Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 6557 265929 226951 2026-08-14T05:05:31Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265929 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hymno_Patriotico.ogg|left]] [[Fayl:Hino_da_Carta.ogg|left]] [[Fayl:A_Portuguesa.ogg|left]] [[Fayl:Flag_of_Portugal_(1750).svg|220px|left]] [[Fayl:Royal_Arms_of_Portugal.svg|150px|left]] [[Fayl:All areas of the world that were once part of the Portuguese Empire.png|220px|left]] [[Fayl:Flag_of_Portugal_(1830).svg|220px|left]] '''Portugaliya Imperiyası''' ([[lang-pt|Império Português]]), sonıń menen birge tariyxta '''Portugaliya Kolonizatorlıq Imperiyası''' (''Império Colonial Português'') degen at penen belgili bolǵan bul mámleket házirgi [[Portugaliya]]dan tısqarı dúnyanıń túrli bóleklerinde jaylasqan bir neshe úlken [[koloniya]]lardı óz ishine alǵan. Bul imperiya [[Evropa]]daǵı «eń uzaq ómir kórgen» mámleketlerden biri bolıp, 1415-jılı [[Arqa Afrika]]daǵı [[Sueta urısı]]nan baslap tap 1999-jılı [[Makao]] suverenitetiniń [[Qıtay]]ǵa tapsırılǵanına shekem derlik altı ásir dawamında bar boldı. Imperiyaǵa XV ásirde tiykar salınǵan bolıp, XVI ásir basınan [[Arqa Amerika|Arqa]] hám [[Qubla Amerika]],[[Afrika]],[[Aziya]] hám [[Okeaniya]]nıń túrli regionların óz ishine alıp, aymaǵın keńeytip barǵan<ref>{{harvnb|Page|Sonnenburg|2003|p=481}}</ref><ref>{{harvnb|Brockey|2008|p=xv}}</ref><ref>{{harvnb|Juang|Morrissette|2008|p=894}}</ref>. Portugaliya Imperiyasi [[Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwiri]]nde payda boldı hám Portugaliya patshalıǵınıń kúsh hám qúdireti nátiyjesinde dúnyanıń kóp bólimlerin ózine boysındırıwǵa eristi. Portugal teńizshileri 1418—1419-jıllarda [[kartografiya]] hám teńizshilik tarawlarınıń sońǵı jetiskenliklerinen paydalana otırıp, tatımlıqlar sawdası hám koloniya aymaqlardı tabıw ushın jańa teńiz jolların tabıw maqsetinde qurǵaqlıqların hám [[Atlantikalıq okeanı]] arxipelaglarini izertlewdi basladılar.[[1488-jıl]]de [[Bartholomä|Bartolomeu Dias]][[Jaqsı úmit burni]]ni aylanıp shıqtı hám [[1498-jıl]]de [[vasco de Gama]][[Hindstan]]ga jetip keldi. 1500-jılda [[Pedro Alvares Kabral]] basshılıǵında [[Braziliya]] arqalı jańalıq ashıldı. Keyingi on jıllıqlar dawamında portugal teńizshileri [[Arqa Aziya]] arqalı hám atawların úyreniwdi dawam ettirdilar, qorǵanlar júzege keliw etdiler. 1571-jılǵa kelip, Afrika,[[Jaqın Shıǵıs]], Hindstan hám [[Qubla Aziya]] arqalı boylap [[Lissabon]]ni [[Nagasaki]]menen baylanıstırǵan bir qatar teńiz postlari vujudga keltirildi. Bul sawda tarmaǵı hám koloniyalar daǵı sawda Portugaliyanıń jan basına tuwrı keletuǵın tabısınıń beshdan bir bólegin tashkil etip, Portugaliya ekonomikalıq ósiwine (1500—1800) sezilerli unamlı tásir kórsetdi. 1580-jılda Ispaniya patshası [[Filipp II]] Portugaliya patshalıǵı tojini qolǵa kirgizgeninen keyin, keyinirek tariyxshunoslikda '''Iberiya birlespei''' atı menen atalǵan Ispaniya hám Portugaliya ortasında 60 jıllıq birlespe baslandı. Ispaniya patshası bir waqtıniń ózinde Portugaliya patshası bolǵanlıǵı sebepli, Portugaliya koloniyalari Ispaniyaǵa dushpan bolǵan ush Evropa kúshleri: Gollandiya Respublikası, Angliya hám Fransiya tárepinen kóplegen hújimlerge dus keldi. Xalqı basqalarǵa salıstırǵanda kemrek bolǵan Portugaliya óziniń hádden tıs keńeytirilgen sawda tarmaǵın nátiyjeli qorǵaw ete almadı hám imperiya az-azdan páseńlewge júz tuta basladı. Oxir-aqıbet, Braziliya, imperiya ekinshi dáwirdiń (1663—1825) eń bahalı koloniyası, XIX ásirdiń baslarında Amerika kontinentin qamtıp alǵan ǵárezsizlik háreketi tolqını nátiyjesinde 1822-jıl Portugaliyadan ǵárezsiz bólek mámleketke aylandı. Imperiyaning úshinshi dáwiri 1820 -jıllarda Braziliya ǵárezsizlikke eriskennen keyin portugal kolonizatorlıǵınıń juwmaqlawshı basqıshın óz ishine aladı. Sol waqıtlarǵa kelip Afrika arqalı, Portugaliya Timorı, Portugaliya Hindstanı hám Portugaliya Makaosında plantatsiya xojalıqları kemeytirildi. 1890 -jıldaǵı Britaniya ultimatumi Afrika daǵı portugal ambitsiyalarining qısqarıwına alıp keldi. == Tariyxi == === Baslanǵısh tariyx (1139—1415) === [[Fayl:Infante_D._Henrique_na_conquista_de_Ceuta,_s.XV.JPG|thumb|[[1415-jıl]]de [[Seuta]]dıń jawlap alıw etiliwine [[Sortıgator Genrix]] basshılıq etken hám Portugaliya imperiyasiga tiykar salǵan. ]] Portugaliya patshalıǵına rekonkista, yaǵnıy Pireney yarım atawınıń Al-Andalus arablaridan az-azdan qaytarıp alınıwı waqtında tiykar salınǵan<ref name=" DiffieWinius301" >harvnb|Diffie|Winius|1977|p=301}}</ref>. 1139 -jılda ózin bólek korollıǵılıq retinde járiyalaǵannan keyin, Portugaliya [[1249-jıl]]de Algarvega shekem jetip barıp, Al-Andalus aymaǵın qayta basıp alıwdı derlik juwmaqladi, biraq 1411-jılda [[Aylon shártnaması]] imzolanmaguncha onıń ǵárezsizligi qońsılas [[Kastiliya hám Leon patshaligi|Kastiliya]] tárepinen abay astında qaldı<ref name=" Newitt2005 p15-17" >harvnb|Newitt|2005|pp=15-17}}</ref>. Suverinitetiga iye bolǵan hám basqa Evropa mámleketleri urıslarına qatnaspaǵan Portugaliya itibarın shet aymaqlarǵa hám Arqa Afrikanıń musulman jerlerine bolatuǵın áskeriy ekspediciyaǵa qaratdi<ref name=" Newitt19" >harvnb|Newitt|2005|p=19}}</ref>. Portugallarning Arqa Afrika daǵı Marinid sultanlıǵına (házirgi Marokash) hújim etiwleri ushın bir neshe múmkinshiligıy sebepler bar edi. Áwele bul hújim Islamǵa qarsı xristian atanaq júriwin dawam ettiriw múmkinshiligi retinde qaraldi, áskeriy klasqa urıs maydanında dańq hám húrmet hám urıs oljaların wáde etdi, hám aqır-aqıbetde, bul Portugaliya sawdasın keńeytiw hám Portugaliyanıń ekonomikalıq páseńlewin sheshiw múmkinshiligi edi. 1415-jılda Arqa Afrikanıń Orta jer teńizi boyında jaylasqan strategiyalıq áhmiyetke iye,[[Sahrası Úlken]]dagi altın hám qul sawdasınıń tiykarǵı portlarınan biri bolǵan musulman qalası [[Seuta]]ga hújim etildi. Seuta iyelenishi áskeriy muvafaqqiyat edi hám Portugaliyanıń [[Pireney yarım atawı]]den tısqarına keńeyiwindegi dáslepki qádemlerden biri boldı<ref>{{#refAbernethy|Abernethy]], p. 4}}</ref>. Biraq tez arada qalanı qamal etken musulman kúshlerine qarsı qorǵaw Portugallarga qımbatqa tústi<ref name=" Newitt21" >{{harvnb|Newitt|2005|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=55}}</ref>. === Birinshi imperiya (1415—1663) === Portugaliya bul dáwirde Atlantikalıq okeanında jańa jerlerdi jańalıq ashıw menen gúmira boldı. Bul siyasattiń tiykarǵı tárepdarı Seutanı qolǵa kirgiziwde qatnasqan hám 1460 -jılda opatına shekem Portugaliyanıń teńiz izertlewlerin targ'ib qılıw hám finanslashda jetekshi rol oynaǵan Sortıgator Infante Dom Genri edi<ref name=" DiffieWinius56" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=56]]: Henry, a product of 15 th-century Portugal, was inspired by both religious and economic factors. }}</ref>. Sol payıtlarda evropalıqlar Afrika qirg'og'idagi Cape Bojadordan keyin ne bar ekenin biliwmegen. Genri Afrika daǵı musulmanlar aymaǵı qanshellilik keńeygenin hám teńiz arqalı [[Aziya mámleketleri dizimi|Aziyaga]] jetip barıw múmkinbe yamasa joq ekenligin biliwdi istardi<ref name=" Anderson50" >{{harvnb|Anderson|2000|p=50}}</ref>. Onıń qáwenderligi astında tez arada Atlantikalıq okeanı daǵı [[Madeyra]] (1419 ) hám [[Azor atawlari]]ga (1427) jetip keldi hám Portugaliya kirip qılıw ushın biyday islep shıǵara basladı<ref name=" Coates60" >{{harvnb|Coates|2002|p=60}}</ref>. [[Fayl:Caminho maritimo para a India.png|thumb|left|300 px| [[legend-line|green solid 2 px|Pêro de Covilhã hám Afonso de Paivaning 1487-1488-jıllardagi Adenga ulıwma jolı (jasıl )]] [[legend-line|orange solid 2 px|Covilhãning 1489 -1490 -jıllardagi jolı (apelsin reń)]] [[legend-line|blue solid 2 px|Covilhãning 1490 -1530 -jıllardagi [[Efiopiya]]ga sayaxatı (kók) ]] [[legend-line|black solid 2 px|[[vasco de Gama]]dıń 1497-1499 -jıldagi sayaxatı (qara ) ]] ]] Portugallarning tiykarǵı maqseti kolonizatorlik yamasa qaraqshılıq emes, bálki sawda edi. Tez arada onıń kemeleri Evropa bazarına qımbat bahalı altın, pıl súyeki, qálempir, paxta, qumsheker hám qullarni alıp keliwdi basladı. Qul sawdası, mısalı, Lissabonda bir neshe o'nlab sawdagerler tárepinen ámelge asırılǵan. Sawda jolların keńeytiw processinde portugal teńiz sayaxatshıları Afrikanıń belgisiz bólimlerin kartaǵa túsiriwdi hám Hind okeanın úyreniwdi basladılar. Pero de Kovilho 1487-jılda Hindstanǵa arab hám hindlar menen birge ekspedidtsiya uyushtirishga háreket etdi hám Efiopiyaǵa jetip bardı. Onıń lekciyası Lissabonda qızıǵıwshılıq menen qarsılandi<ref>{{L. S. Stavrianos, ''The World since 1500: a Global history'' (1966 ) pp. 92-93}}</ref>. ==== Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar ==== 1443-jılda Genrixning úkesi hám korollıǵılıqtıń waqıtsha patshahi Infante Dom Pedro Genrixga Cape Bojador qublaındaǵı jerlerde urıs hám sawda jumısların basqarıwdı tapsırdi<ref name=" DiffieWinius68" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=68}}</ref>. Keyinirek papalikning ''Quyrıq Diversas'' hám ''Romanus Pontifex '' qararları menen jańa ashılǵan jerlerde jekke hákimshilik Portugaliyaǵa berilgen<ref name=" Daus33" >{{harvnb|Daus|1983|p=33}}</ref>. Jańa jerlerdiń jańalıq ashılıwın tezlestirgen úlken tabıs Xv ásirdiń ortalarında Evropada sol waqıtta basqa kemelerge qaraǵanda samalǵa qarsı juretuǵın karavellaning engiziliwi edi<ref name=" Boxer29" >{{harvnb|Boxer|1969|p=29}}</ref>. Bul jańa teńiz texnologiyasınan paydalanǵan halda, portugal teńizshileri hár jıli ortasha bir dárejege kóterilip, qubla keńliklerge jetip barıwdi<ref name=" Russell-Wood1998 p9" >{{harvnb|Russell-Wood|1998|p=9}}</ref>. Portugallar [[1445-jıl]]de [[Senegal]] hám [[Kabo-Verde]] yarım aralına keldiler<ref name=" Rodriguez79" >{{harvnb|Rodriguez|2007|p=79}}</ref>. [[Fayl:Lázaro Luis 1563.jpg|thumb|left|upright=1.15|Lázaro Luisning Batıs Afrika kartası (1563). São Jorge de Minaning Batıs Afrika daǵı qorǵan suwreti]] Shet el degi birinshi [[faktoriya]] sawda posti [[1445-jıl]]de [[Mavritaniya]] jaǵaındaǵı Arguin atawında musulman sawdagerlerdi tartıw hám Arqa Afrikada teńiz sayaxatları baǵdarlarında biznesti monopollashtirish ushın islengen. 1446 -jılda Alvaro Fernandes derlik házirgi [[Syerra-Leone]]ga shekem basıp aldı hám 1460 -jıllarda Gvineya qoltıqına jetip bardı<ref name=" DiffieWinius469" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=469}}</ref>.[[Kabo-Verde]] atawları 1456 -jılda jańalıq ashılǵan hám 1462-jılda portugallar tárepinen iyelengen. Portugallar [[1455-jıl]]de Madeyrada qumshekerqamishning keńeyiwi nátiyjesinde Sitsiliya hám Genuyalik máslahátshiler járdemi menen Evropada kem ushraytuǵın ''shirin tuz''ni islep shıǵarıwdı basladı. Qullar ayawsız isletilingen hám Madeyrada shetten alıp kelingen qullarning úlesi XvI asrga kelip ulıwma xalıqtıń 10 % ga jetken<ref>{{Godinho, v. M. ''Os Descobrimentos e a Economia Mundial'', Arcádia, 1965, vol 1 and 2, Lisboa}}</ref>.