Peter Paul Rubens

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Peter Paul Rubens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1793</id>
    <revision>
      <id>265841</id>
      <parentid>197950</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing 07leucip.jpg with [[File:Raub_der_Töchter_des_Leukippos_07leucip.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: old name is not meaningful).</comment>
      <origin>265841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9356" sha1="egtin4uzyhqh2fxfidwehe3790r5fo0" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Peter Paul Rubens}}
[[Fayl:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|nobaý|Avtoportret (1623)]]
'''Peter Paul Rubens''' ([[1577|1577-jıl]] [[28-iyun]] — [[1640|1640-jıl]] [[30-may]]) — [[niderlandiya]]lı súwretshi, háreket, reń hám sezgirlikti táriplewshi [[barokko]] stilinin tárepdarı bolǵan. Ol óziniń altar súwretleri, portretleri, peyzaj hámde mifologiyalıq hám allegoriyalıq tematikadaǵı tariyxıy jumısları menen dańqı shıqqan.

Rubens [[Antverp]]te Evropa boylap dvoryanlar hám kórkem-óner kollekcionerleri arasında belgili bolǵan súwretler sızatuǵın úlken ustaxanada islewden tısqarı, klassikalıq tájiriybege iye bolǵan gumanist alım hám de Ispaniya koroli Filipp IV hám Angliya koroli Karl I dan ricarlıq dárejesin alǵan diplomat edi. Rubens kóp isleytuǵın xudojnik edi. [[Maykl Jaffe]] dóretpeleriniń katalogında onıń ustaxanasında tayarlanǵan kóp sanlı nusqaların esapqa almaǵanda 1403 bólek kórsetilgen&lt;ref&gt;[https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf Nico Van Hout, ''Functies van doodverf met bijzondere aandacht voor de onderschildering en andere onderliggende stadia in het werk van P. P. Rubens''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304053626/https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf | date =4-3-2016 }}, PHD thesis Katholieke Universiteit Leuven, 2005&lt;/ref&gt;.

== Jumısları ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Dáslepki kartinalar&quot;&gt;

File:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|''[[Equestrian Portrait of the Duke of Lerma]]'', 1603, Prado
File:Marchesa Brigida Spinola-Doria.jpg|''[[Portrait of Marchesa Brigida Spinola-Doria]]'', 1603, Prado Museum
File:Peter Paul Rubens - The Judgement of Paris, c.1606 (Museo del Prado).jpg|''The Judgement of Paris'', {{circa|1606}}, Museo del Prado
File:Rubens Venus at a Mirror c1615.jpg|''[[Venus (mythology)|Venus]] at the Mirror'', 1613–14
File:Peter Paul Rubens - Diana Presentig the Catch to Pan - WGA20291.jpg|''Diana Returning from the Hunt'', 1615, oil on canvas, Gemäldegalerie Alte Meister
File:Raub der Töchter des Leukippos 07leucip.jpg|''[[The Rape of the Daughters of Leucippus]]'', {{circa|1617}}, oil on canvas, [[Alte Pinakothek]]
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Portretleri&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens - Das Kind mit dem Vogel (Gemäldegalerie Berlin).jpg|''Child with a bird'', 1614 and 1625, [[Gemäldegalerie, Berlin]]
File:Pieter Paul Rubens - Portrait of King Philip IV (Hermitage).jpg|''Portrait of King Philip IV of Spain'', {{circa|1628}}–29
File:Peter Paul Rubens - Portrait of Marchese Ambrogio Spinola (NG Prague).jpg|''Portrait of Ambrogio Spinola'', {{circa|1627}}, [[National Gallery Prague]]
File:Peter Paul Rubens - Portrait of George Villiers, 1st Duke of Buckingham GL GM PC 49.jpg|''[[Lost portrait of George Villiers, 1st Duke of Buckingham|Portrait of George Villiers, 1st Duke of Buckingham]]'', {{circa|1617–1628}}, [[Pollok House]]
File:Portrait of Lady Arundel with her Train - Peter Paul Rubens (unframed).jpg|''Lady Arundel with her Train'', 1620
File:Peter Paul Rubens - Portrait of a Man as Mars.jpg|''Portrait of a Man as Mars'', 1620–1625, private collection
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Landshaftlar&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens - Landscape with the Ruins of Mount Palatine in Rome.JPG|''Landscape with the Ruins of Mount Palatine in Rome'', 1615
File:La Visión de San Huberto por Jan Brueghel el Viejo con Rubens.jpg|''Miracle of Saint Hubert'', painted together with Jan Bruegel, 1617
File:Rubens Milkmaids cattle landscape.jpg|''Landscape with Milkmaids and Cattle'', 1618
File:Danza aldeanos Rubens lou.jpg|''The Dance of the Villagers'', Prado, c. 1635
File:Peter Paul Rubens - View of Het Steen Castle in the Early Morning.jpg|''[[A View of Het Steen in the Early Morning]]'', {{circa|1635–1638}}, [[National Gallery, London]]
File:Peter Paul Rubens - Feasting and dancing peasants.jpg|''Feasting and dancing peasants'', Louvre, c. 1636
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Mifologiyalıq&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens – Venus, Cupid, Bacchus and Ceres – WGA20283.jpg|[[Venus, Cupid, Bacchus and Ceres, 1612|''Venus, Cupid, Bacchus and Ceres'', 1612]]
File:Peter Paul Rubens - Jupiter and Callisto - WGA20285.jpg|''Jupiter and Callisto'', 1613, [[Museumslandschaft Hessen Kassel]]
File:Pythagoras advocating vegetarianism (1618-20); Peter Paul Rubens.jpg|''Pythagoras Advocating Vegetarianism'', 1618–1630, by Rubens and [[Frans Snyders]], inspired by [[Pythagoras]]'s speech in [[Ovid]]'s ''[[Metamorphoses]]'', [[Royal Collection]]
File:Peter Paul Rubens - Perseus and Andromeda (Hermitage Museum).jpg|''[[Perseus and Andromeda (Rubens)|Perseus and Andromeda]]'', {{circa|1622}}, [[Hermitage Museum]], [[Saint Petersburg]]
File:Peter Paul Rubens 147.jpg|''Ermit and sleeping [[Angelica (character)|Angelica]]'', 1628
File:Rubens - Perseo y Andrómeda.jpg|''Perseus Liberating Andromeda'', 1639–40, [[Museo del Prado]]
File:Peter Paul Rubens (1577-1640) Peace and War (1629).jpg|''[[Minerva Protecting Peace from Mars]]'', 1629–1630, [[National Gallery]], London
File:Rubens, Peter Paul - The Three Graces.jpg|''The Three Graces'', 1635, Museo del Prado
File:Peter Paul Rubens - Diana and her Nymphs Surprised by the Fauns (Prado).jpg|''Diana and her Nymphs surprised by the Fauns'', {{circa|1639–40}}, Museo del Prado
File:Rubens - Venus and Adonis.jpg|''[[Venus and Adonis (Rubens, 1635)|Venus and Adonis]]'', 1635–1638, [[Metropolitan Museum of Art]]
File:Le roi Ixion trompé par Junon, qu'il voulait séduire (Louvre RF 2121) 01.jpg|''King [[Ixion]] fooled by [[Juno (mythology)|Juno]], whom he wanted to seduce'' ([[Louvre]])
File:Peter Paul Rubens - The Birth of the Milky Way, 1636-1637.jpg|''[[The Birth of the Milky Way]]'', {{circa|1637}}, Museo del Prado
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Helena Fourment hám tiyisli kartinalar&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens - Rubens, his Helena Fourment and their son Frans.jpg|''Rubens with Helena Fourment and their Son Peter Paul'', 1639, [[Metropolitan Museum of Art]]
File:Peter Paul Rubens - Helena Fourment in her wedding dress.jpg|''[[Helena Fourment]] in Wedding Dress'', {{circa|1630}}, [[Alte Pinakothek]]
File:Peter Paul Rubens - Helena Fourment in a Fur Robe - Google Art Project.jpg|''Helena Fourment in a Fur Wrap'', also known as ''[[Het Pelsken]]'', 1636–1638, [[Kunsthistorisches Museum]]
File:Peter Paul Rubens 013.jpg|''Bathsheba at the Fountain'', c. 1635, [[Gemäldegalerie Alte Meister]], Dresden
File:Peter Paul Rubens - Pastoral Scene - WGA20325.jpg|''Pastoral Scene'', c. 1637, Hermitage Museum
File:Peter Paul Rubens - The Birth of the Milky Way, 1636-1637.jpg|''The Birth of the Milky Way'', Museo del Prado 1636,
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Bibliya kórinisleri&quot;&gt;
File:Pedro Pablo Rubens - Susana y los viejos - Google Art Project.jpg|''[[Susanna and the Elders (Rubens)|Susanna and the Elders]]'', 1609–1610, [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando]]
File:Jan Brueghel de Oude en Peter Paul Rubens - Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva.jpg|[[Jan Brueghel the Elder]] and Peter Paul Rubens, ''The Garden of Eden with the Fall of Man'', [[Mauritshuis]], The Hague
File:Lot and his daughters, by Peter Paul Rubens.jpg|''Lot and His Daughters'', {{circa|1613–14}}
File:Die Heilige Dreifaltigkeit - Peter Paul Rubens.jpg|''The Holy Trinity'', [[Kunstmuseum Basel]]
File:Christ triumphing over Death and Sin mg 0050.jpg|''[[Christ Triumphant over Sin and Death (Rubens)|Christ Triumphant over Sin and Death]]'', [[Musée des Beaux-Arts de Strasbourg]]
File:Peter Paul Rubens, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Verkündigung Mariae - GG 685 - Kunsthistorisches Museum.jpg|''The Annunciation'', 1609, [[Kunsthistorisches Museum]]
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Súwretler&quot;&gt;
File:0 La Nuit - Pierre Paul Rubens d'après Michel-Ange.JPG|''The Night'', 1601–1603, black chalk and gouache on paper (after [[Michelangelo]]), [[Louvre-Lens]]
File:Peter Paul Rubens - The Farnese bull.jpg|''The Farnese bull'', 1600–1608, [[British Museum]]
File:Peter Paul Rubens - Man in Korean Costume, about 1617.jpg|''Man in [[Korea]]n Costume'', {{circa|1617}}, black chalk with touches of red chalk, [[J. Paul Getty Museum]]
File:Rubensad.jpg|''Robin, the Dwarf of the Earl of Arundel'', 1620, pen and brown ink over red, black and white chalk, [[Nationalmuseum]]
Rubens' daughter Clara Serena (or Infanta Isabella's lady-in-waiting) by Peter Paul Rubens.jpg|''Possibly Rubens' daughter Clara Serena'', {{circa|1623}}, [[Albertina]]
File:Peter Paul Rubens - Young Woman with Folded Hands.jpg|''Young Woman with Folded Hands'', {{circa|1629–30}}, red and black chalk, heightened with white, [[Museum Boijmans Van Beuningen]]
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Peter Paul Rubens}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Súwretshiler]]
[[Kategoriya:Katolik súwretshiler]]
[[Kategoriya:Belgiyaǵa jerlengenler]]</text>
      <sha1>egtin4uzyhqh2fxfidwehe3790r5fo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>265835</id>
      <parentid>265815</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8153" sha1="lkugnzgt5q0nt108sfeeot226p06am5" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25022}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4552}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4278}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>lkugnzgt5q0nt108sfeeot226p06am5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>265837</id>
      <parentid>265817</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="5ctax445r3mno5tospm792gxmjcmrqh" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3883}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1729}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1225}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:565}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>5ctax445r3mno5tospm792gxmjcmrqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>265836</id>
      <parentid>265816</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7844" sha1="99f5zgpt4f9vz0o4bcd0debzlw8d55q" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25022}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4552}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4278}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3883}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1729}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1225}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:565}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>99f5zgpt4f9vz0o4bcd0debzlw8d55q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaraqalpaq onomastikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47880</id>
    <revision>
      <id>265838</id>
      <timestamp>2026-08-12T13:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>Qátelerin dúzedim</comment>
      <origin>265838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3961" sha1="5q9ifk8k4ev5ts35zr7ftg221z7i0hl" xml:space="preserve">'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

'''Onomastikanıń tarawları'''

1. Antroponimika – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

2. Etnonimika – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

3. Toponimika – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi. 

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı: 

Gidronimika – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

Oykonimika – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

Oronimika – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

Kosmonimika. Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

Zoonimika – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

Fitonimika – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

'''Derekler'''</text>
      <sha1>5q9ifk8k4ev5ts35zr7ftg221z7i0hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265840</id>
      <parentid>265838</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>Derek qostim</comment>
      <origin>265840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5374" sha1="kr8zagxvm2pnfpk3eyw87712ploh5ox" xml:space="preserve">'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

== Onomastikanıń tarawları ==

'''1. Antroponimika''' – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

'''2. Etnonimika''' – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

'''3.''' '''Toponimika''' – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi. 

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı: 

'''Gidronimika''' – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oykonimika''' – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oronimika''' – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Kosmonimika''' – Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

'''Zoonimika''' – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

'''Fitonimika''' – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

== Derekler ==
1. Dospanov O. Ismińizdiń sırı nede. – Nókis, 2003. 

2. Mambetova G. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri. – Nókis, 2021. 

3. Абдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов // Советская 
тюркология. – М., 1971. –№6.  

4. Абдимуратов Қ. Неге усылай аталған? – Нөкис, 1965.
5. Абишов Г. Шымбай районы топонимлери. – Нөкис, 2020. 

6. Баскаков Н. А. Элемент «гүл» роза, цветок в составе каракалпакских 
женских имен. Ономастика Средней Азии. Вып. I. – М., 1978. – С.138-142.  

7. Бекбаулов О. Жеке адам атлары. – Нөкис, 1973.  

8. Бияров Б. Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгiлерi. – Алматы, 2012. 

9. Бұғыбаева Ж. Қазақ топонимдерiнiң сөзжасамы: Филол. ғыл. филос. док. 
(PhD)… дис. – Алматы, 2015. 

10. Доспанов О., Қәлендеров М., Доспанова Е., Қәлендерова Г. Qaraqalpaq 
ismleri. – Нөкис, 1994. 

