinshi shákirtleriniń kópshiligi dzyudo hám basqa da jekpe-jek túrlerinde tájiriybeli bolǵan, al Li ózi úyretkenindey-aq kóp nárse úyrendi. &quot;Jasıl shıbın&quot; filminiń túsiriliwi waqtında LeBell menen doslasqannan keyin, Li oǵan soqqı beriw ónerin úyretiwdi usındı, bunıń ornına gúres usılların úyreniw ushın. LeBell ataqlı gúresshiler Lu Tesz hám Ed Lyuisten ketch-restling úyrengen edi, hám dzyudo menen ketch-restlingtiń ayrıqsha usılların Lidiń &quot;Jit Kun Donıń jolı&quot; kitabınan kóriwge boladı. Ol jáne de gúres usılların xapkido ustası Ji Xan-jeden úyrendi.{{Sfn|Rafiq|2020}}

Gloverdiń aytıwınsha, Li tek qarsılastı uslap alıw háreketinde ǵana dzyudonı nátiyjesiz dep tapqan. Olardıń birinshi birgeliktegi shınıǵıwında, Glover Lige osoto gari usılın kórsetti, Li bunı jaman usıl emes dep esapladı, biraq Gloverdiń onı uslap turıwǵa májbúr bolǵanın unatpadı. Sietlde bolǵan waqtında, Li onı qulatıwǵa yamasa jerge jıqpaqshı bolǵan qarsılaslarǵa qarsı gúreske qarsı usıllardı islep shıqtı. Glover Lidiń &quot;eger sizdi tik turǵan halda uslap alıw múmkinshiligi bolsa, hesh qashan jerge jıǵılmaytuǵının&quot; eske túsirdi. Soǵan qaramastan, Li LeBellge dzyudonı óziniń jekpe-jek stiline qosıw tilegin bildirdi. Ol osoto garini Jit Kun Do sistemasına kirgizdi, sonday-aq dzyudodan basqa da laqtırıwlar, qol qulpılawlar hám buwındırıwlardı qostı.{{Sfn|Cheng|1993}}

Li gúresiwdiń háreket xoreografiyasında kózge túserlik emesligi sebepli az paydalı dep esaplasa da,{{Sfn|Thomas|1994|pp=77}} ol óz filmlerinde gúres usılların kórsetti. Mısalı, &quot;Aydarhanıń jolı&quot; filminde onıń qaharmanı qarsılası Chak Norristi LeBellden ilhamlanǵan moyın qısıwı menen jeńedi,{{Sfn|Polly|2018|pp=187}} al &quot;Aydarhanıń kiriwi&quot; filminiń prologında Li qarsılası Sammo Xungtı qol qulpılaw arqalı jeńedi.{{Sfn|Rafiq|2020}} &quot;Ólim oyını&quot; filminde de Li hám Xan-jey gúres usılların almasadı, sonday-aq Li Karim Abdul-Jabbar oynaǵan personajǵa qarsı kúres usılların qollanadı.{{Sfn|Rafiq|2020}}

Lige sonday-aq Úlken Gama dep atalǵan, gúres kúshi menen tanılǵan hind/pákistan pexlevani gúres chempionınıń shınıǵıw rejimi tásir etken. Li Gamanıń shınıǵıwların óziniń shınıǵıw rejimine kirgizgen.{{Sfn|Little|1998|pp=58}}

=== Kóshe tóbelesi ===
Lige taǵı bir úlken tásir etken nárse Gonkongtıń kóshe tóbelesi mádeniyatı, ásirese úy tóbelerindegi urıslar edi. XX ásirdiń ortasında Gonkongta jınayatshılıqtıń ósiwi hám Gonkong poliсiyasınıń adam kúshiniń sheklengenligi sebepli, kóp jas gonkonglılar ózin qorǵaw ushın jekpe-jek ónerin úyrene basladı. 1960-jıllar dógereginde Gonkongta shama menen 400 jekpe-jek mektebi bolıp, olar ózleriniń ayrıqsha stillerin úyretetuǵın edi. Gonkongtıń kóshe tóbelesi mádeniyatında 1950-1960-jılları úy tóbelerindegi urıs kórinisi payda boldı, bunda qarsılas jekpe-jek mektepleriniń toparları britaniya kolonial hákimiyatlarınıń qatań sharalarınan qashıw ushın Gonkong úyleriniń tóbelerinde qolǵapsız urıslarǵa shaqırısatuǵın edi. Li bul Gonkong úy tóbelerindegi urıslarǵa jiyi qatnasatuǵın edi. Ol hár qıylı jekpe-jek mektepleriniń hár túrli usılların óziniń gibrid jekpe-jek stiline biriktirdi.

Li 1970-jıllardıń basında Gonkongqa qaytıp kelgende, onıń &quot;shıǵıstaǵı eń tez mush&quot; ataǵı jergilikli adamlardıń onı kóshe tóbelesine shaqırıwına sebep boldı. Ol geyde bul shaqırıqlardı qabıl etip, kóshe tóbeleslerine qatnastı, bul sol waqıtta baspasózdiń onı zorlıqshıl etip kórsetiwine alıp keldi hám ayırım sınǵa ushıradı&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Elegant|first1=Robert S.|title=Chinese movies find market as gore, blood fill screen|url=https://newspaperarchive.com/biloxi-daily-herald-jan-21-1973-p-5/|access-date=April 15, 2022|work=[[The Sun Herald]]| sáne =January 21, 1973|page=5|quote=Today, Bruce Lee is the hottest property in the Chinese film business and &quot;the fastest fist in the east,&quot; as Chow calls him. &lt;br /&gt; Small boys — and some very big boys — regularly challenge him to fight when they spy him on the streets. Sometimes he accepts, for he is full of suppressed violence engendered by a singularly unhappy childhood.}}&lt;/ref&gt;.

=== Fizikalıq tayarlıq ===
172 sm (5 fut 8 dyuym) boyı hám 64 kg (141 funt)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly| bet = The Last Days of Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230802050414/https://www.theringer.com/movies/2018/5/29/17400010/bruce-lee-death-a-life-matthew-polly| arxivsáne = 2023-jıl 2-avgust | sáne = 2018-jıl 29-may | jumıs = theringer.com| baspaxana = The Ringer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust }}&lt;/ref&gt; salmaǵı menen Li óziniń fizikalıq tayarlıǵı hám kúsh-quwatı menen belgili edi. Ol múmkin bolǵanınsha kúshli bolıw ushın arnawlı fizikalıq shınıǵıw rejimin qollandı. 1965-jılı Vong Jek-man menen bolǵan gúresinen keyin, Li jekpe-jek ónerin úyreniwge degen qatnasın ózgertti. Li óz dáwirindegi kóp jekpe-jek sheberleriniń fizikalıq shınıǵıwǵa jetkilikli waqıt ajıratpaytuǵının sezdi. Li tolıq fizikalıq tayarlıqtıń barlıq elementlerin — bulshıq et kúshi, bulshıq et shıdamlılıǵı, júrek-qan tamır shıdamlılıǵı hám iykemlilikti kirgizdi. Ol ayırım bulshıq et massasın qurıw ushın dástúrli bodibilding usılların qollandı, biraq onı asırıp jibermedi, sebebi bul tezlikti yamasa iykemlilikti tómenletiwi múmkin edi. Sonnıń menen birge, teńsalmaqlılıq máselesinde, Li ruwxıy hám psixikalıq tayarlıqtıń jekpe-jek óneri kónlikpelerin fizikalıq jaqtan úyreniwdiń tabıslı bolıwı ushın tiykarǵı áhmiyetke iye ekenin ayttı. Ol óziniń &quot;Jit Kun Do jolı&quot; kitabında bılay dep jazdı:

''Shınıǵıw — sporttıń eń kóp itibarsız qaldırılǵan tárepleriniń biri. Kónlikpelerdi rawajlandırıwǵa kóp waqıt ajıratılıp, qatnasıwshınıń jeke rawajlanıwına az waqıt berilgen. ... Jit Kun Do, aqır-aqıbetinde, mayda texnikalar máselesi emes, al joqarı dárejede rawajlanǵan ruwxıylıq hám dene qurılısı máselesi.''

Linda Li Kedwelldiń aytıwınsha, Qurama Shtatlarǵa kóship kelgennen keyin kóp ótpey, Li awqatlanıwǵa itibar beriwdi basladı hám paydalı awqatlar, joqarı proteinli ishimlikler, vitaminler hám minerallı qosımshalarǵa qızıǵıwshılıq payda etti. Keyinirek ol joqarı ónimli denege erisiwdiń joqarı ónimli avtomobil dvigatelin saqlap turıwǵa uqsas ekenin túsindi. Kóshpeli mánide, tómen oktanlı janılǵı menen mashinanı júrgiziw múmkin bolmaǵanı sıyaqlı, adamnıń denesin de zıyanlı awqatlar menen uzaq waqıt dawamında saqlap turıw múmkin emes, hám &quot;nadurıs janılǵı&quot; menen adamnıń denesi áste yamasa shala isleydi.

Li pechenyeler hám aq unnan tayarlanǵan ónimlerden awlaq boldı, olardı denesi ushın hesh qanday paydası joq bos kaloriyalar dep sıpatladı. Ol Aziya aspazlıǵınıń hár qıylılıǵın jaqsı kóretuǵını menen belgili edi hám kóbinese palız ónimleri, gúrish hám balıq aralas awqatlanatuǵın edi. Li sút ónimlerin unatpaytuǵın edi, sonlıqtan óz raсionında qurǵaq sútti paydalanatuǵın edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&amp;text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.| bet = Inspirational! Bruce Lee's diet and fitness routine| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200728171336/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/health/2018/nov/28/fit-as-a-fiddle-bruce-lees-diet-and-fitness-routine-1904397.html#:~:text=Here%20are%20some%20tips%20from%20Bruce%20Lee%27s%20diet%20plan%3A&amp;text=He%20was%20fond%20of%20steak,tofu%20and%20above%20all%2C%20vegetables.| arxivsáne = 2020-jıl 28-iyul | sáne = 2018-jıl 28-noyabr | jumıs = newindianexpress.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Den Inosanto Lidiń kúndelikli rejesinde birinshi is retinde meditaсiya menen shuǵıllanǵanın eske túsiredi.{{Sfn|Thomas|1994|pp=97}}

== Kórkemlik ==

=== Filosofiya ===
Li tiykarınan [[jekpe-jek óneri]] sheberi sıpatında belgili bolsa da, ol Vashington universitetinde oqıǵan waqtında drama hám Aziya hám Batıs filosofiyasın úyrendi. Ol kóp oqıytuǵın edi hám onıń keń kitapxanasında tiykarınan jekpe-jek óneri hám filosofiyalıq tekstler bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://houseofbrucelee.blogspot.tw/2012/08/books.html| bet = Inside Bruce Lee's Personal Library| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161006050350/http://houseofbrucelee.blogspot.tw/2012/08/books.html| arxivsáne = 2016-jıl 6-oktyabr | jumıs = houseofbrucelee.blogspot.tw| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Onıń jekpe-jek óneri hám gúres filosofiyası haqqındaǵı kitapları jekpe-jek óneri sheńberinde de, onnan tısqarı da óziniń filosofiyalıq pikirleri menen belgili. Onıń hár tárepleme filosofiyası kóbinese onıń gúres isenimlerin sáwlelendiretuǵın edi, biraq ol óziniń jekpe-jek óneriniń tek usınday tálimler ushın metafora ekenin tez-tez aytıp turatuǵın edi.

Ol hár qanday bilimniń aqır-aqıbette ózin-ózi tanıwǵa alıp keletuǵınına isenetuǵın edi. Ol ózin-ózi kórsetiwdiń ózi tańlaǵan usılı jekpe-jek óneri ekenin aytqan.&lt;ref name=&quot;warriorwithin122&quot; /&gt; 

=== Poeziya ===
Jekpe-jek óneri hám filosofiyadan tısqarı, olar fizikalıq aspekt hám haqıyqat hám prinсipler ushın ózin-ózi ańlawǵa itibar qaratadı, Li jáne de óziniń sezimlerin hám ómiriniń belgili bir dáwirin sáwlelendiretuǵın qosıqlar da jazǵan. Kóp túrli kórkem óner túrleri olardı dóretiwshi suwretshiniń ózi menen úylesimli bolıp qaladı. Lidiń ózin-ózi kórsetiw prinсipi onıń poeziyasına da qollanılǵan. Onıń qızı Shennon Li bılay degen: &quot;Ol haqıyqattan da qosıqlar jazǵan; ol shınında da hár tárepleme suwretshi edi&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.brucelee.com/index.cfm/page/Bruce-Lee-s-Poetry---Shannon-Lee-reads-one-of-her-father-s-handwritten-poems/pid/10277/cdid/10363| bet = Bruce Lee's Poetry: Shannon Lee reads one of her father's handwritten poems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121106192413/https://www.brucelee.com/index.cfm/page/Bruce-Lee-s-Poetry---Shannon-Lee-reads-one-of-her-father-s-handwritten-poems/pid/10277/cdid/10363| arxivsáne = 2012-jıl 6-noyabr | avtor = Lee| at = Shannon| jumıs = Poetry| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Onıń poetikalıq shıǵarmaları dáslep qoldan qaǵazǵa jazılǵan, keyin redakсiyalanıp baspadan shıqqan, Bryus Lidiń shıǵarmalarınıń tiykarǵı avtorı (redaktorı) Djon Littl bolǵan. Linda Li Keduell (Bryus Lidiń hayalı) kúyewiniń jazbaları, qosıqları hám tájiriybelerin izin dawam ettiriwshiler menen bólisken. Ol bılay degen: &quot;Lidiń qosıqları, amerikalı standartlar boyınsha, ádewir qarańǵı — adam psixikasınıń tereń, az ashılǵan táreplerin sáwlelendiredi&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Bruce|title=Bruce Lee Artist of Life|year=1999|publisher=Tuttle|location=Martial Arts|isbn=978-0-8048-3263-2|page=92|author2=Linda Lee Cadwell|editor=John Little|chapter=Part 4 Poetry}}&lt;/ref&gt;.

Bryus Lidiń qosıqlarınıń kópshiligi anti-poeziya kategoriyasına kiredi yamasa paradoks túrine jatadı. Onıń qosıqlarındaǵı kewil-xosh onıń Robert Frost sıyaqlı basqa da ataqlı shayırlar menen salıstırıwǵa bolatuǵın tárepin kórsetedi, olardıń kópshiligi ózlerin qarańǵı poetikalıq shıǵarmalar arqalı kórsetken. Jekpe-jek ónerindegi In hám Yan simvolınan alınǵan paradoks onıń poeziyasına da sińdirilgen. Onıń jekpe-jek óneri hám filosofiyası onıń poeziyasına úlken úles qosadı. Lidiń poeziyasınıń erkin qosıq forması onıń &quot;Formasız bolıń... pishimsiz, suw sıyaqlı&quot; degen sózin sáwlelendiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Warrior Within|year=1996|publisher=McGraw-Hill|location=Martial arts-Philosophy|isbn=0-8092-3194-8|page=[https://archive.org/details/warriorwithinphi00litt/page/43 43]|author=John Little|editor=John Little|chapter=Five: The Running Water}}&lt;/ref&gt;.

== Jeke ómiri ==

=== Atları ===
Lidiń kanton tilindegi tuwılǵan atı Li Jun-fan edi. Bul at omofon túrinde &quot;qayta keliw&quot; mánisin ańlatadı hám oǵan anası tárepinen berilgen, sebebi anası onıń erjetkende Qurama Shtatlarǵa qaytıp keletuǵının sezgen. Anasınıń ırımshıllıǵı sebepli, dáslep oǵan Say-fon dep at qoyǵan, bul &quot;kishi feniks&quot; mánisin ańlatıwshı hayal-qızlar atı. &quot;Bryus&quot; degen inglisshe attı oǵan emlewxanadaǵı qarawshı shıpaker, doktor Meri Glover bergen dep esaplanadı.

Lidiń úsh basqa qıtaysha atı da bolǵan: Li Yuen-cham — shańaraq/urıw atı; Li Yuen-kam — La Sall kolledjinde oqıǵan waqtında qollanǵan studentlik atı, hám onıń qıtaysha ekran atı Li Siu-lun (Siu-lun &quot;kishi aydarha&quot; degendi ańlatadı). Lidiń Jun-fan degen atı dáslep qıtaysha jazılǵan; biraq, Jun qıtay ieroglifi onıń atasınıń atı Li Jun-biudaǵı bir bólegi menen birdey edi. Demek, qıtay dástúrinde tıyım salıwdı biykarlaw ushın, Lidiń atındaǵı Jun ieroglifi omonimne almastırılǵan.

=== Shańaraq ===
Lidiń ákesi, Li Xoy-chuen, sol waqıtta aldıńǵı qatarlı kanton operası hám kino aktyorlarınıń biri bolǵan hám Yaponiyanıń Gonkongtı basıp alıwınıń aldında shańaraǵı menen bir jıllıq opera gastroline shıǵıwǵa tayarlanıp atırǵan edi. Li Xoy-chuen kóp jıllar dawamında AQSH-tı aralap, sol jerdegi kóplegen qıtay jámáátlerinde dóretiwshilik etken edi.

Kópshilik zamanlasları AQSH-ta qalıwdı sheshken bolsa da, Li Xoy-chuen Bryustiń tuwılıwınan soń Gonkongqa qayttı. Bir neshe aydan soń Gonkong basıp alındı hám Liler úsh jıl segiz ay yapon okkupaсiyası astında jasadı. Urıs tamam bolǵannan keyin, Li Xoy-chuen aktyorlıq kásibin qayta basladı hám Gonkongtıń qayta qurılıw jıllarında burınǵıdan da ataqlı aktyorǵa aylandı.

Lidiń anası, Greys Xo, Gonkongtaǵı eń bay hám kúshli klanlardıń biri bolǵan Xo-tunglardan edi. Ol klannıń evraziyalıq patriarxı Ser Robert Xo-tungtıń yarım jiyeni bolǵan&lt;ref name=&quot;People's Republic of China&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| bet = Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyun | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/History/en/pspecial_8.php| bet = Kom Tong Hall and the Dr Sun Yat-sen Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100818100840/http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/History/en/pspecial_8.php| arxivsáne = 2010-jıl 18-avgust | sáne = 2005-jıl 10-yanvar | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Sonıń ushın, jas Bryus Li bay hám jeńil ortalıqta ósip-jetildi. Shańaraǵınıń joqarı mártebesine qaramastan, Li ósken aymaq kommunistlik [[Qıtay|Qıtaydan]] [[Gonkong|Gonkongqa]] (sol waqıtta Britaniya táj koloniyası bolǵan) qashqan qashqınlardıń aǵılıp keliwi sebepli adamǵa tolıp ketken, qáwipli hám banda básekilerine tolı bolıp qalǵan edi.

Greys Xo, eki belgili Gonkong isbilermeni hám qayırqomı Xo Kom-tongtıń (Xo Gumtong) asırap alınǵan yamasa tuwma qızı hám Ser Robert Xo-tungtıń yarım jiyeni sıpatında xabar etiledi&lt;ref name=&quot;People's Republic of China&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| bet = Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyun | baspaxana = People's Republic of China| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110612034159/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Monument/form/147meeting/AAB-46%20Annex%20B.pdf &quot;Kom Tong Hall at 7 Castle Road, Mid-levels, Hong Kong&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Bryus bes baladan tórtinshisi edi: Fibi Li, Agnes Li, Piter Li hám Robert Li.
[[Fayl:Bruce_Lee_-_son.jpg|alt=|oñğa|nobaý|Bryus Li 1966-jılı ulı Brendon menen birge]]
Greystiń ata-anası haqqında anıq maǵlıwmat joq. Linda Li óziniń 1989-jılǵı &quot;Bryus Lidiń ómir bayanı&quot; atlı kitabında Greystiń ákesi nemis bolǵanın hám ózi katolik bolǵanın aytadı. Bryus Tomas óziniń 1994-jılǵı &quot;Bryus Li: Gúresiwshi ruwx&quot; atlı ómirbayanlıq kitabında Greystiń anası qıtaylı, al ákesi nemis bolǵanın kórsetedi&lt;ref name=&quot;Thomas1994page3&quot;&gt;{{Cite book|last=Bruce Thomas|url=https://archive.org/details/bruceleefighting0000thom_d0z5|title=Bruce Lee: Fighting Spirit : a Biography}}&lt;/ref&gt;. Lidiń aǵayini Erik Piter Xo óziniń 2010-jılǵı &quot;Balalarımnıń shejiresin izlep&quot; atlı kitabında Greystiń Shanxayda Cheung King-sin atlı evraziyalı hayaldan tuwılǵanın aytadı&lt;ref name=&quot;Russo&quot; /&gt; Erik Piter Xo Greys Lidiń anası aralas násilli shanxaylı hayal, al ákesi Xo Kom Tong ekenin aytqan. Greys Lidiń ózi anasınıń inglis, al ákesiniń qıtaylı ekenin xabarlaǵan.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fightland.vice.com/blog/was-bruce-lee-of-english-descent|title=Was Bruce Lee of English Descent?|last=Russo|first=Charles| sáne =May 18, 2016|work=VICE Fightland}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0MuDAAAQBAJ&amp;pg=PA50|title=Striking Distance: Bruce Lee and the Dawn of Martial Arts in America|last=Russo|first=Charles}}&lt;/ref&gt;. Fredda Dadli Balling Greys Lidiń tórtten úsh bólegi qıtaylı, al tórtten bir bólegi britaniyalı ekenin aytqan&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o7iHCgAAQBAJ&amp;pg=PA36|title=Words of the Dragon: Interviews, 1958–1973|last=Balling|first=Fredda Dudley|date=2017}}&lt;/ref&gt;.