[[1480-jıl]]ga kelip [[Antverpen]]de Madeyra qumsheker sawdası menen shuǵıllanatuǵın jetpista keme bar edi. 1490 -jıllarga kelip Madeyra qumsheker islep shıǵarıw boyınsha Kiprdi artta qaldırdi<ref name=" Ponting482" >{{harvnb|Ponting|2000|p=482}}</ref>. Bartolomeo Markionni sıyaqlı qumsheker sawdagerleriniń tabısı keleshektegi sayaxatlarǵa qarjı kirgiziwge járdem berdi<ref name=" Davis84" >{{harvnb|Davis|2006|p=84}}</ref>. 1469 -jılda shahzoda Genrix opatınan keyin hám Afrika daǵı izertlewlerdiń arzımas tabısı nátiyjesinde patsha Afonso v Gvineya qoltıqınıń bir bóleginde sawda júrgiziw huqıqın sawdager Fernao Gomesga berdi<ref name=" BethencourtCurto232" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|p=232}}</ref>. Bes jıl dawamında hár jıli qıraq boylap 100 milya (160&nbsp;km) ni izertlew etken Gomes Gvineya qoltıqındaǵı atawlardı, atap aytqanda San-Tóbee hám Principi atawların jańalıq ashtı hám jergilikli xalıq ortasında gullep-jasnap atırǵan allyuvial altın sawdasın taptı, arab hám berber menen uchrashdi<ref name=" White138" >{{harvnb|White|2005|p=138}}</ref>. Elmina hám Portugaliya ortasındaǵı sawda on jıl dawamında o'sdi. Kastiliya miyrasxorlıǵı urısı waqtında Kastiliya flotı bul tabıslı sawdanı qadaǵalaw astına alıwǵa háreket etdi, biraq 1478-jılgi Gvineya jangida qatań jeńiliwge dus keldi, bul bolsa portugallarning bul aymaqtaǵı qadaǵalawın bekkem ornatdı. 1473-jılda Fernao Gomes Ekvatordı hám 1482-jılda Kongo dáryasın Diogo Kao boshchligidagi teńizshiler kesip ótti. Naǵız ózi ekspediciya waqtında portugallar birinshi ret Kongo patshalıǵına dus keldiler hám ol menen tez arada jaqsı baylanıslar ornatildi<ref name=" GannDuignan273" >{{harvnb|Gann|Duignan|1972|p=273}}</ref>. 1485—1486 -jıllarda Cão házirgi Namibiya aymaǵına kiretuǵın Keyp Krossga ekspediciyasın dawam ettirdi<ref name=" DiffieWinius156" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=156}}</ref>. [[Fayl:Portuguese_Morocco.PNG|thumb|upright=1.35|Marokashdagi portugal múlki (1415-1769 )]] 1488-jılda Bartolomeu Dias Afrikanıń qubla shetsinde jaylasqan [[Jaqsı úmit burni]]ni aylanıp shıqtı jáne bul Ptolemey dáwirinen berli Hind okeanı qurǵaqlıqqa tutasmaǵan degen qarawdıń nadurıs ekenligin tastıyıqladı<ref name=" Anderson59" >{{harvnb|Anderson|2000|p=59}}</ref>. Bir waqtıniń ózinde qurǵaqlıq arqalı ekspediciyasın dawam ettirgen Pero de Kovilha Efiopiyaǵa jetip bardı hám Hindstanǵa teńiz jolı jańalıq ashılıwına júdá jaqın keldi. Portugaliyalıqlar Afrika qurǵaqlıqların úyrener ekenler, olar ózleriniń dawaların kórsetiwshi Portugaliya gerbine menen o'jılgan bir qatar tas xochlarni qaldırdilar, qorǵanlar hám sawda orayların qurdilar<ref name=" Newitt47" >{{harvnb|Newitt|2005|p=47}}</ref>. Olar tiykarınan qul hám altın sawdası menen shuǵıllandılar. Portugaliya bir ásirden kóbirek waqıt dawamında Afrikanıń teńiz arqalı qul sawdası boyınsha jalǵızhukmronlikka iye bolıp, hár jıli 800 ge jaqın qullarni alıp ketiwgen. Olardıń kópshiligi Portugaliya paytaxtı Lissabonga alıp kelingen hám sol dáwirde paytaxtda qara tanli Afrikalıqlar xalıqtıń 10 payızın shólkemlestirgeni shama etiledi<ref name=" Anderson55" >{{harvnb|Anderson|2000|p=55}}</ref>. ==== Tordesillas shártnaması (1494) ==== 1492-jılda [[Christopher Columbus]]dıń Ispaniya ushın Aziya dep tahmin etińlegen [[Jańa dúnya]]ni jańalıq ashıwı ispanlar hám portugallar ortasında tartıslarǵa alıp keldi<ref name=" McAlister73-75" >{{harvnb|McAlister|1984|pp=73-75}}</ref>. Olar oxir-aqıbet [[1494-jıl]]de Tordesillas shártnaması arqalı óz-ara Evropadan shette bolǵan Jańa dúnyanı bóliwlab aldılar<ref name=" BethencourtCurto165" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|p=165}}</ref>. Biraq, sol waqıtta uzınlıqtı tuwrı ólshew múmkinshiligi bolmaǵanı ushın, anıq shegara eki mámleket tárepinen [[1777-jıl]]ge shekem bahsli bolıp kelgen<ref name=" DiffieWinius174" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=174}}</ref>. Portugallar Diasning [[Jaqsı úmit burni]]ga etken sayaxatını dawam ettiriw ushın nege toǵız jıl kútiwgenin anıqlaw tariyxchilar arasında bahsli esaplanadı. Olardıń tahminiga kóre sırlı ekspediciyalar dawam ettirilgen<ref name=" DiffieWinius176" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=176}}</ref><ref name=" Boxer36" >{{harvnb|Boxer|1969|p=36}}</ref>. Portugaliyanıń Aziyaǵa teńiz jolin tabıw sıyaqlı kóp jıllik maqsetine aqır-aqıbetde [[vasco de Gama]] komandirligidegi úlken ekspediciya aǵzaları eristi<ref name=" DiffieWinius176 -185" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=176-185}}</ref>. ==== Portugallardin' Hind okeanına kiriwi ==== [[vasco de Gama]] ekspediciyası aǵzaları [[1497-jıl]]de Portugaliyanı tark etip, Keypni aylanıp ótip hám [[Arqa Afrika]] arqalı boylap dawam etdi. Onda jergilikli teńizshiler olardı Hind okeanı arqalı 1498-jıl may ayında Kalikutga baslap barıwdı. Sol tárzde teńiz arqalı Hindstanǵa jańa jol jańalıq ashıldı. Hindstanǵa ekinshi ekspediciyanı Kabral basshılıǵında teńizshiler ámelge asırıwdı. Olar da Atlantikalıq okeanı arqalı Hindstanǵa teńiz jolin ashıw maqset etiwgen edi. Biraq 1500-jılda Braziliya arqalına barıp túsiwdi hám sonday etip Braziliya jańalıq ashıldı. Bul, itimal, tosınarlı jańa ashılıw bolıp tabıladı, biraq shamalarǵa kóre, Portugaliyalıqlar [[Braziliya]]dıń bar ekenligin jasırınsha biliwgen hám ol Tordesilyas sızıǵında jaylasqan<ref name=" McAlister75" >{{harvnb|McAlister|1984|p=75}}</ref>. Kabral Portugaliya patshaına bul jańa aymaqlardı Portugaliya múlkine aylandırıwdı usınıs etdi hám 1501-jıl hám 1503-jıllarda eki jańa ekspediciyalardı ámelge asırdı. Bul aymaqta úlken muǵdarda orman hám putaqshalar tapildi, biraq altın hám gúmis tabilǵan zatlıǵi portugallarni itibarın taǵı Hindstanǵa qaratıwına sebep boldı<ref name=" McAlister76" >{{harvnb|McAlister|1984|p=76}}</ref>.[[1502-jıl]]de Hind okeanınıń keń aymaǵında sawda húkimranlıǵın qolǵa alıw, Portugaliya imperiyasining sawda kemelerin qaraqshılar hám raxip mámleketlerden qorǵaw ushın kartaz litsenziyalaw sistemasın jarattı<ref name=" DiffieWinius274, 320 -323" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=274, 320 -323}}</ref>. Tristau de Kunya hám Afonso de Albukerke komandirligi astındaǵı portugal flotı [[Qızıl teńiz]]ga kiraverishdagi Sokotrani [[1506-jıl]]de hám [[Maskat]]ni [[1507-jıl]]de basıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www. keralatourism. org/destination/thangasseri-kollam/296| bet = Thangasseri, Kollam, Dutch Quilon, Kerala| jumıs = Kerala Tourism}}</ref><ref name=" Abeyasinghe2" >{{harvnb|Abeyasinghe|1986|p=2}}</ref>. Ormuzni jawlap alıw eta almagach, olar Hind okeanına hám odan keyingi jerlerde sawda etiwdi qadaǵan etiw strategiyasına ámel qılıwdi<ref name=" Disney2009 b128" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=128}}</ref><ref name=" DiffieWinius233, 235" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=233, 235}}</ref>.[[Madagaskar]] Cunha tárepinen bólekan izertlew etilgen hám Mavrikiy bolsa Cunha hám Albuquerque tárepinen ashılǵan<ref name=" Macmillan11" >{{harvnb|Macmillan|2000|p=11}}</ref>. Sokotra qolǵa kiritilgennen keyin, Cunha hám Albuquerque bólek jumıs alıp bardi. Cunha sawda maqsetlerinde Hindstan hám Portugaliya arasında sayaxat etken bolsa, Albuquerque Almeydaning úsh jıllik kepilligi tawsılǵanınan keyin gubernator lawazımın iyelew ushın Hindstanǵa bardı. Biraq Almeyda hákimiyattı tapsırıwdan bas tartdı hám tez arada Albuquerqueni úy qamog'iga aldı hám onda 1509 -jılgacha qaldı<ref name=" DiffieWinius237-239" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=237-239}}</ref>. Manuel I Almeydadan Perishteka hám Shri-Lankadagi aymaqlardı jáne de tolıq úyreniwdi soraǵan bolsa -de, Almeyda bunıń ornına Hindstannıń batıs bólegine, atap aytqanda, Gujarat sultanlıǵına itibar qaratıwdı kerek dep taptı. Sebebi Almeydaning regiondaǵı sawdagerler basqa jaylarǵa salıstırǵanda kóbirek kúshke iye ekenliginen shubhaları bar edi.[[Mamluklar|Mamluk sultanligi]] sultanı Al-Eń ullı Qansuh al-Gavri hám Gujarat sultanlıǵı Chaul portında portugal kúshlerine hújim etdi, nátiyjede Almeydaning balası bul urısda opat etdi. Buǵan juwapan portugallar 1509 -jılda Diu teńizindegi jangda Mamluklar hám Gujaratlar flotların tar-mor qılıwdi<ref name=" Disney2009 b128-29" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=128-129}}</ref>. Almeydaning dáslepki urınısları menen bir qatarda, Manuel I jáne onıń Lissabondagi keńesi hákimiyattı Hind okeanında bólistiriwge háreket etip, ush jónelisti jarattı : Albuquerque [[Qızıl teńiz]]ga, Diogo Lopes de Sequeira Perishteka sultanı menen shártlesiwge erisiw ushın Qublası -Arqa Aziyaǵa, Xorxe de Aguiar, keyin bolsa Duarte de Lemos [[Jaqsı úmit burni]] hám Gujarat ortasındaǵı aymaqǵa jiberildi<ref name=" DiffieWinius245-247" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=245-247}}</ref><ref name=" Subrahmanyam67-83" >{{harvnb|Subrahmanyam|2012|pp=67-83}}</ref>. <gallery widths="200 px" heights="200 px"> File:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|1497-jılda [[vasco de Gama]]dıń [[Hindstan]]ga jo'nab ketiwi File:Portuguese_discoveries_and_explorationsV2en.png|Portugaliya jańa ashılıwları hám izertlewleri: birinshi jetip kelgen jayları hám sáneleri; Portugaliyanıń tiykarǵı tatımlıq sawda jolları (kók) File:Portuguese Carracks off a Rocky Coast.jpg|Santa-Katarina do Monte Sinay sawda kemesi. Portugal Armadasining qudıreti hám kúshiniń úlgisi edi. File:Codice Casanatense Portuguese Nobleman.jpg|XvI asirdegi portugal zodagonining Hindstan daǵı mulozimlar menen Filei </gallery> ==== Aziya, Afrika hám Hind okeanında teńiz sawdası ==== ===== Goa, Perishteka hám Qublası -Arqa Aziya ===== [[Fayl:Asia_oceania_anonymous_c1550.jpg|thumb|upright=1.35|XvI hám XvII ásirlerde orayı [[Goa]] bolǵan Arqa Portugaliya imperiyasi (Estado de Índia) ]] [[1509-jıl]] aqırına kelip,[[vasco de Gama]] Hindstanǵa joldı jańalıq ashqannan keyin, Albuquerque paytaxtı [[Goa|Eski Goa]] bolǵan [[Tómen-Hindstan]]dıń vice-korolı boldı<ref name=" Disney2009 b129" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=129}}</ref>. Almeydadan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Albuquerque teńiz flotın bekkemlew, sonıń menen birge, korollıǵılıq máplerine kóbirek xizmet etiw menen shuǵıllangan<ref name=" DiffieWinius238" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=238}}</ref>. Onıń birinshi maqseti Kerala hám Gujarat ortasındaǵı qorǵaw qorǵanı retinde strategiyalıq jaylasıwı, sonıń menen birge, arab atların import qılıwda zárúrligi sebepli [[Goa]]ni jawlap alıw etiw edi<ref name=" Disney2009 b128-29" />. 