11. Қазақ топонимдерiнiң типтiк үлгiлерi. – Алматы, 2013.</text>
      <sha1>kr8zagxvm2pnfpk3eyw87712ploh5ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265842</id>
      <parentid>265840</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>Kólemli maģlıwmat qostım.</comment>
      <origin>265842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17320" sha1="l2293w07xirl7myon7w1a2f3xi041yc" xml:space="preserve">'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

== Qaraqalpaq onomastikasınıń izertleniw tarıyxı ==
Qaraqalpaqstan toponimiyası boyınsha maǵlıwmatlar S.P.Tolstov, T.A.Jdanko, B.V.Andrianov, G.I.Donidze, V.V.Bartold, L.Uspenskiy, N.A.Baskakov, S.Ataniyazov, X.Vamberi hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń miynetlerinde azı-kem bolsa da keltirilgen. Olar toponimlerdi úyreniw xalıqtıń
tariyxı, etnografiyası, adminstrativlik-territoriyalıq aymaqları, sonday-aq, tariyxıy
leksikası, morfologiyasın izertlewge tikkeley paydasın tiygizetuǵınlıǵın óz miynetlerinde keltirip ótken. Onomastikada toponimikalıq sózliklerdi dúziw boyınsha bir qansha jumıslar
islendi. Bul baǵdarda Zarip Dusimov hám Xudaybergen Egamovlar tárepinen tayarlanǵan sózlikte Qaraqalpaqstandaǵı Biybazar (Beruniy rayonı), Baraqtam (Taxtakópir rayonı), Jumırtaw, Atshabar (Ámiwdárya rayonı), Tórtkúl, Nókis, Taqıyatas, Xojeli, Moynaq toponimleri Aral kóli (Moynaq rayonı) gidronimlerine túsinik berilgen Suyun Qoraev «Топонимика» (Тошкент, 2006) atlı monografiyasınıń «Qoraqalpoǵiston Respublikasi toponimlari» atlı bóliminde respublikamızdaǵı awıl sózi qatnasqan (Kepe awıl, Sheriwshi awıl, Ashamaylı awıl) 200 ge jaqın elatlı punktlerdiń atamaları hám qala sózi (Ayazqala, Jambasqala, Búrkitqala) 30 ǵa
jaqın awıl hám qala atlarında ushırasıwın atap ótken. Sonday-aq, 2005-jılda shıqqan «Ўзбекистон вилоятлари топонимлари» atlı kitabında Ózbekstannıń hárbir wálayatı hám Qaraqalpaqstan toponimlerin óz aldına bólip kórsetip, olardıń atalıw sebepleri kórsetilgen. Qaraqalpaqstan tilshi ilimpazları tek 1960-jıllardan baslap ǵana bul másele menen shuǵıllana basladı. Qaraqalpaqstan toponimlerin birinshi ret arnawlı izertlegen Qálender Ábdimuratov boldı. 1966-jılı Q.Ábdimuratov tárepinen Qaraqalpaqstan toponimleri boyınsha tariyxıy – lingvistikalıq jobada «Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан очерклер» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqlandı. Dissertaciya avtoreferatı «Топонимика каракалпаки» dep ataladı. Avtor bul miynetlerinde Qaraqalpaqstandaǵı toponimlerdiń quramı hám qurılısın keń túrde izertlep, ayırımlarına etimologiyalıq analiz jasaǵan. Onıń 1965-jılı «Неге усылай аталған?» degen kitabı qaraqalpaq tilinde, sońınan 1970-jılı bul kitap «Почему так названо» degen atamada rus tilinde basılıp shıqtı. Bunnan basqa da Q. Ábdimuratovtıń toponimika máseleleri tuwralı kóplegen maqalaları baspa betlerinde járiyalandı. Al Turǵanbay Begjanov penen jazǵan «Структура каракалпакских топонимов» atlı maqalası Qaraqalpaqstan toponimleriniń qurılısına arnalǵan Qaraqalpaqstan toponimlerin úyreniwde qaraqalpaq dialektologiyalarınıń xızmetleri de úlken. Olar ózleri izertlegen dialekt hám govorlarda tarqalǵan qala 
hám awıl atamaları haqqında, olardıń etimologiyası jóninde dáslepki pikirlerdi 
bildirgen. Olardıń toponimlerdi jıynawdaǵı tájiriybeleri de úlken áhmiyetke iye. Degen menen, bul jumıslardı Qaraqalpaqstan toponimlerin izertlewdegi dáslepki 
qádemler dep esaplaw kerek. 1960-1961-jıllarda Moynaq rayonında júrgizilgen dialektologiyalıq ekpediciya materialları tiykarında jazılǵan Turǵanbay Begjanovtıń «Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen» atlı miynetinde xalıq awzınan jıynalǵanmısallardı adam atları (Mákalay), urıw hám millet atları (Múyten, , Qazaqdárya), haywan, balıq hám qus atları (Tayjegen, Jolbarıstóbe), ósimlik atları (Tallıq, Qırmızı), san (Úshsay, Jańǵıztóbe), kólem mánisindegi sózlerden (Dóńgelekkól, Domalaqkól) payda bolǵan toponimlerdi kórsetken. Oraqbay Dospanovtıń maqalasında Tórtkúl toponiminiń kelip shıǵıw
sebepleri, onıń etimologiyası analizlendi. E.Murzaev Nókis atamasınıń kóplegen jerde ushırasatuǵınlıǵın aytıp ótken bolsa, M.Mámbetullaev, A.Allamuratov hám X.Esbergenovlardıń maqalalarında Nókis toponiminiń qala, kól, qum, elatlı punkt hám urıw atların bildiriwi kórsetilgen. Qońırat rayonındaǵı «Sorkól» gidroniminiń jazba dáreklerde semantikalıq
mánisi shor hám kól dep kórsetiliwi O.Dospanov penen S.Shınnazarovalardıń maqalasında kórsetip ótilgen. Qurmanbet Ashirovtıń «Қарақалпақстан Республикасының қубла 
районларындағы базы бир ел-журт атамаларының тарийхынан» atlı maqalasında Tórtkúl (Ata awıl, Bázirgen, Paxtaarna, Betoy, Jaylawtóbe, 
Tasqala), Beruniy (Iyshanjap, Kepshe awıl), Ellikqala rayonlarındaǵı (Gúldirsin, Shımam) toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. O.Sayımbetov, O.Dospanov, N.Sayımbetovalardıń avtorlıǵında «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi» atlı 2013-jılı oqıw-metodikalıq qollanbası shıqtı. Kitapta er hám hayal adam atları, familiya
hám áke atları (otchestvo), ádebiy laqaplar, laqap atları, ataq atları (titul) úyrenilgen. Bunnan basqa Oraqbay Dospanov «Исмиңиздиң сыры неде» (Nókis, 2003), Jamal Shamshetovtıń «Исмиңинздиң мәнисин билесиз бе?» (Нөкис, 1998) atlı miynetleri baspadan shıqtı. Ikram Xalmuratovtıń «Qubla Qaraqalpaqstan toponimleriniń uqsaslıq qásiyetleri», «Ámiwdárya rayonı oronimleri» atlı maqalaları shıqtı. Yuliya Xojalepesova 1995-jılı «Прозвища в системе каракалпакской 
антропоними» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq 
tilindegi laqaplar hám onıń klassifikaciyası, laqaplardıń semantika-grammatikalıq hám sózlik dúzilisi haqqında sóz etilgen. Oraqbay Sayımbetov 1998-jılı «Қарақалпақ тили меншикли адам атларының қурамы ҳәм қурылысы» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında 2000-jılı «Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары» degen kitabın baspadan shıǵardı. Onda menshikli adam atlarınıń shıǵısı boyınsha quramı, morfologiyalıq qurılısı tariyxıy-etnografiyalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde 2011-jılı Muxtar Qurbanov «Qaraqalpaq tilindegi  geografiyalıq terminlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri (oronimikalıq, oykonimikalıq, agroonimikalıq, gidronimikalıq terminler), qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń grammatikalıq qurılısı (dara hám qospa geografiyalıq terminler), geografiyalıq terminlerdiń toponim jasaw xızmeti máselesi sóz etilgen.
Qaraqalpaqstannıń qubla rayonları toponimlerin lingvistikalıq aspektte
úyrengen Doniyor Yuldashevtiń «Жанубий Қорақалпоғистон топонимларининг 
тарихий-этимологик тадқиқи» (2012-jıl) atlı dissertaciyasında apellyativi túrkiy
sózlerden, iran, arab, monǵol hám rus tillerine baylanıslı bolǵan atamalar
qarastırılǵan.
Gúlnaz
Mambetova 2018-jılı «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2021) atlı monografiyasın 
baspadan shıǵardı. Onda Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi tariyxı, Qaraqalpaqstan gidronimiyasında qollanılǵan gidronimikalıq apellyativler, Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleriniń leksika-semantikalıq analizi, gidronimlerdiń derivaciyalıq modelleri máselesi úyrenilgen. Genjebay Abishov 2019-jılı «Shımbay rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Shımbay rayonı toponimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2020) atlı monografiyasın baspadan shıǵardı. Onda Shımbay ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq 
ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Abdimurat Esemuratov 2022-jılı «Xojeli rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Dissertaciyada Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi, Xojeli ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Xojaaxmed Tolıbaev 2022-jılı «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń lingvomádeniy analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Avtor bul ilimiy jumısında toponimlerdi lingvomádeniy analizlewdiń teoriyalıq máseleleri hám izertleniwi, dástanlardaǵı toponimlerdiń ornı, álemniń leksikalıq kórinisi hám toponimikalıq atlar, qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń stillik-leksikalıq imkaniyatları hám olardı túsiniw ózgesheligi máselesi úyrenilgen. Zamira Daniyarova «Qaraqalpaq dástanlarında antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi» degen temada 2023-jılı filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq izertlew obyekti sıpatında qaralıwı, qaraqalpaq dástanlarındaǵı antroponimlerdiń xalqımızdıń mádeniyatında tutqan ornı, antroponimler álemniń leksikalıq kórinisi sıpatında ekenligi úyrenilgen. Qoshqarbay Seytniyazov geografiyalıq aspektte qarastırıp, 1998-jılı «Топонимы северных районов правобережья каракалпакии» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda toponimler hám olardıń izertleniwi, geografiyalıq atamalardıń tipi hám jazılıwı máseleleri úyrenilgen. Geografiyalıq aspektte Ómirbay Baltabaev 2022-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimleriniń social-geografiyalıq analizi» degen temada geografiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda oykonimlerdi social-geografiyalıq izertlewdiń ilimiy-metodikalıq tiykarları,  Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimiyasınıń aymaqlıq quramı, tariyxıy-mádeniy áhmiyeti hám onı qorǵaw máseleleri izertlengen. Qaraqalpaq onomastikasına baylanıslı birqansha sózlikler baspadan shıqtı. Mısal ushın, avtorlar jámááti tárepinen 2022-jılı «O’zbekiston joy nomlarining izohli luǵati» atlı kitap shıqtı. Onda Ózbekstandaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri túsindirip berilgen.
2019-jılı Quralbay Paxratdinov hám Áziz Ótemisovlardıń «Қарақалпақ адам атлары сөзлиги» kitabı baspadan shıǵıp, onda adam atlarınıń kirillshe hám latınsha jazılıwı álipbe tártibinde berilgen. Al Quralbay Paxratdinov hám Genjebay Abishovlardıń 2021-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги» atlı kitabında respublikamızdaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. Quralbay Paxratdinov hám Dilfuza Erjanovalardıń 2022-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги» atlı kitabında adam atlarınıń qoyılıw sebepleri kórsetilgen. Laqaplar boyınsha 2023-jılı Quralbay Paxratdinov hám Qonısbay Bekniyazovlardıń qaraqalpaq tilindegi laqaplar boyınsha sózlik kitabı shıqtı.

== Onomastikanıń tarawları ==


'''1. Antroponimika''' – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

'''2. Etnonimika''' – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

'''3.''' '''Toponimika''' – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi.

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı:

'''Gidronimika''' – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oykonimika''' – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oronimika''' – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Kosmonimika''' – Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

'''Zoonimika''' – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

'''Fitonimika''' – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

== Derekler ==
1. Dospanov O. Ismińizdiń sırı nede. – Nókis, 2003. 

2. Mambetova G. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri. – Nókis, 2021. 

3. Абдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов // Советская 
тюркология. – М., 1971. –№6.  

4. Абдимуратов Қ. Неге усылай аталған? – Нөкис, 1965.
5. Абишов Г. Шымбай районы топонимлери. – Нөкис, 2020. 

6. Баскаков Н. А. Элемент «гүл» роза, цветок в составе каракалпакских 
женских имен. Ономастика Средней Азии. Вып. I. – М., 1978. – С.138-142.  

7. Бекбаулов О. Жеке адам атлары. – Нөкис, 1973.  

8. Бияров Б. Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгiлерi. – Алматы, 2012. 

9. Бұғыбаева Ж. Қазақ топонимдерiнiң сөзжасамы: Филол. ғыл. филос. док. 
(PhD)… дис. – Алматы, 2015. 

10. Доспанов О., Қәлендеров М., Доспанова Е., Қәлендерова Г. Qaraqalpaq 
ismleri. – Нөкис, 1994. 