2018-jılǵı &quot;Bryus Li: Bir ómir&quot; atlı ómirbayanlıq kitapta, Metyu Polli Lidiń ana tárepten atasın Xo Kom-tong dep anıqlaydı, ol kóbinese onıń asırap alǵan atası sıpatında xabarlanǵan edi. Xo Kom-tongtıń ákesi, Charlz Moris Bosman,{{Sfn|Polly|2018|pp=12–15}} [[Rotterdam|Rotterdamnan]] kelgen gollandiyalı evrey isbilermen bolǵan. Ol Gollandiya Shıǵıs Hindistan kompaniyası menen birge Gonkongqa kóship kelgen hám bir waqıtları Gonkongtaǵı Gollandiya konsulı bolıp xızmet etken. Onıń Sze Tay atlı qıtaylı toqalı bolǵan, olardan altı bala, sonıń ishinde Xo Kom Tong tuwılǵan. Keyin Bosman óz shańaraǵın taslap, Kaliforniyaǵa kóship ketken.{{Sfn|Polly|2018|p=12}} 

Onıń kishkene inisi Robert Li Jun-fay muzıkant hám qosıqshı; ol Gonkongtaǵı The Thunderbirds toparında dóretiwshilik etken. Bir neshe jeke qosıqları kóbinese yamasa tolıǵı menen inglis tilinde aytılǵan. Sonday-aq, Lidiń Ayrin Rayder menen birge aytqan dueti de shıǵarılǵan. Li Jun-fay Li menen birge AQSHtıń Los-Andjeles qalasında jasaǵan hám sol jerde qalǵan. Lidiń qaytıs bolıwınan keyin, Li Jun-fay Lige baǵıshlanǵan &quot;Bryus Li haqqında ballada&quot; dep atalǵan albom hám sol atamadaǵı jeke qosıq shıǵarǵan.

[[Vashington]] universitetinde oqıp júrgen waqtında ol bolajaq hayalı Linda Emeri menen tanıstı, ol da sol jerde muǵallim bolıwǵa oqıp atırǵan edi. AQSHtıń kóp shtatlarında hár qıylı rasadaǵı adamlar arasındaǵı qatnasıqlar ele de qadaǵan etilgenlikten, olar 1964-jıldıń avgust ayında jasırın túrde nekelesti. Lidiń Lindadan eki perzenti boldı: Brendon (1965–1993) hám Shennon Li (1969-jılı tuwılǵan). 1973-jılı Li qaytıs bolǵannan keyin, Linda Bryus Lidiń jekpe-jek óneri Jit Kun Donı úgitlewdi dawam etti. Ol 1975-jılı &quot;Bryus Li: Tek men bilgen adam&quot; atlı kitap jazdı, bul kitap tiykarında 1993-jılı &quot;Aydarha: Bryus Li haqqında ertek&quot; atlı tolıq metrajlı film islendi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-10-25-ca-1095-story.html| bet = ON LOCATION : Re-Enter the Dragon : A film biography of kung fu king Bruce Lee, who died almost 20 years ago, weaves martial arts action with an interracial love story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200806135438/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-10-25-ca-1095-story.html| arxivsáne = 2020-jıl 6-avgust | sáne = 1992-jıl 25-oktyabr | til = en-US| jumıs = Los Angeles Times| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 1989-jılı ol &quot;Bryus Li tariyxı&quot; atlı kitaptı jazdı. 2001-jılı ol shańaraq múlkin basqarıwdan ketti.

Li qaytıs bolǵanda onıń ulı Brendon segiz jasta edi. Tiri waqtında Li Brendonǵa jekpe-jek ónerin úyretken hám onı túsiriliw maydanshalarına mirát etken. Bul Brendonda aktyorlıq kásibine qızıǵıwshılıq oyattı hám ol usı ónerdi úyreniwge kiristi. Jas jigit bolǵanda, Brendon Li &quot;Ǵázeptiń miyrası&quot; (1986), &quot;Kishkene Tokiodaǵı ayqas&quot; (1991) hám &quot;Tez ot&quot; (1992) sıyaqlı háreketsheń filmlerde oynap, belgili bir jetiskenliklerge eristi. 1993-jılı, 28 jasında, Brendon Li &quot;Ǵarǵa&quot; filminiń túsiriliwi waqtında rekvizit quraldan abaysızda atılıp qaytıs boldı.

Lee died when his daughter Shannon was four. In her youth she studied Jeet Kune Do under Richard Bustillo, one of her father's students; however, her serious studies did not begin until the late 1990s. To train for parts in action movies, she studied Jeet Kune Do with Ted Wong&lt;ref name=&quot;BB1999&quot;&gt;{{Cite journal|last=Reid|first=Dr. Craig D.|title=Shannon Lee: Emerging From the Shadows of Bruce Lee, the Butterfly Spreads her Wings}}&lt;/ref&gt;.

=== Dosları, shákirtleri hám zamanlasları ===
Lidiń inisi Robert onıń dosları Taki Kimura, Den Inosanto, Stiv Makkuin, Djeyms Kobern hám Piter Chin menen birge onıń tabıtın kóterip júrdi&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&amp;file_id=3999| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&amp;file_id=3999| arxivsáne = 2016-jıl 25-avgust | jumıs = www.historylink.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;. Kobern jekpe-jek óneriniń shákirti hám Lidiń dostı edi. Kobern Li hám Stirling Sillifant penen birge &quot;Únsiz fleyta&quot; filmin islep shıǵarıw ústinde islegen. Lidiń erte qaytıs bolıwına baylanıslı, onıń jerlewinde Kobern joqlaw sóz sóyledi&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; Makkuinge kelsek, Li Makkuinde bar nárseniń hámmesin qáleytuǵının hám onı alıw ushın hesh nárseden toqtamaytuǵının jasırmaǵan.&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.closerweekly.com/posts/steve-mcqueen-bruce-lee-163809/| bet = Steve McQueen and Bruce Lee: Inside Their Hollywood Rivalry| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191103012337/https://www.closerweekly.com/posts/steve-mcqueen-bruce-lee-163809/| arxivsáne = 2019-jıl 3-noyabr | sáne = 2019-jıl 5-mart | til = en-US| jumıs = Closer Weekly| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bruce&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.historylink.org/File/3999//| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180709222216/http://www.historylink.org/File/3999| arxivsáne = 2018-jıl 9-iyul | avtor = Burrows| at = Alyssa| sáne = 2002-jıl 21-oktyabr | baspaxana = History Link.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://chicago.cbslocal.com/2018/06/11/bruce-lee-matthew-polly-clint-eastwood-steve-mcqueen/| bet = Matthew Polly: 'Bruce Lee Wanted To Be The Next Clint Eastwood'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191103012336/https://chicago.cbslocal.com/2018/06/11/bruce-lee-matthew-polly-clint-eastwood-steve-mcqueen/| arxivsáne = 2019-jıl 3-noyabr | sáne = 2018-jıl 11-iyun | til = en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Inosanto hám Kimura Lidiń dosları hám shákirtleri edi. Inosanto keyin Lidiń ulı Brendondı úyretti&lt;ref&gt;{{Cite news| sáne =May 30, 1993|title=Family Matters|work=The Age}}&lt;/ref&gt;. Kimura Lidiń ónerin Sietlde oqıtıwdı dawam etti&lt;ref&gt;{{Cite news|date=June 4, 1995|title=Visitors leave objects of devotion on graves of Bruce Lee and son}}&lt;/ref&gt;. Lidiń hayalınıń aytıwınsha, Chin olardıń ómirlik shańaraq dostı hám Lidiń shákirti bolǵan.

Djeyms Yimm Li (tuwısqan emes) Lidiń jeke ózi tastıyıqlaǵan úsh 3-dárejeli oqıtıwshısınıń biri bolıp, Oklenddegi Djun Fan Gung-fu Institutın birge qurdı, onda Lidiń joqlıǵında Djun Fan Gung-fudı oqıttı. Djeyms Lidi Ed Parkerge tanıstırǵan, ol Long-Bich Xalıqaralıq karate chempionatınıń shólkemlestiriwshisi edi, sol jerde Li birinshi ret jekpe-jek óneri jámiyetine tanıstırıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blackbeltmag.com/arts/chinese-arts/meet-james-yimm-lee-the-man-who-helped-make-bruce-lee-a-success| bet = Meet James Yimm Lee: &quot;The Man Who Helped Make Bruce Lee A Success&quot; {{!}} Black Belt Magazine| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190729192243/https://blackbeltmag.com/arts/chinese-arts/meet-james-yimm-lee-the-man-who-helped-make-bruce-lee-a-success| arxivsáne = 2019-jıl 29-iyul | sáne = 2014-jıl 21-aprel | til = en| jumıs = blackbeltmag.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Gollivud jubı Roman Polanski hám Sheron Teyt Li menen jekpe-jek ónerin úyrendi. Polanski Lidi [[Shveycariya|Shveyсariyaǵa]] oqıtıw ushın alıp bardı. Teyt &quot;The Wrecking Crew&quot; filmindegi roli ushın tayarlanıp, Li menen birge shınıqtı. Teyt Menson shańaraǵı tárepinen óltirilgennen keyin, Polanski dáslep Liden gúmanlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.esquire.com/entertainment/movies/a28414367/roman-polanski-bruce-lee-killed-sharon-tate-true-story-once-upon-a-time-in-hollywood/| bet = The True Story Behind Bruce Lee's 'Once Upon a Time in Hollywood' Character| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200727044328/https://www.esquire.com/entertainment/movies/a28414367/roman-polanski-bruce-lee-killed-sharon-tate-true-story-once-upon-a-time-in-hollywood/| arxivsáne = 2020-jıl 27-iyul | sáne = 2019-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Sсenarist Stirling Sillifant jekpe-jek óneriniń shákirti hám Lidiń dostı edi. Sillifant Li hám Djeyms Kobern menen birge &quot;Únsiz fleyta&quot; filmin islep shıǵarıw ústinde isledi''.'' Li Sillifant jazǵan bir neshe joybarlarda aktyorlıq etti hám óziniń jekpe-jek óneri tájiriybesin berdi, birinshi ret &quot;Marlou&quot; (1969) filminde Li jekpe-jek ónerinde tájiriybeli jınayatshı Uinslou Vong rolin oynadı. Li jáne de &quot;Báhárgi jawında júriw&quot; (1970) filmi ushın urıs xoreografiyasın isledi hám &quot;Longstrit&quot; (1971) telekórsetiwinde bas qaharmanǵa sabaq beretuǵın Djit Kun-do oqıtıwshısı Li Cung rolin oynadı. Onıń jekpe-jek óneri filosofiyasınıń elementleri sońǵısınıń sсenariyine kirgizilgen&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190608074317/https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography| arxivsáne = 2019-jıl 8-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://catalog.afi.com/Film/22951-MARLOWE?cxt=filmography &quot;AFI|Catalog&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437| bet = AFI{{!}}Catalog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190617032205/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/23437| arxivsáne = 2019-jıl 17-iyun | jumıs = catalog.afi.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/23437 &quot;AFI|Catalog&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Basketbol oyınshısı Karim Abdul-Djabbar jekpe-jek ónerin úyrendi hám Li menen dos boldı&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|last=Heffernan|first=Harold| sáne =June 19, 1969|title=Hollywood|work=The Times-Tribune}}&lt;/ref&gt;.

Aktyor hám karate chempionı Chak Norris Lidiń dostı hám shınıǵıw sherigi bolǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Blank|first=Ed|date=April 3, 1983|title=King Of The Good Guys|work=The Pittsburgh Press|volume=99}}&lt;/ref&gt;. Lidiń óliminen keyin, Norris onıń shańaraǵı menen baylanıstı saqlap qalǵanın ayttı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Murray|first=Steve|date=May 3, 1993|title=Actor's new kick: family values|work=The Atlanta Constitution}}&lt;/ref&gt;.

Dzyudoshı hám kásiplik gúresshi Djin LeBell &quot;Jasıl shıbın&quot; filminiń túsiriliw maydanında Li menen dos boldı. Olar birge shınıqtı hám jekpe-jek óneri boyınsha bilimlerin almastı.{{Sfn|Polly|2018|pp=187}}{{Sfn|Thomas|1994|pp=77}}

== Ólimi ==
[[Fayl:Bruce_Lee_1.JPG|nobaý|Bryus Li óziniń ulı Brendon menen birge Sietldegi Leyk-Vyu qábirstanında jerlengen.]]
1973-jılı 10-mayda Li Gonkongtaǵı Orange Sky Golden Harvest Film Studio studiyasında &quot;Aydaharǵa kiriw&quot; filmi ushın avtomatlastırılǵan dialog almastırıw sessiyası waqtında talıp qaldı. Onıń epilepsiya tutqanaqları hám bas awırıwları bolǵanlıqtan, ol tez arada Gonkong Baptist emlewxanasına jetkerildi, sol jerde shıpakerler miydiń shayqılıwı (сerebral edema) diagnozın qoydı.

1973-jılı 20-iyulde Li Gonkongta aktyor Djordj Lazenbi menen keshki awqatlanıw ushın kelgen edi, ol Lazenbi menen film túsiriwdi jobalastırǵan edi. Lidiń hayalı Lindanıń aytıwınsha, Li saaat 14:00 de úyinde prodyuser Reymond Chou menen ushırasıp, &quot;Ólim oyını&quot; filmin islep shıǵarıw haqqında sóylesken. Olar saat 16:00 ǵa shekem islegen, sońınan birge Lidiń kásiplesi, tayvanlı aktrisa Betti Ting Peydiń úyine barǵan. Úshewi Tingtiń úyinde sсenariydi qarap shıqqan, sońınan Chou keshki jıynalısqa ketken.

Li uyqıǵa ketken hám keshki awqatqa kelmegende, Chou kvartiraǵa kelgen, biraq Lidi oyata almaǵan. Shıpaker shaqırılıp, on minut dawamında Lidi tiriltiwge háreket etken, sońınan onı tez járdem arqalı Koroleva Elizabet emlewxanasına jibergen. Li 32 jasında emlewxanaǵa kelgende ólgen dep járiyalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1068705/bruce-lees-kowloon-tong-residence-go-sale|title=Bruce Lee's residence|work=[[South China Morning Post]]|date=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Li Sietldegi Leyk-Vyu qábirstanında jerlengen&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.chron.com/life/travel/article/Tourists-drawn-to-Seattle-s-dead-1857486.php|title=Tourists drawn to Seattle's dead|work=[[Houston Chronicle]]|date=November 1, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tampabay.com/archive/1998/01/11/no-rest-for-the-dead-and-famous/|title=No rest for the dead and famous|work=[[Tampa Bay Times]]|date=January 11, 1998}}&lt;/ref&gt;. 1973-jılı 25-iyulde Lidiń jerlewinde tabıt kóteriwshiler arasında Taki Kimura, Stiv Makkuin, Djeyms Kobern, Den Inosanto, Piter Chin hám Lidiń inisi Robert bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.historylink.org/File/3999| bet = Lee, Bruce (1940–1973), Martial Arts Master and Film Maker| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160825221754/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&amp;file_id=3999| arxivsáne = 2016-jıl 25-avgust | jumıs = www.historylink.org}}&lt;/ref&gt;.

=== Ólimniń múmkin bolǵan sebepleri ===
Lidiń belgili statusı hám waqıtsız ólimi kóp mısh-mıshlar hám teoriyalarǵa sebep boldı. Bular arasında triadalar qatnasqan óltiriw hám onıń ózi hám shańaraǵına qoyılǵan gúman etilgen ǵarǵıs bar edi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3141681/what-killed-bruce-lee-triads-jealous-lover-ancient|title=What killed Bruce Lee — triads, a jealous lover, an ancient Chinese curse or the legendary 'touch of death'? 6 conspiracy theories explored|work=[[South China Morning Post]]| sáne =July 20, 2021}}&lt;/ref&gt;.

Shotlandiya Yardı tárepinen usınıs etilgen, 1000 nan aslam ólik ashıwdı baqlaǵan sud-mediсina ilimpazı Donald Tir Lidiń ólik ashıwın ótkeriwge tayınlandı. Onıń juwmaǵı Equagesic quramalı dárisindegi birikpelerge reakсiya nátiyjesinde payda bolǵan miy shıyqıldawı sebepli &quot;baxıtsız waqıya arqalı ólim&quot; boldı. Ólik ashıw esabatlarına qaraǵanda, Lidiń miyi 1,400 grammnan 1,575 grammǵa deyin, yaǵnıy 12.5% ke úlkeygen edi. Li ólgen kúni Equagesic qabıllaǵan, onıń quramında aspirin hám tınıshlandırıwshı meprobamat bar edi, biraq ol bunı burın da kóp márte qabıllaǵan edi.

Dáslep Lidiń asqazanında tabılǵan kannabis onıń ólimine sebep bolǵan bolıwı múmkin degen boljawlar bolsa da, Tir bul &quot;Bryustıń 10-maydaǵı talıp qalıwı yamasa 20-iyuldaǵı ólimine [kannabis] sebep bolǵan bolıwı múmkin&quot; dep aytıw &quot;juwapkersiz hám aqılsız&quot; bolatuǵının ayttı. Koroleva Elizaveta emlewxanasınıń klinikalıq patologı doktor R. R. Laysett sudmedekspert tıńlawında ólimniń kannabisten bolıwı múmkin emesligin xabarladı.

2018-jılǵı biografiyada avtor Metyu Polli mediсina ekspertleri menen keńesip, Lidi óltirgen miy shıyqıldawınıń shamadan tıs kúsh salıw hám ıssılıq urıwdan bolǵan dep boljadı; ıssılıq urıwı sol waqıtta jaqsı túsinilmegen jaǵday bolǵanlıqtan, ol dıqqatqa alınbaǵan. Bunnan tısqarı, Li 1972-jıldıń aqırında qoltıq ter bezlerin aldırıp taslaǵan, sebebi qoltıq teri filmde jaqsı kórinbeydi dep esaplaǵan. Pollidiń pikirinshe, bul Lidiń denesiniń 1973-jılı 10-may hám 20-iyulde ıssı hawada shınıǵıw waqtında qattı qızıp ketiwine alıp kelgen, nátiyjede ıssılıq urıwı payda bolıp, bul óz gezeginde onıń ólimine alıp kelgen miy shıyqıldawın kúsheytken.{{Sfn|Polly|2018|pp=473–475}}

2022-jıldıń dekabr ayındaǵı &quot;Clinical Kidney Journal&quot; jurnalınıń maqalasında, izertlewshiler toparı Lidiń ólim sebebi haqqındaǵı hár qıylı teoriyalardı izertledi hám onıń ólimine alıp kelgen miydiń shıyqıldawı giponatremiya, yaǵnıy qandaǵı natriy konсentraсiyasınıń jetispewshiligi sebepli júz bergenin anıqladı. Avtorlar Lide giponatremiyaǵa alıp keliwshi bir neshe qáwip faktorları bolǵanın atap ótti, olardıń qatarına shekten tıs suw ishiw, eritpelerdi jeterli dárejede qabıl etpew, alkogol ishiw hám búyreklerdiń artıq suyıqlıqtı shıǵarıw qábiletin tómenletetuǵın bir neshe dárilerdi paydalanıw yamasa olardı shekten tıs qollanıw kiredi. Sonday-aq, Lidiń óliminen aldınǵı belgileri giponatremiyadan ólimge alıp kelgen belgili jaǵdaylarǵa júdá uqsas ekenligi anıqlandı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Villalvazo|first=Priscila|date=March 10, 2022|title=Who killed Bruce Lee? The hyponatraemia hypothesis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://variety.com/2022/film/news/bruce-lee-death-too-much-water-study-finds-1235439405/|title=Bruce Lee's Death Caused by Drinking Too Much Water, Researchers Propose in New Study|first=Jackson Kim|last=Murphy|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=November 21, 2022|access-date=February 25, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2022-11-21/bruce-lee-cause-of-death-theory-water-hyponatremia|title=Kidney specialists revisit Bruce Lee's cause of death|first=CHRISTIE|last=D'ZURILLA|work=[[Los Angeles Times]]|date=November 21, 2022|access-date=February 25, 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Miyras hám mádeniy tásir ==
[[Fayl:Hong_kong_bruce_lee_statue.jpg|alt=|nobaý|Gonkongtaǵı Bryus Lidiń esteligi]]
Geybir sholıwshılar hám jekpe-jek sheberleri tárepinen Li barlıq dáwirlerdegi eń tásirli jekpe-jek sheberi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.fuel.tv/bruceleelives/| bet = Bruce Lee Lives Documentary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120629135830/http://www.fuel.tv/bruceleelives| arxivsáne = 2012-jıl 29-iyun }}&lt;/ref&gt;, sonday-aq Shıǵıs penen Batıs arasındaǵı kópir bolǵan XX ásirdiń pop-mádeniyat belgisi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{Cite news| sáne =December 11, 2009|title=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html|access-date=June 3, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 30, 2010|title=Bruce Lee's 70th birth anniversary celebrated|work=The Hindu|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article923515.ece?homepage=true|access-date=June 3, 2011}}&lt;/ref&gt;. Time jurnalı Lidi XX ásirdiń eń áhmiyetli 100 adamınıń qatarına kirgizdi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991260-3,00.html|title=The Gladiator Bruce Lee|date=June 14, 1999|work=Time|access-date=August 29, 2010}}&lt;/ref&gt;.