1510 -jılda Bijapur sultanlıgınan Goaning qolǵa alınıwına tez arada bijapurilar qarsı shıqtı, biraq hindu jeke menshikdori Timoji járdemi menen sol jıldıń 25-noyabrinde qala portugallar tárepinen qayta qolǵa alındı<ref name=" Shastry34-45" >{{harvnb|Shastry|2000|pp=34-45}}</ref><ref name=" Disney2009 b130" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=130}}</ref>. Goa qalasında Albuquerque [[1510-jıl]]de [[Hindstan]]de birinshi portugal teńgesin ashtı<ref name=" deSouza220" >{{harvnb|de Souza|1990|p=220}}</ref>. Ol Portugaliyalıq kóshpelinchilarni jergilikli hayallarǵa úyleniwge shaqırıq etdi, Áwliye Ketrin húrmetine shirkew qurdi hám hindlarning sıyınıwxonalarini qorǵaw hám salıq talapların kemeytiw arqalı jergilikli hindlar menen baylanıs ornatıwǵa háreket etdi<ref name=" Disney2009 b130" />. Portugallar qubla Hindstan daǵı [[vijayanagar|vijayanagar imperiyasi]]menen dos sıpatında baylanıslardı saqlap qalǵan<ref name=" Mehta291" >{{harvnb|Mehta|1980|p=291}}</ref>. [[1511-jıl]] aprel ayında Albuquerque sol dáwirdiń eń iri tatımlıqlar bazarı bolǵan Malayziya daǵı [[Perishteka]]ga júzip keldi<ref name=" Ricklefs23" >{{harvnb|Ricklefs|1991|p=23}}</ref><ref name=" Kratoska2004 p98" >{{harvnb|Kratoska|2004|p=98}}</ref>. Sawdada tiykarınan gujaratilar ústinlik etken bolsa -de, túrkler, parsılar, armanlar, tamillar hám efiopiyalılar sıyaqlı basqa gruppalar da sawda etiwgan<ref name=" Kratoska2004 p98" />. Albuquerque tatımlıqlar sawdasında musulmanlar hám venetsiyaliklarning tásirine tosqınlıq jasaw hám Lissabon tásirin asırıw ushın Perishtekani ózine boysundirishni joba etdi<ref name=" Gipouloux2011 p301-302" >{{harvnb|Gipouloux|2011|pp=301-302}}</ref>. 1511-jıldıń iyuliga kelip Albuquerque Perishtekani iyelep aldı hám Antonio de Abreu hám Fransisko Serraoni ([[Ferdinand Fmagellan]]menen birge) Indoneziya arxipelagini úyreniw ushın jiberdi<ref name=" Newitt2005 p78" >{{harvnb|Newitt|2005|p=78}}</ref>. [[Fayl:Iberian_mare_clausum_claims.svg|thumb|Jańa ashılıwlar dáwirinde iberiyaning aymaqlarǵa xalıq aralıq dawa huqıqı. Afonso de Albuquerquening Hind okeanın qorshap alıw strategiyası kórsetilgen.]] Perishteka yarım atawı Portugaliyanıń [[Qıtay]] hám [[Qublası-Arqa Aziya]]menen sawda-satıq jumısları keńeyiwi ushın strategiyalıq bazaǵa aylandı. Qalanı qorǵaw ushın ''A Famosa'' dep atalǵan kúshli dárwaza qurıldı hám bul dárwaza búgin de saqlanıp qalınǵan<ref name=" Ooi2009 p202" >{{harvnb|Ooi|2009|p=202}}</ref>. Siamlarning Perishteka boyınsha maqsetlerin bilip, Albuquerque tezlik penen Duarte Fernandesni Siam patshalıǵına (zamanagóy Tailand ) diplomatik missiyaga jiberdi, ol bul korollıǵılıqtaǵı birinshi evropalıq bolıp, eki korollıǵılıq ortasında dos sıpatında munasábetler hám sawda baylanıslardı ornatdi<ref name=" Lach520 -521" >{{harvnb|Lach|1994|pp=520 -521}}</ref><ref>{{Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania by Barbara A. West. Infobase Publishing, 2009.p. 800}}</ref>. Portugaliya imperiyasi qublaǵa qaray jıljıdı hám 1512-jılda Timor jańalıq ashıldı. Xorxe de Meneses 1526 -jılda [[Jańa Gvineya]]ni jańalıq ashıp, onı «Papua atawı» dep at berdi<ref name=" QuanchiRobson2005" >{{kitap deregi| last1=Quanchi| first1=Max| last2=Robson| first2=John| title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands| url=https://books.google. com/books? id=FUwDzM94 jGUC| year=2005| publisher=Scarecrow Press| isbn=978-0-8108-6528-0| page=xliii}}</ref>. 1517-jılda João de Silveira [[Chittagong]]<ref>{{de Silva Jayasuriya, p. 86}}</ref> flotına komandirlik etdi hám 1528-jılǵa kelip portugallar Chittagongda óz húkimranlıǵın ornatdilar<ref name=" Harris225" >kitap deregi|last=Harris|first=Jonathan Gil|title=The First Firangis|url=https://books.google. com/books? id=Y4 i7 BwAAQBAJ&pg=PT225|year=2015|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-83064-91-5|page=225}}</ref>. ===== Qıtay hám Yaponiya ===== [[Fayl:Macau Trade Routes.png|upright=1.35|thumb|Portugallarning [[Yaponiya]]dıń [[Nagasaki]] qalasına saparı.]] Rimlikler [[Kishi Aziya]] arqalı qurǵaqlıqta Qıtayǵa birinshi jetip keliwgen bolsa, Jorge Alvares teńiz arqalı bul mámleketke jetip kelgen dáslepki evropalıq boldı<ref>{{kitap deregi| last1=Twitchett| first1=Denis Crispin| last2=Fairbank| first2=John King| title=The Cambridge History of China| year=1978| isbn=978-0-521-24333-9| page=336}}</ref><ref name=" Edmonds2002" >{{kitap deregi| editor-last=Edmonds| editor-first=Richard L.| title=China and Europe Since 1978: A European Perspective| url=https://books.google. com/books? id=mXoFscQ2 QwsC| sáne =September 2002| publisher=Cambridge University Press| isbn=978-0-521-52403-2| page=1}}</ref><ref name=" Ward2008" >kitap deregi| last=Ward| first=Gerald W. R.| title=The Grove Encyclopedia of Materials and Techniques ın Art| url=https://books.google. com/books? id=mkJfbdTS--UC| year=2008| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19 -531391-8| page=37}}</ref><ref name=" Gleason2007" >kitap deregi| last=Gleason| first=Carrie| title=The Biography of Tea| url=https://books.google. com/books? id=o-54 TjlhrfIC| year=2007| publisher=Crabtree Publishing Company| isbn=978-0-7787-2493-3| page=12}}</ref>. Ol sonıń menen birge [[Hong Kong]]ni jańalıq ashqan dáslepki evropalıq sayaxatshıdir<ref>{{Hong Kong & Macau 14 By Andrew Stone, Piera Chen, Chung Wah Chow Lonely Planet, 2010.pp. 20 -21}}</ref><ref>{{Hong Kong & Macau By Jules Brown Rough Guides, 2002.p. 195}}</ref>. Hindstan Estadosining vice-korolı Albuquerque Evropalıqlardıń jergilikli xalıq menen sawda baylanısların jolǵa qoyıw ushın Rafael Perestreloni Qıtayǵa jo'natdi<ref>{{Web deregi | url = http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| bet = Tne Portuguese ın the Far East| baspaxana = Algarvedailynews. com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel | url-status = dead| arxivurl = https://web. archive. org/web/20130130144843/http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| arxivsáne = 2013-01-30 ]] Webarxiv | url = https://web. archive. org/web/20130130144843/http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| sáne = 2013-jıl 30-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www. china. org. cn/english/culture/119676. htm| bet = 'Portugal's Discovery ın China' az waqıt Display| jumıs = www. china. org. cn}}</ref>. [[Fayl:Macau oldmap.jpg|thumb|left|[[1639-jıl]]dagi Portugaliya koloniyası Makao yarımatawınıń Filei]] Qıtay sawda portların Portugaliyanıń óz mápleri ushın kúsh menen ashıwǵa háreketi eki mámleket ortasında jangga alıp keldi hám Tamãodagi Tunmen jangida portugallar [[Min (úrim-putaq )|Min]]larda jeńiliwge dus keldiler.[[1521-jıl]]de Lantau atawı daǵı Sincouwaan jangida portugallar 2 kemasini joǵatdılar. Sonıń menen birge [[1548-jıl]]da Dongshan yarımatawı qasındaǵı Shuanyudaa bolıp ótken jangda taǵı 2 kemeleri joǵatildi hám kóplegen portugallar Qıtaylıqlar tárepinen qolǵa alındı.[[1549-jıl]] Galeote Pereira hám portugallarning eki kemesi iyelendi. Bul sawashlar dawamında [[Min (úrim-putaq )|Min]]lar jeńiliwge dus kelgen portugallardan qural -qurallardı iyelep aldılar, keyin olar Qıtayda ǵalabalıq islep shıǵarıla baslandı. Portugallar keyin Qıtayǵa tınısh jol menen qaytıp keliwdi hám Luso-Qıtay shártlesiwi (1554) shártnaması qol qoyıldı. Portugallar Luso-Qıtay shártlesiwinde Franklar ornına ózlerin Portugaliyalıqlar atı menen tanıstırdılar hám Minlarga hár jılı júzlegen gúmis lyanlardı (pul birligi) berip, Qıtaydan Makaonı sawda noqatı retinde kireyge aldı<ref>{{p. 343-344, Denis Crispin Twitchett, John King Fairbank,[https://books.google. com/books? id=tvhvh6 ibLJcC&lpg=PA344&dq=Leonel%20 de%20 Sousa%20 Macau&pg=PA344#v=onepage&q=Leonel%20 de%20 Sousa%20 Macau&f=false The Cambridge history of China, volume 2; volume 8], Cambridge University Press, 1978, ISBN|0-521-24333-5}}</ref>. Biraq waqıt ótip eki mádeniyat ortasındaǵı dáslepki uyqaslıqqa qaramay, kóp ótpey, bir-birine salıstırǵanda túsinbewshilik, dinge berilgenlik hám hátte dushpanlıq ta payda bola basladı<ref name="smithsonianmag.com">{{Web deregi | url = http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html| bet = When Portugal Ruled the Seas &#124; History & Archaeology &#124; Smithsonian Magazine| baspaxana = Smithsonianmag.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121225010332/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-dekabr }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121225010332/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html | sáne =2012-12-25 }}</ref>. Portugaliyalıq teńizshi Simão de Andrade óziniń qaraqshılıq iskerligi, Qıtay kemelerin wayran etiwi, Qıtaylıq hámeldarǵa hújimi hám Qıtaylıqlardı urlawı sebepli Portugaliyanıń Qıtay menen munasábetlerine suwıqshılıq keltirdi. Andrade Tamao atawı daǵı qorǵanda edi. Qıtaylıqlar Simão Qıtaylıq ul hám qızlardı kewilge tiyiwlaganini dawa qılıwdi<ref name=" Jesus5" >{{harvnb|Jesus|1902|p=5}}</ref>. Qıtaylıqlar Portugaliyalıqlardı quwıp shıǵıwǵa hám Tamaoni qaytarıp alıw ushın Portugaliyalıq karavellarga qarsı arzımas áskerdi jiberdiler. Nátiyjede, Qıtaylıqlar kóplegen portugallarni óltirilishini hám olardı teńizge quwıp shıǵıw haqqında pármandi járiyaladılar<ref name=" Dodge226" >{{harvnb|Dodge|1976|p=226}}</ref><ref name=" Whiteway339" >{{harvnb|Whiteway|1899|p=339}}</ref>. Bintan sultanı Tóbeas Pires qol astında bir neshe Portugaliyalıqtı qamawǵa alǵannan keyin, Qıtaylıqlar 23 portugallikni óltirdiler hám qalǵanların qamaqxanaǵa tasladılar, olar jaman, geyde ólimli sharayatlarda yashadılar. Keyin Qıtaylıqlar 1545 hám 1549 -jıllarda Qıtaylıqlardı ǵázeplentirgen portugallarning qıraq boylap keń kólemli hám zıyanlı qaraqshılıqları sebepli Ningbo hám Fujian sawda noqatlarında jasawshı portugallarni ǵalabalıq oba etdilar<ref name=" Dodge226" />. Bul dáwirde portugal qaraqshıları yaponlardan keyin ekinshi orında turardı. Biraq keyinirek portugallar Qıtay kemelerin talashni toqtatdilar hám eki ortada sawda júrgiziw taǵı basladı. 1557-jılda Qıtay húkimeti Portugaliyalıqlarǵa [[Makao]]de jaylasıwǵa ruqsat berip,[[Qıtay]],[[Yaponiya]],[[Goa]] hám [[Evropa]] ortasında tovarlar sawdası bazasın jarattı<ref name=" Dodge226" /><ref name=" Disney2009 b175, 184" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=175, 184}}</ref>. ===== Tatımlıqlar atawları (Maluku) hám Saragosa shártnaması ===== [[Fayl:Attributed_to_Kano_Sanraku_-_Important_Cultural_Property_Namban_Screens_-_Google_Art_Project2.jpg|thumb|320 px|Portugaliya Yaponiya hám Qıtay menen sawda jolların ornatǵan birinshi Evropa mámleketi boldı. Yaponiya ekspediciyasında Portugaliya kemelerindegi ekipajlarning zárúrli bólegi hind nasroniylari edi]] Portugallarning Aziyadaǵı ekspediciyaları basqalarda da úlken qızıǵıwshılıq oyatdı.[[1521-jıl]][[Ferdinand Fmagellan]][[Filippin]]ga keldi hám [[Ispaniya imperiyasi]] múlki dep járiyaladı<ref>{{kitap deregi|title=Interracial Intimacy ın Japan|first=Gary P.| last=Leupp|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]| year=2003|isbn=978-0-8264-6074-5|page=35}}</ref>.