11. Қазақ топонимдерiнiң типтiк үлгiлерi. – Алматы, 2013.</text>
      <sha1>l2293w07xirl7myon7w1a2f3xi041yc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265843</id>
      <parentid>265842</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>Ádebiyatlar qostım</comment>
      <origin>265843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18801" sha1="04fcqh49s6epcg7qvv4w71pvq00rbcp" xml:space="preserve">'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

== Qaraqalpaq onomastikasınıń izertleniw tarıyxı ==
Qaraqalpaqstan toponimiyası boyınsha maǵlıwmatlar S.P.Tolstov, T.A.Jdanko, B.V.Andrianov, G.I.Donidze, V.V.Bartold, L.Uspenskiy, N.A.Baskakov, S.Ataniyazov, X.Vamberi hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń miynetlerinde azı-kem bolsa da keltirilgen. Olar toponimlerdi úyreniw xalıqtıń
tariyxı, etnografiyası, adminstrativlik-territoriyalıq aymaqları, sonday-aq, tariyxıy
leksikası, morfologiyasın izertlewge tikkeley paydasın tiygizetuǵınlıǵın óz miynetlerinde keltirip ótken. Onomastikada toponimikalıq sózliklerdi dúziw boyınsha bir qansha jumıslar
islendi. Bul baǵdarda Zarip Dusimov hám Xudaybergen Egamovlar tárepinen tayarlanǵan sózlikte Qaraqalpaqstandaǵı Biybazar (Beruniy rayonı), Baraqtam (Taxtakópir rayonı), Jumırtaw, Atshabar (Ámiwdárya rayonı), Tórtkúl, Nókis, Taqıyatas, Xojeli, Moynaq toponimleri Aral kóli (Moynaq rayonı) gidronimlerine túsinik berilgen Suyun Qoraev «Топонимика» (Тошкент, 2006) atlı monografiyasınıń «Qoraqalpoǵiston Respublikasi toponimlari» atlı bóliminde respublikamızdaǵı awıl sózi qatnasqan (Kepe awıl, Sheriwshi awıl, Ashamaylı awıl) 200 ge jaqın elatlı punktlerdiń atamaları hám qala sózi (Ayazqala, Jambasqala, Búrkitqala) 30 ǵa
jaqın awıl hám qala atlarında ushırasıwın atap ótken. Sonday-aq, 2005-jılda shıqqan «Ўзбекистон вилоятлари топонимлари» atlı kitabında Ózbekstannıń hárbir wálayatı hám Qaraqalpaqstan toponimlerin óz aldına bólip kórsetip, olardıń atalıw sebepleri kórsetilgen. Qaraqalpaqstan tilshi ilimpazları tek 1960-jıllardan baslap ǵana bul másele menen shuǵıllana basladı. Qaraqalpaqstan toponimlerin birinshi ret arnawlı izertlegen Qálender Ábdimuratov boldı. 1966-jılı Q.Ábdimuratov tárepinen Qaraqalpaqstan toponimleri boyınsha tariyxıy – lingvistikalıq jobada «Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан очерклер» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqlandı. Dissertaciya avtoreferatı «Топонимика каракалпаки» dep ataladı. Avtor bul miynetlerinde Qaraqalpaqstandaǵı toponimlerdiń quramı hám qurılısın keń túrde izertlep, ayırımlarına etimologiyalıq analiz jasaǵan. Onıń 1965-jılı «Неге усылай аталған?» degen kitabı qaraqalpaq tilinde, sońınan 1970-jılı bul kitap «Почему так названо» degen atamada rus tilinde basılıp shıqtı. Bunnan basqa da Q. Ábdimuratovtıń toponimika máseleleri tuwralı kóplegen maqalaları baspa betlerinde járiyalandı. Al Turǵanbay Begjanov penen jazǵan «Структура каракалпакских топонимов» atlı maqalası Qaraqalpaqstan toponimleriniń qurılısına arnalǵan Qaraqalpaqstan toponimlerin úyreniwde qaraqalpaq dialektologiyalarınıń xızmetleri de úlken. Olar ózleri izertlegen dialekt hám govorlarda tarqalǵan qala 
hám awıl atamaları haqqında, olardıń etimologiyası jóninde dáslepki pikirlerdi 
bildirgen. Olardıń toponimlerdi jıynawdaǵı tájiriybeleri de úlken áhmiyetke iye. Degen menen, bul jumıslardı Qaraqalpaqstan toponimlerin izertlewdegi dáslepki 
qádemler dep esaplaw kerek. 1960-1961-jıllarda Moynaq rayonında júrgizilgen dialektologiyalıq ekpediciya materialları tiykarında jazılǵan Turǵanbay Begjanovtıń «Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen» atlı miynetinde xalıq awzınan jıynalǵanmısallardı adam atları (Mákalay), urıw hám millet atları (Múyten, , Qazaqdárya), haywan, balıq hám qus atları (Tayjegen, Jolbarıstóbe), ósimlik atları (Tallıq, Qırmızı), san (Úshsay, Jańǵıztóbe), kólem mánisindegi sózlerden (Dóńgelekkól, Domalaqkól) payda bolǵan toponimlerdi kórsetken. Oraqbay Dospanovtıń maqalasında Tórtkúl toponiminiń kelip shıǵıw
sebepleri, onıń etimologiyası analizlendi. E.Murzaev Nókis atamasınıń kóplegen jerde ushırasatuǵınlıǵın aytıp ótken bolsa, M.Mámbetullaev, A.Allamuratov hám X.Esbergenovlardıń maqalalarında Nókis toponiminiń qala, kól, qum, elatlı punkt hám urıw atların bildiriwi kórsetilgen. Qońırat rayonındaǵı «Sorkól» gidroniminiń jazba dáreklerde semantikalıq
mánisi shor hám kól dep kórsetiliwi O.Dospanov penen S.Shınnazarovalardıń maqalasında kórsetip ótilgen. Qurmanbet Ashirovtıń «Қарақалпақстан Республикасының қубла 
районларындағы базы бир ел-журт атамаларының тарийхынан» atlı maqalasında Tórtkúl (Ata awıl, Bázirgen, Paxtaarna, Betoy, Jaylawtóbe, 
Tasqala), Beruniy (Iyshanjap, Kepshe awıl), Ellikqala rayonlarındaǵı (Gúldirsin, Shımam) toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. O.Sayımbetov, O.Dospanov, N.Sayımbetovalardıń avtorlıǵında «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi» atlı 2013-jılı oqıw-metodikalıq qollanbası shıqtı. Kitapta er hám hayal adam atları, familiya
hám áke atları (otchestvo), ádebiy laqaplar, laqap atları, ataq atları (titul) úyrenilgen. Bunnan basqa Oraqbay Dospanov «Исмиңиздиң сыры неде» (Nókis, 2003), Jamal Shamshetovtıń «Исмиңинздиң мәнисин билесиз бе?» (Нөкис, 1998) atlı miynetleri baspadan shıqtı. Ikram Xalmuratovtıń «Qubla Qaraqalpaqstan toponimleriniń uqsaslıq qásiyetleri», «Ámiwdárya rayonı oronimleri» atlı maqalaları shıqtı. Yuliya Xojalepesova 1995-jılı «Прозвища в системе каракалпакской 
антропоними» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq 
tilindegi laqaplar hám onıń klassifikaciyası, laqaplardıń semantika-grammatikalıq hám sózlik dúzilisi haqqında sóz etilgen. Oraqbay Sayımbetov 1998-jılı «Қарақалпақ тили меншикли адам атларының қурамы ҳәм қурылысы» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında 2000-jılı «Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары» degen kitabın baspadan shıǵardı. Onda menshikli adam atlarınıń shıǵısı boyınsha quramı, morfologiyalıq qurılısı tariyxıy-etnografiyalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde 2011-jılı Muxtar Qurbanov «Qaraqalpaq tilindegi  geografiyalıq terminlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri (oronimikalıq, oykonimikalıq, agroonimikalıq, gidronimikalıq terminler), qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń grammatikalıq qurılısı (dara hám qospa geografiyalıq terminler), geografiyalıq terminlerdiń toponim jasaw xızmeti máselesi sóz etilgen.
Qaraqalpaqstannıń qubla rayonları toponimlerin lingvistikalıq aspektte
úyrengen Doniyor Yuldashevtiń «Жанубий Қорақалпоғистон топонимларининг 
тарихий-этимологик тадқиқи» (2012-jıl) atlı dissertaciyasında apellyativi túrkiy
sózlerden, iran, arab, monǵol hám rus tillerine baylanıslı bolǵan atamalar
qarastırılǵan.
Gúlnaz
Mambetova 2018-jılı «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2021) atlı monografiyasın 
baspadan shıǵardı. Onda Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi tariyxı, Qaraqalpaqstan gidronimiyasında qollanılǵan gidronimikalıq apellyativler, Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleriniń leksika-semantikalıq analizi, gidronimlerdiń derivaciyalıq modelleri máselesi úyrenilgen. Genjebay Abishov 2019-jılı «Shımbay rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Shımbay rayonı toponimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2020) atlı monografiyasın baspadan shıǵardı. Onda Shımbay ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq 
ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Abdimurat Esemuratov 2022-jılı «Xojeli rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Dissertaciyada Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi, Xojeli ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Xojaaxmed Tolıbaev 2022-jılı «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń lingvomádeniy analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Avtor bul ilimiy jumısında toponimlerdi lingvomádeniy analizlewdiń teoriyalıq máseleleri hám izertleniwi, dástanlardaǵı toponimlerdiń ornı, álemniń leksikalıq kórinisi hám toponimikalıq atlar, qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń stillik-leksikalıq imkaniyatları hám olardı túsiniw ózgesheligi máselesi úyrenilgen. Zamira Daniyarova «Qaraqalpaq dástanlarında antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi» degen temada 2023-jılı filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq izertlew obyekti sıpatında qaralıwı, qaraqalpaq dástanlarındaǵı antroponimlerdiń xalqımızdıń mádeniyatında tutqan ornı, antroponimler álemniń leksikalıq kórinisi sıpatında ekenligi úyrenilgen. Qoshqarbay Seytniyazov geografiyalıq aspektte qarastırıp, 1998-jılı «Топонимы северных районов правобережья каракалпакии» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda toponimler hám olardıń izertleniwi, geografiyalıq atamalardıń tipi hám jazılıwı máseleleri úyrenilgen. Geografiyalıq aspektte Ómirbay Baltabaev 2022-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimleriniń social-geografiyalıq analizi» degen temada geografiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda oykonimlerdi social-geografiyalıq izertlewdiń ilimiy-metodikalıq tiykarları,  Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimiyasınıń aymaqlıq quramı, tariyxıy-mádeniy áhmiyeti hám onı qorǵaw máseleleri izertlengen. Qaraqalpaq onomastikasına baylanıslı birqansha sózlikler baspadan shıqtı. Mısal ushın, avtorlar jámááti tárepinen 2022-jılı «O’zbekiston joy nomlarining izohli luǵati» atlı kitap shıqtı. Onda Ózbekstandaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri túsindirip berilgen.
2019-jılı Quralbay Paxratdinov hám Áziz Ótemisovlardıń «Қарақалпақ адам атлары сөзлиги» kitabı baspadan shıǵıp, onda adam atlarınıń kirillshe hám latınsha jazılıwı álipbe tártibinde berilgen. Al Quralbay Paxratdinov hám Genjebay Abishovlardıń 2021-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги» atlı kitabında respublikamızdaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. Quralbay Paxratdinov hám Dilfuza Erjanovalardıń 2022-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги» atlı kitabında adam atlarınıń qoyılıw sebepleri kórsetilgen. Laqaplar boyınsha 2023-jılı Quralbay Paxratdinov hám Qonısbay Bekniyazovlardıń qaraqalpaq tilindegi laqaplar boyınsha sózlik kitabı shıqtı.

== Onomastikanıń tarawları ==


'''1. Antroponimika''' – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

'''2. Etnonimika''' – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

'''3.''' '''Toponimika''' – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi.

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı:

'''Gidronimika''' – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oykonimika''' – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oronimika''' – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Kosmonimika''' – Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

'''Zoonimika''' – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

'''Fitonimika''' – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

== Derekler ==
1. Dospanov O. Ismińizdiń sırı nede. – Nókis, 2003. 

2. Mambetova G. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri. – Nókis, 2021. 

3. Абдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов // Советская 
тюркология. – М., 1971. –№6.  

4. Абдимуратов Қ. Неге усылай аталған? – Нөкис, 1965.
5. Абишов Г. Шымбай районы топонимлери. – Нөкис, 2020. 

6. Баскаков Н. А. Элемент «гүл» роза, цветок в составе каракалпакских 
женских имен. Ономастика Средней Азии. Вып. I. – М., 1978. – С.138-142.  

7. Бекбаулов О. Жеке адам атлары. – Нөкис, 1973.  

8. Бияров Б. Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгiлерi. – Алматы, 2012. 

9. Бұғыбаева Ж. Қазақ топонимдерiнiң сөзжасамы: Филол. ғыл. филос. док. 
(PhD)… дис. – Алматы, 2015. 

10. Доспанов О., Қәлендеров М., Доспанова Е., Қәлендерова Г. Qaraqalpaq 
ismleri. – Нөкис, 1994. 

11. Қазақ топонимдерiнiң типтiк үлгiлерi. – Алматы, 2013.

12. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимике // Местные географические термины. – М., 1970. 13. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – М., 1984. 14. Мурзаевы Э.М. Словарь местных географических терминов. – М., 1959. 15. Пахратдинов Қ. Ономастика терминлери сөзлиги. – Нөкис, 2016. 16. Пахратдинов Қ., Абишов Г. Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги. – Нөкис, 2021. 17. Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Лақаплар. – Нөкис, 2023. 18. Пахратдинов Қ., Ержанова Д. Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги. – Нөкис, 2022. 19. Пахратдинов Қ., Өтемисов А. Қарақалпақ адам атлары сөзлиги. – Нөкис, 2019. 20. Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000. 21. Шамшетов Ж. Исмиңиздиң мәнисин билесиз бе? – Нөкис, 1998. 22. Шaмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. ӨзР ИА ҚБ Хабаршысы, 1974. №1, 77-б.</text>
      <sha1>04fcqh49s6epcg7qvv4w71pvq00rbcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265845</id>
      <parentid>265843</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Derek qostim</comment>
      <origin>265845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18803" sha1="6fvjzk004q2moj3hew00hz41rxglr0c" xml:space="preserve">