Li haqqında bir qansha biografiyalıq kitaplar jazılǵan. 1988-jılǵa kelip, bir biografiya 4 millionnan aslam nusqada satılǵan edi.

=== Ekshn filmler ===
Li 1970-jıllardaǵı &quot;kung-fu qızǵınlıǵın&quot; baslawǵa tiykarǵı sebepshi boldı. Ol dáslep kung-fudı Batısqa &quot;The Green Hornet&quot; hám &quot;Kung Fu&quot; sıyaqlı Amerika telekórsetiwleri arqalı tanıstırdı,&lt;ref name=&quot;Green&quot; /&gt; &quot;kung-fu qızǵınlıǵı&quot; 1973-jılı Gonkong jekpe-jek óneri filmleriniń ústemligi menen baslanbastan burın.&lt;ref name=&quot;Desser&quot; /&gt; Lidiń tabısı 1970-1990-jıllar dawamında Batıs jekpe-jek óneri filmleri hám telekórsetiwleriniń tolqının qozǵadı ([[Jan-Klod Van Damm]], Stiven Sigal hám Chak Norris sıyaqlı Batıs jekpe-jek juldızlarınıń karerasın basladı), sonday-aq 1980-1990-jıllarda Aziya jekpe-jek ónerleriniń Batıs ekshn filmleri hám telekórsetiwlerine ulıwma integraсiyasın qozǵadı.&lt;ref name=&quot;Green&quot; /&gt;

&quot;Aydaharǵa kiriw&quot; filmi hámme waqıtlardaǵı eń tásirli háreket filmleriniń biri sıpatında kórsetilgen. Vice jurnalınıń Sasha Matushak &quot;Aydaharǵa kiriw&quot; filmi &quot;hár qıylı mediada tilge alınadı, syujet sızıǵı hám personajları búgingi kúnde de gúrrińshilerge tásir etpekte, hám filmniń afrika-amerikalılardı, aziyalılardı hám dástúriy jekpe-jek ónerlerin sáwlelendiriw usılında revolyuсiyalıq tásiri ayrıqsha sezildi&quot; dep ayttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://fightland.vice.com/blog/bruce-lees-last-words-enter-the-dragon-and-the-martial-arts-explosion| bet = Bruce Lee's Last Words: Enter the Dragon and the Martial Arts Explosion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200102120348/http://fightland.vice.com/blog/bruce-lees-last-words-enter-the-dragon-and-the-martial-arts-explosion| arxivsáne = 2020-jıl 2-yanvar | avtor = Matuszak| at = Sascha| sáne = 2015-jıl 1-iyul | jumıs = [[Vice (magazine)|Vice]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;. Kuan-Sing Chen hám Beng Xuat Chua Lidiń &quot;Aydaharǵa kiriw&quot; sıyaqlı filmlerindegi urıs saxnaların &quot;jaqsılıq penen jamanlıqtıń dáslepki gúresin usınday tamashaǵa tolı usılda&quot; kórsetkeni ushın tásirli dep atap ótti&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Chen|first1=Kuan-Hsing|url=https://books.google.com/books?id=q4d4CAAAQBAJ&amp;pg=PT489|title=The Inter-Asia Cultural Studies Reader| sáne =2015}}&lt;/ref&gt;.

Dúnya júzindegi kóplegen ekshn filmleriniń rejissyorları Bryus Lidi óz kareralarına tásir etken adam sıpatında atap ótedi, olardıń qatarında Gonkong háreket filmleriniń rejissyorları [[Jackie Chan|Djeki Chan]]&lt;ref name=&quot;Birthday&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| bet = Happy 80th Birthday Bruce Lee!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201128225852/https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| arxivsáne = 2020-jıl 28-noyabr | sáne = 2020-jıl 27-noyabr | jumıs = YouTube| baspaxana = BruceLee.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-dekabr }}&lt;/ref&gt; hám Djon Vu&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://press.discovery.com/asia-pacific/dsc/programs/how-bruce-lee-changed-world/| bet = How Bruce Lee Changed the World| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100124015816/http://press.discovery.com/asia-pacific/dsc/programs/how-bruce-lee-changed-world/| arxivsáne = 2010-jıl 24-yanvar | sáne = 2010-jıl 24-yanvar | jumıs = [[Discovery Channel]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; sonday-aq Gollivud rejissyorları Kventin Tarantino&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.vulture.com/2015/08/quentin-tarantino-the-complete-syllabus.html| bet = Quentin Tarantino: The Complete Syllabus of His Influences and References| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220517042305/https://www.vulture.com/2015/08/quentin-tarantino-the-complete-syllabus.html| arxivsáne = 2022-jıl 17-may | avtor = Fitzmaurice| at = Larry| sáne = 2015-jıl 28-avgust | til = en-us| jumıs = [[Vulture.com]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-may }}&lt;/ref&gt;, hám Brett Ratner bar.

=== Jekpe-jek óneri hám jekpe-jek sport túrleri ===
Djit Kun Do — Li tárepinen dúzilgen, hár qıylı jekpe-jek tártiplerinen paydalanǵan gibrid jekpe-jek filosofiyası — geyde aralas jekpe-jek sportı (MMA) ushın jol ashqan dep esaplanadı&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite book|last=Chris Crudelli|title=The Way of the Warrior|url=https://books.google.com/books?id=QlI0fxSm1vgC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Black-Belt&quot;&gt;{{Cite journal|last=Beasley|first=Jerry| sáne =September 2003|title=The Man Who Changed the World: How Bruce Lee Continues to Influence the American Martial Arts|url=https://books.google.com/books?id=FtwDAAAAMBAJ|access-date=April 12, 2021}}&lt;/ref&gt;. Aralas jekpe-jek konсepсiyası Batısta Bryus Lidiń Djit Kun Do sisteması arqalı keń tarqaldı. Li &quot;eń jaqsı jekpe-jek sheberi — boksser, karate yamasa dzyudo sheberi emes. Eń jaqsı jekpe-jek sheberi — hár qanday stilge beyimlese alatuǵın, formasız bolatuǵın, óziniń jeke stilin qabıllaytuǵın hám stiller sistemasına boysınbaytuǵın adam&quot; dep isengen.

2004-jılı Ultimate Fighting Championship (UFC) qurıwshısı Dana Uayt Lidi &quot;aralas jekpe-jek óneriniń atası&quot; dep atadı hám bılay dedi: &quot;Eger Bryus Lidiń qalay shınıqqanına, qalay gúreskenine hám ol jazǵan kóp nárselerge qarasańız, ol qátesiz stildiń stili joq ekenin aytqan. Siz hár nárseden azǵana alıwıńız kerek. Hár qıylı tártipten jaqsı nárselerdi alıp, isleytuǵının paydalanıp, qalǵanın taslap jiberiwińiz kerek&quot;.

Li kóp adamlardıń jekpe-jek óneri menen shuǵıllanıwına sebepshi boldı. Bulardıń qatarına Liden ilham alǵan jekpe-jek sportı boyınsha kóplegen gúresshiler kiredi; [[boks]] chempionı Shugar Rey Leonard óziniń djebin Lidi kórip jetilistirgenin ayttı, boks chempionı Menni Pakyao óziniń gúresiw stilin Lidikine salıstırdı, al UFC chempionı Konor Makgregor ózin Li menen salıstırıp, eger Li házirgi waqıtta jarısqa qatnasqanda UFC chempionı bolar edi dep isenetuǵının ayttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.espn.com/espn/story/_/id/29266542/could-bruce-lee-win-real-fight| bet = Could Bruce Lee win a real fight?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200609164026/https://www.espn.com/espn/story/_/id/29266542/could-bruce-lee-win-real-fight| arxivsáne = 2020-jıl 9-iyun | avtor = Akintoye| at = Dotun| sáne = 2020-jıl 6-iyun | jumıs = [[ESPN.com]]| baspaxana = [[ESPN Inc.]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Li 1970-jıllarda Djo Lyuis hám Benni Urkidezdiń&lt;ref name=&quot;Black-Belt&quot; /&gt; Amerikada tolıq baylanıslı kikboksing turnirlerin shólkemlestiriwine ilham berdi. Amerikalı taekvondo pioneri Djun Gu Ri Liden ol &quot;akkupunch&quot; dep ataytuǵın nárseni úyrendi hám onı amerikalı taekvondoǵa kirgizdi. Keyinirek Ri awır salmaq boks chempionı [[Muhammed Ali|Muxammed Álidi]] shınıqtırdı hám oǵan &quot;akkupunch&quot;tı úyretti, Áli bunı 1975-jılı Richard Danndı nokautqa shıǵarıw ushın qollandı&lt;ref name=&quot;Rhee&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| bet = Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190506223915/http://www.jhoonrhee.com/bio7.html| arxivsáne = 2019-jıl 6-may | jumıs = jhoonrhee.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-may }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.jhoonrhee.com/bio7.html &quot;Jhoon Rhee, Father of American Tae Kwon Do&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Awır salmaq boks chempionı [[Mike Tyson|Mayk Taysonnıń]] aytıwınsha, 1970-jıllarda &quot;hámme Bryus Li bolıwdı qáledi&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=z4GidINB4Zw| bet = Everyone Wanted to be Bruce Lee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210109065059/https://www.youtube.com/watch?v=z4GidINB4Zw| arxivsáne = 2021-jıl 9-yanvar | avtor = Tyson| avtorsilteme = Mike Tyson| at = Mike| jumıs = YouTube| baspaxana = Hotboxin' with Mike Tyson| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Házirgi UFC awır salmaq chempionı Djon Djons Lidi ilham deregi sıpatında atap ótti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.coachmag.co.uk/sport/1461/exclusive-interview-with-ufc-champion-jon-jones| bet = Exclusive interview with UFC champion Jon Jones| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005357/https://www.coachmag.co.uk/sport/1461/exclusive-interview-with-ufc-champion-jon-jones| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Razvi| at = Sam| sáne = 2012-jıl 19-mart | jumıs = Coach Mag| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}&lt;/ref&gt;. Djons dizege qıya tebiwdi jiyi qollanıwı menen belgili, bul texnika Li tárepinen keń tarqalǵan edi&lt;ref name=&quot;Fantaousakis&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| bet = UFC 232 — Jones vs. Gustafsson 2: Moves to look for| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616005356/https://www.bloodyelbow.com/2018/12/29/18158029/ufc-232-jones-vs-gustafsson-2-moves-to-look-for-breakdown-technique-oblique-kicks-jon-bones-gus| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | avtor = Fantaousakis| at = Kostas| sáne = 2018-jıl 29-dekabr | jumıs = [[Bloody Elbow]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyun }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFFantaousakis2018&quot;&gt;Fantaousakis, Kostas (December 29, 2018). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Burınǵı UFC orta salmaq chempionı Anderson Silva da Lidi ilham deregi sıpatında atap ótti&lt;ref name=&quot;Birthday&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| bet = Happy 80th Birthday Bruce Lee!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201128225852/https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk| arxivsáne = 2020-jıl 28-noyabr | sáne = 2020-jıl 27-noyabr | jumıs = YouTube| baspaxana = BruceLee.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-dekabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=OneqSB_oeJk &quot;Happy 80th Birthday Bruce Lee!&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Kóplegen basqa UFC gúresshileri de Lidi ózleriniń ilham deregi sıpatında atap ótti, olardıń bir neshewi onı MMA-dıń &quot;ata-babası&quot; yamasa &quot;úlken atası&quot; dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Stets|first1=Michael|title=The MMA World Pays Tribute to Bruce Lee 40 Years After His Death|url=https://bleacherreport.com/articles/1710603-the-mma-world-pays-tribute-to-bruce-lee-40-years-after-his-death|access-date=June 15, 2020| sáne =July 20, 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Kino álemi]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:27-noyabrde tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:1940-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:20-iyulda qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:1973-jılı qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]]
[[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]]</text>
      <sha1>jb86p34ekctgoblbowqnv9kdcquhyg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jekpe-jek óneri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21034</id>
    <revision>
      <id>265796</id>
      <parentid>213230</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T22:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:The_age_of_18_Bruce_Lee_and_Ye_Wen.jpg|The_age_of_18_Bruce_Lee_and_Ye_Wen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The age of 18 Bruce Lee and Ye W</comment>
      <origin>265796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13386" sha1="koei9dt1y9qyps0ft8uldjul1zklk2p" xml:space="preserve">'''Jekpe-jek óneri''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Martial arts)'' — bul bir qatar sebepler ushın ámelge asırılatuǵın birge-bir shıǵıw [[jawıngerlik]] sistemaları hám dástúrleri, mısalı: ózin qorǵaw; jarıslar; fizikalıq, ruwxıy hám ruwxıy rawajlanıw; kórsetiw óneri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/sports/martial-art| bet = martial art {{!}} Definition, History, Types, &amp; Facts| til = en| jumıs = Encyclopedia Britannica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

== Etimologiyası ==
[[Fayl:Martial_arts_-_Fragrant_Hills.JPG|nobaý|[[Pekin]] qalasındaǵı Xosh iyisli tóbeler parkinde Chen stilindegi Tayсziсyuan sabaǵı]]
«Martial arts» sózi [[Qıtay tili|qıtay]]-[[Yapon tili|yapon]] sóziniń ([[Yapon tili|yaponsha]]: 武芸, latın háriplerinde: bu-gei, [[Qıtay tili|qıtaysha]]: 武藝) tikkeley inglis tiline awdarması bolıp tabıladı. Sózbe-sóz bul «jekpe-jek&quot; hám óner» degen mánisti ańlatadı.

Pol Bowmannıń pikirine qaraǵanda, «jekpe-jek óneri» termini 1960-1970-jıllar aralıǵında kópshilik mádeniyatı tárepinen keń qollanıwǵa engizilgen, ásirese 1970-jıllardıń basındaǵı «chopsoki» tolqını dáwirinde Gonkong jekpe-jek filmleri (eń ataqlısı [[Bryus Li|Bryus Lidiń]] filmleri) arqalı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Bowman|first1=Paul|title=The Invention of Martial Arts: Popular Culture Between Asia and America| sáne =2021|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-754033-6|url=https://books.google.com/books?id=p-MJEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;.

Djon Klementstiń aytıwı boyınsha, «jekpe-jek óneri» termini ózi [[Latın tili|latın tilindegi]] «Marstıń ónerleri» degen mánisti ańlatatuǵın gónergen sózden kelip shıqqan, Mars — urıs qudayı bolıp, bul termin 1550-jıllardan baslap-aq [[Evropa]] urıs sistemaların (Evropa jekpe-jek óneri) táriyiplew ushın qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Clements|first=John|date=January 2006|title=A Short Introduction to Historical European Martial Arts|url=http://meibukanmagazine.org/Downloads/MMSpecialEdition1.pdf|journal=Meibukan Magazine|issue=Special Edition No. 1|pages=2–4|access-date=21 December 2012}}&lt;/ref&gt;.

«Jekpe-jek ilimi» yamasa «jekpe-jek ilimleri» termini 1970-jıllarǵa shekem [[Shıǵıs Aziya]] jawıngerlik ónerlerin (Aziya jekpe-jek óneri) táriyiplew ushın keń qollanılǵan, sonday-aq sol waqıtqa shekem qıtay jekpe-jek ónerin táriyiplew ushın «qıtay boks» termini de qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Lewis|first1=Dan|title=Newest Movie Craze: Chinese Agents|url=https://newspaperarchive.com/lima-news-apr-22-1973-p-30/|access-date=15 April 2022|work=[[Lima News]]|date=22 April 1973|page=30|quote=First there were &quot;spaghetti westerns&quot; made in Italy, and then the Spanish got into the act and they became &quot;gaspacho westerns.&quot; &lt;br&gt; Now, there's going to be an invasion of &quot;chow mein spies.&quot; It's the newest rage, the superhero Chinese agent, who takes on 84 adversaries at one time and pounds them into the ground — without a dangerous weapon, except his hands and his feet. &lt;br&gt; They're coming here under the label of &quot;martial sciences,&quot; an umbrella label that takes in all of the oriental arts of self-defense, such as karate, jujitso, kung fu and so on. &lt;br&gt; They're made in Hong Kong and the biggest hero of them all at the moment, surely the biggest box-office attraction there, is a face pretty familiar to American television audiences. Remember Bruce Lee, the swift, agile oriental chauffeur in &quot;The Green Hornet&quot;? &lt;br&gt; (...) Lee already has starred in three Chinese boxer (another label) pictures and there are several dozen others available to the international market. They reportedly are sweeping the European market and have just started to infiltrate the American scene. &lt;br&gt; Warner Brothers has just released one called &quot;The Five Fingers of Death&quot; and, with Fred Weintraub as producer, is now involved in the first American-Chinese production of a martial-science picture, a film that stars Bruce (Kato) Lee.}}&lt;/ref&gt;.

Ayırım avtorlar kóp jekpe-jek ónerleriniń kásiplik jawıngerler tárepinen dóretilmegeni yamasa qollanılmaǵanı sebepli, «jekpe-jek óneri» termininen góre «'''jawıngerlik óneri»''' yamasa «'''jawıngerlik sistemaları»''' terminlerin qollanıw orınlıraq bolar edi dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|author=[[Donn F. Draeger]] and P'ng Chye Khim|title=Shaolin Lohan Kung-fu|year=1979|publisher=Tuttle Publishing}}&lt;/ref&gt;.

==== XX ásir (1914-1989) ====
Xalıqaralıq Boks Assoсiaсiyası 1920-jılı qurılǵan. Dúnya qılıshlasıw chempionatları 1921-jıldan baslap ótkerilip kiyatır

Batıstıń Aziyaǵa tásiri kúsheyip atırǵan waqıtta, [[Ekinshi jáhán urısı]] hám Koreya urısı dáwirinde kóplegen áskeriy xızmetkerler [[Qıtay]], [[Yaponiya]] hám [[Qubla Koreya|Qubla Koreyada]] bolıp, jergilikli urıs stilleri menen tanıstı. Djiu-djitsu, [[dzyudo]] hám karate 1950-1960-jıllardan baslap kópshilik arasında keń tarqaldı. Aziya hám [[Gollivud]] jekpe-jek filmleriniń tásiri sebepli, házirgi zaman amerikalıq jekpe-jek ónerleriniń kópshiligi ya Aziyadan kelip shıqqan ya bolmasa Aziyanıń tásirine ushıraǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Martial Arts as Moneymakers|newspaper=The New York Times|date=28 August 1988|url=https://www.nytimes.com/1988/08/28/business/the-martial-arts-as-moneymakers.html?scp=84&amp;sq=chuck%20norris&amp;st=cse|access-date=4 December 2010|first=David|last=Berreby}}&lt;/ref&gt;. «Kikboksing» termini yapon boks promouteri Osamu Noguchi tárepinen 1950-jılları ol dóretken muay-tay hám karateniń bir túri ushın oylap tabılǵan. Amerika kikboksingi 1970-jıllarda [[boks]] hám karateniń birlesiwi sıpatında rawajlandı. [[Taekwando|Taekvondo]] 1950-jıllarda Koreya urısı dáwirinde rawajlanǵan.

1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllarda jekpe-jek sheberi Bryus Lidiń tásirinde qıtay jekpe-jek ónerlerine medianıń qızıǵıwshılıǵı arttı. [[Bryus Li]] qıtay jekpe-jek ónerlerin batıslılarǵa ashıq túrde úyretken dáslepki ustazlardıń biri sıpatında tán alınadı&lt;ref name=&quot;absolutedefense.net&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://absolutedefense.net/html/jeet_kune_do.html| bet = Jeet Kune Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140717143650/http://absolutedefense.net/html/jeet_kune_do.html| arxivsáne = 2014-jıl 17-iyul | baspaxana = absolutedefense.net| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-may }}&lt;/ref&gt;. Dúnya Dzyudo chempionatları 1956-jıldan baslap ótkerilip kiyatır, Jazǵı Olimpiada oyınlarına Dzyudo 1964-jılı kirgizilgen. Karate boyınsha dúnya chempionatları 1970-jılı baslanǵan.