[[1525-jıl]]de Charlz v Molukka atawların koloniya qılıw ushın ekspediciya jiberdi hám bul aymaq Tordesillas shártnaması aymaǵında jaylasqanlıǵın dawa etdi, sebebi shıǵısda hesh qanday shegara joq edi. García Jofre de Loaísa ekspediciyası Molukkaga jetip bardı. Biraq portugallar Ternate qasında óz húkimranlıǵın ornatǵan edi hám eki mámleket bul aymaqlar ushın on jıllar dawamında urıslar alıp bardi. 1529 -jılda Saragosa shártnaması menen Molukkani [[Portugaliya]]ga,[[Filippin]]ni bolsa [[Ispaniya imperiyasi|Ispaniya]]ga beriw tuwrısında qarar qabıllandı<ref name=" Ooi2004 p1340" >{{harvnb|Ooi|2004|p=1340}}</ref>. Portugaliyalıqlar 1530 -jıldan Bruney imperiyasi menen úzliksiz sawda etkenler hám Bruney paytaxtın tas diywal menen oralǵan dep súwretlewgen. ===== Qubla Aziya, Parsı qoltıqı hám Qızıl teńiz ===== [[Fayl:Bahrain_Fort_1.jpg|thumb|left|Portugal qorǵanı,[[Paydayn]]dagi eń jaqsı saqlanıp qalǵan qorǵanlardan biri]] Portugaliya imperiyasi Ajuran imperiyasi hám Osmanlı imperiyasi menen tatımlıqlar sawdasın baqlaw ushın gúresip, Parsı qoltıqına qáwip sola basladı. 1515-jılda Afonso de Albuquerque Parsı qoltıqınıń basında jaylasqan Huvala mámleketin bo'ysundirib, onı Portugaliya vassaliga aylantırdı. Biraq [[Adan (qala )|Adan]] sol jılı Albuquerquening hújimlerine, sonıń menen birge 1516 -jılda Lopo Soares de Albergarianing hújimlerine qattı qarsılıq kórsetdi.[[1521-jıl]]de Anto'nio Correia basshılıǵındaǵı ásker Jabrid patshası Muqrin ibn Zomilni jeńiliske ushıraǵan etip, Paydaynni iyelep aldı<ref>{{Juan Cole, Sacred Space and Holy War, IB Tauris, 2007 p. 37}}</ref>. Portugallar keyingi júz jıllar dawamında Parsı qoltıqınıń qubla bóleginde húkimranlıq etdiler. 1497-jıldan beri [[Lissabon]]ni [[Goa]]menen baylanıstıratuǵın úzliksiz teńiz jolı menen Mozambik atawı strategiyalıq portqa aylandı hám onda São Sebastião qorǵanı hám emlewxana qurıldı. Azor atawları quramına kiretuǵın Armada atawları Lissabonga ketetuǵın kemeler qawipsizligin támiyinlagan<ref name=" O'Flanagan125" >{{harvnb|O'Flanagan|2008|p=125}}</ref>. 1534-jılda Gujarat [[Boburiylar]], Chitor hám Manduning Rajput shtatları tárepinen hújimge dus keldi. Gujarat sultanı Bahodurshoh portugallar menen mámleketin kóp aymaǵın basqa hind mámleketlerinen qaytarıp alıw ushın Basseyn shártnamasın imzolab, óz-ara birlespe tuzdi. Bunıń ornına ol Daman, Diu, Mumbay hám Basseyndi portugallarga berdi. Sonıń menen birge, ol bojlarni tólew hám at sawdasına ruqsat beriw ushın Qızıl teńizge jo'naydigan hám Basseyn arqalı ótetuǵın Gujarati kemeleriniń sawdasın tártipke saldı<ref name=" Pearson1976 pp74-82" >{{harvnb|Pearson|1976|pp=74-82}}</ref>.[[Boburiylar|Boburiy]] húkimdarı [[Humoyun]] Batırǵa qarsı urısda tabıs qazanganidan keyin, portugallar menen shártlerdi tastıyıqlaw ushın basqa shártnama imzoladi hám Diuda qorǵan qurılısına ruqsat berdi. Oradan kóp ótpey Humoyun itibarın basqa tárepke qaratdı hám gujaratlar Osmanlılar menen birlespe tuzib, Diu ústinen qadaǵalawdı tiklab, qorǵandı qamal etdiler. 1538 hám 1546 -jıllardaǵı eki áwmetsiz qamal Osmanlılardıń maqsetlerine shek qoydı, bul regiondaǵı Portugaliya gegemonligini tastıyıqlandi<ref name=" Pearson1976 pp74-82" /><ref name=" Malekandathil116 -118" >{{harvnb|Malekandathil|2010|pp=116 -118}}</ref>, sonıń menen birge, portugallar [[Boburiylar]]den ústinlikke iye boldı<ref name=" Mathew138" >{{harvnb|Mathew|1988|p=138}}</ref>. Biraq,[[Osmanlılar imperiyasi|Osmanlılar]] 1541-jılda [[Qızıl teńiz]] hám [[Sinay yarım atawı]]de, 1546 hám 1552-jıllarda [[Parsı qoltıǵı]]nıń arqa regioninde portugallarning hújimlerine qarsı gúresdilar<ref>{{kitap deregi|first1=Mesut|last1=Uyar|first2=Edward|last2=J. Erickson|title=A Military History of the Ottomans: From Osman tap Atatürk|publisher=ABC-CLIO| year=2003|isbn=0275988767|url=https://books.google. com/books? id=JgfNBKHG7 S8 C&pg=PA76 }}</ref><ref>{{D. João de Castro [http://www. columbia. edu/itc/mealac/pritchett/00 generallinks/kerr/vol06 chap03 sect01 to05. html ''The voyage of Dán Stefano de Gama from Goa tap Suez, ın 1540, with the intention of Burning the Turkish Galleys at that port''] (volume 6, Chapter 3, eText) }}</ref>. ===== Sahra Kábirden qubladaǵı aymaqlar ===== [[Fayl:Saint Francis Xavier taking leave of King John III (1635) - José Avelar Rebelo.png|thumb|Áwliye Francis Xavier Portugaliya patshası Ioann III den Aziyaǵa missionerlik ekspediciyasın uyushtirishga ruqsat soranıp atır]] [[Efiopiya]]menen bir qatar uzaq múddetli baylanıslardan keyin, Portugaliya elshixonasi 1520 -jılda Rodrigo de Lima basshılıǵındaǵı Efiopiya (Efiopiyalıiston) patshalıǵı menen baylanıs ornattı<ref name=Abir86>Abir, p. 86</ref><ref>Appiah; Gates, p. 130</ref>. Tez arada olardıń baylanısları óz-ara birlespe dúziwge shekem bardı<ref>{{Chesworth; Thomas p. 86}}</ref>. Portugaliya hám Efiopiya aymaqlarındaǵı túrklerdiń aldınǵa jılısıwı qáweteri de olardıń birlespeinde rol oynadi<ref name=Abir86/><ref>{{Newitt (2004), p. 86}}</ref>. Adal sultanlıǵı [[1529-jıl]]de Shimbra Kure jangida Efiopiyalıqlardı jeńiliske ushıraǵan etdi hám islam dini regionda jáne de tarqaldı. Portugaliya patsha Gelawdewosga portugal askarlari hám mushketlari menen járdem berdi. Osmanlılar Adal sultanlıǵına askarlar menen járdem bergen bolsalar -de, 1543-jılda vayna Daga jangida Adali sultan Ahmad ibn Ibrohim al-G'oziy opat etkeninen keyin, Adal-Osmanlı qospa áskerleri chekindi<ref>{{Black, p. 102}}</ref><ref name=" Stapleton2013 p121" >{{harvnb|Stapleton|2013|p=121}}</ref><ref>{{Cohen, pp. 17-18}}</ref>. ===== Missionerlik ekspediciyaları ===== 1542-jılda iyezuit missioneri Francis Xavier Portugaliya patshası Ioann III tapsırig'iga qaray Apostol nunsiaturasiga juwapker bolǵan [[Goa]]ga keldi. Áyne sol waqıtta Francisco Zeimoto, Anto'nio Mota hám basqa sawdagerler birinshi ret Yaponiyaǵa óz saparların ámelge asırıp atır edi. Bul sayaxatda bolǵanın dawa etken Fernão Mendes Pintoning sózlerine kóre, olar Tanegashimaga jetip keliwgen, onda jergilikli xalıq o'qotar qurallardan tańlanıwda qalǵan. Keyinirek bul qurallar Yaponiyada ǵalabalıq túrde islep shıǵılǵan<ref name=" Pacey1991" >{{kitap deregi| last=Pacey| first=Arnold| title=Technology ın World Civilization: A Thousand-year History| url=https://archive. org/details/technologyinworl0000 pace| url-access=registration| year=1991| publisher=MIT Press| isbn=978-0-262-66072-3}}</ref>.[[1570-jıl]]ga kelip portugallar Yaponiya portınıń bir bólegin satıp aldılar, onda olar [[Nagasaki]] qalasınıń kishi bir bólegine tiykar salındılar<ref>{{Yosaburō Takekoshi, «The Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan», [[ISBN|0-415-32379 -7]]. }}</ref> hám qala [[Qıtay]] hám [[Evropa]]menen úshmúyeshlik sawdada Yaponiyanıń tiykarǵı sawda portına aylandı<ref name=" Disney2009 b195" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=195}}</ref>. Óz sawdasın Evropa hám Aziya básekichilaridan qorǵaw etken Portugaliya tekǵana Aziya hám Evropa ortasındaǵı sawdada, bálki [[Hindstan]],[[Indoneziya]],[[Qıtay]] hám [[Yaponiya]] sıyaqlı Aziya hám Afrikanıń túrli regionları ortasındaǵı sawdada da ústinlik etdi. Iyezuit missionerlari portugallarga ergashib, rim katolik dinin Aziya hám Afrikada kúsh hám zorlıqshılıq menen jayıwǵa háreketlerdi aparıwdi<ref name=" BethencourtCurto262-265" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|pp=262-265}}</ref>. ==== Amerikada kolonizatorlik háreketleri ==== [[Fayl:Capitanias.jpg|thumb|left|Braziliyanıń 15 áwladdan áwladqa miyraslar qalatuǵın koloniyalarini kórsetetuǵın 1574-jıldaǵı karta]] ===== Kanada ===== Tordesillas shártnamasına tiykarınan patshalar Manuel I, Ioann III hám Sebastian basshılıǵındaǵı Portugaliya imperiyasi Arqa Amerikada da aymaqlıq huqıqlarǵa dawa etdi. Sol maqsette, 1499 hám 1500-jıllarda João Fernandes Lavrador Grenlandiya hám Kanadanıń arqa Atlantikalıq qurǵaqlıqların úyrendi<ref name=" DiffieWinius464" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=464}}</ref>. Keyinirek, 1500—1501 hám 1502-jıllarda ájaǵa -úke Gaspar hám Miguel Corte-Real Kanadanıń Newfoundland hám Labrador provinsiyalari hám Grenlandiyanı izertlew etip, bulmanlardı Portugaliya múlki dep dawa qılıwdı.[[1506-jıl]]de patsha Manuel I Newfoundland arqalında balıq tutıw ushın salıq ámeldegi etdi. Shama menen 1521-jılda João Alvares Fagundesga Sent-Lorens qoltıqınıń ishki atawlarına qayırqomlıq huqıqı berdi hám sonıń menen birge, balıq tutıw ushın tiykar bolıp xizmet etiwi ushın Keyp Breton atawında xalıq punkti jarattı. Jergilikli xalıq hám básekiles Evropa balıqchiliklarining bul aymaqlarda turaqlı qalıw ushın jańa qalalar payda bolıwına tosqınlıq etdi hám bes jıldan keyin bul aymaqlar tark etildi. Keyingi yarım ásir dawamında Newfoundlandda xalıq punktlerin shólkemlestiriwge bolǵan bir neshe urınıslar da áwmetsizlikke dus keldi<ref name=" Disney2009 a116" >{{harvnb|Disney|2009 a|p=116}}</ref>. ===== Braziliya ===== Kabral [[Braziliya]]ni jańalıq ashqannan keyin,[[Fransiya]] bul aymaq ushın Portugaliga básekishige aylandı. 1503-jılda Gonçalo Coelho komandirligi astındaǵı ekspediciya Braziliya arqalında fransuzlarning hújimleri haqqında xabar berdi<ref name=" HerringHerring214" >{{harvnb|Herring|Herring|1968|p=214}}</ref>, hám fransuz teńiz izertlewshisi Bınat Paulmier de Gonneville bir jıldan keyin Braziliya qublaında baylanıs ornatǵannan keyin ''brazilwood'' ushın sawda etdi<ref>{{Metcalf (2006 ), p. 60}}</ref>.[[Arqa Amerika]] arqalı boylap Francis I qáwenderlik etken ekspediciyalar Tordesillas shártnamasın tuwrıdan-tuwrı buzdi<ref name=" PickettPickett14" >{{harvnb|Pickett|Pickett|2011|p=14}}</ref>. 1531-jılǵa kelip, fransuzlar Braziliya jaǵaındaǵı aral qasında sawda postini qurdilar<ref name=" PickettPickett14" />. [[Fayl:Philip_II%27s_realms_in_1598.png|upright=1.35|thumb|[[1598-jıl]] Portugaliya hám Ispaniya patshası Philip II waqtında Iberiya birlespei]] Fransuzlarning Braziliyada aǵash kontrabandasining kúsheytiwi João III ni bul aymaqtı ishkerilew basıp alıwǵa háreket etiwge májbúr etdi<ref name=" Marley2008 p76" >{{harvnb|Marley|2008|p=76}}</ref>.