'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

== Qaraqalpaq onomastikasınıń izertleniw tarıyxı ==
Qaraqalpaqstan toponimiyası boyınsha maǵlıwmatlar S.P.Tolstov, T.A.Jdanko, B.V.Andrianov, G.I.Donidze, V.V.Bartold, L.Uspenskiy, N.A.Baskakov, S.Ataniyazov, X.Vamberi hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń miynetlerinde azı-kem bolsa da keltirilgen. Olar toponimlerdi úyreniw xalıqtıń
tariyxı, etnografiyası, adminstrativlik-territoriyalıq aymaqları, sonday-aq, tariyxıy
leksikası, morfologiyasın izertlewge tikkeley paydasın tiygizetuǵınlıǵın óz miynetlerinde keltirip ótken. Onomastikada toponimikalıq sózliklerdi dúziw boyınsha bir qansha jumıslar
islendi. Bul baǵdarda Zarip Dusimov hám Xudaybergen Egamovlar tárepinen tayarlanǵan sózlikte Qaraqalpaqstandaǵı Biybazar (Beruniy rayonı), Baraqtam (Taxtakópir rayonı), Jumırtaw, Atshabar (Ámiwdárya rayonı), Tórtkúl, Nókis, Taqıyatas, Xojeli, Moynaq toponimleri Aral kóli (Moynaq rayonı) gidronimlerine túsinik berilgen Suyun Qoraev «Топонимика» (Тошкент, 2006) atlı monografiyasınıń «Qoraqalpoǵiston Respublikasi toponimlari» atlı bóliminde respublikamızdaǵı awıl sózi qatnasqan (Kepe awıl, Sheriwshi awıl, Ashamaylı awıl) 200 ge jaqın elatlı punktlerdiń atamaları hám qala sózi (Ayazqala, Jambasqala, Búrkitqala) 30 ǵa
jaqın awıl hám qala atlarında ushırasıwın atap ótken. Sonday-aq, 2005-jılda shıqqan «Ўзбекистон вилоятлари топонимлари» atlı kitabında Ózbekstannıń hárbir wálayatı hám Qaraqalpaqstan toponimlerin óz aldına bólip kórsetip, olardıń atalıw sebepleri kórsetilgen. Qaraqalpaqstan tilshi ilimpazları tek 1960-jıllardan baslap ǵana bul másele menen shuǵıllana basladı. Qaraqalpaqstan toponimlerin birinshi ret arnawlı izertlegen Qálender Ábdimuratov boldı. 1966-jılı Q.Ábdimuratov tárepinen Qaraqalpaqstan toponimleri boyınsha tariyxıy – lingvistikalıq jobada «Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан очерклер» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqlandı. Dissertaciya avtoreferatı «Топонимика каракалпаки» dep ataladı. Avtor bul miynetlerinde Qaraqalpaqstandaǵı toponimlerdiń quramı hám qurılısın keń túrde izertlep, ayırımlarına etimologiyalıq analiz jasaǵan. Onıń 1965-jılı «Неге усылай аталған?» degen kitabı qaraqalpaq tilinde, sońınan 1970-jılı bul kitap «Почему так названо» degen atamada rus tilinde basılıp shıqtı. Bunnan basqa da Q. Ábdimuratovtıń toponimika máseleleri tuwralı kóplegen maqalaları baspa betlerinde járiyalandı. Al Turǵanbay Begjanov penen jazǵan «Структура каракалпакских топонимов» atlı maqalası Qaraqalpaqstan toponimleriniń qurılısına arnalǵan Qaraqalpaqstan toponimlerin úyreniwde qaraqalpaq dialektologiyalarınıń xızmetleri de úlken. Olar ózleri izertlegen dialekt hám govorlarda tarqalǵan qala 
hám awıl atamaları haqqında, olardıń etimologiyası jóninde dáslepki pikirlerdi 
bildirgen. Olardıń toponimlerdi jıynawdaǵı tájiriybeleri de úlken áhmiyetke iye. Degen menen, bul jumıslardı Qaraqalpaqstan toponimlerin izertlewdegi dáslepki 
qádemler dep esaplaw kerek. 1960-1961-jıllarda Moynaq rayonında júrgizilgen dialektologiyalıq ekpediciya materialları tiykarında jazılǵan Turǵanbay Begjanovtıń «Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen» atlı miynetinde xalıq awzınan jıynalǵanmısallardı adam atları (Mákalay), urıw hám millet atları (Múyten, , Qazaqdárya), haywan, balıq hám qus atları (Tayjegen, Jolbarıstóbe), ósimlik atları (Tallıq, Qırmızı), san (Úshsay, Jańǵıztóbe), kólem mánisindegi sózlerden (Dóńgelekkól, Domalaqkól) payda bolǵan toponimlerdi kórsetken. Oraqbay Dospanovtıń maqalasında Tórtkúl toponiminiń kelip shıǵıw
sebepleri, onıń etimologiyası analizlendi. E.Murzaev Nókis atamasınıń kóplegen jerde ushırasatuǵınlıǵın aytıp ótken bolsa, M.Mámbetullaev, A.Allamuratov hám X.Esbergenovlardıń maqalalarında Nókis toponiminiń qala, kól, qum, elatlı punkt hám urıw atların bildiriwi kórsetilgen. Qońırat rayonındaǵı «Sorkól» gidroniminiń jazba dáreklerde semantikalıq
mánisi shor hám kól dep kórsetiliwi O.Dospanov penen S.Shınnazarovalardıń maqalasında kórsetip ótilgen. Qurmanbet Ashirovtıń «Қарақалпақстан Республикасының қубла 
районларындағы базы бир ел-журт атамаларының тарийхынан» atlı maqalasında Tórtkúl (Ata awıl, Bázirgen, Paxtaarna, Betoy, Jaylawtóbe, 
Tasqala), Beruniy (Iyshanjap, Kepshe awıl), Ellikqala rayonlarındaǵı (Gúldirsin, Shımam) toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. O.Sayımbetov, O.Dospanov, N.Sayımbetovalardıń avtorlıǵında «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi» atlı 2013-jılı oqıw-metodikalıq qollanbası shıqtı. Kitapta er hám hayal adam atları, familiya
hám áke atları (otchestvo), ádebiy laqaplar, laqap atları, ataq atları (titul) úyrenilgen. Bunnan basqa Oraqbay Dospanov «Исмиңиздиң сыры неде» (Nókis, 2003), Jamal Shamshetovtıń «Исмиңинздиң мәнисин билесиз бе?» (Нөкис, 1998) atlı miynetleri baspadan shıqtı. Ikram Xalmuratovtıń «Qubla Qaraqalpaqstan toponimleriniń uqsaslıq qásiyetleri», «Ámiwdárya rayonı oronimleri» atlı maqalaları shıqtı. Yuliya Xojalepesova 1995-jılı «Прозвища в системе каракалпакской 
антропоними» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq 
tilindegi laqaplar hám onıń klassifikaciyası, laqaplardıń semantika-grammatikalıq hám sózlik dúzilisi haqqında sóz etilgen. Oraqbay Sayımbetov 1998-jılı «Қарақалпақ тили меншикли адам атларының қурамы ҳәм қурылысы» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında 2000-jılı «Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары» degen kitabın baspadan shıǵardı. Onda menshikli adam atlarınıń shıǵısı boyınsha quramı, morfologiyalıq qurılısı tariyxıy-etnografiyalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde 2011-jılı Muxtar Qurbanov «Qaraqalpaq tilindegi  geografiyalıq terminlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri (oronimikalıq, oykonimikalıq, agroonimikalıq, gidronimikalıq terminler), qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń grammatikalıq qurılısı (dara hám qospa geografiyalıq terminler), geografiyalıq terminlerdiń toponim jasaw xızmeti máselesi sóz etilgen.
Qaraqalpaqstannıń qubla rayonları toponimlerin lingvistikalıq aspektte
úyrengen Doniyor Yuldashevtiń «Жанубий Қорақалпоғистон топонимларининг 
тарихий-этимологик тадқиқи» (2012-jıl) atlı dissertaciyasında apellyativi túrkiy
sózlerden, iran, arab, monǵol hám rus tillerine baylanıslı bolǵan atamalar
qarastırılǵan.
Gúlnaz
Mambetova 2018-jılı «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2021) atlı monografiyasın 
baspadan shıǵardı. Onda Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi tariyxı, Qaraqalpaqstan gidronimiyasında qollanılǵan gidronimikalıq apellyativler, Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleriniń leksika-semantikalıq analizi, gidronimlerdiń derivaciyalıq modelleri máselesi úyrenilgen. Genjebay Abishov 2019-jılı «Shımbay rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Shımbay rayonı toponimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2020) atlı monografiyasın baspadan shıǵardı. Onda Shımbay ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq 
ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Abdimurat Esemuratov 2022-jılı «Xojeli rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Dissertaciyada Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi, Xojeli ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Xojaaxmed Tolıbaev 2022-jılı «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń lingvomádeniy analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Avtor bul ilimiy jumısında toponimlerdi lingvomádeniy analizlewdiń teoriyalıq máseleleri hám izertleniwi, dástanlardaǵı toponimlerdiń ornı, álemniń leksikalıq kórinisi hám toponimikalıq atlar, qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń stillik-leksikalıq imkaniyatları hám olardı túsiniw ózgesheligi máselesi úyrenilgen. Zamira Daniyarova «Qaraqalpaq dástanlarında antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi» degen temada 2023-jılı filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq izertlew obyekti sıpatında qaralıwı, qaraqalpaq dástanlarındaǵı antroponimlerdiń xalqımızdıń mádeniyatında tutqan ornı, antroponimler álemniń leksikalıq kórinisi sıpatında ekenligi úyrenilgen. Qoshqarbay Seytniyazov geografiyalıq aspektte qarastırıp, 1998-jılı «Топонимы северных районов правобережья каракалпакии» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda toponimler hám olardıń izertleniwi, geografiyalıq atamalardıń tipi hám jazılıwı máseleleri úyrenilgen. Geografiyalıq aspektte Ómirbay Baltabaev 2022-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimleriniń social-geografiyalıq analizi» degen temada geografiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda oykonimlerdi social-geografiyalıq izertlewdiń ilimiy-metodikalıq tiykarları,  Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimiyasınıń aymaqlıq quramı, tariyxıy-mádeniy áhmiyeti hám onı qorǵaw máseleleri izertlengen. Qaraqalpaq onomastikasına baylanıslı birqansha sózlikler baspadan shıqtı. Mısal ushın, avtorlar jámááti tárepinen 2022-jılı «O’zbekiston joy nomlarining izohli luǵati» atlı kitap shıqtı. Onda Ózbekstandaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri túsindirip berilgen.
2019-jılı Quralbay Paxratdinov hám Áziz Ótemisovlardıń «Қарақалпақ адам атлары сөзлиги» kitabı baspadan shıǵıp, onda adam atlarınıń kirillshe hám latınsha jazılıwı álipbe tártibinde berilgen. Al Quralbay Paxratdinov hám Genjebay Abishovlardıń 2021-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги» atlı kitabında respublikamızdaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. Quralbay Paxratdinov hám Dilfuza Erjanovalardıń 2022-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги» atlı kitabında adam atlarınıń qoyılıw sebepleri kórsetilgen. Laqaplar boyınsha 2023-jılı Quralbay Paxratdinov hám Qonısbay Bekniyazovlardıń qaraqalpaq tilindegi laqaplar boyınsha sózlik kitabı shıqtı.

== Onomastikanıń tarawları ==


'''1. Antroponimika''' – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

'''2. Etnonimika''' – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

'''3.''' '''Toponimika''' – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi.

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı:

'''Gidronimika''' – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oykonimika''' – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oronimika''' – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Kosmonimika''' – Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

'''Zoonimika''' – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

'''Fitonimika''' – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

== Derekler ==
1. Dospanov O. Ismińizdiń sırı nede. – Nókis, 2003. 

2. Mambetova G. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri. – Nókis, 2021. 

3. Абдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов // Советская 
тюркология. – М., 1971. –№6.  

4. Абдимуратов Қ. Неге усылай аталған? – Нөкис, 1965.
5. Абишов Г. Шымбай районы топонимлери. – Нөкис, 2020. 

6. Баскаков Н. А. Элемент «гүл» роза, цветок в составе каракалпакских 
женских имен. Ономастика Средней Азии. Вып. I. – М., 1978. – С.138-142.  

7. Бекбаулов О. Жеке адам атлары. – Нөкис, 1973.  

8. Бияров Б. Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгiлерi. – Алматы, 2012. 

9. Бұғыбаева Ж. Қазақ топонимдерiнiң сөзжасамы: Филол. ғыл. филос. док. 
(PhD)… дис. – Алматы, 2015. 

10. Доспанов О., Қәлендеров М., Доспанова Е., Қәлендерова Г. Qaraqalpaq 
ismleri. – Нөкис, 1994. 

11. Қазақ топонимдерiнiң типтiк үлгiлерi. – Алматы, 2013.

12. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимике // Местные географические термины. – М., 1970. 13. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – М., 1984. 14. Мурзаевы Э.М. Словарь местных географических терминов. – М., 1959. 15. Пахратдинов Қ. Ономастика терминлери сөзлиги. – Нөкис, 2016. 16. Пахратдинов Қ., Абишов Г. Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги. – Нөкис, 2021. 17. Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Лақаплар. – Нөкис, 2023. 18. Пахратдинов Қ., Ержанова Д. Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги. – Нөкис, 2022. 19. Пахратдинов Қ., Өтемисов А. Қарақалпақ адам атлары сөзлиги. – Нөкис, 2019. 20. Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000. 21. Шамшетов Ж. Исмиңиздиң мәнисин билесиз бе? – Нөкис, 1998. 22. Шaмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. ӨзР ИА ҚБ Хабаршысы, 1974. №1, 77-б.</text>
      <sha1>6fvjzk004q2moj3hew00hz41rxglr0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265846</id>
      <parentid>265845</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>9346</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>265846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18801" sha1="04fcqh49s6epcg7qvv4w71pvq00rbcp" xml:space="preserve">'''Onomastika''' (grekshe onomastikos – at qoyıw óneri) – til biliminiń menshikli atamalardı izertleytuǵın bólimi. Tildegi barlıq menshikli atlardı hár tárepleme úyrenetuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı. Ol tariyx, etnografiya, geografiya hám basqa da ilimler ushın oǵada áhmiyetli bolıp tabıladı. Óytkeni toponimika arqalı kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń óz ara ekonomikalıq hám mádeniy qarım-qatnasları, olardın til ózgeshelikleri anıqlanadı.