1970-jıllarda [[Gonkong]] kino ónerindegi «kung-fu tolqını», ásirese Bryus Lidiń filmleri, jekpe-jek ónerin dúnya júzi mádeniyatında keń tarqalıwına alıp keldi. 1980-jıllarda islengen bir qatar kópshilik filmler de batıs mádeniyatında jekpe-jek óneri haqqındaǵı túsinikke úlken úles qostı. Bularǵa «Karate bala» (1984) hám «Qanlı sport» (1988) filmleri kiredi. Bul dáwirde [[Jan-Klod Van Damm]] hám Chak Norris sıyaqlı jekpe-jek óneri tájiriybesine iye [[Gollivud]] ekshn juldızları payda boldı.

==== 1990-jıldan házirge shekem ====
1993-jılı Yaponiyada birinshi Pankreys jarısı ótkerildi. 1980-jıllarda Seydokaykan karatesi tiykarında K-1 kikboksing qaǵıydaları engizildi.

1990-jıllar dawamında braziliyalı djiu-djitsu keń tarqaldı hám UFC hám PRIDE sıyaqlı aralas jekpe-jek (MMA) jarıslarında nátiyjeli ekenligin dálilledi&lt;ref name=&quot;UNCstyles&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles| bet = fighting art used in the UFC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100523232346/http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles| arxivsáne = 2010-jıl 23-may | jumıs = UFC.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:EU_MMA_Championship_2021,_Kazan,_Russia_4.jpg|solğa|nobaý|250x250 nükte|Aralas jekpe-jekten [[Rossiya]] chempionatı, 2021-jıl]]
[[Jackie Chan|Djeki Chan]] hám [[Bryus Li]] úlken kino juldızlarına aylanǵan kórnekli jekpe-jek sheberleri edi. Olardıń ataqlılıǵı hám mediadaǵı qatnası XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń basınan baslap batıs dúnyasında qıtay jekpe-jek ónerlerin en jayıwda aldıńǵı orında turdı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shu|first=Yuan| sáne =2003|title=Reading the Kung Fu Film in an American Context: From Bruce Lee to Jackie Chan|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01956050309603666|journal=Journal of Popular Film and Television| til =en|volume=31|issue=2|pages=50–59|doi=10.1080/01956050309603666|issn=0195-6051}}&lt;/ref&gt;.

Orta ásir hám Renessans dáwiriniń urıs qollanbaları kóbirek tabılıwı menen, Tariyxıy Evropa Jekpe-jek Óneri hám basqa da Batıs Jekpe-jek ónerlerin ámelde qollanıw Qurama Shtatlar hám Evropa boylap barǵan sayın kóbeyip barmaqta.

2011-jıldıń 29-noyabrinde [[YuNESKO|YUNESKO]] Tekkyondı óziniń Insaniyat Materiallıq Emes Mádeniy Miyrası Dizimine kirgizdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00452| bet = UNESCO Culture Sector — Intangible Heritage — 2003 Convention| jumıs = UNESCO.org}}&lt;/ref&gt;.

=== Qayta tikleniw ===
[[Britaniya Hindstanı|Hindistanda britan basqarıwı]] dáwirinde kóplegen hind jekpe-jek óneri túrleri kolonial hákimiyat tárepinen qadaǵan etildi, bul olardıń ataqlılıǵınıń tómenlewine alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://armchairlounge.com/reviving-lost-martial-arts-of-india/| bet = Reviving the Lost Martial Arts of India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180821232513/http://armchairlounge.com/reviving-lost-martial-arts-of-india/| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust | avtor = Tandon| at = Nikita| jumıs = The Armchair Lounge| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-mart }}&lt;/ref&gt;. Kalari-payattu sıyaqlı ayırımları jasırın túrde shınıǵıw arqalı bul tómenlewge qarsı tura aldı. Silambam sıyaqlı basqa hind jekpe-jek ónerleri Hindistanda keń tarqalmaǵan bolsa da, [[Indoneziya]] hám [[Malayziya]] sıyaqlı hind mádeniyatı tarqalǵan basqa ellerde dawam etip kelmekte. Mardxani Kxel hám Payka Akxada sıyaqlı kóplegen basqa hind jekpe-jek ónerleri sheberlerdiń ónerdi jasırın túrde shınıǵıwı yamasa kolonial hákimiyatqa bunı oyınnıń bir túri dep aytıwı arqalı saqlanıp qaldı. Kóplegen aymaqlıq hind jekpe-jek óneri túrleri umıtılıp baratırǵan bolsa da, Gatka hám Kalari-payattu sıyaqlı jekpe-jek ónerleri áste-aqırın qayta tiklenbekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.varmam.org/articles/HistoryOfVarmaKalai.php| bet = History of Varmakalai| avtor = Manoharan| at = Suresh K| jumıs = www.varmam.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-mart }}&lt;/ref&gt;.

=== Jekpe-jek sportı ===
[[Fayl:050907-M-7747B-002-Judo.jpg|solğa|nobaý|Bir qansha jekpe-jek túrleri, máselen [[dzyudo]], Olimpiada sport túrleri bolıp esaplanadı.]]
Jekpe-jek ónerleri sportqa aylanǵan, qashan sparring formaları jarıs túrine ótkende, óziniń dáslepki jawıngerlik maqsetinen ajıralıp, óz aldına sport túrine aylanǵan, mısalı batıs qılıshlasıw sıyaqlı. [[Jazǵı Olimpiada oyınları|Jazǵı Olimpiada oyınlarına]] [[dzyudo]], [[Taekwando|taekvondo]], batıs sadaq atıw, boks, nayza ılaqtırıw, gúres hám qılıshlasıw sıyaqlı túrler kiredi, al [[Qıtay]] ushuı jaqında qosılıwǵa talaban boldı, biraq ámelge aspadı, degen menen dúnya júzi boyınsha turnirlerde belsendi qatnasıp atır. Kikboksing hám [[Braziliya]] djiu-djitsu sıyaqlı ayırım túrlerdiń shuǵıllanıwshıları kóbinese sport jarısları ushın shınıǵadı, al aykido sıyaqlı basqa túrlerdiń shuǵıllanıwshıları bunday jarıslardı ulıwma maqullamaydı. Ayırım mektepler jarıslar jaqsıraq hám nátiyjelirek shuǵıllanıwshılardı jetilistiredi hám jaqsı sportshılıq ruwxın qáliplestiredi dep esaplaydı. Basqaları bolsa, jarıs qaǵıydaları jekpe-jek ónerleriniń jawıngerlik nátiyjeliligin tómenletken yamasa belgili bir ádep-ikramlılıq qásiyetlerdi rawajlandırıwdan góre jeńimpazlıq kubokların utıp alıwǵa tiykarlanǵan shınıǵıwlardı xoshlametleydi dep esaplaydı.

«Qaysı jekpe-jek óneri eń jaqsı?» degen soraw kóp qaǵıydasız, hár qıylı jekpe-jek stillerine qatnasıwǵa múmkinshilik beretuǵın stiller aralıq jarıslarǵa alıp keldi. Bul [[Braziliya|Braziliyanıń]] Vale tudo dástúrinen ilham alǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQShtaǵı]] birinshi Ultimate Fighting Championship turniriniń (keyin UFC 1: The Beginning dep qayta atalǵan) payda bolıwına sebep boldı hám basqa da az qaǵıydalı jarıslar, ásirese [[Yaponiya|Yaponiyanıń]] Shooto hám Pancrase sıyaqlı jarısları menen birge Aralas jekpe-jek ónerleri (MMA) dep atalǵan jekpe-jek sportına aylandı.

Ayırım jekpe-jek óneri shuǵıllanıwshıları sparring emes jarıslarda, máselen sındırıw yamasa pumse, kata hám aka sıyaqlı texnikalardıń xoreografiyalıq dizbeklerinde, ya bolmasa triking sıyaqlı oyın tásirine ushıraǵan jekpe-jek ónerleriniń zamanagóy variantlarında básekilesedi&lt;ref name=&quot;Mastering Yang Style Taijiquan&quot;&gt;{{Cite book|title=Mastering Yang Style Taijiquan}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Sport túrleri]]</text>
      <sha1>koei9dt1y9qyps0ft8uldjul1zklk2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>265782</id>
      <parentid>265768</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8185" sha1="rh7mej6p6bcyke6mzoeqgxkpqa7eggi" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25020}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4552}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4274}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 23 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:427}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>rh7mej6p6bcyke6mzoeqgxkpqa7eggi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>265784</id>
      <parentid>265770</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="hmnpeunj03oihz3rfqqogfxo4tt7pbl" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3871}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1720}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1219}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>hmnpeunj03oihz3rfqqogfxo4tt7pbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>265783</id>
      <parentid>265769</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7876" sha1="9ek2j0uoqa44v8qq71oz6wwrt94zupx" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25020}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4552}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4274}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3871}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1720}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1219}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 43 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:427}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>9ek2j0uoqa44v8qq71oz6wwrt94zupx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Renamed user 4054218a9155077891675d70725e5923</title>
    <ns>3</ns>
    <id>36780</id>
    <revision>
      <id>265805</id>
      <parentid>205401</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>9273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Deepfriedokra atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Whtwtr]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:Renamed user 4054218a9155077891675d70725e5923]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Whtwtr|Whtwtr]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 4054218a9155077891675d70725e5923|Renamed user 4054218a9155077891675d70725e5923]]&quot;</comment>
      <origin>205401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="7vkbi720j8njkywcnp1x0ph29ygxesm" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:54, 2026-jıl 25-mart (UTC)</text>
      <sha1>7vkbi720j8njkywcnp1x0ph29ygxesm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neuerburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42324</id>
    <revision>
      <id>265803</id>
      <parentid>263114</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="q03qiq42g9uaf7ytdy74a0d7bwnz3xj" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Neuerburg
| negizgi atı = 
| túri = kommuna
| súwret = [[Fayl:Neuerburg2.jpg|300px]]
| gerb = DEU Stadt Neuerburg COA.svg
| bayraq = 
| lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| kestede region = Rheinland-Pfalz
| rayon túri = Rayon
| rayon = Bitburg-Prüm (rayon)
| basshı túri = Burgomistr
| jer maydanı = 10.23
| xalıq sanı = 1530
| sanalǵan jıl = 2010
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 06564
| pochta indeksi = 54673
| avtomobil kodı = BIT
| identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı
| sanlı identifikator = 
}}
'''Neuerburg''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Bitburg-Prüm]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2010-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 1530 adamdı quraǵan.

=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 10,23&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Neuerburg}}
* {{OSM baylanıs|1171891}}
* [https://web.archive.org/web/20260702091052/https://www.neuerburg-eifel.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Bitburg-Prüm rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Bitburg-Prüm]]</text>
      <sha1>q03qiq42g9uaf7ytdy74a0d7bwnz3xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oberdürenbach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43384</id>
    <revision>
      <id>265804</id>
      <parentid>263240</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1662" sha1="8k03vvn102j4kkg3alfatx3qjnyh5zc" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Oberdürenbach
| negizgi atı = 
| túri = kommuna
| súwret = [[Fayl:Schelborn (Oberdürenbach) Mariae Geburt242.JPG|300px]]
| gerb = DEU Oberdürenbach COA.svg
| bayraq = 
| lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| kestede region = Rheinland-Pfalz
| rayon túri = Rayon
| rayon = Ahrweiler
| basshı túri = Burgomistr
| jer maydanı = 6,94
| xalıq sanı = 619
| sanalǵan jıl = 2014
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 02646
| pochta indeksi = 56651
| avtomobil kodı = AW
| identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı
| sanlı identifikator = 
}}
'''Oberdürenbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Ahrweiler (rayon)|Ahrweiler]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2014-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 619 adamdı quraǵan.

=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 6,94&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Oberdürenbach}}
* {{OSM baylanıs|1050567}}
* [https://web.archive.org/web/20260703223715/https://www.oberduerenbach.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Ahrweiler rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Ahrweiler (rayon)]]
[[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]]</text>
      <sha1>8k03vvn102j4kkg3alfatx3qjnyh5zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westhofen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43748</id>
    <revision>
      <id>265811</id>
      <parentid>264298</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T06:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="bglbbic0cec90hwwee74bp1js20w21v" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Westhofen
| negizgi atı = 
| túri = kommuna
| súwret = [[Fayl:Westhofen Marktplatz Fachwerkhäuser 20101012.jpg|300px]]
| gerb = DEU Westhofen COA.svg
| bayraq = 
| lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| kestede region = Rheinland-Pfalz
| rayon túri = Rayon
| rayon = Alzey-Worms
| basshı túri = Burgomistr
| jer maydanı = 14,73
| xalıq sanı = 3219
| sanalǵan jıl = 2017
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 06244
| pochta indeksi = 67593
| avtomobil kodı = AZ
| identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı
| sanlı identifikator = 
}}
'''Westhofen''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Alzey-Worms|Alzey-Worms]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 3219 adamdı quraǵan.

=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 14,73&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Westhofen}}
* {{OSM baylanıs|1248781}}
* [https://web.archive.org/web/20160504021236/http://www.gemeinde-westhofen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Alzey-Worms rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Alzey-Worms]]
[[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]]</text>
      <sha1>bglbbic0cec90hwwee74bp1js20w21v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hüffler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44462</id>
    <revision>
      <id>265799</id>
      <parentid>262574</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T01:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1546" sha1="ezb2okw7r7mk7v0mwpegbtqj2gt2dxl" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Hüffler
| negizgi atı = 
| túri = kommuna
| súwret = 
| gerb = Wappen Hueffler.svg
| bayraq = 
| lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| kestede region = Rheinland-Pfalz
| rayon túri = Rayon
| rayon = Kusel
| basshı túri = Burgomistr
| jer maydanı = 3,65
| xalıq sanı = 561
| sanalǵan jıl = 2017
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 06384
| pochta indeksi = 66909
| avtomobil kodı = KUS
| identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı
| sanlı identifikator = 
}}
'''Hüffler''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Kusel (rayon)|Kusel]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 561 adamdı quraǵan.

=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 3,65&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Hüffler}}
* {{OSM baylanıs|1246481}}
* [https://web.archive.org/web/20111014014031/http://hueffler.net/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Kusel rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Kusel (rayon)]]
[[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]]</text>
      <sha1>ezb2okw7r7mk7v0mwpegbtqj2gt2dxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vladimir Putin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44575</id>
    <revision>
      <id>265810</id>
      <parentid>265741</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74859" sha1="5imzt0w29qwqa3nh8o3o9o9jhc7k64m" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Vladimir Putin|súwret=Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg|uzınlıq= 300px |lawazımı = Rossiya Prezidenti |bayraq2= Coat of Arms of the Russian Federation.svg |lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2012]]-jıl [[7-may]]|premyer=[[Viktor Zubkov]] (v. b.)&lt;br /&gt;[[Dmitriy Medvedev]]&lt;br/&gt;[[Mixail Mishustin]]|aldınǵısı=[[Dmitriy Medvedev]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250128034112/https://m.kun.uz/news/2018/03/19/rossia-prezidenti-sajlovlarining-akunij-natizalari-dearli-malum-buldi Россия президенти сайловларининг якуний натижалари деярли маълум бўлди] 19.03.2018&lt;/ref&gt;|lawazımǵa kirisiw sánesi_2=2000-jıl 7-may|lawazımnan ketiw sánesi_2=2008-jıl 7-may|premyer_2=[[Mixail Kasyanov]]&lt;br /&gt;[[Viktor Xristenko]] (v. b.)&lt;br /&gt;[[Mixail Fradkov]]&lt;br /&gt;[[Viktor Zubkov]]|aldınǵısı_2=[[Boris Elcin]]|keyingisi_2=[[Dmitriy Medvedev]]|bayraq_3=Government.ru logo.svg|bayraq2_3=Flag of Russia.svg|lawazımı_3=[[:ru:Председатель Правительства Российской Федерации|Rossiya bas ministri]]|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=2008-jıl 8-may|lawazımnan ketiw sánesi_3=2012-jıl 7-may|prezident_3=[[Dmitriy Medvedev]]|aldınǵı isker_3=[[Viktor Zubkov]]|keyingi isker_3=[[Viktor Zubkov]] (v. b.)&lt;br /&gt;[[Dmitriy Medvedev]]|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=1999-jıl 16-avgust|lawazımnan ketiw sánesi_4=2000-jıl 7-may|prezident_4=[[Boris Elcin]]|aldınǵı isker_4=[[Sergey Stepashin]]|keyingi isker_4=[[Mixail Kasyanov]]|bayraq_5=Flag of Russia.svg|bayraq2_5=Flag of Belarus.svg|lawazımı_5=[[:ru:Союзное государство|Awqam]] keńesi baslıǵı|lawazımǵa kirisiw sánesi_5=2008-jıl 27-may|lawazımnan ketiw sánesi_5=2012-jıl 18-iyul|aldınǵı isker_5=[[Viktor Zubkov]]|keyingi isker_5=[[Dmitriy Medvedev]]|bayraq_6=Логотип партии &quot;Единая Россия&quot;.svg|bayraq2_6=Flag of Russia.svg|lawazımı_6=[[:ru:Единая Россия|Birlesken Rossiya partiyası baslıǵı]]|lawazımǵa kirisiw sánesi_6=2008-jıl 7-may|lawazımnan ketiw sánesi_6=2012-jıl 26-may|aldınǵı isker_6=[[Boris Grizlov]]|keyingi isker_6=[[Dmitriy Medvedev]]|bayraq_7=Flag of the CIS.svg|bayraq2_7=Emblem of CIS.svg|lawazımı_7=[[ǴMDA]] keńesi baslıǵı|lawazımǵa kirisiw sánesi_7=2000-jıl 25-yanvar|lawazımnan ketiw sánesi_7=2003-jıl 29-yanvar|aldınǵı isker_7=[[Boris Elcin]]|keyingi isker_7=[[Leonid Kuchma]]|lawazımǵa kirisiw sánesi_8=2004-jıl 16-sentyabr|lawazımnan ketiw sánesi_8=2006-jıl 20-may|aldınǵı isker_8=[[Leonid Kuchma]]|keyingi isker_8=[[Nursultan Nazarbaev]]|wákillik baslanıwı_9=2017-jıl 1-yanvar|wákillik tamamlanıwı_9=2017-jıl 31-dekabr|aldınǵı isker_9=[[Almazbek Atambayev]]|keyingi isker_9=[[Imamali Rahmon]]|lawazımı_10=[[:ru:Совет Безопасности Российской Федерации|Qáwipsizlik keńesi sekretarı]]|lawazımǵa kirisiw sánesi_10=1999-jıl 29-mart|lawazımnan ketiw sánesi_10=1999-jıl 9-avgust|prezident_10=[[Boris Elcin]]|aldınǵı isker_10=[[Nikolay Bordyuja]]|keyingi isker_10=[[Sergey Ivanov]]|tuwılǵan sánesi=07.10.1952|tuwılǵan jeri=[[Sank-Peterburg]]|puqaralıǵı={{RUS}}|partiyası=[[:ru:Коммунистическая партия Советского Союза|KPSS]] (1975—1991)&lt;br /&gt;[[:ru:Наш дом — Россия|Biziń úy – Rossiya]] (1995}&lt;br /&gt;«[[:ru:Единая Россия|Birlesken Rossiya]]»(2008—2012) ||ómirlik joldası=[[Lyudmila Putina]] (1983—2013)&lt;ref&gt;[http://runews24.ru/politics/divorce-putin-family.html Владимир и Людмила Путины официально сообщили о разводе] 06.06.2013&lt;/ref&gt;|balaları='''qızları:'''[[Katerina Tixonova]]&lt;br /&gt;[[Mariya Putina]]&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/regions/2006-09-29/1_dochki.html Дочки президента продолжают обучение в Петербурге] Независимая газета 29.09.2006&lt;/ref&gt;|bilim alǵan jeri=1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]|kásibi=yurist, razvedchik|ilimiy dárejesi=Ekonomika pánleri kandidatı|sayt=http://kremlin.ru}}

[[Сурет:Voice of Vladimir Putin (24.2.2022).ogg|нобай|оңға|Vladimir Putinniń dawısı&lt;br&gt;{{small|Putinniń Ukrainadaǵı arnawlı áskeriy operaciyanıń baslanǵanın járiyalawı&lt;br&gt;2022 jıl 24 fevral}}]]