[[1531-jıl]]de Martım Afonso de Sousa jáne onıń úkesi Pero Lopes basshılıǵındaǵı korollıǵılıq ekspediciyası pútkil Braziliya qurǵaqlıqların qorǵaw, fransuzlarni aymaqtan aydalıw hám birinshi koloniya qala — 1532-jılda San-visenteni jaratıw ushın jo'nab kettilar<ref name=" Marley2008 pp76 -78" >{{harvnb|Marley|2008|pp=76 -78}}</ref>. Sousa bir jıl ótkennen, Hindstan gubernatori bolıw ushın paytaxt [[Lissabon]]ga qaytıp keldi hám hesh qashan Braziliyaǵa qaytıp barmadi<ref name=" DeOliveira254" >{{harvnb|de Oliveira Marques|1972|p=254}}</ref><ref name=" Marley2008 p78" >{{harvnb|Marley|2008|p=78}}</ref>. Fransuz hújimleri Portugaliyalıqlardıń Atlantikalıq okeanı boylap portugal kemelerine hújim qılıwdı toqtatıw ushın fransuzlarga pul tólegeninen keyin, málim dárejede tóqtadı, biraq hújimler 1560 -jıllarda da mashqala bolıp qolaverdi<ref name=" Marley2005 pp694-696" >{{harvnb|Marley|2005|pp=694-696}}</ref>. Tóbeé de Sousa 1549 -jılda «Barlıq ázizler qoltıqi»de [[Braziliya]]dıń paytaxtı [[Salvador]]ni qurdi<ref name=" Mahoney246" >{{harvnb|Mahoney|2010|p=246}}</ref>. De Sousaning 1000 adamlıq ekspediciyası arasında askarlar, jumısshılar hám Manuel de Nobrega basshılıǵındaǵı altı iyezuit bar edi<ref name=" Russell-Wood1968 p47" >{{harvnb|Russell-Wood|1968|p=47}}</ref>. Iezuitlar Braziliyanı koloniya qılıwda, sonday-aq San-visente hám San-Pauluni iyelewde zárúrli rol oynaydı<ref name=" Ladle185" >{{harvnb|Ladle|2000|p=185}}</ref>. Iezuit missiyalari menen birge jergilikli xalıq arasına kóplegen kesellik keldi, kesellikler arasında tırıspa hám sheshek gúl da bar edi<ref>{{Metcalf (2005), pp. 36 -37}}</ref>. Keyinirek, fransuzlar Portugaliya aymaǵı bolǵan Guanabara qoltıqına jaylawdılar, bulman ''Fransiya Antarktidası'' dep at berildi<ref name=" Marley2008 p86" >{{harvnb|Marley|2008|p=86}}</ref>. Portugaliya elshisi Fransiya shabıwılchiligi haqqında xabar beriw ushın Parijǵa jiberilganida, Joao III Mem de Sáni Braziliyanıń jańa general gubernatori etip tayınladi hám Mem de Sá [[1557-jıl]]de Braziliyaǵa jo'nab ketti<ref name=" Marley2008 p86" />.[[1560-jıl]]ga kelip, Sá jáne onıń kúshleri birlesken [[Gugenotlar]],[[Kalvinizm|Shotlandiya kalvinistlari]] hám qullar kúshlerin Fransiya Antarktikasınan quwıp shıǵıwdı. Biraq olardıń istehkomlari hám awılların jaǵıp jiberganlaridan keyin de tiri qalǵanlar bul jerde jasawda dawam etiwdi. Bul omon qalǵanlar Gloriya qoltıqı, Flamengo plyaji hám Parapapua aymaǵına Tamoio xalqınıń járdemi menen jaylawdilar<ref name=" Marley2008 p90" >{{harvnb|Marley|2008|p=90}}</ref>. Tamoio Fransiya Antarktidasında jaylasqanınan berli fransuzlar menen birlespeshi bolǵan hám 1560 -jılda fransuzlar jeńiliwge dus kelgenine qaramay, Tamoio ele da qáwip astında edi<ref name=" Treece31" >{{harvnb|Treece|2000|p=31}}</ref>. Olar 1561 hám 1564-jıllarda portugallarga qarsı eki hújim uyushtirdilar (aqırǵı waqıya fransuzlarga járdem berdi) hám hárbirinde derlik tabısqa eristilar<ref name=" Marley2008 pp91-92" >{{harvnb|Marley|2008|pp=91-92}}</ref><ref>{{Metcalf (2005), p. 37}}</ref>. Bul waqıtqa kelip, Manuel de No'brega kásiplesi iyezuit José de Anchieta menen birgelikte Tamoioga hújimler qatnasıwshısına aylandı<ref name=" Treece31" /><ref name=" Marley2008 pp91-92" />. 1565-jıldan 1567-jılǵa shekem Mem de Sá jáne onıń áskerleri Guanabara qoltıqında Fransiya Antarktidasın wayran etiwdi. 1565-jılda Mem de Sá bul aymaqlardı «São Sebastião do Rio de Janeiro» dep atay basladı<ref name=" Marley2008 p96" >{{harvnb|Marley|2008|p=96}}</ref> jáne onıń jiyeni Estácio de Sá 1567-jılda [[Rio-de-Janeyro]] qalasına tiykar salındı.[[1575-jıl]]ga kelip Tamoi tolıq bo'ysindirilgandi hám aymaq joq bolıp ketkendi<ref name=" Schwartz1973 p41" >{{harvnb|Schwartz|1973|p=41}}</ref>. [[Fayl:Flag of Portugal (1667).svg|thumb|Portugaliya bayraǵina (1667-1706 ). Xv-XIX ásirlerden baslap Portugaliya bayraqlarınıń barlıǵı soǵan uqsas bolǵan.]] ==== Iberiya birlespesi ==== [[1580-jıl]]de Iberiya birlespesi sebepli Portugaliya qońsılas [[Ispaniya imperiyasi]]menen birden-bir monarx húkimranlıǵı astında birlesedi. 1640 -jılda mámleket ǵárezsizlikke eristi. Portugal-Ispaniya birlespesiniń 60 jılı dawamında Portugaliyanıń jańa teńiz kúshi Gollandiya menen Aziya, Afrika hám Lotin Amerikası daǵı koloniyalar ushın eń qızǵın gúreslerdi alıp bardı. Bul gúreslerde portugallar mámleket tárepinen qollap -quwatlanmadi. Ispaniya monarxlari, birinshi náwbette, ispan koloniyalarini qorǵaw hám keńeytiwge itibar qaratdilar<ref name=" Kamen177" >{{harvnb|Kamen|1999|p=177}}</ref>. XvI ásir aqırında portugallar úlken kúsh hám kúsh-quwatlı Aziyaǵa barǵan sayın tereńrek kirip barıwda dawam etdilar<ref name=" Boyajian11" >{{harvnb|Boyajian|2008|p=11}}</ref>.[[Goa]] qalasından muwapıqlastırılgan ekspediciyalar Qubla hám Qublası -Arqa Aziyada Portugaliya tásirin jayıwǵa eristi. Biraq gollandlar menen Aziya aymaqları ushın bolıp ótken kóplegen sawashlarda portugallar jeńiliwge dús keliwi, olardıń Aziyadaǵı tásirin anaǵurlım pasaytirdi. Jeńiliwlerdiń sebeplerinen biri ispan monarxlarning portugallarga járdem bermasliklar esaplanadı<ref name=" Anderson104-105" >{{harvnb|Anderson|2000|pp=104-105}}</ref>. Shahzoda Morits Gollandiyanıń ''[[Vest-Indiya]]'' kompaniyası menen bolǵan sawashlarda úlken jeńiliwlerge dus keldi. Nátiyjede, Braziliyada Gollandiya koloniyaları qáliplese basladı. Portugallar San-Tóbee atawı, Altın jaǵa daǵı San-Xorxe-de-Mina qorǵanı hám Luanda qalasın da qoldan shıǵarıwdi<ref name=" BethencourtCurto111, 117" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|pp=111, 117}}</ref>. Eger birlespe bóleklenip, milliy mámleketshilik tiklenganidan keyin, 1654-jılǵa kelip Portugaliya Braziliya hám Luanda ústinen óz hákimiyattı tikladi<ref name=" Thomas159" >{{harvnb|Thomas|1997|p=159}}</ref>, biraq Qublası -Arqa Aziyadaǵı dawamıy keńeyiw gollandlar tárepinen toqtatildi. Sonday etip [[1859-jıl]]gi Lissabon shártnamasında imzolangan hújjetke kóre pútkil boshli [[Indoneziya]]den tekgini Shıǵıs Timor portugallar qolında qaldı<ref>{{jurnal deregi| last=Puga| first=Rogério Miguel| author-link=Rogerio Miguel Puga| date=December 2002| title=The Presence of the " Portugals" ın Macau and Japan ın Richard Hakluyt's ''Sortıgations''| url=https://redalyc. org/articulo. oa? id=36100506| journal=Bulletin of Portuguese/Japanese Studies| til =en| volume=5| pages=81-116| issn=0874-8438| access-date=2022-03-26| via=[[Redalyc}}</ref>. === Ekinshi imperiya (1663—1822) === [[Fayl:Map of Portuguese India.png|thumb|Portugaliya Hindstanı (1502—1961)]] Portugaliya óz koloniyalarınıń qoldan bay beriliwinde Ispaniyanı ayıplı dep esaplardı, atap aytqanda sol sebep óz-ara birlespediń tawsılıwına alıp keldi.[[1640-jıl]]de John Iv Portugaliya patshası dep daǵaza etildi hám Portugaliyanı qayta qayta tiklew urısı baslandı.[[1643-jıl]]de Portugaliyanıń shettegi koloniyaları ushın basqarıw organı bolǵan Sırt el keńesi tuzildi. Bul keńesde Arqa Afrika, Madeyra hám Azor atawları esaptan tısqarı edi. Sırt el degi múlkke tiyisli barlıq jazıwmalar keńes arqalı alıp barıldı<ref>{{Francis A. Dutra. «Overseas Council (Portugal) » ın ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol. 4, pp. 254-255. New York: Charles Scribner's Sons 1996. }}</ref>. Portugal sudı 1807-jılda [[Napoleon]]dıń Iberiyaga bastırıp kiriwi artınan Braziliyaǵa qashıp ketkeninde, Braziliya keńes yurisdiktsiyasidan shıǵarıldi<ref>{{Francis A. Dutra, «Salvador Correia de Sá e Benavides» ın ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol. 5, p. 2. New York: Charles A. Scribner's Sons 1996. }}</ref>. 1661-jılda portugallar Angliyaǵa Bombay hám Tanjerni beriwdi hám keyingi júz jıllarda inglisler az-azdan basqa kúshlerdiń sawdasın esaptan tısqarı etip, Hindstanda dominant sawdagerge aylandılar. 1668-jılda Ispaniya Iberiya birlespesiniń tawsılǵanlıǵın tán aldı hám bunıń ornına Portugaliya Seutanı Ispaniyaǵa berdi<ref name=" Cowans2003" >[[kitap deregi| editor-last=Cowans| editor-first=Jan| title=Early Modern Spain: A Documentary History| url=https://books.google. com/books? id=Ksf_tz5 x5 FwC&pg=PA180| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2003| publisher=University of Pennsylvania Press| isbn=0-8122-1845-0| page=180}}</ref>. Portugaliyalıqlar [[Marathalar mámleketi]]dıń hind húkimdarı Chimnaji Appa hám Keledi Nayaka patshalıgınan Shivappa Nayaka tárepinen jeńiliwge uchragach hám gollandlar menen dúgilisisler aqırında [[Goa]] hám Hindstan daǵı bir neshe kishi aymaqlardı óz qolında saqlap qola aldı<ref>{{History of the Atlar tartıp júretuǵın tramvayn by Alexander Kyd Nairne pp. 84-85}}</ref><ref name=" Ahmed330" >{{harvnb|Ahmed|2011|p=330}}</ref><ref>{{Portuguese Studies Review [[ISSN|1057-1515]] (Baywolf Press) p. 35}}</ref>. Braziliya hám Afrika daǵı koloniyaların qaytarıp alıwǵa eristi, biraq inglis, francuz hám gollandlarning Aziyadaǵı sawda punktlerin iyelewi nátiyjesinde óziniń eski kúshin pútkilley joǵatdı. Sonday etip Portugaliya ushın tek bir jónelis, Braziliya taxtaları hám qumshekerleri áhmiyeti artıp bardı<ref name=" BethencourtCurto111, 117" />. ==== Minas-Jerais hám altın sanaatı ==== [[Fayl:Oscar_Pereira_da_Silva_-_Sessão_das_Cortes_De_Lisboa,_Acervo_do_Museu_Paulista_da_USP_2.jpg|thumb|upright|Portugal kortesleri Birlesken Korollıqtı tarqatıp jiberiwge intildi.]] [[1693-jıl]]de [[Braziliya]]dıń [[Minas-Jerais]] qalasında altın tabılǵan. Minas-Jerais, Shúberek Grosso hám Goyasda altın hám keyinirek almazdıń tabılıwı úlken shumlarǵa sebep boldı. Awıl imperiyaning jańa ekonomikalıq orayı boldı jáne bul jerge tezlik menen o'rnashildi<ref name=" Boxer168" >{{harvnb|Boxer|1969|p=168}}</ref>. Bul altın koni ishki bazardı jaratılıwma alıp keldi hám kóplegen emigrantlardı tartıldı.[[1739-jıl]]ga kelip, taw-kán sanaatınıń eń joqarı shıńı bolǵan Minas-Jerais xalqı 200, 000 den 250, 000 ge shekem edi<ref name=" Disney2009 b268-69" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=268-269}}</ref>. Bul altın koni Portugaliya imperiyasining tabısın sezilerli dárejede asırdı hám barlıq qazib alınǵan kónning 1/5 bólegin quradı. Altın ushın kóplegen jánjel hám urıslar da bolıp ótti. Húkimet, sonıń menen birge, almaz qazib alıwdı óz yurisdiktsiyasi sheńberinde hám jeke jalawshılarǵa sheklep qoydı<ref name=" Disney2009 b273-275" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=273-275}}</ref>. Altındı úlken muǵdarda qazib alıwǵa qaramastan, plantatsiya sanaatı bul dáwirde Braziliya ushın jetekshi kiripke aylandı. Qumsheker 1760 -jılda kiriptiń 50 % ni (altın 46 %) quradı<ref name=" Bethell203" >{{harvnb|Bethell|1985|p=203}}</ref><ref name=" Disney2009 b267-68" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=267-268}}</ref>. Shúberek Grosso hám Goyasda tabılǵan altın koloniyanıń batıs shegaraların bekkemlewge qızıǵıwshılıq oyatdı. 1730 -jıllarda ispan sawda postlari menen dúgilisisler tez-tez júz boldı hám keyin ispanlar áskeriy ekspediciya baslaw menen abay qılıwdı. Ispanlarning jobası ámelge aspadı hám 1750-jıllarǵa kelip, pútkil aymaqta portugallarning jalǵızhokimligi ornatildi<ref name=" Disney2009 b288" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=288}}</ref>. [[1755-jıl]]de [[Lissabon]]de ólimli jer silkiniw júz boldı, cunami menen birge 275, 000 xalıqtan 40, 000 den 60, 000 ge shekem adamdı ólimine sebep boldı<ref name=" KozakCermak131" >{{harvnb|Kozák|Cermák|2007|p=131}}</ref>. Bul bolsa Portugaliyanıń koloniyalarǵa itibarın azmaz susaytirishiga alıp keldi<ref name=" Ramasamy2006" >[[kitap deregi| editor1-last=Ramasamy| editor1-first=SM.