== Qaraqalpaq onomastikasınıń izertleniw tarıyxı ==
Qaraqalpaqstan toponimiyası boyınsha maǵlıwmatlar S.P.Tolstov, T.A.Jdanko, B.V.Andrianov, G.I.Donidze, V.V.Bartold, L.Uspenskiy, N.A.Baskakov, S.Ataniyazov, X.Vamberi hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń miynetlerinde azı-kem bolsa da keltirilgen. Olar toponimlerdi úyreniw xalıqtıń
tariyxı, etnografiyası, adminstrativlik-territoriyalıq aymaqları, sonday-aq, tariyxıy
leksikası, morfologiyasın izertlewge tikkeley paydasın tiygizetuǵınlıǵın óz miynetlerinde keltirip ótken. Onomastikada toponimikalıq sózliklerdi dúziw boyınsha bir qansha jumıslar
islendi. Bul baǵdarda Zarip Dusimov hám Xudaybergen Egamovlar tárepinen tayarlanǵan sózlikte Qaraqalpaqstandaǵı Biybazar (Beruniy rayonı), Baraqtam (Taxtakópir rayonı), Jumırtaw, Atshabar (Ámiwdárya rayonı), Tórtkúl, Nókis, Taqıyatas, Xojeli, Moynaq toponimleri Aral kóli (Moynaq rayonı) gidronimlerine túsinik berilgen Suyun Qoraev «Топонимика» (Тошкент, 2006) atlı monografiyasınıń «Qoraqalpoǵiston Respublikasi toponimlari» atlı bóliminde respublikamızdaǵı awıl sózi qatnasqan (Kepe awıl, Sheriwshi awıl, Ashamaylı awıl) 200 ge jaqın elatlı punktlerdiń atamaları hám qala sózi (Ayazqala, Jambasqala, Búrkitqala) 30 ǵa
jaqın awıl hám qala atlarında ushırasıwın atap ótken. Sonday-aq, 2005-jılda shıqqan «Ўзбекистон вилоятлари топонимлари» atlı kitabında Ózbekstannıń hárbir wálayatı hám Qaraqalpaqstan toponimlerin óz aldına bólip kórsetip, olardıń atalıw sebepleri kórsetilgen. Qaraqalpaqstan tilshi ilimpazları tek 1960-jıllardan baslap ǵana bul másele menen shuǵıllana basladı. Qaraqalpaqstan toponimlerin birinshi ret arnawlı izertlegen Qálender Ábdimuratov boldı. 1966-jılı Q.Ábdimuratov tárepinen Qaraqalpaqstan toponimleri boyınsha tariyxıy – lingvistikalıq jobada «Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан очерклер» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqlandı. Dissertaciya avtoreferatı «Топонимика каракалпаки» dep ataladı. Avtor bul miynetlerinde Qaraqalpaqstandaǵı toponimlerdiń quramı hám qurılısın keń túrde izertlep, ayırımlarına etimologiyalıq analiz jasaǵan. Onıń 1965-jılı «Неге усылай аталған?» degen kitabı qaraqalpaq tilinde, sońınan 1970-jılı bul kitap «Почему так названо» degen atamada rus tilinde basılıp shıqtı. Bunnan basqa da Q. Ábdimuratovtıń toponimika máseleleri tuwralı kóplegen maqalaları baspa betlerinde járiyalandı. Al Turǵanbay Begjanov penen jazǵan «Структура каракалпакских топонимов» atlı maqalası Qaraqalpaqstan toponimleriniń qurılısına arnalǵan Qaraqalpaqstan toponimlerin úyreniwde qaraqalpaq dialektologiyalarınıń xızmetleri de úlken. Olar ózleri izertlegen dialekt hám govorlarda tarqalǵan qala 
hám awıl atamaları haqqında, olardıń etimologiyası jóninde dáslepki pikirlerdi 
bildirgen. Olardıń toponimlerdi jıynawdaǵı tájiriybeleri de úlken áhmiyetke iye. Degen menen, bul jumıslardı Qaraqalpaqstan toponimlerin izertlewdegi dáslepki 
qádemler dep esaplaw kerek. 1960-1961-jıllarda Moynaq rayonında júrgizilgen dialektologiyalıq ekpediciya materialları tiykarında jazılǵan Turǵanbay Begjanovtıń «Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen» atlı miynetinde xalıq awzınan jıynalǵanmısallardı adam atları (Mákalay), urıw hám millet atları (Múyten, , Qazaqdárya), haywan, balıq hám qus atları (Tayjegen, Jolbarıstóbe), ósimlik atları (Tallıq, Qırmızı), san (Úshsay, Jańǵıztóbe), kólem mánisindegi sózlerden (Dóńgelekkól, Domalaqkól) payda bolǵan toponimlerdi kórsetken. Oraqbay Dospanovtıń maqalasında Tórtkúl toponiminiń kelip shıǵıw
sebepleri, onıń etimologiyası analizlendi. E.Murzaev Nókis atamasınıń kóplegen jerde ushırasatuǵınlıǵın aytıp ótken bolsa, M.Mámbetullaev, A.Allamuratov hám X.Esbergenovlardıń maqalalarında Nókis toponiminiń qala, kól, qum, elatlı punkt hám urıw atların bildiriwi kórsetilgen. Qońırat rayonındaǵı «Sorkól» gidroniminiń jazba dáreklerde semantikalıq
mánisi shor hám kól dep kórsetiliwi O.Dospanov penen S.Shınnazarovalardıń maqalasında kórsetip ótilgen. Qurmanbet Ashirovtıń «Қарақалпақстан Республикасының қубла 
районларындағы базы бир ел-журт атамаларының тарийхынан» atlı maqalasında Tórtkúl (Ata awıl, Bázirgen, Paxtaarna, Betoy, Jaylawtóbe, 
Tasqala), Beruniy (Iyshanjap, Kepshe awıl), Ellikqala rayonlarındaǵı (Gúldirsin, Shımam) toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. O.Sayımbetov, O.Dospanov, N.Sayımbetovalardıń avtorlıǵında «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi» atlı 2013-jılı oqıw-metodikalıq qollanbası shıqtı. Kitapta er hám hayal adam atları, familiya
hám áke atları (otchestvo), ádebiy laqaplar, laqap atları, ataq atları (titul) úyrenilgen. Bunnan basqa Oraqbay Dospanov «Исмиңиздиң сыры неде» (Nókis, 2003), Jamal Shamshetovtıń «Исмиңинздиң мәнисин билесиз бе?» (Нөкис, 1998) atlı miynetleri baspadan shıqtı. Ikram Xalmuratovtıń «Qubla Qaraqalpaqstan toponimleriniń uqsaslıq qásiyetleri», «Ámiwdárya rayonı oronimleri» atlı maqalaları shıqtı. Yuliya Xojalepesova 1995-jılı «Прозвища в системе каракалпакской 
антропоними» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq 
tilindegi laqaplar hám onıń klassifikaciyası, laqaplardıń semantika-grammatikalıq hám sózlik dúzilisi haqqında sóz etilgen. Oraqbay Sayımbetov 1998-jılı «Қарақалпақ тили меншикли адам атларының қурамы ҳәм қурылысы» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında 2000-jılı «Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары» degen kitabın baspadan shıǵardı. Onda menshikli adam atlarınıń shıǵısı boyınsha quramı, morfologiyalıq qurılısı tariyxıy-etnografiyalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde 2011-jılı Muxtar Qurbanov «Qaraqalpaq tilindegi  geografiyalıq terminlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri (oronimikalıq, oykonimikalıq, agroonimikalıq, gidronimikalıq terminler), qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń grammatikalıq qurılısı (dara hám qospa geografiyalıq terminler), geografiyalıq terminlerdiń toponim jasaw xızmeti máselesi sóz etilgen.
Qaraqalpaqstannıń qubla rayonları toponimlerin lingvistikalıq aspektte
úyrengen Doniyor Yuldashevtiń «Жанубий Қорақалпоғистон топонимларининг 
тарихий-этимологик тадқиқи» (2012-jıl) atlı dissertaciyasında apellyativi túrkiy
sózlerden, iran, arab, monǵol hám rus tillerine baylanıslı bolǵan atamalar
qarastırılǵan.
Gúlnaz
Mambetova 2018-jılı «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2021) atlı monografiyasın 
baspadan shıǵardı. Onda Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi tariyxı, Qaraqalpaqstan gidronimiyasında qollanılǵan gidronimikalıq apellyativler, Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleriniń leksika-semantikalıq analizi, gidronimlerdiń derivaciyalıq modelleri máselesi úyrenilgen. Genjebay Abishov 2019-jılı «Shımbay rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Usı dissertaciyası tiykarında «Shımbay rayonı toponimleri» (–Nókis: Qaraqalpaqstan, 2020) atlı monografiyasın baspadan shıǵardı. Onda Shımbay ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq 
ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Abdimurat Esemuratov 2022-jılı «Xojeli rayonı toponimleriniń tariyxıylingvistikalıq analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Dissertaciyada Qaraqalpaqstan toponimleriniń izertleniwi, Xojeli ataması haqqında, rayon toponimleriniń semantikalıq ózgeshelikleri, olardıń grammatikalıq qurılısına qaray túrleri úyrenilgen. Xojaaxmed Tolıbaev 2022-jılı «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń lingvomádeniy analizi» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Avtor bul ilimiy jumısında toponimlerdi lingvomádeniy analizlewdiń teoriyalıq máseleleri hám izertleniwi, dástanlardaǵı toponimlerdiń ornı, álemniń leksikalıq kórinisi hám toponimikalıq atlar, qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń stillik-leksikalıq imkaniyatları hám olardı túsiniw ózgesheligi máselesi úyrenilgen. Zamira Daniyarova «Qaraqalpaq dástanlarında antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi» degen temada 2023-jılı filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda antroponimlerdiń lingvokulturologiyalıq izertlew obyekti sıpatında qaralıwı, qaraqalpaq dástanlarındaǵı antroponimlerdiń xalqımızdıń mádeniyatında tutqan ornı, antroponimler álemniń leksikalıq kórinisi sıpatında ekenligi úyrenilgen. Qoshqarbay Seytniyazov geografiyalıq aspektte qarastırıp, 1998-jılı «Топонимы северных районов правобережья каракалпакии» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Onda toponimler hám olardıń izertleniwi, geografiyalıq atamalardıń tipi hám jazılıwı máseleleri úyrenilgen. Geografiyalıq aspektte Ómirbay Baltabaev 2022-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimleriniń social-geografiyalıq analizi» degen temada geografiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. Onda oykonimlerdi social-geografiyalıq izertlewdiń ilimiy-metodikalıq tiykarları,  Qaraqalpaqstan Respublikası oykonimiyasınıń aymaqlıq quramı, tariyxıy-mádeniy áhmiyeti hám onı qorǵaw máseleleri izertlengen. Qaraqalpaq onomastikasına baylanıslı birqansha sózlikler baspadan shıqtı. Mısal ushın, avtorlar jámááti tárepinen 2022-jılı «O’zbekiston joy nomlarining izohli luǵati» atlı kitap shıqtı. Onda Ózbekstandaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri túsindirip berilgen.
2019-jılı Quralbay Paxratdinov hám Áziz Ótemisovlardıń «Қарақалпақ адам атлары сөзлиги» kitabı baspadan shıǵıp, onda adam atlarınıń kirillshe hám latınsha jazılıwı álipbe tártibinde berilgen. Al Quralbay Paxratdinov hám Genjebay Abishovlardıń 2021-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги» atlı kitabında respublikamızdaǵı toponimlerdiń atalıw sebepleri berilgen. Quralbay Paxratdinov hám Dilfuza Erjanovalardıń 2022-jılı baspadan shıǵarǵan «Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги» atlı kitabında adam atlarınıń qoyılıw sebepleri kórsetilgen. Laqaplar boyınsha 2023-jılı Quralbay Paxratdinov hám Qonısbay Bekniyazovlardıń qaraqalpaq tilindegi laqaplar boyınsha sózlik kitabı shıqtı.

== Onomastikanıń tarawları ==


'''1. Antroponimika''' – grekshe «anthropos» – adam, «onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatıp, adam atların izertleytuǵın ilim esaplanadı. Onıń izertlew 
obyektine jeke adam atı, familiyası, ákesiniń atı, ataq (titul) atı, jasırın (psevdonim) 
atı, laqap – qullası adamǵa baylanıslı qoyılǵan barlıq atlar kiredi. Bul menshikli 
adam atlarınıń jıynaǵı til biliminde antroponimler delinedi.

'''2. Etnonimika''' – grekshe «ethnos» – xalıq, «onoma, onyma» – ism, at, atama
degen mánilerdi ańlatadı. Jer sharında jaysaytuǵın barlıq xalıq, millet, urıw, qáwim 
h.t.b. baylanıslı qıyılǵan atamalardı izertleydi. Tildegi usınday barlıq atamalar 
jıyınaǵı etnonimler delinedi.

'''3.''' '''Toponimika''' – grekshe «topos» – orın, jer, keńislik, «onoma, onyma» –
ism, at, atama degen sózden alınǵan. Tildegi barlıq geografiyalıq obyektler: dárya, 
teńiz, kól, taw, tóbeshik oypatlıq, qala, awıl, mámleket, kóshe, jol hám t.b. orınlarǵa qoyılǵan menshikli zatlardı izertleydi. Usınday barlıq orınlarǵa baylanıslı qoyılǵan atlar toponimler delinedi.

Dúnyada qala hám awıllar, shól hám tawlar, dárya hám teńiz sıyaqlı kóplegen geografiyalıq obiektler bar. Olardıń kópshiligi óz atamalarına iye.Toponimler júdá uzaq dáwirdiń jemisi bolıp, til tariyxı hám tariyxıy dialektologiya, sonday-aq, tariyx, etnografiya, geografiya, arxeologiya, geologiya sıyaqlı bir qatar ilimler ushın bay material beretuǵın derek esaplanadı. Solay eken, belgili bir territoriyadaǵı geografiyalıq atamalardı ilimiy jaqtan izertlew sol territoriyadaǵı xalıq tariyxı, turmısı hám tili haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beretuǵını sózsiz. Sol sebepli toponimler adamlardıń dıqqatın erte zamanlardan-aq
ózine awdarıp kelgen. Toponimika tómendegidey tiykarǵı bólimlerden turadı:

'''Gidronimika''' – toponimikanıń suw obyektleri (dárya, arna, ózek, jap, salma, kanal, jarǵan, arıq, kól, izeykesh, qudıq, háwiz) atlarınıń payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oykonimika''' – toponimikanıń oykonimlerdiń (qala, rayon, elatlı punkt, awıl, 
qorǵan, úy, jay, tam, áwliye atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Oronimika''' – toponimikanıń oronimlerdiń (biyiklik, tóbeshik, taw, shıń atları) payda bolıw, rawajlanıw nızamlıqların hám wazıypaların izertleytuǵın bólimi.

'''Kosmonimika''' – Grekshe, «kosmos» – álem, dúńya, «onoma, onyma» – ism, 
at, atama degendi ańlatadı. Álem, kosmos keńisliklerinde jaylasqan juldız, planeta, kometa, asteroid hám t.b. baylanıslı qoyılǵan menshikli atlardı izertleydi. Barlıq álemde jaylasqan obyektlerdiń atlarınıń jıyınaǵı kosmonimler dep ataladı.

'''Zoonimika''' – grekshe «zoon» – haywan, «onoma» – ism, at, atama degen sózinen alınǵan. Haywanatlar dúńyasına kiretuǵın iyt, pıshıq, sıyır, at, quslarǵa, 
qurt-qumırsqalarǵa hám t.b. baylanıslı menshikli atlardı úyrenedi. Bulardıń jıyınaǵı zoonomiler delinedi.

'''Fitonimika''' – grekshe «phyton» – ósimlik, «onoma» – ism, at, atama degen 
sózinen alınǵan bolıp, biz qorshap turǵan tábiyattaǵı barlıq ósimlik, tereklerdiń atların úyrenedi. Olardı fitonimler dep ataydı.

== Derekler ==
1. Dospanov O. Ismińizdiń sırı nede. – Nókis, 2003. 

2. Mambetova G. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimleri. – Nókis, 2021. 

3. Абдимуратов К. Структура каракалпакских топонимов // Советская 
тюркология. – М., 1971. –№6.  

4. Абдимуратов Қ. Неге усылай аталған? – Нөкис, 1965.
5. Абишов Г. Шымбай районы топонимлери. – Нөкис, 2020. 

6. Баскаков Н. А. Элемент «гүл» роза, цветок в составе каракалпакских 
женских имен. Ономастика Средней Азии. Вып. I. – М., 1978. – С.138-142.  