'''Vladimir Vladimirovich Putin''' ([[1952|1952-jıl]] [[7-oktyabr]], [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 | bet = Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2019-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}&lt;/ref&gt; Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/31188753.html | bet = Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}&lt;/ref&gt;
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html | bet = Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2020-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}&lt;/ref&gt; bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.&lt;ref name=&quot;sakwa&quot;&gt;{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}&lt;/ref&gt; Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html | bet = Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en | baspaxana = [[Әл-Жазира телеарнасы]] | sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}&lt;/ref&gt;  Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.&lt;ref name=&quot;hague&quot;&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html | bet = Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2023-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}&lt;/ref&gt; 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı.
Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&amp;redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&amp;redir_esc=y |date= 2024-03-10}}&lt;/ref&gt; Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&amp;isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&amp;isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы=  Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}&lt;/ref&gt;

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.&lt;ref name=&quot;resmiy&quot;&gt;{{web deregi | url = http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 | bet = Биография · Владимир Путин |lang= ru | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}&lt;/ref&gt; Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://tass.ru/obschestvo/5020931 | bet = Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2018-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}&lt;/ref&gt;  Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 | bet = Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}&lt;/ref&gt;

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.&lt;ref name=&quot;firstperson&quot;&gt;{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html | bet = First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 | bet = Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en | baspaxana = [[Los Angeles Times]] | avtor = Paddock, Richard C. | sáne = 2000-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}&lt;/ref&gt; Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}&lt;/ref&gt;

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html | bet = Prime Minister |lang= en | baspaxana = russia.rin.ru | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}&lt;/ref&gt;  12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&amp;q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&amp;q=marx |date= 2023-04-05}}&lt;/ref&gt; №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 | bet = In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en | baspaxana = Haaretz | sáne = 2014-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}&lt;/ref&gt;

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx | bet = Путин Владимир Владимирович |lang= ru | baspaxana = Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}&lt;/ref&gt;  Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml | bet = От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru | avtor = Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}&lt;/ref&gt; Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.&lt;ref name=&quot;vlast2010&quot;&gt;{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}&lt;/ref&gt;

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml | bet = Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru | baspaxana = Gazeta.ru | avtor = Вартанов, Михаил | sáne = 2006-jıl 28-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}&lt;/ref&gt;  Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf | bet = The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en | baspaxana = The Brookings Institution | avtor = Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford | sáne = 2006-jıl 30-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}&lt;/ref&gt;

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29076908.html | bet = Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.svoboda.org/a/29082730.html | bet = &quot;Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат&quot;: Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Волчек, Дмитрий | sáne = 2021-jıl 6-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}&lt;/ref&gt;

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.&lt;ref name=&quot;metro&quot;&gt;{{web deregi | url = https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me | bet = Metro — Putin and Me |lang= en | baspaxana = metromag.co.nz | avtor = Harvey, Bob | sáne = 2021-jıl 14-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}&lt;/ref&gt; Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php | bet = Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en | baspaxana = [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] | avtor = McHugh, David | sáne = 2006-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}&lt;/ref&gt;   Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 | bet = Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2018-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}&lt;/ref&gt;

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ | bet = Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en | baspaxana = [[Time]] | sáne = 2014-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}&lt;/ref&gt;

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm | bet = Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Hoffman, David | sáne = 2000-jıl 30-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}&lt;/ref&gt;

== Putin dáwirinde ishki siyasat ==  
[[Сурет:Map of Russian districts, 2016-07-28.svg|нобай|оңға|2000-jıl may ayında Putin Federal okruglerdi qayta dúzdi. 2010-jıl yanvarda 8 - Arqa-batıs Kavkaz Federal okrugi (kartada sıya reńde) payda boldı. 2014-jıl martda Qırım (Qırım annekciyası) 9-Federal okrug sıpatında dúzildi. 2016-jıl iyulda ol qubla-batıs federal okrugke kirgizildi.]]
[[Сурет:GDP of Russia since 1989.svg|нобай|оңға|[[SSSR ıdırawı]]nan berli Rossiya [[Jalpı ishki ónim]]і (2014 - jıldan keyingi derekler boyınsha)]]

2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=AjAyCgAAQBAJ |авторы= World Freedom Foundation |тақырыбы= Владимир Путин – Қысқартуы жоқ Тікелей сөз |шынайы атауы= Vladimir Putin – Direct Speech Without Cuts |беттері= 44 |баспасы= lulu.com |жыл= 2015 |isbn= 978-1-329-39092-8}}&lt;/ref&gt;

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= White, Steven |тақырыбы= Ресей саясатын жіктеу |шынайы атауы= Classifying Russia's Politics |баспасы= Palgrave Mcmillan |isbn= 978-0-230-22449-0}}&lt;/ref&gt; Кейбір комментаторлар Путин әкімшілігін «{{iw|Егеменді демократия|егеменді демократия|ru|Суверенная демократия}}» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;sakwa&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf | bet = Sovereign Democracy: A New Russian Idea Or a PR Project? |lang= en | baspaxana = Russia in Global Affairs | avtor = Okara, Andrey | sáne = 2007 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160410080227/http://kms2.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/RESSpecNet/39702/ichaptersection_singledocument/576378B1-E97E-4EC1-9894-FB6F430EA76E/en/02+Sover+Democracy.pdf |date= 2016-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf | bet = From Managed Democracy to Sovereign Democracy |lang= en | baspaxana = Center for Political-Geographic Research | avtor = Petrov, Nikolay | sáne = 2005 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171011165345/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/ponars/pm_0396.pdf |date= 2016-04-10}}&lt;/ref&gt; Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 | bet = Суверенитет – это политический синоним конкурентоспособности |lang= ru | baspaxana = [[Біртұтас Ресей]]дің ресми сайты | avtor = [[Владислав Юрьевич Сурков|Сурков, Владислав]] | sáne = 2006-jıl 7-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080212215743/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 |date= 2008-02-12}}&lt;/ref&gt;

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://www.doi.org/10.1111/j.1468-2346.2005.00442.x |авторы= Lynch, Dov |тақырыбы= ‘Жау қақпа маңында тұр’: Бесланнан кейінгі Ресей |шынайы атауы= ‘The enemy is at the gate’: Russia after Beslan |беттері= 141–161 |баспасы= International Affairs |жыл= 2005 |isbn= 978-1-329-39092-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm | bet = Putin tightens grip on security |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 13-sentyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712061818/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3650966.stm |date= 2023-07-12}}&lt;/ref&gt;

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 | bet = 'Президентское фильтрование'' губернаторов оценили политики |lang= ru | baspaxana = radiovesti.ru | avtor = Бейлин, Борис | sáne = 2011-jıl 15-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130224031439/http://radiovesti.ru/articles/2011-12-15/fm/24575 |date= 2013-02-24}}&lt;/ref&gt; Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print | bet = 50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2007-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712063509/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |date= 2023-07-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&amp;id=745 | bet = Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance |lang= en | baspaxana = Carnegie Endowment for International Peace | avtor = Lipman, Masha және Aslund, Anders | sáne = 2004-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220331111836/https://carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&amp;id=745 |date= 2022-03-31}}&lt;/ref&gt;

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/ | bet = Arkady Rotenberg |lang= en | baspaxana = [[Forbes]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240321210124/https://www.forbes.com/profile/arkady-rotenberg/?sh=648fde3b2baa |date= 2024-03-21}}&lt;/ref&gt;

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 | bet = 20 Years of Vladimir Putin: The Transformation of the Economy |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | avtor = [[Сергей Маратович Гуриев|Гуриев, Сергей]] | sáne = 2019-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712060437/https://www.themoscowtimes.com/2019/08/16/20-years-of-vladimir-putin-the-transformation-of-the-economy-a66854 |date= 2023-07-12}}&lt;/ref&gt;

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.hrw.org/node/115059 | bet = Laws of Attrition |lang= en | baspaxana = [[Human Rights Watch]] | sáne = 2013-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240312195722/https://www.hrw.org/report/2013/04/24/laws-attrition/crackdown-russias-civil-society-after-putins-return-presidency |date= 2023-07-12}}&lt;/ref&gt;

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/23/12/2020/5fe3038d9a794762ee9e4330 | bet = Госдума приняла закон о признании физлиц иностранными агентами |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2020-jıl 23-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;
Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh | bet = Списки преследуемых |lang= ru | baspaxana = Мемориал | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;  2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison | bet = In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |lang= en | baspaxana = csmonitor.com | avtor = Weir, Fred | sáne = 2022-jıl 5-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Gehlbach, Scott |тақырыбы= Путин мен БАҚ жайлы ойлар |шынайы атауы= Reflections on Putin and the Media |беттері= 77–87 |баспасы= Post-Soviet Affairs 26#1 |жыл= 2010}}&lt;/ref&gt; «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= Путиннің диссиденттерді қалай жабатыны: Кремльдің ішіндегі қуғын жайлы |шынайы атауы= How Putin Silences Dissent: Inside the Kremlin's Crackdown |беттері= 38 |баспасы= Foreign Affairs. Vol. 95#1 |жыл= 2016}}&lt;/ref&gt;

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.dw.com/en/how-russian-media-outlets-are-preparing-an-attack-on-ukraine/a-60801837 | bet = Russia's TV war against Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Неміс толқыны]] | avtor = Goncharenko, Roman | sáne = 2022-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

== Sırtqı siyasat ==
[[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]]
[[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]]
[[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]]
[[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]]

Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.reuters.com/world/russias-putin-blames-west-tensions-europe-2021-12-21/ | bet = Putin blames West for tensions since end of Cold War |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | sáne = 2021-jıl 21-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 | bet = Putin says foreign foes use radical Islam to weaken Russia |lang= en | baspaxana = [[Reuters]] | avtor = Anishchuk, Alexei}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20221206224503/https://www.reuters.com/article/uk-russia-putin-islam-idUKBRE99L0NS20131022 |date= 2022-12-06}}&lt;/ref&gt;  Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ | bet = Why India and Russia Are Going to Stay Friends |lang= en | baspaxana = Foreign Policy | avtor = Tamkin, Emily | sáne = 2020-jıl 8-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230601101229/https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |date= 2023-06-01}}&lt;/ref&gt; 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.hindustantimes.com/india-news/india-china-allies-stressed-for-dialogue-on-ukraine-conflict-says-putin-101665771557100.html | bet = India, China allies stressed for dialogue on Ukraine conflict, says Putin |lang= en | baspaxana = Hindustan Times | sáne = 2022-jıl 15-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ | bet = Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |lang= en | baspaxana = The Diplomat | avtor = Tiezzi, Shannon | sáne = 2015-jıl 21-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency | bet = Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency |lang= en | baspaxana = Council of Councils | avtor = Kulik, Sergey | sáne = 2015-jıl 7-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2008/09/01/world/europe/01russia.html | bet = Russia Claims Its Sphere of Influence in the World |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Kramer, Andrew E. | sáne = 2008-jıl 31-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4122721.stm | bet = Polish head rejects Putin attack |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2004-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/91772/ | bet = After Russian invasion of Georgia, Putin’s words stir fears about Ukraine |lang= en | baspaxana = [[Kyiv Post]] | sáne = 2010-jıl 30-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;  Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Namıs awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev | bet = Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |lang= en | baspaxana = [[The Guardian]] | avtor = Walker, Shaun | sáne = 2014-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt; Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi».&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.theguardian.com/world/video/2014/mar/18/vladimir-putin-annex-crimea-russia-ukraine-video | bet = Vladimir Putin signs treaty for Russia to take Crimea from Ukraine – video |lang= en | baspaxana = [[The Guardian]] | sáne = 2014-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi.&lt;ref name=&quot;cbsnews&quot;&gt;{{web deregi | url = http://www.cbsnews.com/news/russia-president-vladimir-putin-approves-draft-bill-to-annex-crimea-after-residents-vote-to-leave-ukraine/ | bet = Russia President Vladimir Putin signs treaty to annex Crimea after residents vote to leave Ukraine |lang= en | baspaxana = CBS News | sáne = 2014-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt; Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonacistler, rusofoblar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm | bet = The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World |lang= en | baspaxana = The Heritage Foundation | avtor = Cohen, Ariel | sáne = 2008-jıl 11-avgust }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |date= 2009-04-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm | bet = Day-by-day: Georgia-Russia crisis |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2008-jıl 21-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.izvestia.ru/news/502761 | bet = Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru | baspaxana = [[Известия]] | sáne = 2011-jıl 3-oktyabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}&lt;/ref&gt; Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 | bet = Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2011-jıl 18-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rferl.org/a/1094026.html | bet = Russia: Uzbekistan Renews Old Relations |lang= en | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | avtor = Pannier, Bruce | sáne = 2005-jıl 5-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/politics/10/12/2014/54883dbdcbb20fa11a13d13c | bet = Путин простил Узбекистану долг и пригласил в зону свободной торговли |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2014-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.golosameriki.com/a/putin-about-kazahstan-osharov/2434090.html | bet = Путин о Казахстане: «У казахов не было государственности» |lang= ru | baspaxana = [[Америка дауысы]] | sáne = 2014-jıl 31-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html | bet = &quot;Қазақта бұрын мемлекет болмағанын&quot; Путин де айтты |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2014-jıl 29-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;  Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.themoscowtimes.com/2022/11/28/putin-and-kazakhstans-tokayev-reaffirm-ties-after-ukraine-tensions-a79520 | bet = Putin and Kazakhstan's Tokayev Reaffirm Ties After Ukraine Tensions |lang= en | baspaxana = [[The Moscow Times]] | sáne = 2022-jıl 28-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html | bet = &quot;Қазақта бұрын мемлекет болмағанын&quot; Путин де айтты |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2014-jıl 29-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230326051536/https://www.azattyq.org/a/russia_putin_about_kazakhstan/26556907.html |date= 2023-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html | bet = Назарбаевтың «қазақ мемлекеті болған жоқ» деген сөзін сарапшылар әрқилы жориды |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2011-jıl 28-iyul | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210919030519/https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nazarbaev_kazakh_state_border/24279959.html |date= 2021-09-19}}&lt;/ref&gt;

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
[[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]]
[[Сурет:Vladimir Putin &amp; Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]]
[[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń  [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr  [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]]

Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.&lt;ref name=&quot;stephencohen&quot;&gt;{{web deregi | url = https://www.huffpost.com/entry/us-russia-policy_b_1307727 | bet = America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy |lang= en | baspaxana = HuffPost | avtor = [[Стивен Коэн|Коэн, Стивен]] | sáne = 2012-jıl 28-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=E6UsAQAAIAAJ |авторы= Stuermer, Michael |тақырыбы= Ресейдің өсімі мен Путин |шынайы атауы= Putin and the rise of Russia |беттері= 55, 57 &amp; 192 |баспасы= Weidenfeld &amp; Nicolson |жыл= 2008 |isbn= 978-0-297-85510-1}}&lt;/ref&gt;

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://iz.ru/news/567703 | bet = Владимир Путин: «Почему в Косово можно, а Крыму — нельзя?» |lang= ru | baspaxana = iz.ru | avtor = Козлов, Петр | sáne = 2014-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4618860.stm | bet = Merkel cools Berlin Moscow ties |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | avtor = Simpson, Emma | sáne = 2006-jıl 16-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;  Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen  jıllı qatnasıqta boldı;&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 | bet = Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple |lang= en | baspaxana = [[Financial Times]] | avtor = Friedman, Alan | sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5 |date= 2022-12-10}}&lt;/ref&gt;  eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bbc.com/russian/international/2014/10/141017_berlusconi_putin | bet = Путин навестил &quot;старого друга&quot; Берлускони |lang= ru | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2014-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6486fd0a9a7947581cfdfdf0 | bet = Путин в соболезновании назвал Берлускони своим настоящим другом |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2023-jıl 12-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMSh Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin | bet = West in &quot;mediaeval crusade&quot; on Gaddafi: Putin |lang= en | baspaxana = The Times ([[Reuters]]) | sáne = 2011-jıl 21-mart }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin |date= 2011-03-23}}&lt;/ref&gt;

2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://ria.ru/20130808/955004281.html | bet = США после отмены саммита с Россией не планируют других подобных шагов |lang= ru | baspaxana = [[РИА Новости]] | sáne = 2013-jıl 8-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;  2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d66061d9a794715d2190789 | bet = Волкер назвал уход России из Крыма условием для возвращения в G8 |lang= ru | baspaxana = [[РБК]] | sáne = 2019-jıl 28-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;  Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-putin-blames-us-for-destabilizing-world-order/2014/10/24/1c2e684f-6c00-41a0-8458-03533d644657_story.html | bet = Russia's president excoriates the United States for world's problems |lang= en | baspaxana = [[The Washington Post]] | avtor = Demirjian, Karoun; Birnbaum, Michael | sáne = 2014-jıl 24-oktyabr }}&lt;/ref&gt;

2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.azattyq.org/a/28105668.html | bet = Путин Трампты сайлаудағы жеңісімен құттықтады |lang= kk | baspaxana = [[Азаттық радиосы]] | sáne = 2016-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx | bet = Putin's Image Rises in U.S., Mostly Among Republicans |lang= en | baspaxana = Gallup | avtor = Swift, Art | sáne = 2017-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bbc.com/news/world-europe-65077687 | bet = Putin: Russia to station nuclear weapons in Belarus |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | avtor = Gregory, James | sáne = 2023-jıl 25-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&amp;sid=ajvS9NfMW2EE&amp;refer=uk | bet = Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings (Update1) |lang= en | baspaxana = [[Bloomberg]] | avtor = Gonzalo Vina &amp; Sebastian Alison | sáne = 2007-jıl 20-iyul }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070930035325/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&amp;sid=ajvS9NfMW2EE&amp;refer=uk |date= 2007-09-30}}&lt;/ref&gt; Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16614209 | bet = UK spied on Russians with fake rock |lang= en | baspaxana = [[BBC News]] | sáne = 2012-jıl 19-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;  Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Vladimir_Putin | bet = Vladimir Putin popularity &amp; fame |lang= en | baspaxana = YouGov | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;

=== Orta Shıǵıs hám Afrika ===
2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.gazeta.ru/politics/2007/10/15_a_2240859.shtml | bet = Путин отправляется с визитом в Тегеран |lang= ru | baspaxana = [[Газета.ru]] | avtor = Румянцев, Федор және Сергеев, Василий | sáne = 2007-jıl 15-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt; Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp | bet = Putin confirms Iran visit, brushes off 'plot' reports |lang= en | baspaxana = Lebanon Wire | sáne = 2007-jıl 15-oktyabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151016052242/http://www.lebanonwire.com/0710MLN/07101516AF.asp |date= 2015-10-16}}&lt;/ref&gt; hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece | bet = Vladimir Putin defies assassination threats to make historic visit to Tehran |lang= en | baspaxana = The Times | sáne = 2007-jıl 16-oktyabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080726124113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2666142.ece |date= 2008-07-26}}&lt;/ref&gt; Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml | bet = Answer to a Question at the Joint Press Conference Following the Second Caspian Summit |lang= en | baspaxana = [[Ресей президенті]]нің ресми сайты | sáne = 2007-jıl 16-oktyabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080504052153/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/10/16/2020_type82914type82915_148460.shtml |date= 2008-05-04}}&lt;/ref&gt;

2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya  Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html | bet = Why Russia supports Assad |lang= en | baspaxana = [[The New York Times]] | avtor = Trenin, Dmitri | sáne = 2012-jıl 9-fevral }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120214204033/https://www.nytimes.com/2012/02/10/opinion/why-russia-supports-assad.html |date= 2012-02-14}}&lt;/ref&gt; Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi.