| editor2-last=Kumanan| editor2-first=C. J.| editor3-last=Sivakumar| editor3-first=R.| display-editors = 3| editor4-last=Singh| editor4-first=Bhoop| title=Geomatics ın Tsunami| url=https://books.google. com/books? id=5 gEBfvCBclUC&pg=PA8| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2006| publisher=New India Publishing| isbn=978-81-89422-31-8| page=8}}</ref>. ==== Braziliya ǵárezsizligi ==== [[Fayl:Independence of Brazil 1888.jpg|thumb|left|Braziliya ǵárezsizligi Portugaliya imperiyasini da ekonomikalıq, da siyasiy tárepten uzaq waqıt páseńlewge saldı.]] [[1808-jıl]]de [[Napoleon|Napoleon Bonapart]] Portugaliyaǵa bastırıp kirdi hám sonnan keyin ana xanzada Mari I korollıǵılıq sarayın Braziliyaǵa ótkeriwdi buyırdı. 1815-jılda [[Braziliya]] korollıǵılıq mártebeine kóterildi. Portugaliya mámleketi rásmiy Portugaliya, Braziliya hám Algarves Birlesken patshalıǵına aylandı hám paytaxt [[Lissabon]]den [[Rio-de-Janeyro]]ga kóshirildi. Bul mámleket Evropa mámleketiniń óz koloniyalarınan birinde basqarılatuǵın birden-bir mısal esaplanadı. Sonıń menen birge, 1820 -jılgi liberal revolyuciyadan keyin [[Lissabon]]de jıynalǵan Portugaliya Konstituciyalıq sudi parlamentine Braziliya wákillerin saylaw da bolıp ótti<ref name=" Bethell177-178" >{{harvnb|Bethell|1985|pp=177-178}}</ref>. Eger patsha shańaraǵı [[1821-jıl]]de Portugaliyaǵa qaytqan bolsa -de, Braziliyalıqlar arasında ǵárezsizlikke umtılıwdıń kusheytiwine alıp keldi. 1822-jılda Dom João vI dıń balası shahzoda Dom Pedro I 1822-jıl 7-sentyabrde Braziliya ǵárezsizligin járiyaladı hám jańa Braziliya imperiyasining imperatori lawazımın iyeledi. Ispaniyanıń Qubla Amerikadaǵı koloniyalarınan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Braziliya ǵárezsizligine saldamlı qan to'kmagan halda eristi<ref name=" Angus1837" >[[kitap deregi| editor-last=Angus| editor-first=William| title=History of England: From the Roman Invasion tap the Accession of Queen victoria I| url=https://archive. org/details/historyenglandf00 angugoog| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=1837| location=Glasgow| pages=[https://web.archive.org/web/20130712160429/https://archive./ org/details/historyenglandf00 angugoog/page/n264 254]-255}}</ref><ref name=" Levine2003" >[[kitap deregi| last=Levine| first=Robert M.| title=The History of Brazil| url=https://books.google. com/books? id=Pi56 Cw3 yGfcC&pg=PA59| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2003| publisher=Palgrave Macmillan| isbn=978-1-4039 -6255-3| pages=59 -61}}</ref>. === Úshinshi imperiya (1822—1999 ) === [[Fayl:Jesuit Convent, Macao.jpg|thumb|[[Makao]]dagi Áwliye Paul koleji kórinisi. (1854) ]] XIX asirde Evropa kolonizatorlıǵı pátine shıqqanında Portugaliya Aziyadaǵı bir neshe koloniyasınan tashqar Qubla Amerika hám barlıq aymaqların joǵatǵan edi. Bul basqıshda Portugal kolonizatorlıǵı Afrika daǵı óz koloniyaların ondaǵı basqa Evropa kúshleri menen báseki qılıw ushın milliy aymaqlarǵa keńeytiwge itibar qaratdı. Portugaliya [[Angola]] hám [[Mozambik]]dıń ishki bólegine bastırıp kirdi hám izertlewshilerdiń Serpa Pinto, Hermenegildo Kapelo hám Roberto Ivens Afrikanı batıstan shıǵıs tárepke kesip ótken birinshi evropalıqlar boldı<ref name=" Newitt1995 pp335-336" >{{harvnb|Newitt|1995|pp=335-336}}</ref><ref name=" Corrado18" >{{harvnb|Corrado|2008|p=18}}</ref>. ==== Britaniya ultimatumi hám Portugaliya monarxiyasining tawısıwı (1890—1910 ) ==== [[:en:Pink Map|Aqshıl qızǵılt reń karta]], yaǵnıy eki koloniyanı birlestiriw Portugaliya 1880-jıllardaǵı siyasatınıń tiykarǵı maqsetlerinen biri esaplanardi<ref name=" Lisboa134" >{{harvnb|Lisboa|2008|p=134}}</ref>. Biraq, bul ideya [[Qohira]]den [[Keyptaun]]ge shekem bolǵan aymaqtı óz qolında toplaǵan qońsılas Britaniya ushın qabıl etiliwi múmkin emes edi. 1890 -jılgi Britaniya ultimatumi Portugaliya patshası Carlos I ga qoyıldı hám Aqshıl qızǵılt reń karta tamamlanıldı<ref name=" Lisboa134" />. Patshanıń ultimatumga munasábetinen respublikashılar paydalanıwdi<ref name=" Lisboa134" />.[[1908-jıl]][[1-fevral]]de patsha Carlos hám shahzoda Luis Filipe [[Lissabon]]de Portugaliyalıq eki aktiv revolyuciyashı Alfredo Luis de Kosta hám Manuel Buisa tárepinen óltirildi. Luis Filipening úkesi Manuel Portugaliya patshası Manuel II boldı. Eki jıl ótkennen, 1910 -jıl 5-oktyabrda ol taxtdan ag'darildi hám Angliyaǵa London qasındaǵı Twickenham qashıp ketti hám Portugaliya respublikaǵa aylandı<ref name=" Wheeler48-61" >{{harvnb|Wheeler|1998|pp=48-61}}</ref>. ==== Birinshi jáhán urısı ==== [[Fayl:Chaimite.jpg|thumb|XIX asirde Portugaliya Portugaliya Afrikasında hákimiyattı bekkemlew ushın jańa saparlardı basladı.]] [[1914-jıl]]de [[Germaniya imperiyasi]] [[Angola]]nı Portugaliya qadaǵalawınan tartıp alıw jobaların islep shıqtı<ref name=" vincent-Smith1974" >[[jurnal deregi| title=The Anglo-German Negotiations over the Portuguese Colonies ın Africa, 1911-14| url=https://archive. org/details/sim_historical-journal_1974-09_17_3/page/620| last=vincent-Smith| first=J. D.| journal=The Historical Journal| volume=17| issue=3| date=Qızǵa beriletuǵın dúńya 1974| issn=0018-246 X| jstor=2638392| publisher=Cambridge University Press| pages=620 -629| doi=10. 1017/s0018246 x0000532 x}}</ref>. Portugal hám nemis askerleri ortasında dúgilisisler kelip shıqtı, tiykarǵı aymaqtan qosımsha kúshler jiberildi<ref>{{Jańalıqlar deregi| title=Portugal enters the war| url=https://archive. org/stream/independen79 v80 newy#page/121/mode/1 up| newspaper=The Independent| date=26 -Oct 1914-jıl| access-date=24-iyul 2012-jıl}}</ref>. Kelgen askerlerdiń tiykarǵı maqseti Germaniya tárepinen boysındırılǵan Mozambik arqasındaǵı Kionga úshmuyeshin qaytarıp alıw edi.[[1916-jıl]]da Portugaliya nemis kemelerin Lissabonda internaciya etkeninen keyin Germaniya Portugaliyaǵa urıs járiyaladı. Portugaliya da buǵan juwap retinde urıs járiyaladı hám nátiyjede [[Birinshi jáhán urısi|Birinshi jáhán urısına]] kirdi<ref name=" Wheeler128" >{{harvnb|Wheeler|1998|p=128}}</ref>. Urıstıń basında Portugaliya tiykarınan [[Fransiya|Franciyada]] jaylasqan birlespeshilerge járdem kórsetiw menen shuǵıllanǵan. 1916 -jılda Portugaliya aymaǵına tek bir, Madeyraǵa hújim boldı. 1917-jılda Portugaliya tárepinen ámelge asırılǵan háreketlerden biri urıs háreketleri ushın zárúr bolǵan aǵash sanaatında Britaniyaǵa járdem beriwden ibarat bolǵan. Kanada toǵay xojalıǵı korpusı menen bir qatarda, Portugaliya xızmetkerleri házirde "Portugal kamini" dep atalatuǵın aymaqta terek kesiw infradúzilmesin ornattı<ref>{{Web deregi | url = http://www. newforestexplorersguide. co. uk/sitefolders/faqs/portuguesefireplace/portuguesefireplacepage. html| bet = Portuguese Fireplace| baspaxana = Newforestexplorersguide. co. uk| qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-avgust }}</ref>. [[1917-jıl]] dawamında Portugaliya Franciyadaǵı birlespeshiler frontına áskerler jiberdi. Jıl ortalarında Portugaliya Birinshi jáhán urısındaǵı birinshi jábirleniwshi boldı. Portugaliya Afrikasında Portugaliya hám inglisler Mozambik hám Angolada nemislarga qarsı kóplegen sawashlar aparıwdı. Jıl aqırında kemeler taǵı Portugaliya suwiga kirdiler hám taǵı Madeyraga hújim etip, bir neshe portugal kemelerin cho'ktirishdi. 1918-jıl basında Portugaliya birlespeles frontda Germaniyaǵa qarsı gúresti dawam ettirdi, sonday-aq La Lys urısında qatnastı<ref>{{Web deregi | url = http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070603044406/http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm| url-status = dead| bet = Battle of La Lys| arxivsáne = 3-iyun 2007-jıl }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070603044406/http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm | sáne =2007-06-03 }}</ref>. Gúzek waqtında Germaniya da Portugaliyanıń bir neshe kemasini cho'ktirdi. Shama menen úsh jıllıq sawashlardan keyin (Portugaliya kózqarasınan ) Birinshi jáhán urısı Germaniya tárepinen kelisiwshilik shártnaması imzolanishi menen juwmaqlandi. versal konfrensiyasida Portugaliya Tanzaniya daǵı port qalası bolǵan Kiongadan tısqarı óziniń barlıq joǵatılǵan aymaqları ústinen qadaǵalawdı qayta tikledi<ref>{{Thomas, H. B., «The Kionga Triangle», ''Teńgenyika Notes and Records'' volume 31 1951, pp. 47-50. }}</ref>. Afrika daǵı Portugaliya aymaqları [[Kabo-Verde]],[[San-Tóbee hám Principi]],[[Gvineya-Bisau]],[[Angola]] hám [[Mozambik]]ni óz ishine aldı<ref name=" Koffi2012" >[[kitap deregi| last=Koffi| first=Ettien| title=Paradigm Shift ın Language Plandıń and Policy: Game-Theoretic Solutions| url=https://books.google. com/books? id=2 C1 TGbN5 R84 C&pg=PA98| access-date=12-iyul 2012-jıl| year=2012| publisher=Walter de Gruyter, Inc.| location=Boston/Berlin| isbn=978-1-934078-10 -5| page=98}}</ref>. ==== Dekolonizatsiya (1951—1999 ) ==== [[Fayl:Portuguese_Empire_20th_century.png|thumb|XX asirde Portugaliya endi ózin imperiya emes, bálki shet el degi provinsiyalari bolǵan kóp kontinent mámleketi dep ataǵan.]] [[Fayl:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|[[Anto'nio de Oliveira Salazar]] kóp kontinentlik Portugaliyanı saqlap qalıwǵa intildi. ]] Ekinshi jáhán urısınan keyin Evropa mámleketleriniń imperiyalarida kolonizatorlikke qarsı háreketleri kúshaya basladı. Suwıq urıs Portugaliyanıń shet el degi xalqı ortasında da biyqararlıqtı keltirip shıǵardı, sebebi Qospa Shtatlar hám Sovet Birlespesi óz tásir dóńgeleklerin asırıw ushın gúresdiler.[[1947-jıl]]de [[Angliya]] tárepinen [[Hindstan]]ga ǵárezsizlik berilgeninen keyin hám Fransiya Hindstan daǵı anklavlarni jańa ǵárezsiz mámleket quramına qosıwǵa ruqsat beriw tuwrısındaǵı sheshiminen keyin Portugaliyaǵa da tap sonday qılıw ushın basım ótkerildi<ref>{{[[#refPearson|Pearson 1987, p. 158]]</ref>. Buǵan [[1933-jıl]]de hákimiyattı qolǵa alǵan Anto'nio de Oliveira Salazar qarsılıq kórsetdi. Salazar 1950-jılda anklavlarni Portugaliyanıń ajıralmaytuǵın bólegi retinde kórip, Hindstan Bas ministri [[Jawaharlal Neru]]dıń qaytarıw haqqındaǵı soranıwın biykarlaw etdi<ref>{{[[#refPearson|Pearson 1987, p. 160]]</ref>. Keyingi jılı Portugaliya Konstitusiyasına koloniyalardıń mártebein shet el degi provinsiyalarga ózgertiw ushın ózgertiw kirgizildi.[[1954-jıl]]de jergilikli kóterilis Hindstannıń Dadra hám Nagar Xaveli anklavlarida Portugaliya húkimetiniń awdarılıwına alıp keldi. Hindstanda qalǵan Portugaliya koloniyalarınıń bar ekenligi barǵan sayın kúshsizlenip bardı hám Neru Hindstannıń derlik barlıq ishki siyasiy partiyaları, sonıń menen birge, Sovet Birlespesi jáne onıń birlespeshileri tárepinen qollap -quwatlandı. 