7. Бекбаулов О. Жеке адам атлары. – Нөкис, 1973.  

8. Бияров Б. Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгiлерi. – Алматы, 2012. 

9. Бұғыбаева Ж. Қазақ топонимдерiнiң сөзжасамы: Филол. ғыл. филос. док. 
(PhD)… дис. – Алматы, 2015. 

10. Доспанов О., Қәлендеров М., Доспанова Е., Қәлендерова Г. Qaraqalpaq 
ismleri. – Нөкис, 1994. 

11. Қазақ топонимдерiнiң типтiк үлгiлерi. – Алматы, 2013.

12. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимике // Местные географические термины. – М., 1970. 13. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – М., 1984. 14. Мурзаевы Э.М. Словарь местных географических терминов. – М., 1959. 15. Пахратдинов Қ. Ономастика терминлери сөзлиги. – Нөкис, 2016. 16. Пахратдинов Қ., Абишов Г. Қарақалпақстан топонимлери сөзлиги. – Нөкис, 2021. 17. Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Лақаплар. – Нөкис, 2023. 18. Пахратдинов Қ., Ержанова Д. Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги. – Нөкис, 2022. 19. Пахратдинов Қ., Өтемисов А. Қарақалпақ адам атлары сөзлиги. – Нөкис, 2019. 20. Сайымбетов О. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000. 21. Шамшетов Ж. Исмиңиздиң мәнисин билесиз бе? – Нөкис, 1998. 22. Шaмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен. ӨзР ИА ҚБ Хабаршысы, 1974. №1, 77-б.</text>
      <sha1>04fcqh49s6epcg7qvv4w71pvq00rbcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-44188-24</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47881</id>
    <revision>
      <id>265839</id>
      <timestamp>2026-08-12T13:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="dqkaama3ouwbrece5e8svvg6yuca9c0" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:31, 2026-jıl 12-avgust (UTC)</text>
      <sha1>dqkaama3ouwbrece5e8svvg6yuca9c0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-43809-26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47882</id>
    <revision>
      <id>265844</id>
      <timestamp>2026-08-12T14:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="ez1zndf97gt2q9ky3ttuc223rtaclo4" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:31, 2026-jıl 12-avgust (UTC)</text>
      <sha1>ez1zndf97gt2q9ky3ttuc223rtaclo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı:Berdibaev Axat</title>
    <ns>2</ns>
    <id>47883</id>
    <revision>
      <id>265847</id>
      <timestamp>2026-08-12T14:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berdibaev Axat</username>
        <id>16445</id>
      </contributor>
      <comment>Ózim haqqında maǵlıwmat</comment>
      <origin>265847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="lw7shqjdlbm1mdoemsqjfy5c9xgv6or" xml:space="preserve">Assalawma aleykum! Meniń atım Axat. Wikipediaǵa Qaraqalpaq til bilimi hám ádebiyatı boyınsha maqalalar kirgizip baraman.</text>
      <sha1>lw7shqjdlbm1mdoemsqjfy5c9xgv6or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-41751-39</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47884</id>
    <revision>
      <id>265848</id>
      <timestamp>2026-08-12T16:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="t8zzjvmz8r9v72ayohmlypzoj0lxr9r" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:32, 2026-jıl 12-avgust (UTC)</text>
      <sha1>t8zzjvmz8r9v72ayohmlypzoj0lxr9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Farhan1394</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47885</id>
    <revision>
      <id>265849</id>
      <timestamp>2026-08-12T19:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="e1g5dtvgod5op1l5phpr9cb1pf24fmg" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:32, 2026-jıl 12-avgust (UTC)</text>
      <sha1>e1g5dtvgod5op1l5phpr9cb1pf24fmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-08-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47886</id>
    <revision>
      <id>265850</id>
      <timestamp>2026-08-12T21:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Aurora and perseids.jpg»</comment>
      <origin>265850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="tw597qjsocqfeikwr3cfoc554jlztna" xml:space="preserve">Aurora and perseids.jpg</text>
      <sha1>tw597qjsocqfeikwr3cfoc554jlztna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-08-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47887</id>
    <revision>
      <id>265851</id>
      <timestamp>2026-08-12T21:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Designing Webb (SVS14185).webm»</comment>
      <origin>265851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="g1r1xm39j1vm4suf3tsf6tb3gjwn0wy" xml:space="preserve">Designing Webb (SVS14185).webm</text>
      <sha1>g1r1xm39j1vm4suf3tsf6tb3gjwn0wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Qaraqalpaq onomastikası</title>
    <ns>1</ns>
    <id>47888</id>
    <revision>
      <id>265852</id>
      <timestamp>2026-08-13T02:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>265852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Scope creep</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47889</id>
    <revision>
      <id>265853</id>
      <timestamp>2026-08-13T07:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="mi6gxbadpquo7h888iob2kss1fms6bj" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 07:34, 2026-jıl 13-avgust (UTC)</text>
      <sha1>mi6gxbadpquo7h888iob2kss1fms6bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ázerbayjanda sport</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47890</id>
    <revision>
      <id>265854</id>
      <timestamp>2026-08-13T07:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Ázerbayjanda sport''' {{lang-az|Azərbaycanda idman}} — [[Ázerbayjan mádeniyatı]]nda áhmiyetli rol oynaydı.  2022-jılı dúnya mámleketleriniń global sport reytinginde Ázerbayjan dárhal 43 basqısh kóterilip, 162 ball menen 46-orındı iyeledi. Sol waqıtta Evropada respublika 26-orında turıptı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.day.az/sport/1509202.html|title=Резкий скачок Азербайджана в глобальном спортив...»</comment>
      <origin>265854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="fdf82xhmet5rmyiscyvormaqnshcr7m" xml:space="preserve">'''Ázerbayjanda sport''' {{lang-az|Azərbaycanda idman}} — [[Ázerbayjan mádeniyatı]]nda áhmiyetli rol oynaydı.

2022-jılı dúnya mámleketleriniń global sport reytinginde Ázerbayjan dárhal 43 basqısh kóterilip, 162 ball menen 46-orındı iyeledi. Sol waqıtta Evropada respublika 26-orında turıptı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.day.az/sport/1509202.html|title=Резкий скачок Азербайджана в глобальном спортивном рейтинге|description=новость|publisher=news.day.az|lang=ru|accessdate=2022-11-10|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110101320/https://news.day.az/sport/1509202.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Sport túrleri boyınsha ==

=== Komandalıq sport túrleri ===
==== Futbol ====
{{Main|Ázerbayjanda futbol}}
Ázerbayjanda dáslepki [[futbol]] klubları 1905-jılı payda bolǵan&lt;ref name=&quot;great&quot;/&gt;. Bul komandalar, tiykarınan, [[Baku]]dıń iri [[neft]] sanaatı kompaniyalarına wákillik etken&lt;ref name=&quot;great&quot;/&gt;. Dáslepki rásmiy chempionat Bakuda 1911-jılı ótkerilgen, jeńimpaz bolsa [[Angliya]] Neft Kompaniyasınıń «Britaniya Klubu» komandası bolǵan&lt;ref name=&quot;great&quot;/&gt;. 1912-jılı «Baku» komandası Tbilisi qalmasında «Sokol» komandasına qarsı birinshi xalıqaralıq oyınını ótkergen hám 4:2 esabı menen jeńiske erisken&lt;ref name=&quot;great&quot;/&gt;. 1914-jılı Ázerbayjanda Futbol Awqamı dúzilgen. Awqam rásmiy qala birinshiliklerin hám basqa jarıstıń shólkemlestiriliwi, ótkeriliwin óz moynına alǵan.

1927-jılı [[Kavkaz artı Socialist Federativ Sovet Respublikası]]nda Ázerbayjan birinshi [[joldaslıq oyını]]n Gruziya hám Armeniyaǵa qarsı ótkergen&lt;ref name=&quot;ELO&quot;&gt;{{cite web|title=World Football Elo Ratings: Azerbaijan|url=http://www.eloratings.net/Azerbaijan.htm|website=www.eloratings.net|publisher=www.eloratings.net|accessdate=13 iyul 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719224335/http://www.eloratings.net/Azerbaijan.htm|archivedate=2017-07-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ázerbayjannıń futbol saylandı komandası óziniń dáslepki joldaslıq oyınların 1929-jılı [[Tehran]]da [[Iran]] saylandı komandasına qarsı ótkergen hám sol oyınlarda 4:0, 4:1 hám 11:0 esapları menen úlken jeńislerge erisken&lt;ref name=&quot;great&quot;&gt;{{cite web |title=100 il! Azərbaycan futbolu tarixindən maraqlı faktlar |url=https://az.trend.az/azerbaijan/society/1887162.html |website=trend.az |publisher=trend.az |accessdate=17 dekabr 2019 |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325055303/https://az.trend.az/azerbaijan/society/1887162.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>fdf82xhmet5rmyiscyvormaqnshcr7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ázerbayjan folklorı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47891</id>
    <revision>
      <id>265855</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.  Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń bas...»</comment>
      <origin>265855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="pbriv8a7pb7m5zers95sgry45jrvrq5" xml:space="preserve">[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>pbriv8a7pb7m5zers95sgry45jrvrq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265856</id>
      <parentid>265855</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="cxztukcezgvfdd9df8x5pib8gnguo4c" xml:space="preserve">[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>cxztukcezgvfdd9df8x5pib8gnguo4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265857</id>
      <parentid>265856</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Ázerbayjan folklor]] betin [[Ázerbayjan folklorı]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama</comment>
      <origin>265856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="cxztukcezgvfdd9df8x5pib8gnguo4c" xml:space="preserve">[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>cxztukcezgvfdd9df8x5pib8gnguo4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265859</id>
      <parentid>265857</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="9lfup8gzjdkd3vcvls6r2gi0l0l8a39" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>9lfup8gzjdkd3vcvls6r2gi0l0l8a39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265860</id>
      <parentid>265859</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>derekler</comment>
      <origin>265860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5975" sha1="jin1a06delsh2ufounst467g88ul2v5" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>jin1a06delsh2ufounst467g88ul2v5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265863</id>
      <parentid>265860</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7410" sha1="i0a0afffpn2imhhvvfrido421twid5c" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Ortaq túrkiy folklor ==
{{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>i0a0afffpn2imhhvvfrido421twid5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265867</id>
      <parentid>265863</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13464" sha1="bngq2xnmdfh8bilpq76ta8xc7oqr47k" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı.

== Ortaq túrkiy folklor ==
{{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

== Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı ==
Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı.

Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı.
 
Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay.

Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı.
 
Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı.

Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı.

Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı.
 
[[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı.
 
Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>bngq2xnmdfh8bilpq76ta8xc7oqr47k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265868</id>
      <parentid>265867</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>derekler</comment>
      <origin>265868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14049" sha1="mj8qqfy5ypjt2qj0kiaslky4hyvar6g" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ortaq túrkiy folklor ==
{{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

== Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı ==
Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı.

Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı.
 
Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay.

Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&amp;q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}&lt;/ref&gt;.
 
Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı.

Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı.

Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı.
 
[[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı.
 
Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>mj8qqfy5ypjt2qj0kiaslky4hyvar6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265869</id>
      <parentid>265868</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <origin>265869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16898" sha1="gvouu11t1u7fqedqa0abehxhqqbkmyw" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ortaq túrkiy folklor ==
{{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

== Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı ==
Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı.

Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı.
 
Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay.

Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&amp;q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}&lt;/ref&gt;.
 
Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı.

Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı.

Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı.
 
[[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı.
 
Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi.

== Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde ==
{{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan.

Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==
* [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
* Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}}

{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>gvouu11t1u7fqedqa0abehxhqqbkmyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265870</id>
      <parentid>265869</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21204" sha1="oteo8121lsphejn41fe8lnss9893q4r" xml:space="preserve">{{Ázerbayjanlılar}}
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]]
'''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat&lt;ref&gt;[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}&lt;/ref&gt;. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.
    
Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ázerbayjan mifologiyası ==
[[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ortaq túrkiy folklor ==
{{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

== Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı ==
Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı.

Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı.
 
Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay.

Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&amp;q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}&lt;/ref&gt;.
 
Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı.

Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı.

Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı.
 
[[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı.
 
Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi.

== Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde ==
{{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}}
Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan.

Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin.

== Ashıq kórkem óneri ==
Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı.
 
Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı.
 
''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken.
 
Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan.
 
Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan.

Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi.

«Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan.

Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==
* [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
* Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}}

{{Sırtqı siltemeler}}</text>
      <sha1>oteo8121lsphejn41fe8lnss9893q4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Ázerbayjanlılar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47892</id>
    <revision>
      <id>265858</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Sidebar  | name         = Ázerbayjanlılar  | titlestyle   =   | contentclass = hlist  | pretitle     = [[:Kategoriya:Ázerbayjan|Seriya]]sınıń bir bólegi:  | title        = [[Ázerbayjanlılar]]  | headingstyle = background:#ddddff  | belowstyle   = font-weight:normal; border-top:#aaa 1px solid   | heading1 = [[Ázerbayjan mádeniyatı|Mádeniyatı]]  | content1 = * [[Ázerbayjan arxitekturası|Arxitekturası]] * [[Ázerbayjan kórkem óneri|Kórkem óneri]...»</comment>
      <origin>265858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="4dhz6z5l0l6yt0mljxom2pnhq2iu4mf" xml:space="preserve">{{Sidebar
 | name         = Ázerbayjanlılar
 | titlestyle   = 
 | contentclass = hlist
 | pretitle     = [[:Kategoriya:Ázerbayjan|Seriya]]sınıń bir bólegi:
 | title        = [[Ázerbayjanlılar]]
 | headingstyle = background:#ddddff
 | belowstyle   = font-weight:normal; border-top:#aaa 1px solid

 | heading1 = [[Ázerbayjan mádeniyatı|Mádeniyatı]]
 | content1 =
* [[Ázerbayjan arxitekturası|Arxitekturası]]
* [[Ázerbayjan kórkem óneri|Kórkem óneri]]
* [[Ázerbayjan kinosı|Kinosı]]
* [[Ázerbayjan asxanası|Asxanası]]
* [[Ázerbayjan ayaq oyınları|Ayaq oyınları]]
* [[Ázerbayjan milliy kiyimleri|Kiyimleri]]
* [[Ázerbayjan ádebiyatı|Ádebiyatı]]
* [[Ázerbayjan mádeniyatı|Media]]
* [[Ázerbayjan muzıkası|Muzıkası]]
* [[Ázerbayjan folklorı|Folklorı]]
* [[Ázerbayjanda din|Dini]]
* [[Ázerbayjanda sport|Sport]]
* [[Ázerbayjan teatrı|Teatrı]]
* [[Ázerbayjanda turizm|Turizm]]