2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic | bet = Russia’s Influence in the Central African Republic |lang= en | baspaxana = crisisgroup.org | avtor = Bax, Pauline | sáne = 2021-jıl 3-dekabr }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302075435/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/central-african-republic/russias-influence-central-african-republic |date= 2022-03-02}}&lt;/ref&gt;  Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://tass.ru/politika/7043350 | bet = В Сочи завершился саммит Россия - Африка |lang= ru | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2019-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-mart }}&lt;/ref&gt;

2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://tass.com/politics/1352943 | bet = Putin highlights unique bond formed between Russia, Israel |lang= en | baspaxana = [[ТАСС]] | sáne = 2021-jıl 22-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-mart }}&lt;/ref&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 Vladimir Putinniń rásmiy saytı]

{{Rossiya Federaciyasınıń prezidentleri}}
{{ǴMDA mámleket basshıları}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Rossiya]]
[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Sank-Peterburgta tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Prezidentler]]
[[Kategoriya:Rossiya Prezidentleri]]</text>
      <sha1>5imzt0w29qwqa3nh8o3o9o9jhc7k64m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herschberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46049</id>
    <revision>
      <id>265798</id>
      <parentid>262469</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T01:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="jy8b6d5svvbwgxh1ciyzf6rephcfkss" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Herschberg
| túri = kommuna
| súwret = [[Fayl:Herschberg--SWP.JPG|300px]]
| gerb = DEU Herschberg COA.svg
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| rayon túri = Rayon
| rayon = Südwestpfalz
| jer maydanı = 11,55
| xalıq sanı = 820
| sanalǵan jıl = 2017
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 06375
| pochta indeksi = 66919
| avtomobil kodı = PS
}}
'''Herschberg''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Südwestpfalz]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 820 adamdı quraǵan.
=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 11,55&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Herschberg}}
* {{OSM baylanıs|1250993}}
* [https://web.archive.org/web/20240428155204/http://www.herschberg.eu/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Südwestpfalz rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}

{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Südwestpfalz]]
[[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]]</text>
      <sha1>jy8b6d5svvbwgxh1ciyzf6rephcfkss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Armen Sarkisyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47860</id>
    <revision>
      <id>265785</id>
      <parentid>265780</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7063" sha1="4gmznsye6b7pnsak8v0hannr9vwjjt9" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Armen Sarkisyan&lt;br /&gt;{{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|negizgi atı={{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|súwret=Sarkissian armen profile.jpg|uzınlıq=220px|lawazımı=Armenistan Prezidenti|lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2018-jıl]] [[18-aprel]]|lawazımnan ketiw sánesi=[[2022-jıl]][1-fevral]]|premyer=[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Nikol Pashinyan]]|aldınǵı isker=[[Serj Sargsyan]]|keyingi isker=[[Vaagn Xachaturyan]]|lawazımı_3=Armenistan Bas ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[1996-jıl]] [[4-noyabr]]|lawazımnan ketiw sánesi_3=[[1997-jıl]] [[20-mart]]|prezident_3=[[Levon Ter-Petrosyan]]|dáslepki ministr_3=[[Hrant Bagratyan]]|orınbasarı_3=[[Robert Kocharyan]]|lawazımı_4=[[Armenistan]]nıń [[Birlesken Korollik]]degi elshisi|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=[[1998-jıl]]|lawazımnan ketiw sánesi_4=[[2018-jıl]]|premyer_4=[[Armen Darbinyan]]&lt;br /&gt;[[Vazgen Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Aram Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Andranik Margaryan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]|prezident_4=[[Robert Kocharyan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]|tuwılǵan sánesi=23.06.1952|tuwılǵan jeri=[[Erevan]]}}

'''Armen Vardanovich Sarkissian''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի  Սարգսյան}}; [[23-iyun]] [[1952]]) – [[Armenistan]]lı fizik, texnolog va siyasatshı, 2018-jıldan 2022-jılǵa shekem mámleket prezidenti bolǵan.

Sarkisyan sırt eldiń Ullı Britaniyadaǵı eń uzaq múddetli elshisi bolıp, birinshi márte [[1992]]-[[1996]]-jıllarda tayınlanǵan. [[1998]]-[[2018]]-jıllarda ekinshi múddet islegen. Armaniyanıń [[Vatikan]], [[Evropa Awqamı]], [[NATO]], [[Niderlandiya]], [[Lyuksemburg]], [[Belgiya]]daǵı birinshi elshisi bolǵan hám Evropada «úlken elshi» ataǵına  iye.

Sarkisyan Dúnyalıq ekonomikalıq forumda energiya qáwipsizligi boyınsha global keńestiń birinshi baslıǵı bolǵan. Kóplegen ilimiy maqalalardıń avtorı, xalqaralıq máseleler boyınsha bayanatshı hám komentator. Onıń bayanatları hám esseleri [[Times]], [[Financial Times]], [[Daily Telegraph]], [[Time]] jurnalı, [[Newsweek]], [[Hollywood Reporter]] hám [[The Wall Street Journal]] sıyaqlı basılımlarda basılǵan.

== Ómiri ==
Sarkisyan Yerevan mámleketlik universitetiniń teoriyalıq fizika hám matematika fakultetin tamamlaǵan. Armeniya ilimler akademiyasınıń húrmetli doktorı hám Armeniya milliy básekige shıdamlılıq keńesi aǵzası. 1976-jıldan 1984-jılǵa shekem Yerevan mamleketlik universitetinde fizika kafedrası assistenti, keyinshelli docenti bolǵan. 1984-jılı Kembrij universitetinde usınıs etilgen izertlewshi hám professor boldı. Stiven Xoking hám lord Martin Ris penen birge islesken.

1988-jılı Yerevan mámleketlik universitetinde quramalı sistemalardı kompyuterde modellestiriw kafedrasın shólkemlestirdi hám keyin baslıǵı boldı.

Sarkisyan 1991-jılı Wordtris Tetris spinoff oyınınıń avtorlaslarınan biri edi. Ol bir waqıtları satılıwı boyınsha dúnyadaǵı eń ataqlı video oyın bolǵan. 2023-jıl mart ayında Hollywood Reporter jurnalında basılǵan maqalada Sarkisyan Wordtristiń yaratılıwı hám unıń Spectrum Holobyte kompaniyasına satılıwı menen baylanıslı keskin hám dramalıq waqıyalardı tolıq bayan etken. Aprel ayında Tetristiń tiykarın salıwshılarınan biri Henk Rojers hám Sovet Awqamında aqırǵı ret kórisken oyın jaratıwshısı Aleksey Pajitnov penen birge podkastta payda boldı.

1991-jıl noyabr ayında Sarkisyan Londonda Armeniya elshixanasın ashqan. Bul Batıstaǵı birinshi armen diplomatik missiyası edi. Ullı Britaniyadaǵı diplomatik missiyasınan tısqarı, Evropadaǵı «úlken elshi», NATOdaǵı, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Vatikandaǵı elshi lavazımın iyeledi. 1995–1996-jıllarda Armeniyanıń Evropa Awqamındaǵı wákilxanası basshısı bolǵan.

1996-jılı Sarkisyan Armeniya bas ministri etip saylandı. Áhmiyetli ekonomikalıq hám siyasiy ózgerisler, sonday-aq, 1992-jılı Armeniya gárezsizlikke eriskeninen keyin birinshi márte baspasóz erkinligine jol ashqan Málimleme ministrligin saplastırıw baslaması menen shıqtı. Ázerbayjan menen urıs dáwirinde awır kriziske ushıraǵan Armeniya energetika sektorın qayta tiklewge basshılıq etti. 1997-jılı rak keselligine shalınǵanınan keyin wazıypasınan ketip, onıń ornına Robert Kocharyan keldi.

Densawlıǵı tiklengennen keyin, Sarkisyan Evropa tikleniw hám rawajlanıw banki (ETRB) prezidentiniń arnawlı másláhatshisi hám 1998-jıldan 2000-jılǵa shekem ETRB baslıǵınıń maslahatshısı etip tayınlandı. Sarkisyan sonday-aq, dúnyadaǵı eń úlken transmilliy kompaniyalarda másláhatshı hám biznes másláhatshısı bolıp isledi.

Sarkisyan «Eurasia House International» direktorlarınan biri, Nyu-Yorktaǵı Batıs institutı baslıǵınıń orınbasarı, Kembrij universiteti qasındaǵı sudya-biznes mektebi qasındaǵı Evraziya orayı direktori (2001-2011) bolǵan. Sarkisyan hár qıylı húrmetli hám basshılıq lawazımlardı iyeleydi, atap aytqanda Garvard Kennedi mektebi dekanınıń máslahat keńesi aǵzası, Chikago universitetiniń Xarris atındaǵı Mámleketlik siyasattı úyreniw mektebi dekanınıń máslahat keńesi, Dilijondaǵı xalqaralıq mektep Qáwenderlik keńesi aǵzası, Evro-Atlantika qáwipsizlik baslaması aǵzası, Xalqaralıq izertlew hám almasıw keńesi (IREX) aǵzası, Global basshılıq qorı aǵzası, Xalqaralıq ekonomikalıq awqam hám Global basshılıq qorı aǵzası.

Sarkisyan pútkil dúnyadaǵı eń úlken armen qayırqomlıq shólkemi – Armen ulıwma qayırqomlıq awqamınıń isenimli wákili. Londondaǵı Korolica Mary universiteti matematika ilimleri mektebiniń húrmetli úlken ilimiy xızmetkeri bolǵan.

Prezident Serj Sarkisyan 2018-jıl 19-yanvar kúni rásmiy televideniye arqalı Sarkisyanǵa Armeniyanıń sırtqı baylanısları, diaspora qatnasları, sırt el investitsiyası, ilim, bilim hám mádeniyattı rawajlandırıwda juwapkershilikti óz moynına alıwın sorap, prezidentlikti usınıs etti. Sarkisyan kandidatlııǵn húkimran Respublikashılar partiyası qollap-quwatladı. Armen revolyuciyalıq federaciyası bloki, Tsarukyan parlament bloki tárepinen qosımsha qollap-quwatlawǵa iye boldı.

Sarkisyan 2018-jıldıń 2-martında Milliy assambleyanıń kópshilik dawısı menen 105 aǵzalı palatada 90 dawıs alıp, prezident etib saylanǵan edi. 2018-jıl 9-aprelde inauguratsiya qıldı. Máresim Yerevandaǵı Karen Demirchyan kompleksinde bolıp ótti.

== Shańaraǵı ==
1978-jılı Matenadaran izertlewshisi Noun Sarkisyanǵa (1954-jılı tuwılǵan) úylendi. Olardıń eki perzentı bar. Sarkisyan balalıǵınan sóylesetuǵın arman hám rus tillerinen tısqarı, inglis tilin de jaqsı biledi.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>4gmznsye6b7pnsak8v0hannr9vwjjt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265806</id>
      <parentid>265785</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="lbu8wqff0z10y72tq7qh397232rj30s" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Armen Sarkisyan&lt;br /&gt;{{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|negizgi atı={{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|súwret=Sarkissian armen profile.jpg|uzınlıq=220px|lawazımı=[[Armeniya]] Prezidenti|lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2018-jıl]] [[18-aprel]]|lawazımnan ketiw sánesi=[[2022-jıl]][1-fevral]]|premyer=[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Nikol Pashinyan]]|aldınǵı isker=[[Serj Sargsyan]]|keyingi isker=[[Vaagn Xachaturyan]]|lawazımı_3=[[Armeniya]] Bas ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[1996-jıl]] [[4-noyabr]]|lawazımnan ketiw sánesi_3=[[1997-jıl]] [[20-mart]]|prezident_3=[[Levon Ter-Petrosyan]]|dáslepki ministr_3=[[Hrant Bagratyan]]|orınbasarı_3=[[Robert Kocharyan]]|lawazımı_4=[[Armenistan]]nıń [[Birlesken Korollik]]degi elshisi|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=[[1998-jıl]]|lawazımnan ketiw sánesi_4=[[2018-jıl]]|premyer_4=[[Armen Darbinyan]]&lt;br /&gt;[[Vazgen Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Aram Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Andranik Margaryan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]|prezident_4=[[Robert Kocharyan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]|tuwılǵan sánesi=23.06.1952|tuwılǵan jeri=[[Erevan]]}}

'''Armen Vardanovich Sarkissian''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի  Սարգսյան}}; [[23-iyun]] [[1952]]) – [[Armeniya]]lı fizik, texnolog va siyasatshı, [[2018]]-jıldan [[2022]]-jılǵa shekem mámleket prezidenti bolǵan.

Sarkisyan sırt eldiń [[Ullı Britaniya]]daǵı eń uzaq múddetli elshisi bolıp, birinshi márte [[1992]]-[[1996]]-jıllarda tayınlanǵan. [[1998]]-[[2018]]-jıllarda ekinshi múddet islegen. Armeniyanıń [[Vatikan]], [[Evropa Awqamı]], [[NATO]], [[Niderlandiya]], [[Lyuksemburg]], [[Belgiya]]daǵı birinshi elshisi bolǵan hám [[Evropa]]da «úlken elshi» ataǵına  iye.

Sarkisyan Dúnyalıq ekonomikalıq forumda energiya qáwipsizligi boyınsha global keńestiń birinshi baslıǵı bolǵan. Kóplegen ilimiy maqalalardıń avtorı, xalqaralıq máseleler boyınsha bayanatshı hám komentator. Onıń bayanatları hám esseleri [[Times]], [[Financial Times]], [[Daily Telegraph]], [[Time]] jurnalı, [[Newsweek]], [[Hollywood Reporter]] hám [[The Wall Street Journal]] sıyaqlı basılımlarda basılǵan.

== Ómiri ==
Sarkisyan [[Erevan|Erevan]] mámleketlik universitetiniń teoriyalıq fizika hám [[matematika]] fakultetin tamamlaǵan. Armeniya ilimler akademiyasınıń húrmetli doktorı hám Armeniya milliy básekige shıdamlılıq keńesi aǵzası. 1976-jıldan 1984-jılǵa shekem Erevan mamleketlik universitetinde fizika kafedrası assistenti, keyinshelli docenti bolǵan. 1984-jılı [[Kembridj universiteti|Kembridj universiteti]]nde usınıs etilgen izertlewshi hám professor boldı. [[Stiven Xoking]] hám [[lord Martin Ris]] penen birge islesken.

1988-jılı Erevan mámleketlik universitetinde quramalı sistemalardı kompyuterde modellestiriw kafedrasın shólkemlestirdi hám keyin baslıǵı boldı.

Sarkisyan 1991-jılı [[Wordtris Tetris spinoff]] oyınınıń avtorlaslarınan biri edi. Ol bir waqıtları satılıwı boyınsha dúnyadaǵı eń ataqlı video oyın bolǵan. [[2023]]-jıl mart ayında Hollywood Reporter jurnalında basılǵan maqalada Sarkisyan Wordtristiń yaratılıwı hám unıń Spectrum Holobyte kompaniyasına satılıwı menen baylanıslı keskin hám dramalıq waqıyalardı tolıq bayan etken. Aprel ayında Tetristiń tiykarın salıwshılarınan biri Henk Rojers hám Sovet Awqamında aqırǵı ret kórisken oyın jaratıwshısı [[Aleksey Pajitnov]] penen birge podkastta payda boldı.

[[1991-jıl]] noyabr ayında Sarkisyan [[London]]da Armeniya elshixanasın ashqan. Bul Batıstaǵı birinshi armen diplomatik missiyası edi. Ullı Britaniyadaǵı diplomatik missiyasınan tısqarı, Evropadaǵı «úlken elshi», NATOdaǵı, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Vatikandaǵı elshi lavazımın iyeledi. 1995–1996-jıllarda Armeniyanıń Evropa Awqamındaǵı wákilxanası basshısı bolǵan.

1996-jılı Sarkisyan Armeniya bas ministri etip saylandı. Áhmiyetli ekonomikalıq hám siyasiy ózgerisler, sonday-aq, 1992-jılı Armeniya gárezsizlikke eriskeninen keyin birinshi márte baspasóz erkinligine jol ashqan Málimleme ministrligin saplastırıw baslaması menen shıqtı. [[Ázerbayjan]] menen urıs dáwirinde awır kriziske ushıraǵan Armeniya energetika sektorın qayta tiklewge basshılıq etti. [[1997-jılı]] rak keselligine shalınǵanınan keyin wazıypasınan ketip, onıń ornına Robert Kocharyan keldi.

Densawlıǵı tiklengennen keyin, Sarkisyan Evropa tikleniw hám rawajlanıw banki (ETRB) prezidentiniń arnawlı másláhatshisi hám 1998-jıldan 2000-jılǵa shekem ETRB baslıǵınıń maslahatshısı etip tayınlandı. Sarkisyan sonday-aq, dúnyadaǵı eń úlken transmilliy kompaniyalarda másláhatshı hám biznes másláhatshısı bolıp isledi.

Sarkisyan «Eurasia House International» direktorlarınan biri, [[Nyu-York]]taǵı Batıs institutı baslıǵınıń orınbasarı, Kembrij universiteti qasındaǵı sudya-biznes mektebi qasındaǵı [[Evraziya]] orayı direktori (2001-2011) bolǵan. Sarkisyan hár qıylı húrmetli hám basshılıq lawazımlardı iyeleydi, atap aytqanda Garvard Kennedi mektebi dekanınıń máslahat keńesi aǵzası, [[Chikago]] universitetiniń Xarris atındaǵı Mámleketlik siyasattı úyreniw mektebi dekanınıń máslahat keńesi, Dilijondaǵı xalqaralıq mektep Qáwenderlik keńesi aǵzası, Evro-Atlantika qáwipsizlik baslaması aǵzası, Xalqaralıq izertlew hám almasıw keńesi (IREX) aǵzası, Global basshılıq qorı aǵzası, Xalqaralıq ekonomikalıq awqam hám Global basshılıq qorı aǵzası.

Sarkisyan pútkil dúnyadaǵı eń úlken armen qayırqomlıq shólkemi – Armen ulıwma qayırqomlıq awqamınıń isenimli wákili. Londondaǵı Korolica Mary universiteti matematika ilimleri mektebiniń húrmetli úlken ilimiy xızmetkeri bolǵan.

Prezident Serj Sarkisyan 2018-jıl 19-yanvar kúni rásmiy televideniye arqalı Sarkisyanǵa Armeniyanıń sırtqı baylanısları, diaspora qatnasları, sırt el investitsiyası, ilim, bilim hám mádeniyattı rawajlandırıwda juwapkershilikti óz moynına alıwın sorap, prezidentlikti usınıs etti. Sarkisyan kandidatlııǵn húkimran Respublikashılar partiyası qollap-quwatladı. Armen revolyuciyalıq federaciyası bloki, Tsarukyan parlament bloki tárepinen qosımsha qollap-quwatlawǵa iye boldı.

Sarkisyan 2018-jıldıń 2-martında Milliy assambleyanıń kópshilik dawısı menen 105 aǵzalı palatada 90 dawıs alıp, prezident etib saylanǵan edi. 2018-jıl 9-aprelde inauguratsiya qıldı. Máresim Yerevandaǵı Karen Demirchyan kompleksinde bolıp ótti.

== Shańaraǵı ==
1978-jılı Matenadaran izertlewshisi Noun Sarkisyanǵa (1954-jılı tuwılǵan) úylendi. Olardıń eki perzentı bar. Sarkisyan balalıǵınan sóylesetuǵın [[Armen|armen]] hám [[Rus tili|rus til]]lerinen tısqarı, [[inglis tili]]n de jaqsı biledi.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>lbu8wqff0z10y72tq7qh397232rj30s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265808</id>
      <parentid>265806</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11680" sha1="gj1e7mctyzmlh4jn3nca47wmy6p14lm" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Armen Sarkisyan&lt;br /&gt;{{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|negizgi atı={{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|súwret=Sarkissian armen profile.jpg|uzınlıq=220px|lawazımı=[[Armeniya]] Prezidenti|lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2018-jıl]] [[18-aprel]]|lawazımnan ketiw sánesi=[[2022-jıl]][1-fevral]]|premyer=[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Nikol Pashinyan]]|aldınǵı isker=[[Serj Sargsyan]]|keyingi isker=[[Vaagn Xachaturyan]]|lawazımı_3=[[Armeniya]] Bas ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[1996-jıl]] [[4-noyabr]]|lawazımnan ketiw sánesi_3=[[1997-jıl]] [[20-mart]]|prezident_3=[[Levon Ter-Petrosyan]]|dáslepki ministr_3=[[Hrant Bagratyan]]|orınbasarı_3=[[Robert Kocharyan]]|lawazımı_4=[[Armenistan]]nıń [[Birlesken Korollik]]degi elshisi|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=[[1998-jıl]]|lawazımnan ketiw sánesi_4=[[2018-jıl]]|premyer_4=[[Armen Darbinyan]]&lt;br /&gt;[[Vazgen Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Aram Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Andranik Margaryan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]|prezident_4=[[Robert Kocharyan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]|tuwılǵan sánesi=23.06.1952|tuwılǵan jeri=[[Erevan]]}}

'''Armen Vardanovich Sarkissian''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի  Սարգսյան}}; [[23-iyun]] [[1952]]) – [[Armeniya]]lı fizik, texnolog va siyasatshı, [[2018]]-jıldan [[2022]]-jılǵa shekem mámleket prezidenti bolǵan.&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.rferl.org/a/armenia-armen-sarkisian-new-president/29072539.html|title=Armen Sarkisian (No Relation) Elected Next Armenian President|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=2018-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://tribune.com.pk/story/1649172/3-armenia-lawmakers-elect-president-leader-eyes-super-powers/|title=Armenia lawmakers elect president as leader eyes ʻsuperʻ powers - The Express Tribune|date=2018-03-02|work=The Express Tribune|access-date=2018-03-02|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sarkisyan sırt eldiń [[Ullı Britaniya]]daǵı eń uzaq múddetli elshisi bolıp, birinshi márte [[1992]]-[[1996]]-jıllarda tayınlanǵan.&lt;ref&gt;https://www.weforum.org/people/armen-sarkissian&lt;/ref&gt; [[1998]]-[[2018]]-jıllarda ekinshi múddet islegen.&lt;ref&gt;https://www.tcs.cam.ac.uk/news/0038191-former-cambridge-professor-to-become-candidate-for-armenian-president.html&lt;/ref&gt; Armeniyanıń [[Vatikan]], [[Evropa Awqamı]], [[NATO]], [[Niderlandiya]], [[Lyuksemburg]], [[Belgiya]]daǵı birinshi elshisi bolǵan hám [[Evropa]]da «úlken elshi» ataǵına  iye.&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |access-date=2018-05-06 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224184746/http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ |qaralgan sana=2018-05-06 |arxivsana=2023-04-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230410024456/https://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ }}&lt;/ref&gt;.

Sarkisyan Dúnyalıq ekonomikalıq forumda energiya qáwipsizligi boyınsha global keńestiń birinshi baslıǵı bolǵan. Kóplegen ilimiy maqalalardıń avtorı, xalqaralıq máseleler boyınsha bayanatshı hám komentator. Onıń bayanatları hám esseleri [[Times]], [[Financial Times]], [[Daily Telegraph]], [[Time]] jurnalı, [[Newsweek]], [[Hollywood Reporter]] hám [[The Wall Street Journal]] sıyaqlı basılımlarda basılǵan.&lt;ref&gt;http://www.panarmenian.net/eng/news/251013/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://armenpress.am/eng/news/922634/potential-presidential-candidate-armen-sarkissian-presents-story-behind-creating-tetris.html&lt;/ref&gt;.


== Ómiri ==
Sarkisyan [[Erevan|Erevan]] mámleketlik universitetiniń teoriyalıq fizika hám [[matematika]] fakultetin tamamlaǵan. Armeniya ilimler akademiyasınıń húrmetli doktorı hám Armeniya milliy básekige shıdamlılıq keńesi aǵzası. 1976-jıldan 1984-jılǵa shekem Erevan mamleketlik universitetinde fizika kafedrası assistenti, keyinshelli docenti bolǵan. 1984-jılı [[Kembridj universiteti|Kembridj universiteti]]nde usınıs etilgen izertlewshi hám professor boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.tcs.cam.ac.uk/news/0038191-former-cambridge-professor-to-become-candidate-for-armenian-president.html |sarlavha=Former Cambridge Professor to become candidate for Armenian President : The Cambridge Student |sana=21 January 2018 |ish=Tcs.cam.ac.uk |qaralgan sana=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.weforum.org/people/armen-sarkissian |sarlavha=Armen Sarkissian &amp;#124; World Economic Forum |ish=Weforum.org |qaralgan sana=15 July 2018}}&lt;/ref&gt; [[Stiven Xoking]] hám [[lord Martin Ris]] penen birge islesken.

1988-jılı Erevan mámleketlik universitetinde quramalı sistemalardı kompyuterde modellestiriw kafedrasın shólkemlestirdi hám keyin baslıǵı boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://armenpress.am/eng/news/922634/potential-presidential-candidate-armen-sarkissian-presents-story-behind-creating-tetris.html |sarlavha=Potential presidential candidate Armen Sarkissian presents story behind creating TETRIS-WORDTRIS |ish=Armenpress.am |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt;

Sarkisyan 1991-jılı [[Wordtris Tetris spinoff]] oyınınıń avtorlaslarınan biri edi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://gamefaqs.gamespot.com/snes/588860-wordtris/credit |sarlavha=Wordtris Credit Information - GameFAQs |ish=Gamefaqs.gamespot.com |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |sarlavha=eurasia » Armen Sargsyan |nashriyot=Eurasiahouse.com |qaralgan sana=2018-07-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180513064928/http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |arxivsana=13 May 2018}}&lt;/ref&gt; Ol bir waqıtları satılıwı boyınsha dúnyadaǵı eń ataqlı video oyın bolǵan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris |sarlavha=&quot;Wordtris&quot; (Game Boy) - Video Gaming Reviews |ish=Showsotros.com |qaralgan sana=14 February 2022 |arxivsana=2023-04-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230409115910/http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris }}&lt;/ref&gt; [[2023]]-jıl mart ayında Hollywood Reporter jurnalında basılǵan maqalada Sarkisyan Wordtristiń yaratılıwı hám unıń Spectrum Holobyte kompaniyasına satılıwı menen baylanıslı keskin hám dramalıq waqıyalardı tolıq bayan etken.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.mobygames.com/game/snes/wordtris_ |sarlavha=Wordtris for SNES (1992) |ish=MobyGames.com |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt; Aprel ayında Tetristiń tiykarın salıwshılarınan biri Henk Rojers hám Sovet Awqamında aqırǵı ret kórisken oyın jaratıwshısı [[Aleksey Pajitnov]] penen birge podkastta payda boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.panarmenian.net/eng/news/251013/ |sarlavha=Tetris-Wordtris co-creator nommed for Armenia president's post |sana=19 January 2018 |ish=Panarmenian.net |qaralgan sana=15 July 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ |sarlavha=Armenia's presidential candidate takes 'Tetris' to 'Synopsis' to show to students: 'I am one of you' |ish=Aravot-en.am |qaralgan sana=14 February 2022 |arxivsana=2023-04-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230410024456/https://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ }}&lt;/ref&gt;


[[1991-jıl]] noyabr ayında Sarkisyan [[London]]da Armeniya elshixanasın ashqan. Bul Batıstaǵı birinshi armen diplomatik missiyası edi. Ullı Britaniyadaǵı diplomatik missiyasınan tısqarı, Evropadaǵı «úlken elshi», NATOdaǵı, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Vatikandaǵı elshi lavazımın iyeledi. 1995–1996-jıllarda Armeniyanıń Evropa Awqamındaǵı wákilxanası basshısı bolǵan.

1996-jılı Sarkisyan Armeniya bas ministri etip saylandı. Áhmiyetli ekonomikalıq hám siyasiy ózgerisler, sonday-aq, 1992-jılı Armeniya gárezsizlikke eriskeninen keyin birinshi márte baspasóz erkinligine jol ashqan Málimleme ministrligin saplastırıw baslaması menen shıqtı. [[Ázerbayjan]] menen urıs dáwirinde awır kriziske ushıraǵan Armeniya energetika sektorın qayta tiklewge basshılıq etti. [[1997-jılı]] rak keselligine shalınǵanınan keyin wazıypasınan ketip, onıń ornına Robert Kocharyan keldi.

Densawlıǵı tiklengennen keyin, Sarkisyan Evropa tikleniw hám rawajlanıw banki (ETRB) prezidentiniń arnawlı másláhatshisi hám 1998-jıldan 2000-jılǵa shekem ETRB baslıǵınıń maslahatshısı etip tayınlandı. Sarkisyan sonday-aq, dúnyadaǵı eń úlken transmilliy kompaniyalarda másláhatshı hám biznes másláhatshısı bolıp isledi.

Sarkisyan «Eurasia House International» direktorlarınan biri, [[Nyu-York]]taǵı Batıs institutı baslıǵınıń orınbasarı, Kembrij universiteti qasındaǵı sudya-biznes mektebi qasındaǵı [[Evraziya]] orayı direktori (2001-2011) bolǵan. Sarkisyan hár qıylı húrmetli hám basshılıq lawazımlardı iyeleydi, atap aytqanda Garvard Kennedi mektebi dekanınıń máslahat keńesi aǵzası, [[Chikago]] universitetiniń Xarris atındaǵı Mámleketlik siyasattı úyreniw mektebi dekanınıń máslahat keńesi, Dilijondaǵı xalqaralıq mektep Qáwenderlik keńesi aǵzası, Evro-Atlantika qáwipsizlik baslaması aǵzası, Xalqaralıq izertlew hám almasıw keńesi (IREX) aǵzası, Global basshılıq qorı aǵzası, Xalqaralıq ekonomikalıq awqam hám Global basshılıq qorı aǵzası.

Sarkisyan pútkil dúnyadaǵı eń úlken armen qayırqomlıq shólkemi – Armen ulıwma qayırqomlıq awqamınıń isenimli wákili. Londondaǵı Korolica Mary universiteti matematika ilimleri mektebiniń húrmetli úlken ilimiy xızmetkeri bolǵan.

Prezident Serj Sarkisyan 2018-jıl 19-yanvar kúni rásmiy televideniye arqalı Sarkisyanǵa Armeniyanıń sırtqı baylanısları, diaspora qatnasları, sırt el investitsiyası, ilim, bilim hám mádeniyattı rawajlandırıwda juwapkershilikti óz moynına alıwın sorap, prezidentlikti usınıs etti. Sarkisyan kandidatlııǵn húkimran Respublikashılar partiyası qollap-quwatladı. Armen revolyuciyalıq federaciyası bloki, Tsarukyan parlament bloki tárepinen qosımsha qollap-quwatlawǵa iye boldı.

Sarkisyan 2018-jıldıń 2-martında Milliy assambleyanıń kópshilik dawısı menen 105 aǵzalı palatada 90 dawıs alıp, prezident etib saylanǵan edi. 2018-jıl 9-aprelde inauguratsiya qıldı. Máresim Yerevandaǵı Karen Demirchyan kompleksinde bolıp ótti.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://news.am/eng/news/441802.html |sarlavha=Armenia President-elect expected to take oath of office at Yerevan sports, concert complex |ish=News.am |sana=2018-03-19 |qaralgan sana=2018-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Shańaraǵı ==
1978-jılı Matenadaran izertlewshisi Noun Sarkisyanǵa (1954-jılı tuwılǵan) úylendi. Olardıń eki perzentı bar. Sarkisyan balalıǵınan sóylesetuǵın [[Armen|armen]] hám [[Rus tili|rus til]]lerinen tısqarı, [[inglis tili]]n de jaqsı biledi.&lt;ref&gt;{{Web manbasi|url=https://www.president.am/en/press-release/item/2020/05/09/President-Armen-Sarkissian-spoke-about-Gevorg-and-Gohar-Vardanyan/ |sarlavha=President Sarkissian told about the legendary agent, the Hero of USSR Gevork Vardanian and his spouse Gohar Vardanian: They were a good example of how to serve the Fatherland being away from it, to love homeland and to never forget it |ish=President.am}}&lt;/ref&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>gj1e7mctyzmlh4jn3nca47wmy6p14lm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265809</id>
      <parentid>265808</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11678" sha1="4y7mr2ccmqznifzaxypm2gh357pg5wv" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Armen Sarkisyan&lt;br /&gt;{{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|negizgi atı={{lang|hy|Արմեն Սարգսյան}}|súwret=Sarkissian armen profile.jpg|uzınlıq=220px|lawazımı=[[Armeniya]] Prezidenti|lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2018-jıl]] [[18-aprel]]|lawazımnan ketiw sánesi=[[2022-jıl]][1-fevral]]|premyer=[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]] {{small|(v. b.)}}&lt;br /&gt;[[Nikol Pashinyan]]|aldınǵı isker=[[Serj Sargsyan]]|keyingi isker=[[Vaagn Xachaturyan]]|lawazımı_3=[[Armeniya]] Bas ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[1996-jıl]] [[4-noyabr]]|lawazımnan ketiw sánesi_3=[[1997-jıl]] [[20-mart]]|prezident_3=[[Levon Ter-Petrosyan]]|dáslepki ministr_3=[[Hrant Bagratyan]]|orınbasarı_3=[[Robert Kocharyan]]|lawazımı_4=[[Armenistan]]nıń [[Birlesken Korollik]]degi elshisi|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=[[1998-jıl]]|lawazımnan ketiw sánesi_4=[[2018-jıl]]|premyer_4=[[Armen Darbinyan]]&lt;br /&gt;[[Vazgen Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Aram Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Andranik Margaryan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Karen Karapetyan]]&lt;br /&gt;[[Hovik Abrahamyan]]&lt;br /&gt;[[Tigran Sargsyan]]|prezident_4=[[Robert Kocharyan]]&lt;br /&gt;[[Serj Sargsyan]]|tuwılǵan sánesi=23.06.1952|tuwılǵan jeri=[[Erevan]]}}

'''Armen Vardanovich Sarkissian''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի  Սարգսյան}}; [[23-iyun]] [[1952]]) – [[Armeniya]]lı fizik, texnolog va siyasatshı, [[2018]]-jıldan [[2022]]-jılǵa shekem mámleket prezidenti bolǵan.&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.rferl.org/a/armenia-armen-sarkisian-new-president/29072539.html|title=Armen Sarkisian (No Relation) Elected Next Armenian President|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=2018-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://tribune.com.pk/story/1649172/3-armenia-lawmakers-elect-president-leader-eyes-super-powers/|title=Armenia lawmakers elect president as leader eyes ʻsuperʻ powers - The Express Tribune|date=2018-03-02|work=The Express Tribune|access-date=2018-03-02|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sarkisyan sırt eldiń [[Ullı Britaniya]]daǵı eń uzaq múddetli elshisi bolıp, birinshi márte [[1992]]-[[1996]]-jıllarda tayınlanǵan.&lt;ref&gt;https://www.weforum.org/people/armen-sarkissian&lt;/ref&gt; [[1998]]-[[2018]]-jıllarda ekinshi múddet islegen.&lt;ref&gt;https://www.tcs.cam.ac.uk/news/0038191-former-cambridge-professor-to-become-candidate-for-armenian-president.html&lt;/ref&gt; Armeniyanıń [[Vatikan]], [[Evropa Awqamı]], [[NATO]], [[Niderlandiya]], [[Lyuksemburg]], [[Belgiya]]daǵı birinshi elshisi bolǵan hám [[Evropa]]da «úlken elshi» ataǵına  iye.&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |access-date=2018-05-06 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224184746/http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ |qaralgan sana=2018-05-06 |arxivsana=2023-04-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230410024456/https://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ }}&lt;/ref&gt;.

Sarkisyan Dúnyalıq ekonomikalıq forumda energiya qáwipsizligi boyınsha global keńestiń birinshi baslıǵı bolǵan. Kóplegen ilimiy maqalalardıń avtorı, xalqaralıq máseleler boyınsha bayanatshı hám komentator. Onıń bayanatları hám esseleri [[Times]], [[Financial Times]], [[Daily Telegraph]], [[Time]] jurnalı, [[Newsweek]], [[Hollywood Reporter]] hám [[The Wall Street Journal]] sıyaqlı basılımlarda basılǵan.&lt;ref&gt;http://www.panarmenian.net/eng/news/251013/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://armenpress.am/eng/news/922634/potential-presidential-candidate-armen-sarkissian-presents-story-behind-creating-tetris.html&lt;/ref&gt;.

== Ómiri ==
Sarkisyan [[Erevan|Erevan]] mámleketlik universitetiniń teoriyalıq fizika hám [[matematika]] fakultetin tamamlaǵan. Armeniya ilimler akademiyasınıń húrmetli doktorı hám Armeniya milliy básekige shıdamlılıq keńesi aǵzası. 1976-jıldan 1984-jılǵa shekem Erevan mamleketlik universitetinde fizika kafedrası assistenti, keyinshelli docenti bolǵan. 1984-jılı [[Kembridj universiteti|Kembridj universiteti]]nde usınıs etilgen izertlewshi hám professor boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.tcs.cam.ac.uk/news/0038191-former-cambridge-professor-to-become-candidate-for-armenian-president.html |sarlavha=Former Cambridge Professor to become candidate for Armenian President : The Cambridge Student |sana=21 January 2018 |ish=Tcs.cam.ac.uk |qaralgan sana=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.weforum.org/people/armen-sarkissian |sarlavha=Armen Sarkissian &amp;#124; World Economic Forum |ish=Weforum.org |qaralgan sana=15 July 2018}}&lt;/ref&gt; [[Stiven Xoking]] hám [[lord Martin Ris]] penen birge islesken.

1988-jılı Erevan mámleketlik universitetinde quramalı sistemalardı kompyuterde modellestiriw kafedrasın shólkemlestirdi hám keyin baslıǵı boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://armenpress.am/eng/news/922634/potential-presidential-candidate-armen-sarkissian-presents-story-behind-creating-tetris.html |sarlavha=Potential presidential candidate Armen Sarkissian presents story behind creating TETRIS-WORDTRIS |ish=Armenpress.am |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt;

Sarkisyan 1991-jılı [[Wordtris Tetris spinoff]] oyınınıń avtorlaslarınan biri edi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://gamefaqs.gamespot.com/snes/588860-wordtris/credit |sarlavha=Wordtris Credit Information - GameFAQs |ish=Gamefaqs.gamespot.com |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |sarlavha=eurasia » Armen Sargsyan |nashriyot=Eurasiahouse.com |qaralgan sana=2018-07-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180513064928/http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian |arxivsana=13 May 2018}}&lt;/ref&gt; Ol bir waqıtları satılıwı boyınsha dúnyadaǵı eń ataqlı video oyın bolǵan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris |sarlavha=&quot;Wordtris&quot; (Game Boy) - Video Gaming Reviews |ish=Showsotros.com |qaralgan sana=14 February 2022 |arxivsana=2023-04-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230409115910/http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris }}&lt;/ref&gt; [[2023]]-jıl mart ayında Hollywood Reporter jurnalında basılǵan maqalada Sarkisyan Wordtristiń yaratılıwı hám unıń Spectrum Holobyte kompaniyasına satılıwı menen baylanıslı keskin hám dramalıq waqıyalardı tolıq bayan etken.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.mobygames.com/game/snes/wordtris_ |sarlavha=Wordtris for SNES (1992) |ish=MobyGames.com |qaralgan sana=14 February 2022}}&lt;/ref&gt; Aprel ayında Tetristiń tiykarın salıwshılarınan biri Henk Rojers hám Sovet Awqamında aqırǵı ret kórisken oyın jaratıwshısı [[Aleksey Pajitnov]] penen birge podkastta payda boldı.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.panarmenian.net/eng/news/251013/ |sarlavha=Tetris-Wordtris co-creator nommed for Armenia president's post |sana=19 January 2018 |ish=Panarmenian.net |qaralgan sana=15 July 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ |sarlavha=Armenia's presidential candidate takes 'Tetris' to 'Synopsis' to show to students: 'I am one of you' |ish=Aravot-en.am |qaralgan sana=14 February 2022 |arxivsana=2023-04-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230410024456/https://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/ }}&lt;/ref&gt;

[[1991-jıl]] noyabr ayında Sarkisyan [[London]]da Armeniya elshixanasın ashqan. Bul Batıstaǵı birinshi armen diplomatik missiyası edi. Ullı Britaniyadaǵı diplomatik missiyasınan tısqarı, Evropadaǵı «úlken elshi», NATOdaǵı, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Vatikandaǵı elshi lavazımın iyeledi. 1995–1996-jıllarda Armeniyanıń Evropa Awqamındaǵı wákilxanası basshısı bolǵan.

1996-jılı Sarkisyan Armeniya bas ministri etip saylandı. Áhmiyetli ekonomikalıq hám siyasiy ózgerisler, sonday-aq, 1992-jılı Armeniya gárezsizlikke eriskeninen keyin birinshi márte baspasóz erkinligine jol ashqan Málimleme ministrligin saplastırıw baslaması menen shıqtı. [[Ázerbayjan]] menen urıs dáwirinde awır kriziske ushıraǵan Armeniya energetika sektorın qayta tiklewge basshılıq etti. [[1997-jılı]] rak keselligine shalınǵanınan keyin wazıypasınan ketip, onıń ornına Robert Kocharyan keldi.

Densawlıǵı tiklengennen keyin, Sarkisyan Evropa tikleniw hám rawajlanıw banki (ETRB) prezidentiniń arnawlı másláhatshisi hám 1998-jıldan 2000-jılǵa shekem ETRB baslıǵınıń maslahatshısı etip tayınlandı. Sarkisyan sonday-aq, dúnyadaǵı eń úlken transmilliy kompaniyalarda másláhatshı hám biznes másláhatshısı bolıp isledi.

Sarkisyan «Eurasia House International» direktorlarınan biri, [[Nyu-York]]taǵı Batıs institutı baslıǵınıń orınbasarı, Kembrij universiteti qasındaǵı sudya-biznes mektebi qasındaǵı [[Evraziya]] orayı direktori (2001-2011) bolǵan. Sarkisyan hár qıylı húrmetli hám basshılıq lawazımlardı iyeleydi, atap aytqanda Garvard Kennedi mektebi dekanınıń máslahat keńesi aǵzası, [[Chikago]] universitetiniń Xarris atındaǵı Mámleketlik siyasattı úyreniw mektebi dekanınıń máslahat keńesi, Dilijondaǵı xalqaralıq mektep Qáwenderlik keńesi aǵzası, Evro-Atlantika qáwipsizlik baslaması aǵzası, Xalqaralıq izertlew hám almasıw keńesi (IREX) aǵzası, Global basshılıq qorı aǵzası, Xalqaralıq ekonomikalıq awqam hám Global basshılıq qorı aǵzası.

Sarkisyan pútkil dúnyadaǵı eń úlken armen qayırqomlıq shólkemi – Armen ulıwma qayırqomlıq awqamınıń isenimli wákili. Londondaǵı Korolica Mary universiteti matematika ilimleri mektebiniń húrmetli úlken ilimiy xızmetkeri bolǵan.

Prezident Serj Sarkisyan 2018-jıl 19-yanvar kúni rásmiy televideniye arqalı Sarkisyanǵa Armeniyanıń sırtqı baylanısları, diaspora qatnasları, sırt el investitsiyası, ilim, bilim hám mádeniyattı rawajlandırıwda juwapkershilikti óz moynına alıwın sorap, prezidentlikti usınıs etti. Sarkisyan kandidatlııǵn húkimran Respublikashılar partiyası qollap-quwatladı. Armen revolyuciyalıq federaciyası bloki, Tsarukyan parlament bloki tárepinen qosımsha qollap-quwatlawǵa iye boldı.