 | heading2 = [[Ázerbayjan xalqı|Dástúriy jasaw aymaqları]]
 | content2 =
* [[Irandaǵı ázerbayjanlılar|Iran]] &lt;small&gt;([[Ázerbayjan (Iran)|Iran Ázerbayjanı]])&lt;/small&gt;
* [[Ázerbayjan]]
* [[Rossiyadaǵı ázerbayjanlılar|Rossiya]] &lt;small&gt;([[Derbent]])&lt;/small&gt;
* [[Gruziyadaǵı ázerbayjanlılar|Gruziya]]
* [[Armeniyadaǵı ázerbayjanlılar|Armeniya]]
* [[Túrkiyadaǵı ázerbayjanlılar|Túrkiya]] &lt;small&gt;([[Kars]], [[Iğdır]])&lt;/small&gt;

 | heading3 = [[Ázerbayjan diasporası|Diaspora]]
 | content3 =
* [[Belarustaǵı ázerbayjanlılar|Belarus]]
* [[Kanadadaǵı ázerbayjanlılar|Kanada]]
* [[Fransiyadaǵı ázerbayjanlılar|Fransiya]]
* [[Germaniyadaǵı ázerbayjanlılar|Germaniya]]
* [[Qazaqstandaǵı ázerbayjanlılar|Qazaqstan]]
* [[Qırǵızstandaǵı ázerbayjanlılar|Qırǵızstan]]
* [[Rossiyadaǵı ázerbayjanlılar|Rossiya]]
* [[Túrkmenstandaǵı ázerbayjanlılar|Túrkmenstan]]
* [[Ukrainadaǵı ázerbayjanlılar|Ukraina]]
* [[Ózbekstandaǵı ázerbayjanlılar|Ózbekstan]]
* [[Ullı Britaniyadaǵı ázerbayjanlılar|Ullı Britaniya]]
* [[AQShdaǵı ázerbayjanlılar|AQSh]]

 | heading4 = [[Ázerbayjanda din|Din]]
 | content4 =
* [[Ázerbayjanda islam|Islam]]
* [[Ázerbayjanda xristianlıq|Xristianlıq]]
* [[Ázerbayjanda iudaizm|Iudaizm]]
* [[Ázerbayjanda zoroastrizm|Zoroastrizm]]
* [[Yarsanizm]]
* [[Ázerbayjannıń ibrahimiy dinlerge shekemgi dinleri|Ibrahimiy dinlerge shekemgi dinler]]

 | heading5 = [[Ázerbayjan tili|Til]]
 | content5 =
* [[Ázerbayjan tili]]

 | heading6 = Quwdalawlar
 | content6 =
* [[Mart qırǵını]]
* [[Ázerbayjanlılardı Armeniyadan deportaciya qılıw|Armeniyadan deportaciya qılıw]]
* [[Gugark qırǵını]]
* [[Qara yanvar]]
* [[Xojalı qırǵını]]

 | belowclass   = plainlist
 | below        =
* [[Portal:Ázerbayjan|'''Ázerbayjan portalı''' ]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Kategoriya:Aziya etnikalıq toparları úlgileri|Ázerbayjanlılar]]
[[Kategoriya:Evropa etnikalıq toparları qaptal panel úlgileri|Ázerbayjanlılar]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan qaptal panel úlgileri]]
[[Kategoriya:Iran qaptal panel úlgileri]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4dhz6z5l0l6yt0mljxom2pnhq2iu4mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Fotoqatar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47893</id>
    <revision>
      <id>265861</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «&lt;includeonly&gt;{| align={{{align|center}}} style=&quot;border-style:{{{borderstyle|ridge}}}; border-width:{{{border|3}}}px; border-color:{{{bordercolor|{{{color|white}}}}}}; font-size:{{{font|90%}}}; line-height:120%; margin-top:6px; margin-bottom:6px; {{#if:{{{border-radius|}}}|{{border-radius|{{{border-radius}}}px}};}}{{#switch:{{{align}}}|right=&amp;#032;margin-left:12px; clear:right;|left=&amp;#032;margin-right:12px; clear:left;}}&quot; cellspacing=0 cellpadding=2 {{#if:{{{1|}}}|...»</comment>
      <origin>265861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="tupkdgilds5569fz66mfaily3v6lf7j" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| align={{{align|center}}} style=&quot;border-style:{{{borderstyle|ridge}}}; border-width:{{{border|3}}}px; border-color:{{{bordercolor|{{{color|white}}}}}}; font-size:{{{font|90%}}}; line-height:120%; margin-top:6px; margin-bottom:6px; {{#if:{{{border-radius|}}}|{{border-radius|{{{border-radius}}}px}};}}{{#switch:{{{align}}}|right=&amp;#032;margin-left:12px; clear:right;|left=&amp;#032;margin-right:12px; clear:left;}}&quot; cellspacing=0 cellpadding=2
{{#if:{{{1|}}}|
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}} align=center valign=middle
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{1|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш1|{{{ш|{{#if:{{{2|}}}|180|{{#if:{{{align|}}}|275|180}}}}}}}}}}px]]|
{{#if:{{{текст|}}}||
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}}
{{!}}{{!}}[[Fayl:Gerbera_white_background.jpg{{!}}45px]]}}}}{{#if:{{{2|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{2|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш2|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{3|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{3|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш3|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{4|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{4|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш4|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{5|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{5|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш5|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{6|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{6|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш6|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{7|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{7|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш7|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{8|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{8|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш8|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{9|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{9|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш9|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{10|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{10|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш10|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{11|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{11|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш11|{{{ш|180}}}}}}px]]}}
{{#if:{{{tekst|}}}|
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}} align=center valign=top
{{!}}colspan=11{{!}}&lt;div style{{=}}&quot;padding-bottom:3px; width:{{#expr:{{{ш1|{{{ш|{{#if:{{{2|}}}|180|{{#if:{{{align|}}}|275|180}}}}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|+{{{ш2|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}|+{{{ш3|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{4|}}}|+{{{ш4|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{5|}}}|+{{{ш5|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{6|}}}|+{{{ш6|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{7|}}}|+{{{ш7|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{8|}}}|+{{{ш8|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{9|}}}|+{{{ш9|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{10|}}}|+{{{ш10|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{11|}}}|+{{{ш11|{{{ш|180}}}}}}}}}}px&quot;&gt;{{{текст}}}&lt;/div&gt;}}
|}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Kategoriya:Úlgiler:Grafikalıq|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tupkdgilds5569fz66mfaily3v6lf7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265862</id>
      <parentid>265861</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>265862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="lyqf58w4s9z4knaccqrxnha784h51af" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| align={{{align|center}}} style=&quot;border-style:{{{borderstyle|ridge}}}; border-width:{{{border|3}}}px; border-color:{{{bordercolor|{{{color|white}}}}}}; font-size:{{{font|90%}}}; line-height:120%; margin-top:6px; margin-bottom:6px; {{#if:{{{border-radius|}}}|{{border-radius|{{{border-radius}}}px}};}}{{#switch:{{{align}}}|right=&amp;#032;margin-left:12px; clear:right;|left=&amp;#032;margin-right:12px; clear:left;}}&quot; cellspacing=0 cellpadding=2
{{#if:{{{1|}}}|
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}} align=center valign=middle
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{1|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш1|{{{ш|{{#if:{{{2|}}}|180|{{#if:{{{align|}}}|275|180}}}}}}}}}}px]]|
{{#if:{{{tekst|}}}||
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}}
{{!}}{{!}}[[Fayl:Gerbera_white_background.jpg{{!}}45px]]}}}}{{#if:{{{2|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{2|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш2|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{3|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{3|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш3|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{4|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{4|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш4|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{5|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{5|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш5|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{6|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{6|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш6|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{7|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{7|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш7|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{8|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{8|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш8|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{9|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{9|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш9|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{10|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{10|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш10|{{{ш|180}}}}}}px]]}}{{#if:{{{11|}}}|
{{!}}{{!}}[[Fayl:{{{11|}}}{{!}}center{{!}}{{{ш11|{{{ш|180}}}}}}px]]}}
{{#if:{{{tekst|}}}|
{{!}}- bgcolor={{{color|white}}} align=center valign=top
{{!}}colspan=11{{!}}&lt;div style{{=}}&quot;padding-bottom:3px; width:{{#expr:{{{ш1|{{{ш|{{#if:{{{2|}}}|180|{{#if:{{{align|}}}|275|180}}}}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|+{{{ш2|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}|+{{{ш3|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{4|}}}|+{{{ш4|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{5|}}}|+{{{ш5|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{6|}}}|+{{{ш6|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{7|}}}|+{{{ш7|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{8|}}}|+{{{ш8|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{9|}}}|+{{{ш9|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{10|}}}|+{{{ш10|{{{ш|180}}}}}}}}{{#if:{{{11|}}}|+{{{ш11|{{{ш|180}}}}}}}}}}px&quot;&gt;{{{текст}}}&lt;/div&gt;}}
|}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Kategoriya:Úlgiler:Grafikalıq|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lyqf58w4s9z4knaccqrxnha784h51af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Zohrab Javad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47894</id>
    <revision>
      <id>265864</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="fpa41rntpfk8qz60wjq4ohjg9ki8vvs" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:34, 2026-jıl 13-avgust (UTC)</text>
      <sha1>fpa41rntpfk8qz60wjq4ohjg9ki8vvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:AYR26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47895</id>
    <revision>
      <id>265865</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="l4y7c3yjnsb4y0gpn5o3901y16p9zsy" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:35, 2026-jıl 13-avgust (UTC)</text>
      <sha1>l4y7c3yjnsb4y0gpn5o3901y16p9zsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Pom445</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47896</id>
    <revision>
      <id>265866</id>
      <timestamp>2026-08-13T08:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="l4y7c3yjnsb4y0gpn5o3901y16p9zsy" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:35, 2026-jıl 13-avgust (UTC)</text>
      <sha1>l4y7c3yjnsb4y0gpn5o3901y16p9zsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-44350-46</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47897</id>
    <revision>
      <id>265871</id>
      <timestamp>2026-08-13T09:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="fn3b1wibrf0faguzxoi36hhbhjiwzbg" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:35, 2026-jıl 13-avgust (UTC)</text>
      <sha1>fn3b1wibrf0faguzxoi36hhbhjiwzbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Excel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47898</id>
    <revision>
      <id>265872</id>
      <timestamp>2026-08-13T10:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1368949594|Microsoft Excel]]» betinen awdarılıp jaratıldı</comment>
      <origin>265872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5528" sha1="sux79idjl2nmza5409aoqcnboqawhhg" xml:space="preserve">
'''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar.

Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta.
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]]

== Imkaniyatları ==

=== Tiykarǵı operaciyalar ===
Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye&lt;ref&gt;Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-470-03737-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde&lt;ref&gt;Wells, Eric &amp; Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-57231-359-0&lt;/nowiki&gt;. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnett, Donald L. &amp; Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-471-13398-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa PowerPoint slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı.

Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne=December 30, 2010|sáne=May 7, 2007|jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne=December 14, 2010|citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==

== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}}
* {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}}
* {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-38123-6}}
* {{Web deregi|url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne=January 25, 2021|jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne=April 23, 2021}}
[[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]]
[[Kategoriya:Microsoft Office]]</text>
      <sha1>sux79idjl2nmza5409aoqcnboqawhhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265873</id>
      <parentid>265872</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5540" sha1="7l6u66tksolxosw711f16s1kpv7ssy6" xml:space="preserve">
'''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar.

Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta.
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]]

== Imkaniyatları ==

=== Tiykarǵı operaciyalar ===
Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye&lt;ref&gt;Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-470-03737-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde&lt;ref&gt;Wells, Eric &amp; Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-57231-359-0&lt;/nowiki&gt;. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnett, Donald L. &amp; Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-471-13398-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa PowerPoint slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı.

Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne=December 30, 2010|sáne=May 7, 2007|jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne=December 14, 2010|citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}}
* {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}}
* {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-38123-6}}
* {{Web deregi|url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne=January 25, 2021|jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne=April 23, 2021}}
[[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]]
[[Kategoriya:Microsoft Office]]</text>
      <sha1>7l6u66tksolxosw711f16s1kpv7ssy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265874</id>
      <parentid>265873</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6770" sha1="3whmck8ln7kz33qkr3jzrg7m84a2jfj" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#217346; color:white; font-size:125%;&quot; |Microsoft Excel
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Microsoft]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Dáslepki shıǵarılıwı
| class=&quot;infobox-data&quot; |1985-jıl, 30-sentyabr
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[C++]] (backend)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Microsoft Windows|Windows]]&lt;br&gt;[[macOS]]&lt;br&gt;[[Android]]&lt;br&gt;[[iOS]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Elektron keste|Elektron keste processorı]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Licenziyası
| class=&quot;infobox-data&quot; |Sınaq licenziyası yamasa [[menshikli programmalıq támiynat]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/excel microsoft.com/microsoft-365/excel]
|}
'''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar.

Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta.
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]]

== Imkaniyatları ==

=== Tiykarǵı operaciyalar ===
Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye&lt;ref&gt;Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-470-03737-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde&lt;ref&gt;Wells, Eric &amp; Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-57231-359-0&lt;/nowiki&gt;. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnett, Donald L. &amp; Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-471-13398-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa PowerPoint slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı.

Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne=December 30, 2010|sáne=May 7, 2007|jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne=December 14, 2010|citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}}
* {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}}
* {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-38123-6}}
* {{Web deregi|url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne=January 25, 2021|jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne=April 23, 2021}}
[[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]]
[[Kategoriya:Microsoft Office]]</text>
      <sha1>3whmck8ln7kz33qkr3jzrg7m84a2jfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265875</id>
      <parentid>265874</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T11:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21146" sha1="chplnvzbsowlg8twhm9h2pjj41iyvb7" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#217346; color:white; font-size:125%;&quot; |Microsoft Excel
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Microsoft]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Dáslepki shıǵarılıwı
| class=&quot;infobox-data&quot; |1985-jıl, 30-sentyabr
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[C++]] (backend)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Microsoft Windows|Windows]]&lt;br&gt;[[macOS]]&lt;br&gt;[[Android]]&lt;br&gt;[[iOS]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Elektron keste|Elektron keste processorı]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Licenziyası
| class=&quot;infobox-data&quot; |Sınaq licenziyası yamasa [[menshikli programmalıq támiynat]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/excel microsoft.com/microsoft-365/excel]
|}
'''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar.

Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta.
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]]
[[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]]

== Imkaniyatları ==

=== Tiykarǵı operaciyalar ===
Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye&lt;ref&gt;Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-470-03737-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde&lt;ref&gt;Wells, Eric &amp; Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-57231-359-0&lt;/nowiki&gt;. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnett, Donald L. &amp; Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-471-13398-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa PowerPoint slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı.

Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne=December 30, 2010|sáne=May 7, 2007|jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne=December 14, 2010|citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}&lt;/ref&gt;.

=== Funkciyalar ===
Excel 2016 baǵdarlamasında 484 funkciya bar&lt;ref&gt;{{cite web|title=Excel functions (alphabetical)|url=https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188|url-status=live|access-date=November 4, 2018|website=microsoft.com|publisher=Microsoft|archive-date=November 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062357/https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188}}&lt;/ref&gt;. Olardıń 360-ı Excel 2010 versiyasına deyin bolǵan. Microsoft bul funkciyalardı 14 kategoriyaǵa klassifikaciyalaydı. Aǵımdaǵı 484 funkciyanıń 386-sın VBA-dan «WorksheetFunction» obektiniń metodları retinde shaqırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite web|date=March 30, 2022|title=WorksheetFunction Object (Excel)|url=https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction|url-status=live|access-date=November 4, 2018|website=Office VBA Reference|publisher=Microsoft|archive-date=November 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062450/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction}}&lt;/ref&gt; hám 44-niń ataması VBA funkciyaları menen birdey&lt;ref&gt;{{cite web|date=September 13, 2021|title=Functions (Visual Basic for Applications)|url=https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications|url-status=live|access-date=November 4, 2018|website=Office VBA Reference|publisher=Microsoft|archive-date=November 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062438/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications}}&lt;/ref&gt;.

2020-jıl 3-dekabrde LAMBDA funkciyasınıń engiziliwi menen Excel Tyuring boyınsha tolıq sistemaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Microsoft's New Programming Language for Excel Now Turing Complete - |url=https://visualstudiomagazine.com/Articles/2021/01/27/excel-lambda.aspx |access-date=2025-09-09 |website=Visual Studio Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Announcing LAMBDA |url=https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605081225/https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-date=2026-06-05 |access-date=2026-06-07 |work=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Gordon|first=Andy|date=January 25, 2021|title=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|url-status=live|access-date=April 23, 2021|website=microsoft.com|publisher=Microsoft|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423120636/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/}}&lt;/ref&gt;.

=== Makroslardı programmalastırıw ===

==== VBA programmalastırıw ====
[[File:Functions in Excel.PNG|thumb|300px|Microsoft Excel baǵdarlamasında paydalanıwshı anıqlaǵan sq(x) funkciyasın paydalanıw. x hám y dep atalǵan ózgeriwshiler Atamalar menedjerinde (Name Manager) anıqlanǵan. sq funkciyası Excel quramına kiretuǵın Visual Basic redaktorı arqalı engiziledi.]]
[[File:Subroutine in Excel.PNG|thumb|300px|Exceldegi ishki baǵdarlama elektron kesteden oqılǵan x dep atalǵan baǵana ózgeriwshisiniń kvadratın esaplaydı hám onı y dep atalǵan baǵana ózgeriwshisine jazadı.]]

Exceldiń Windows versiyası Visual Basictiń dialekti bolıp tabılatuǵın Microsofttıń Visual Basic for Applications (VBA) arqalı programmalastırıwdı qollaydı. VBA arqalı programmalastırıw standart elektron keste usılları menen qolaysız yamasa múmkin emes kestelik manipulyaciyalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. Baǵdarlamashılar kodtı jazıwǵa, kodtı ońlawǵa (debag) hám kod modullerin shólkemlestiriw ortalıǵına arnalǵan aynanı qamtıytuǵın Visual Basic Editor (VBE) arqalı kodtı tikkeley jaza aladı. Paydalanıwshı sanlı metodlardı ámelge asıra aladı, sonday-aq VBA-da formatlaw yamasa maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw sıyaqlı tapsırmalardı avtomatlastıra aladı&lt;ref name=&quot;Press&quot;&gt;
For example, by converting to Visual Basic the recipes in {{cite book|title=Numerical recipes: the art of scientific computing|author1=Press, William H. Press|author2=Teukolsky, Saul A.|author3=Vetterling, William T.|author4=Flannery, Brian P.|name-list-style=amp|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88068-8|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=1aAOdzK3FegC}} Code conversion to Basic from Fortran probably is easier than from C++, so the 2nd edition ({{ISBN|0521437210}}) may be easier to use, or the Basic code implementation of the first edition: {{cite book|title=Numerical recipes: routines and examples in BASIC|author=Sprott, Julien C.|year=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40689-5|url=https://books.google.com/books?id=3-BfpBw7AqQC}}
&lt;/ref&gt; hám elektron kestege qayta xabarlanatuǵın hár qanday kerekli aralıq nátiyjelerdi paydalanıp esaplawdı baǵıtlay aladı.

VBA Mac Excel 2008 versiyasınan alıp taslandı, óytkeni islep shıǵıwshılar waqtında shıǵarıw VBA dvijogın Mac OS X sistemasına jergilikli túrde portlawǵa imkaniyat bermeydi dep esapladı. VBA kelesi versiyada, Mac Excel 2011-de tiklendi,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Excel|url=http://www.officeformachelp.com/excel/|access-date=July 8, 2012|work=Office for Mac|publisher=OfficeforMacHelp.com|archive-date=June 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619131821/http://www.officeformachelp.com/excel/}}&lt;/ref&gt; degen menen dúziliste ActiveX obektlerine qollaw joq, bul ayırım joqarı dárejeli islep shıǵıwshı qurallarına tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Using Excel – PC or Mac? {{!}} Excel Lemon|url=https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20160921074527/https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac|archive-date=September 21, 2016|website=excellemon.com|access-date=July 29, 2015}}&lt;/ref&gt;.

VBA kodın jaratıwdıń keń tarqalǵan hám ańsat usılı — Makros jazbasın (Macro Recorder) paydalanıw&lt;ref name=&quot;Walkenbach&quot;&gt;However an increasing proportion of Excel functionality is not captured by the Macro Recorder leading to largely useless macros. Compatibility among multiple versions of Excel is also a downfall of this method. A macro recorder in Excel 2010 may not work in Excel 2003 or older. This is most common when changing colors and formatting of cells.
{{cite book|author=Walkenbach, John|title=Excel 2007 VBA Programming for Dummies|publisher=Wiley|year=2007|isbn=978-0-470-04674-6|edition=Revised by Jan Karel Pieterse|page=79 ''ff''|chapter=Chapter 6: Using the Excel macro recorder|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&amp;pg=PA79}}&lt;/ref&gt;. Makros jazbası paydalanıwshınıń háreketlerin jazadı hám makros túrinde VBA kodın generaciyalaydı. Sonnan keyin bul háreketlerdi makrostı iske qosıw arqalı avtomat túrde qaytalawǵa boladı. Makroslardı klaviatura kombinaciyaları, buyrıq túymesi yamasa grafika sıyaqlı hár túrli trigger túrleri menen de baylanıstırıwǵa boladı. Makrostaǵı háreketlerdi usı trigger túrlerinen yamasa ulıwma úskeneler paneliniń opciyalarınan orınlawǵa boladı. Makrostıń VBA kodın VBE ishinde de redaktorlawǵa boladı. Cikl funkciyaları hám óz qásiyetleri boyınsha ekran sorawı sıyaqlı belgili bir imkaniyatlardı, sonday-aq ayırım grafikalıq displey elementlerin jazıw múmkin emes, olardı baǵdarlamashı VBA moduline tikkeley kirgiziwi tiyis. Tájiriybeli paydalanıwshılar interaktiv baǵdarlama dúziw ushın yamasa betlerdiń júkleniwi yamasa ózgeriwi sıyaqlı waqıyalarǵa juwap beriw ushın paydalanıwshı sorawların qollana aladı.

Makros arqalı jazılǵan kod barlıq Excel versiyaları menen úylesimli bolmawı múmkin. Excel 2010 sistemasında qollanılatuǵın ayırım kodtı Excel 2003 sistemasında paydalanıw múmkin emes. Yacheyka reńlerin ózgertetuǵın hám yacheykalardıń basqa aspektlerine ózgerisler kirgizetuǵın makros jaratıw keri úylesimli bolmawı múmkin.

VBA kodı elektron keste menen Excel Obektler Modeli (Excel Object Model)&lt;ref name=&quot;Walkenbach2&quot;&gt;{{cite book|title=cited work|author=Walkenbach, John|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&amp;pg=PA53|chapter=Chapter 4: Introducing the Excel object model|page=53 ''ff''|isbn=978-0-470-04674-6|date=February 2, 2007|publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;, elektron keste obektlerin anıqlaytuǵın sózlik hám elektron kestege jazıw menen oqıwǵa hám onıń paydalanıwshıları menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın usınılǵan funkciyalar yamasa usıllar jıynaǵı arqalı (mısalı, retlenetuǵın úskeneler panelleri yamasa komanda qatarları menen xabar aynaları arqalı) óz-ara háreketlesedi. Paydalanıwshı islegen VBA ishki baǵdarlamaları usı háreketlerdi orınlaydı hám makroslardı jazıw quralı arqalı generaciyalanǵan makroslar sıyaqlı jumıs isleydi, biraq iykemlirek hám de ónimlirek bolıp tabıladı.

==== Tariyxı ====
Óziniń birinshi versiyasınan baslap Excel paydalanıwshılardıń makroslardı programmalastırıwın (qaytalanatuǵın tapsırmalardı avtomatlastırıw) hám paydalanıwshı anıqlaǵan funkciyalardı (Exceldiń ornatılǵan funkciyalar kitapxanasın keńeytiw) qolladı. Exceldiń birinshi versiyalarında bul baǵdarlamalar operatorları formula sintaksisine iye bolǵan hám arnawlı maqsettegi makros betleriniń yacheykalarında jaylasqan (Windows-ta .XLM fayl keńeytpesi menen saqlanǵan) makros tilinde jazıldı. XLM Excel 4.0 versiyasına deyin Excel ushın ádepki makros tili boldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Spreadsheet Page for Excel Users and Developers|url=http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/|access-date=December 19, 2012|website=spreadsheetpage.com|publisher=J-Walk &amp; Associates, Inc.|archive-date=January 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121061001/http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 5.0 versiyasınan baslap Excel makroslardı ádepki boyınsha VBA-da jazdı, biraq 5.0 versiyasında XLM jazıwı ele de opciya retinde ruqsat etildi. 5.0 versiyasınan keyin bul opciya toqtatıldı. Exceldiń barlıq versiyaları, sonıń ishinde Excel 2021, XLM makrosın iske qosıwǵa qábiletli, degen menen Microsoft olardı paydalanıwdı maqullamaydı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Working with Excel 4.0 macros|url=http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx|access-date=December 19, 2012|website=microsoft.com|publisher=Microsoft Office Support|archive-date=March 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307194541/http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Python programmalastırıw ===
2023-jılı Microsoft Excel baǵdarlaması [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] tikkeley qollaytuǵının xabarladı&lt;ref name=&quot;Introducing Python&quot;&gt;{{cite web|title=Introducing Python in Excel: The Best of Both Worlds for Data Analysis and Visualization|url=https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/introducing-python-in-excel-the-best-of-both-worlds-for-data/ba-p/3905482|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM|access-date=September 15, 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Announcing Python&quot;&gt;{{cite web|title=Announcing Python in Excel: Combining the power of Python and the flexibility of Excel.|url=https://techcommunity.microsoft.com/t5/excel-blog/announcing-python-in-excel-combining-the-power-of-python-and-the/ba-p/3893439|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM|access-date=September 15, 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılǵı jaǵday boyınsha [jańartıw], Exceldegi Python Korporativ hám Biznes paydalanıwshıları ushın qoljetimli (ayırım ózgesheliklerdi qospaǵanda, al Shańaraqlıq, Jeke hám Bilimlendiriw paydalanıwshıları ushın aldın ala kóriw rejiminde)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Get started with Python in Excel - Microsoft Support |url=https://support.microsoft.com/en-us/office/get-started-with-python-in-excel-a33fbcbe-065b-41d3-82cf-23d05397f53d |access-date=2025-07-05 |website=support.microsoft.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Introducing Python&quot; /&gt;.

=== Diagrammalar ===
[[File:Excel chart.PNG|thumb|right|300px|Microsoft Excel arqalı islengen grafik]]

Excel yacheykalardıń belgilengen toparlarınan generaciyalanǵan diagrammalardı, grafiklerdi yamasa gistogrammalardı qollaydı. Ol sonıń menen qatar diagrammanı Ulıwma kestege tikkeley baylanıstırıwǵa múmkinshilik beretuǵın Ulıwma diagrammalardı (Pivot Charts) qollaydı. Bul diagrammanı Ulıwma keste menen birge jańartıwǵa imkaniyat beredi. Generaciyalanǵan grafikalıq komponent aǵımdaǵı betke jaylastırılıwı yamasa bólek obekt retinde qosılıwı múmkin.

Eger yacheykalardıń mazmunı ózgerse, bul displeyler dinamikalıq túrde jańartıladı. Mısalı, zárúr jobalaw talapları vizual túrde kórsetilgen meyli; sonnan keyin paydalanıwshınıń parametrler ushın sınaq mánislerin ózgertiwine juwap retinde joybardı táriyipleytuǵın qıysıq sızıqlar formasın ózgertedi hám olardıń kesilisiw noqatları jıljıydı, bul eń jaqsı joybardı tańlawǵa járdemlesedi.

=== Qosımshalar ===
Qosımsha imkaniyatlar qosımshalardı paydalanıw arqalı qoljetimli. Sonday birneshewi Excel menen birge usınıladı, sonıń ishinde:

* Analiz paketi (Analysis ToolPak): Statistikalıq hám injenerlik tallawǵa arnalǵan maǵlıwmatlardı tallaw quralların usınadı (dispersiyalıq tallaw menen regressiyalıq tallawdı qamtıydı)
* Analysis ToolPak VBA: Analysis ToolPak ushın VBA funkciyaları
* Evro valyutası quralları (Euro Currency Tools): Evro valyutasın túrlendiriw hám formatlaw
* Sheshim tabıwshı (Solver Add-In): Optimallastırıw hám teńlemelerdi sheshiwge arnalǵan qurallar

== Derekler ==
{{Derekler}}
== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}}
* {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}}
* {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-38123-6}}
* {{Web deregi|url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne=January 25, 2021|jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne=April 23, 2021}}
[[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]]
[[Kategoriya:Microsoft Office]]</text>
      <sha1>chplnvzbsowlg8twhm9h2pjj41iyvb7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>