Sarkisyan 2018-jıldıń 2-martında Milliy assambleyanıń kópshilik dawısı menen 105 aǵzalı palatada 90 dawıs alıp, prezident etib saylanǵan edi. 2018-jıl 9-aprelde inauguratsiya qıldı. Máresim Yerevandaǵı Karen Demirchyan kompleksinde bolıp ótti.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://news.am/eng/news/441802.html |sarlavha=Armenia President-elect expected to take oath of office at Yerevan sports, concert complex |ish=News.am |sana=2018-03-19 |qaralgan sana=2018-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Shańaraǵı ==
1978-jılı Matenadaran izertlewshisi Noun Sarkisyanǵa (1954-jılı tuwılǵan) úylendi. Olardıń eki perzentı bar. Sarkisyan balalıǵınan sóylesetuǵın [[Armen|armen]] hám [[Rus tili|rus til]]lerinen tısqarı, [[inglis tili]]n de jaqsı biledi.&lt;ref&gt;{{Web manbasi|url=https://www.president.am/en/press-release/item/2020/05/09/President-Armen-Sarkissian-spoke-about-Gevorg-and-Gohar-Vardanyan/ |sarlavha=President Sarkissian told about the legendary agent, the Hero of USSR Gevork Vardanian and his spouse Gohar Vardanian: They were a good example of how to serve the Fatherland being away from it, to love homeland and to never forget it |ish=President.am}}&lt;/ref&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>4y7mr2ccmqznifzaxypm2gh357pg5wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Kknchh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47862</id>
    <revision>
      <id>265786</id>
      <timestamp>2026-08-10T16:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="jkxs0v6cnvgmi3hcvnfkobmd8dl3hdd" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:23, 2026-jıl 10-avgust (UTC)</text>
      <sha1>jkxs0v6cnvgmi3hcvnfkobmd8dl3hdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Animataru</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47863</id>
    <revision>
      <id>265787</id>
      <timestamp>2026-08-10T16:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="jkxs0v6cnvgmi3hcvnfkobmd8dl3hdd" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:23, 2026-jıl 10-avgust (UTC)</text>
      <sha1>jkxs0v6cnvgmi3hcvnfkobmd8dl3hdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-40689-88</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47864</id>
    <revision>
      <id>265788</id>
      <timestamp>2026-08-10T17:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="aqhafrkh8jmlh6wzu531i6xn29xsvi2" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:23, 2026-jıl 10-avgust (UTC)</text>
      <sha1>aqhafrkh8jmlh6wzu531i6xn29xsvi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nursultan Nazarbaev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47865</id>
    <revision>
      <id>265789</id>
      <timestamp>2026-08-10T19:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|prem...»</comment>
      <origin>265789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3764" sha1="8kc1xohl8gq0elkxrp5aaw89o7xc9sx" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|premyer=[[Sergey Tereshchenko]]&lt;br&gt;[[Akejan Kajegeldin]]&lt;br&gt;[[Nurlan Balgimbayev]]&lt;br&gt;[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]&lt;br&gt;[[Imangali Tasmagambetov]]&lt;br&gt;[[Daniyal Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Serik Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Bakitjan Sagintayev]]|bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg|bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti|wákillik baslanıwı_2=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|wákillik tamamlanıwı_2=[[1991-jıl]] [[10dekabr]]|aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı|keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında|bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13|lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı|wákillik baslanıwı_3=[[1989-jıl]] [[22-iyun]]|wákillik tamamlanıwı_3=[[1991-jıl]] [[28-avgust]]|aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]]|keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi|bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_4=13|lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı|wákillik baslanıwı_4=[[1990-jıl]] [[22-fevral]]|wákillik tamamlanıwı_4=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov|keyingi isker_4=Erik Asanbayev|bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_5=10|lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991)Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıg`ı|wákillik baslanıwı_5=[[1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989-jıl]] [[27-iyul]]|aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov|keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov|tuwılǵan sánesi=06.07.1940|tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR|partiyası=SIKP (1962—1991) &lt;br /&gt;[[Nur Otan]]|ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Asel Isabayeva&lt;ref&gt;{{veb manbasi  |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan  |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото&lt;/ref&gt;|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]&lt;br /&gt;[[Dinara Qulibayeva]]&lt;br /&gt;[[Aliya Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Tauman&lt;ref name=&quot;m1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;m7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;m8&quot; /&gt;&lt;br/&gt;Bayken&lt;ref name=&quot;m1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;m7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;m8&quot; /&gt;|mother=Aljan Nazarbaeva|father=Abish Nazarbaev|dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}&lt;/ref&gt;|qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png|sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}}}}

'''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' (6-iyul 1940-jıl, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Elbası» ataǵınıń iyesi.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>8kc1xohl8gq0elkxrp5aaw89o7xc9sx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265790</id>
      <parentid>265789</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3655" sha1="3ph7c013nri43alw4ybzimbd2xea81i" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|premyer=[[Sergey Tereshchenko]]&lt;br&gt;[[Akejan Kajegeldin]]&lt;br&gt;[[Nurlan Balgimbayev]]&lt;br&gt;[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]&lt;br&gt;[[Imangali Tasmagambetov]]&lt;br&gt;[[Daniyal Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Serik Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Bakitjan Sagintayev]]|bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg|bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti|wákillik baslanıwı_2=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|wákillik tamamlanıwı_2=[[1991-jıl]] [[10dekabr]]|aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı|keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında|bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13|lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı|wákillik baslanıwı_3=[[1989-jıl]] [[22-iyun]]|wákillik tamamlanıwı_3=[[1991-jıl]] [[28-avgust]]|aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]]|keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi|bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_4=13|lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı|wákillik baslanıwı_4=[[1990-jıl]] [[22-fevral]]|wákillik tamamlanıwı_4=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov|keyingi isker_4=Erik Asanbayev|bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_5=10|lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991)Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıg`ı|wákillik baslanıwı_5=[[1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989-jıl]] [[27-iyul]]|aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov|keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov|tuwılǵan sánesi=06.07.1940|tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR|partiyası=SIKP (1962—1991) &lt;br /&gt;[[Nur Otan]]|ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Asel Isabayeva&lt;ref&gt;{{veb manbasi  |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan  |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото&lt;/ref&gt;|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]&lt;br /&gt;[[Dinara Qulibayeva]]&lt;br /&gt;[[Aliya Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;[[Tauman]]|mother=Aljan Nazarbaeva|father=Abish Nazarbaev|dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}&lt;/ref&gt;|qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png|sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}}}}

'''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' (6-iyul 1940-jıl, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Elbası» ataǵınıń iyesi.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>3ph7c013nri43alw4ybzimbd2xea81i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265812</id>
      <parentid>265790</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9057" sha1="jha9afv6m3y0puh3xc8nrw0lttx5t7k" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|premyer=[[Sergey Tereshchenko]]&lt;br&gt;[[Akejan Kajegeldin]]&lt;br&gt;[[Nurlan Balgimbayev]]&lt;br&gt;[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]&lt;br&gt;[[Imangali Tasmagambetov]]&lt;br&gt;[[Daniyal Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Serik Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Bakitjan Sagintayev]]|bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg|bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti|wákillik baslanıwı_2=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|wákillik tamamlanıwı_2=[[1991-jıl]] [[10dekabr]]|aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı|keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında|bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13|lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı|wákillik baslanıwı_3=[[1989-jıl]] [[22-iyun]]|wákillik tamamlanıwı_3=[[1991-jıl]] [[28-avgust]]|aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]]|keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi|bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_4=13|lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı|wákillik baslanıwı_4=[[1990-jıl]] [[22-fevral]]|wákillik tamamlanıwı_4=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov|keyingi isker_4=Erik Asanbayev|bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_5=10|lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991)Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıg`ı|wákillik baslanıwı_5=[[1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989-jıl]] [[27-iyul]]|aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov|keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov|tuwılǵan sánesi=06.07.1940|tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR|partiyası=SIKP (1962—1991) &lt;br /&gt;[[Nur Otan]]|ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Asel Isabayeva&lt;ref&gt;{{veb manbasi  |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan  |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото&lt;/ref&gt;|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]&lt;br /&gt;[[Dinara Qulibayeva]]&lt;br /&gt;[[Aliya Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;[[Tauman]]|mother=Aljan Nazarbaeva|father=Abish Nazarbaev|dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}&lt;/ref&gt;|qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png|sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}}}}

'''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' (6-iyul 1940-jıl, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Elbası» ataǵınıń iyesi.

== Ómiri ==
=== Balalıq dáwiri ===
Nursultan Nazarbaev 1940-jıl 6-iyulda Almata wálayatınıń Qaskelen rayonındaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi. Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan.

Nazarbaevtıń atası — Ábish 1903-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ábish Nazarbaev kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana qazaq tili emes, al rus hám bolgar tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol 1971-jıl qaytıs bolǵan.

Nazarbaevtıń anası — Áljon 1910-jıl Jambul wálayatı Qorday rayonı Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljon Nazarbaeva 1977-jıl dúnyadan ótken.

Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan.

=== Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti ===
1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen.

Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi.

1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi.
1969—1973 j. — Qaraǵandı wálayatı Temirtau qalasındaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı.
1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri[10].
1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri.
1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri.
1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı.
1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri,
1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı.

== Prezidentlik ==
1990-jıldıń aprelinen — Qazaq SSR Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.

Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.

2011-jıl 3-aprelde belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan.

2011-jıl dekabr ayında Manǵıstaw wálayatında qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar aksiyası usı edi.

== Shańaraǵı ==
Hayalı – Sara Nazarbaeva – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı.

Prezidenttiń úsh qızı bar:

Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı.
Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında). Timur Qulibaevtıń hayalı.
Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı.
N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar.

Ekinshi shańaraǵı
Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>jha9afv6m3y0puh3xc8nrw0lttx5t7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265813</id>
      <parentid>265812</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti */</comment>
      <origin>265813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9075" sha1="idvk4uct0yux522kyd5ivowdg1zd7jn" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|premyer=[[Sergey Tereshchenko]]&lt;br&gt;[[Akejan Kajegeldin]]&lt;br&gt;[[Nurlan Balgimbayev]]&lt;br&gt;[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]&lt;br&gt;[[Imangali Tasmagambetov]]&lt;br&gt;[[Daniyal Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Serik Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Bakitjan Sagintayev]]|bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg|bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti|wákillik baslanıwı_2=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|wákillik tamamlanıwı_2=[[1991-jıl]] [[10dekabr]]|aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı|keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında|bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13|lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı|wákillik baslanıwı_3=[[1989-jıl]] [[22-iyun]]|wákillik tamamlanıwı_3=[[1991-jıl]] [[28-avgust]]|aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]]|keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi|bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_4=13|lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı|wákillik baslanıwı_4=[[1990-jıl]] [[22-fevral]]|wákillik tamamlanıwı_4=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov|keyingi isker_4=Erik Asanbayev|bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_5=10|lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991)Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıg`ı|wákillik baslanıwı_5=[[1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989-jıl]] [[27-iyul]]|aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov|keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov|tuwılǵan sánesi=06.07.1940|tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR|partiyası=SIKP (1962—1991) &lt;br /&gt;[[Nur Otan]]|ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Asel Isabayeva&lt;ref&gt;{{veb manbasi  |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan  |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото&lt;/ref&gt;|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]&lt;br /&gt;[[Dinara Qulibayeva]]&lt;br /&gt;[[Aliya Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;[[Tauman]]|mother=Aljan Nazarbaeva|father=Abish Nazarbaev|dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}&lt;/ref&gt;|qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png|sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}}}}

'''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' (6-iyul 1940-jıl, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Elbası» ataǵınıń iyesi.

== Ómiri ==
=== Balalıq dáwiri ===
Nursultan Nazarbaev 1940-jıl 6-iyulda Almata wálayatınıń Qaskelen rayonındaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi. Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan.

Nazarbaevtıń atası — Ábish 1903-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ábish Nazarbaev kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana qazaq tili emes, al rus hám bolgar tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol 1971-jıl qaytıs bolǵan.

Nazarbaevtıń anası — Áljon 1910-jıl Jambul wálayatı Qorday rayonı Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljon Nazarbaeva 1977-jıl dúnyadan ótken.

Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan.

=== Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti ===
1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen.

Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi.

* 1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi.
* 1969—1973 j. — Qaraǵandı wálayatı Temirtau qalasındaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı.
* 1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri[10].
* 1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri.
* 1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri.
* 1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı.
* 1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri,
* 1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı.
*

== Prezidentlik ==
1990-jıldıń aprelinen — Qazaq SSR Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.

Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.

2011-jıl 3-aprelde belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan.

2011-jıl dekabr ayında Manǵıstaw wálayatında qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar aksiyası usı edi.

== Shańaraǵı ==
Hayalı – Sara Nazarbaeva – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı.

Prezidenttiń úsh qızı bar:

Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı.
Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında). Timur Qulibaevtıń hayalı.
Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı.
N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar.

Ekinshi shańaraǵı
Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>idvk4uct0yux522kyd5ivowdg1zd7jn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265814</id>
      <parentid>265813</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11819" sha1="b2jys5zpwr5gg0f76547h5kl0lcyyp3" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|atı=Nursultan Nazarbaev|negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg|uzınlıq=230px|súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda|bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg|bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|lawazımı=Qazaqstan Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1991-jıl]] [[10-dekabr]]|wákillik tamamlanıwı=[[2019-jıl]] [[20-mart]]|premyer=[[Sergey Tereshchenko]]&lt;br&gt;[[Akejan Kajegeldin]]&lt;br&gt;[[Nurlan Balgimbayev]]&lt;br&gt;[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]&lt;br&gt;[[Imangali Tasmagambetov]]&lt;br&gt;[[Daniyal Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Serik Axmetov]]&lt;br&gt;[[Karim Masimov]]&lt;br&gt;[[Bakitjan Sagintayev]]|bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg|bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti|wákillik baslanıwı_2=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|wákillik tamamlanıwı_2=[[1991-jıl]] [[10dekabr]]|aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı|keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında|bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13|lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı|wákillik baslanıwı_3=[[1989-jıl]] [[22-iyun]]|wákillik tamamlanıwı_3=[[1991-jıl]] [[28-avgust]]|aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]]|keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi|bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_4=13|lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı|wákillik baslanıwı_4=[[1990-jıl]] [[22-fevral]]|wákillik tamamlanıwı_4=[[1990-jıl]] [[24-aprel]]|aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov|keyingi isker_4=Erik Asanbayev|bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|qatarlıq sanı_5=10|lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991)Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıg`ı|wákillik baslanıwı_5=[[1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989-jıl]] [[27-iyul]]|aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov|keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov|tuwılǵan sánesi=06.07.1940|tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR|partiyası=SIKP (1962—1991) &lt;br /&gt;[[Nur Otan]]|ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;Asel Isabayeva&lt;ref&gt;{{veb manbasi  |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan  |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото&lt;/ref&gt;|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]&lt;br /&gt;[[Dinara Qulibayeva]]&lt;br /&gt;[[Aliya Nazarbaeva]]&lt;br/&gt;[[Tauman]]|mother=Aljan Nazarbaeva|father=Abish Nazarbaev|dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}&lt;/ref&gt;|qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png|sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}}}}

'''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' (6-iyul 1940-jıl, Chemolǵan awılı, Almatı wálayatı) — Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti, bul lawazımda 1990-jıldan 2019-jılǵa shekem bolǵan. Nazarbaev 1984-1989-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1989-1991-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Elbası» ataǵınıń iyesi.

== Ómiri ==
=== Balalıq dáwiri ===
Nursultan Nazarbaev 1940-jıl 6-iyulda Almata wálayatınıń Qaskelen rayonındaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi. Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan.

Nazarbaevtıń atası — Ábish 1903-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ábish Nazarbaev kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana qazaq tili emes, al rus hám bolgar tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol 1971-jıl qaytıs bolǵan.

Nazarbaevtıń anası — Áljon 1910-jıl Jambul wálayatı Qorday rayonı Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljon Nazarbaeva 1977-jıl dúnyadan ótken.

Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan.

=== Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti ===
1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen.

Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi.

* 1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi.
* 1969—1973 j. — Qaraǵandı wálayatı Temirtau qalasındaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı.
* 1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri[10].
* 1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri.
* 1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri.
* 1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı.
* 1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri,
* 1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı.
*
== Prezidentlik ==
1990-jıldıń aprelinen — Qazaq SSR Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.

Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.

2011-jıl 3-aprelde belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan.

2011-jıl dekabr ayında Manǵıstaw wálayatında qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar aksiyası usı edi.

== Shańaraǵı ==
Hayalı – Sara Nazarbaeva – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı.

Prezidenttiń úsh qızı bar:

Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı.
Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında). Timur Qulibaevtıń hayalı.
Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı.
N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar.

Ekinshi shańaraǵı
Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.

== Kıtapları ==
N.A.Nazarbaev bir qqatar ilimiy miynetlerdiń, ekonomikalıq-siyasıy rawajlanıw máseleleri hám jámáatlik-siyasıy tema boyınsha kıtaplardıń avtorı:

* «Казахстанский путь»
* «Стальной профиль Казахстана»
* «Без правых и левых»
* «Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку»
* «Кремлёвский тупик»
* «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства»
* «Рынок и социально-экономическое развитие»
* «На пороге XXI века»
* «Н. А. Назарбаев. Евразийский союз: идеи, практика, перспективы. 1994—1997»
* «Ғасырлар тоғысында» (А., 1996),
* «В потоке истории»
* «Эпицентр мира»
== Ilimiy maqalaları ==

* «Хозяйская расчетливость»
* «Экономика Казахстана: реальность и перспективы обновления»
* «Проблемы разделения труда»
* «Эффект объединений: опыт и проблемы»
* «Условия новые, „тормоза“ старые»
* «Проблемы Приаралья и пути их решения»
* «Terra incognita посттоталитарной демократии»
* «От имперского союза к содружеству независимых государств»
* «Экономическая интеграция — разумной альтернативы нет»
* «Межнациональное единство и экономический суверенитет — главная и надежная опора нашего продвижения вперед»
* «Наши ориентиры — консолидация, общественный прогресс, социальное партнерство»
* «Критическое десятилетие»
* «Об ускорении рыночных преобразований и мерах выхода из экономического кризиса»
* «Евразийское пространство: интеграционный потенциал и его реализация» 

== Citataları ==
* «Qazaqstan keleshegi — qazaq tilinde.»
* «Keshe bolmaǵannıń búgin bolıwı múmkin, búgin bolǵannıń erteń bolıwı múmkin, biraq ana tiline itibar bermewdiń, onı húrmet etpewdiń ornı tolmaytuǵın shuqırlıqlarǵa alıp keliwi anıq.»
* «Qazaq qazaq penen qazaqsha sóylessin.»

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>b2jys5zpwr5gg0f76547h5kl0lcyyp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Aslanby1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47866</id>
    <revision>
      <id>265791</id>
      <timestamp>2026-08-10T19:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="9irubxth09qz0p61p5xeq3why4u099g" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:23, 2026-jıl 10-avgust (UTC)</text>
      <sha1>9irubxth09qz0p61p5xeq3why4u099g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Lepingouin-org</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47867</id>
    <revision>
      <id>265792</id>
      <timestamp>2026-08-10T21:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="88ajaw285ltkp1epebqq1pvcmgi5n8z" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:24, 2026-jıl 10-avgust (UTC)</text>
      <sha1>88ajaw285ltkp1epebqq1pvcmgi5n8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-08-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47868</id>
    <revision>
      <id>265793</id>
      <timestamp>2026-08-10T21:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Zagedan Ridge, Zagedan Valley, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg»</comment>
      <origin>265793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="4ltheqy7dr1uneyf2lsp9ex8jwqxyfm" xml:space="preserve">Zagedan Ridge, Zagedan Valley, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg</text>
      <sha1>4ltheqy7dr1uneyf2lsp9ex8jwqxyfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-08-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47869</id>
    <revision>
      <id>265794</id>
      <timestamp>2026-08-10T21:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Birds of Sulaibikhat Marine Nature Reserve 3.webm»</comment>
      <origin>265794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="6qxg9zchf863vyvowby0xo8rvgjvsps" xml:space="preserve">Birds of Sulaibikhat Marine Nature Reserve 3.webm</text>
      <sha1>6qxg9zchf863vyvowby0xo8rvgjvsps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Armen Sarkisyan</title>
    <ns>1</ns>
    <id>47870</id>
    <revision>
      <id>265800</id>
      <timestamp>2026-08-11T02:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>265800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Nursultan Nazarbaev</title>
    <ns>1</ns>
    <id>47871</id>
    <revision>
      <id>265801</id>
      <timestamp>2026-08-11T02:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>265801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>