1961-jılda Angolada portugallarga qarsı kóterilisten kóp ótpey, Neru Hindstan armiyasına [[Goa]],[[Daman hám Diu]]ga hújim qılıw buyrıǵın berdi hám olar demde iyelendi hám keyingi jılı rásmiy anneksiya etildi. Salazar aymaqlardı jaysha basıp alınǵan dep esaplab, suverenliitetning ótkeriliwin tán alıwdan bas tartdı. Goa wálayatı 1974-jılǵa shekem Portugaliya Milliy Assambleyasında qatnasıwda dawam etdi<ref name=" Anderson153" >{{harvnb|Anderson|2000|p=153}}</ref>. [[1961-jıl]] fevral ayında [[Angola]]de Portugaliya zorlıqshılıǵınıń baslanıwı Afrika daǵı Portugaliya imperiyasi tawısıwınıń baslanıwı edi. Angola daǵı Portugaliya armiyası oficerleri partizanlarni urıs baslanıwı menen áskeriy tárepten gúresiwge ılayıq emesligin aytıp, ózara kelisiwler ǵárezsizlik háreketi menen baslanıwı kerek, degen pikirde edi. Biraq, Salazar imperiyani qol qatılmas saqlawǵa qatań qarar etkenligin áshkara járiyaladı hám jıl aqırına kelip ol jerge 50, 000 ásker jaylastırdı. Sol jılı Batıs Afrika qul sawdasınıń qaldıg'i bolǵan Ouida qalasındaǵı kishi Portugaliya qorǵanı San João Baptista de Ajuda Fransiyadan ǵárezsizlikke erisken Dahomey (házirgi [[Benin]]) jańa húkimeti tárepinen qosıp alındı. Angolada baslanǵan ǵárezsizlik háreketleri tez arada basqa koloniyalarǵa da yojıldi hám [[1963|1963-jıl]]da [[Gvineya]]de,[[1964-jıl]]de [[Mozambik]]de sonday háreketler bolıp ótti<ref name=" Anderson153" />. Angola hám Mozambiktegi puqaralar urısları asıǵıslıq menen baslanıp ketti, burınǵı kóterilisshiler (Sovet Birlespesi hám Kuba tárepinen qollanǵan ) tárepinen dúzilgen kommunistlik húkimetler Zair, Qubla Afrika hám Qospa Shtatlar sıyaqlı mámleketlikler tárepinen qollap -quwatlanǵan kóterilisshi gruppalarǵa qarsı gúresdi<ref name=" ArnoldWiener11-12" >{{harvnb|Arnold|Wiener|2012|pp=11-12}}</ref>. Shıǵıs Timor da 1975-jılda óz ǵárezsizligin járiyaladı. Biraq [[Shıǵıs Timor]] demde qońsılas [[Indoneziya]] tárepinen basıp alındı hám [[1999|1999-jıl]]de mámleket quramına qosıp alındı. Birlesken Milletler Shólkemi qáwenderligidegi referendum nátiyjesinde Shıǵıs Timorlıqlardıń kópshiligi ǵárezsizlikti tańladı hám aqır-aqıbetde 2002-jılda olar óz ǵárezsizligine eristi.[[Makao]]dıń 1999 -jıl 20 -dekabrde tapsırılıwı rásmiy Portugaliya imperiyasining tamamlanılıwı hám Aziyadaǵı kolonizatorliktiń tawsılıwın belgilep berdi<ref>{{Jańalıqlar deregi|url=https://web.archive.org/web/20130711072650/http://www.news/. bbc. co. uk/2/hi/asia-pacific/1996673. stm|title=East Timor : Birth of a nation|access-date=12-iyul 2012-jıl}}</ref>. [[1987-jıl]]de Portugaliya Qıtay Xalıq Respublikası menen Qıtay -Portugaliya qospa deklaratsiyasın imzoladi jáne onıń shet elde qalǵan sońǵı múlki bolǵan Makao suverenitetti tapsırıw procesi hám shártlerin belgiledi. Bul process eki jıl aldın Birlesken Korollıǵılıq hám Qıtay ortasındaǵı Gonkong boyınsha shártlesiwge uqsas bolsa -de, Portugaliyanıń múlki Makaodıń Qıtayǵa ótkeriliwi Gonkongdıń Qıtayǵa ótkeriliwine qaraǵanda kemrek qarsılıqqa dus keldi. Sebebi Portugaliya qashannan berli Makaonı [[1979-jıl]]de Portugaliya qol astındaǵı Qıtay aymaǵı retinde tán alǵan edi<ref>{{Web deregi | bet = Joint declaration of the Government of the People's Republic of China and The Government of the Republic of Portugal az waqıt the question of Macao| url = https://web.archive.org/web/20220707174408/https://www.bo/. io.gov. mo/bo/i/88/23/dc/en/| baspaxana = Government Printing Bureau (Macao SAR)| jıl = 1987| qaralǵan sáne = 2010 -04-26 }}</ref><ref>{{[https://web.archive.org/web/20130711072650/http://news./ bbc. co. uk/2/hi/asia-pacific/566301. stm Macau and the end of empire], 18 December 1999. ''[[BBC News]]''}}</ref>. == Miyraslar == [[Fayl:Mapa da CPLP.png|thumb|right|upright=1.5|Portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiliginiń kartası (CPLP)]] [[Fayl:The Portuguese Empire.png|thumb|right|upright=1.5|Portugaliya imperiyasi quramina kirgen aymaqlarǵa iye mámleketler]] Portugaliyanıń 7 burınǵı koloniyalarında [[portugal tili]] rásmiy til retinde qabıl etilgen. Portugaliya menen birgelikte olar portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiligine aǵza bolıp, olar jámi 10, 742, 000&nbsp;km² yamasa Jer aymaǵınıń 7, 2 % ni quraydı<ref name="CPLP">{{Web deregi | bet = CPLP| url = http://www. cplp. org/id-22. aspx| accessdata = 2010 -08-12| data = janeiro de 2015}}</ref>. Portugal tilin úshinshi rásmiy til retinde qabıl etken [[Ekvatorial Gvineya]] házirde [[Mavrikiy]] hám [[Senegal]]menen birge bul shólkemdiń gúzetshisi esaplanadı. Bunnan tısqarı, on eki kandidat mámleket bul jámiyetshilikke qosıw ushın arza tapsırǵan hám tastıyıqlanishini kútip atır. Búgingi kúnde [[portugal tili]] dúnyadaǵı tiykarǵı tillerden biri bolıp, dúnya boylap 240 millionga jaqın sóylesiwshige iye hám 6 -orında turadı. Bul til Amerika kontinentindegi úshinshi eń kóp gápiriladigan til esaplanadı, tiykarınan Braziliya xalqı sebepli. Bunnan tısqarı, kóplegen portugal tiline tiykarlanǵan kreol tilleri ámeldegi, sonday-aq Perishtekadagi Cristang jámiyetshiliginiń xalqı paydalanatuǵın til<ref name=lingpt>{{Web deregi | bet = Somos 240 milhões de falantes| url = http://www. tvi24. iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071. html| accessdata = 11/01/2015| baspaxana = www. tvi24. iol.pt| data = 16 da julho de 2008}}</ref>. Sonıń menen birge, Afrika daǵı kóplegen burınǵı koloniya múlkinde lingua franca hám 8 mámlekette rásmiy til, sonıń menen birge, Makao basqarıw aymaǵında kanton tili menen birge rásmiy til esaplanadı. Portugal tili Yaponiyada da óz tásirin qaldırdı. Búgingi kúnde yapon tili leksikologiyasida bir qansha kelip shıǵıwı portugalcha bolǵan sózler bar. Portugallar dúnyanıń kóplegen aymaqlarında úlken insaniy, materiallıq hám ruwxıy miyraslar qaldırdı.[[1527-yil]]de tek 1, 2 million xalıqqa iye bolǵan Portugaliya xalqi dúnyaǵa tarqaldı hám kóplegen jańa aymaqlarǵa hám civilizatsiyalarǵa tiykar salındılar<ref>{{Numeramento ou Cadastro Geral do Reino, de nowrap|D. João III (1527) referido em 2009 — Instituto Nacional de Estatística; A primeira [[Censo demográfico|contagem populacional]] foi feita em 1527, no reinado de D. João III com base predominantemente nos fogos. Nesta época houve um arrolamento de [[formatnum:1200000]] portugueses. }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * Abeyasinghe, Tikiri. Jaffna Under the Portuguese. Lake House Investments, 1986.. ISBN 978-9555520003. * Abir, MordechaiEthiopia and the Red Sea: The Rise and Decline of the Solomonic Dynasty and Muslim European Rivalry in the Region. Routledge, 1980.. ISBN 978-0714631646. * Ahmed, Farooqui SalmaA Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century. Pearson Education India, 2011.. ISBN 978-81-317-3202-1. * Encyclopedia of Africa, Volume 2. Oxford University Press, 2010.. ISBN 9780195337709. * Cold War: The Essential Reference Guide. ABC-CLIO, 2012.. ISBN 978-1-61069-003-4. * Brockey, Liam MatthewPortuguese Colonial Cities in the Early Modern World. Ashgate Publishing, Ltd., 2008.. ISBN 978-0-7546-6313-3. * Abernethy, DavidThe Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980. Yale University Press, 2000.. ISBN 0-300-09314-4. * Anderson, James MaxwellThe History of Portugal. Greenwood Publishing Group, 2000.. ISBN 0-313-31106-4. * Bakewell, PeterA History of Latin America to 1825. Wiley-Blackwell, 2009.. ISBN 978-1405183680. * Bethell, LeslieThe Independence of Latin America. Cambridge University Press, 1985.. ISBN 978-0-521-34927-7. * Bethencourt, Francisco; Curto, Diogo Ramada. Portuguese Overseas Expansion, 1400–1800. Cambridge University Press, 2007.. ISBN 978-0-521-84644-8. * Black, JeremyWar in the World: A Comparative History, 1450–1600. Palgrave Macmillan, 2011.. ISBN 9780230344266. * Boxer, Charles RalphThe Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson, 1969.. ISBN 0-09-131071-7. * Boyajian, JamesPortuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640. JHU Press, 2008.. ISBN 978-0-8018-8754-3. * Christian-Muslim Relations. a Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500–1600). Brill Academic Publishers, 2015.. ISBN 978-9004297203. * Coates, Timothy JoelConvicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755. Stanford University Press, 2002.. ISBN 9780804733595. * Cohen, LeonardoThe Missionary Strategies of the Jesuits in Ethiopia (1555–1632). Harrassowitz Verlag, 2009.. ISBN 978-3-447-05892-6. * Corrado, JacopoThe Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920. Cambria Press, 2008.. ISBN 9781604975291. * Crowley, Roger. Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire (2015) * Curto, Diogo Ramada. Imperial Culture and Colonial Projects: The Portuguese-Speaking World from the Fifteenth to the Eighteenth Centuries (Berghahn Books, 2020) online review * de Almeida, Miguel Vale. An Earth-colored Sea: Race, Culture And The Politics Of Identity In The Post-colonial Portuguese-speaking World. Berghahn Books, 2004.. ISBN 978-1-78238-854-8. * Davies, Kenneth GordonThe North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press, 1974.. ISBN 0-8166-0713-3. * Davis, David BrionInhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World. Oxford University Press, 2006.. ISBN 9780195140736. * Diffie, Bailey W.; Winius, George D.Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580. University of Minnesota Press, 1977.. ISBN 978-0-8166-0782-2. * Disney, A.R.. History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 1, Portugal: From Beginnings to 1807. Cambridge University Press, 2009a.. ISBN 978-0521843188. * Disney, A.R.. History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 2, Portugal: From Beginnings to 1807. Cambridge University Press, 2009b.. ISBN 978-0521738224. * Dodge, Ernest StanleyIslands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia. University of Minnesota Press, 1976. — 226 bet. ISBN 978-0816607884. * Gallagher, TomPortugal: A Twentieth Century Interpretation. St. Martin's Press, 1982.. ISBN 9780719008764. * Gann, Louis Henry; Duignan, PeterAfrica and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840. University Press of America, 1972.. ISBN 978-0-7618-1520-4. * Gipouloux, FrançoisThe Asian Mediterranean: Port Cities and Trading Networks in China, Japan and Southeast Asia, 13th–21st Century. Edward Elger, 2011.. ISBN 978-0857934260. * Goodman, Grant K.Japan and the Dutch 1600-1835. Routledge, 2000.. ISBN 978-0700712205. * Goodwin, StefanAfrica's Legacies Of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent. Lexington Books, 2008.. ISBN 978-0-7391-5176-1. * Gupta, Pamila. Portuguese Decolonization in the Indian Ocean World: History and Ethnography (Bloomsbury Publishing, 2018). * Herring, Hubert Clinton; Herring, Helen BaldwinA History of Latin America: From the Beginnings to the Present. Knopf, 1968.. ISBN 0-224-60284-5. * Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660. Cambridge University Press, 2007.. ISBN 9780521770651. * Jesus, Carlos Augusto MontaltoHistoric Macao. Kelly & Walsh, ltd., 1902.. ISBN 9781143225352. «Carlos Augusto Montalto Jesus Macao.» * Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. ABC-CLIO, 2008.. ISBN 978-1-85109-441-7. * Kamen, HenryPhilip of Spain. Yale University Press, 1999.. ISBN 9780300078008. * Kozák, Jan; Cermák, VladimirThe Illustrated History of Natural Disasters. Springer, 2007.. ISBN 9789048133246. * Kratoska, Paul H.South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800. Taylor and Francis, 2004.. ISBN 978-0415215404. * Lach, Donald F.Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery. University of Chicago Press, 1994.. ISBN 9780226467085. * Ladle, JaneBrazil. American Map, 2000.. ISBN 9780887291302. * Lisboa, Maria ManuelPaula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics. Ashgate Publishing, 2008.. ISBN 978-0-7546-0720-5. * Lockhart, JamesEarly Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil. Cambridge University Press, 1983.. ISBN 0-521-29929-2. * MacQueen, Norrie. The Decolonization of Portuguese Africa: Metropolitan Revolution and the Dissolution of Empire (1997) online * Macmillan, AllisterMauritius Illustrated. Educa Books, Facsimile edition, 2000.. ISBN 0-313-31106-4. * Mahoney, JamesColonialism and Postcolonial Development Spanish America in Comparative Perspective. Cambridge University Press, 2010.. ISBN 9780521116343. * Malekandathil, PiusMaritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean. Primus Books, 2010.. ISBN 978-9380607016. * Mancall, Peter C.The Atlantic World and Virginia, 1550–1624. University of North Carolina Press, 2007.. ISBN 9780807838839. * Marley, DavidHistoric Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO, 2005.. ISBN 978-1-57607-574-6. * Marley, DavidWars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere (2 Volumes). University of Oklahoma Press, 2008.. ISBN 978-1598841008. * McAlister, LyleSpain and Portugal in the New World, 1492–1700. University of Minnesota Press, 1984.. ISBN 0-8166-1216-1. * Mathew, Kuzhippalli SkariaHistory of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600. Mittal Publications, 1988.. ISBN 978-8170990468. * Mehta, Jaswant LalAdvanced Study in the History of Medieval India. Sterling Publishers Pvt. Ltd, 1980.. ISBN 978-81-207-0617-0. * Metcalf, Alida C.Go-Betweens and the Colonization of Brazil: 1500–1600. University of Texas Press, 2006.. ISBN 978-0-292-71276-8. * Metcalf, Alida C.Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580–1822. University of Texas Press, 2005.. ISBN 978-0-292-70652-1. * Newitt, Malyn D.D.A History of Mozambique. Indiana University Press, 1995. — 335 bet. ISBN 978-0-253-34006-1. * Newitt, Malyn D.D.A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668. Routledge, 2005.. ISBN 0-415-23979-6. * O'Flanagan, PatrickPort Cities of Atlantic Iberia, c. 1500–1900. Ashgate Publishing, 2008.. ISBN 978-0-7546-6109-2. * de Oliveira Marques, A.H.History of Portugal: From Lusitania to Empire; Vol. 1. Columbia University Press, 1972.. ISBN 978-0231031592. * Olson, James StuartHistorical Dictionary of European Imperialism. Greenwood, 1991.. ISBN 9780313262579. * Ooi, Keat GinSoutheast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor: Volume 1. ABC_CLIO, 2004.. ISBN 978-1-57607-771-9. * Ooi, Keat GinHistorical Dictionary of Malaysia. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2009.. ISBN 978-0-8108-5955-5. * Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia, Volume 2. ABC-CLIO, 2003.. ISBN 1-57607-335-1. * Paquette, Gabriel. Imperial Portugal in the Age of Atlantic Revolutions: The Luso-Brazilian World, c. 1770–1850. Cambridge University Press, 2014.. ISBN 978-1107640764. * Panikkar, K.M. (1953). Asia and Western dominance, 1498-1945, by K.M. Panikkar. London: G. Allen and Unwin. * Pearson, MichaelMerchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century. University of California Press, 1976. — 76 bet. ISBN 978-0520028098. * Pearson, MichaelThe Portuguese in India. Cambridge University Press, 1987.. ISBN 0-521-25713-1. * Ponting, Clive. World History: A New Perspective. Chatto & Windus, 2000.. ISBN 0-7011-6834-X. * Priolkar, A.K. The Goa Inquisition (Bombay, 1961). * Ricklefs, M.C.. A History of Indonesia since c. 1300, 2nd, London: MacMillan, 1991.. ISBN 0-333-57689-6. * Rodriguez, Junius P.Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia: Volume 2. ABC-CLIO, 2007.. ISBN 978-1-85109-549-0. * do Rosário Pimente, MariaViagem ao fundo das consciências: a escravatura na época moderna. Ediçoʻes Colibri, 1995.. ISBN 972-8047-75-4. * Russell-Wood, A.J.R.Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755. University of California Press, 1968.. * Russell-Wood, A.J.R.The Portuguese Empire 1415–1808. Johns Hopkins University Press, 1998.. ISBN 0-8018-5955-7. * Scammell, Geoffrey VaughnThe First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715. Routledge, 1997.. ISBN 0-415-09085-7. * Scarano, JulitaMIGRAÇÃO SOB CONTRATO: A OPINIÃO DE EÇA DE QUEIROZ. Unesp- Ceru, 2009.. Arxivlandi 2013-02-04 Wayback Machine saytida. * Schwartz, Stuart B.Sovereignty and Society in Colonial Brazil: The High Court of Bahia and Its Judges, 1609–1751. University of California Press, 1973.. ISBN 978-0520021952. * Shastry, Bhagamandala SeetharamaGoa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763. Concept Publishers, 2000.. ISBN 978-8170228486. * de Silva Jayasuriya, ShihanThe Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire. I.B. Taurus, 2008.. ISBN 978-1845115852. * Goa Through the Ages: An Economic History, Issue 6 of Goa University publication series Volume 2. Concept Publishing Company, 1990.. ISBN 81-7022-259-1. * Stapleton, Timothy J.A Military History of Africa. ABC-CLIO, 2013.. ISBN 978-0-313-39569-7. * Subrahmanyam, SanjayThe Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History, 2, Wiley-Blackwell, 2012.. ISBN 978-1-118-27401-9. * Thomas, HughThe Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870. Simon and Schuster, 1997.. ISBN 978-0-684-83565-5. * Thornton, John K.Warfare in Atlantic Africa, 1500–1800. Routledge, 2000.. ISBN 978-1-135-36584-4. * Treece, DaveExiles, Allies, Rebels: Brazil's Indianist Movement, Indigenist Politics, and the Imperial Nation-State. Praeger, 2000.. ISBN 978-1-85109-549-0. * Velupillai, Viveka. Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction. John Benjamins, 2015.. ISBN 978-1-85109-549-0. * Wheeler, Douglas L.Republican Portugal: A Political History, 1910–1926. University of Wisconsin Press, 1998.. ISBN 0-299-07450-1. * White, PaulaExploration in the World of the Middle Ages, 500–1500. Facts on File, Inc., 2005. — 138 bet. ISBN 3-87294-202-6. * Whiteway, Richard StephenThe Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550. Archibald Constable & Co., 1899.. * Yamashiro, JoséChoque Luso No Japão Dos Séculos XVI e XVII. Ibrasa, 1989.. ISBN 1-74059-421-5. <!-- {{Refbegin|40em}} * {{kitob manbasi |last=Abeyasinghe |first=Tikiri |title=Jaffna Under the Portuguese |year=1986 |publisher=Lake House Investments |isbn=978-9555520003 }} * {{kitob manbasi |last=Abir |first=Mordechai|title=Ethiopia and the Red Sea: The Rise and Decline of the Solomonic Dynasty and Muslim European Rivalry in the Region |publisher=Routledge |year=1980 |isbn=978-0714631646 |url = https://books.google.com/books?id=7fArBgAAQBAJ&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA86 }} * {{kitob manbasi |last=Ahmed |first=Farooqui Salma |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century |url = https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC |year=2011 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-3202-1 }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Appiah|editor-first1=Anthony |editor-last2=Gates|editor-first2=Henry Louis|title=Encyclopedia of Africa, Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA430|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195337709}} * {{kitob manbasi |editor-last1=Arnold |editor-first1=James R. |editor-last2=Wiener |editor-first2=Roberta |title=Cold War: The Essential Reference Guide |url=https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC |access-date=12-iyul 2012-yil |year=2012 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-003-4 }} * {{kitob manbasi |last=Brockey |first=Liam Matthew |title=Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2008 |isbn=978-0-7546-6313-3 |url=https://books.google.com/books?id=gIlT0Uhaq_oC }} * {{kitob manbasi |last=Abernethy |first=David |title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980 |publisher=Yale University Press |year=2000 |isbn=0-300-09314-4 |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |ref=refAbernethy}} * {{kitob manbasi |last=Anderson |first=James Maxwell |title=The History of Portugal | publisher=Greenwood Publishing Group | year=2000 | isbn=0-313-31106-4 | url=https://books.google.com/books?id=UoryGn9o4x0C }} * {{kitob manbasi |last=Bakewell |first=Peter |title=A History of Latin America to 1825 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=XBV1q4TGBJ4C&pg=PA406 |isbn=978-1405183680 }} * {{kitob manbasi |last=Bethell |first=Leslie |title=The Independence of Latin America |url=https://books.google.com/books?id=hj81XeoW4zMC |year=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-34927-7 }} * {{kitob manbasi | last1=Bethencourt |first1= Francisco |last2=Curto |first2=Diogo Ramada |title=Portuguese Overseas Expansion, 1400–1800 |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84644-8 }} * {{kitob manbasi|last=Black|first=Jeremy|title=War in the World: A Comparative History, 1450–1600|publisher=Palgrave Macmillan|year=2011|isbn=9780230344266|url=https://books.google.com/books?id=daQcBQAAQBAJ&q=Portuguese+Ottoman+Adal+Ethiopia&pg=PA102}}{{Oʻlikhavola| sáne =mart 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi |last=Boxer |first=Charles Ralph |title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825 |publisher=Hutchinson |year=1969 |isbn=0-09-131071-7 |author-link=C. R. Boxer |url=https://archive.org/details/portugueseseabor0000boxe |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last= Boyajian |first=James |title=Portuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640 |year=2008 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-8754-3 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Chesworth |editor-first1=John |editor-last2=Thomas|editor-first2=David |title=Christian-Muslim Relations. a Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500–1600)|url=https://books.google.com/books?id=nohjCgAAQBAJ&q=Prester+John+Ethiopia+Portugal&pg=PA8|year=2015|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-9004297203}} * {{kitob manbasi |last=Coates |first=Timothy Joel |title=Convicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755 |publisher=Stanford University Press |year=2002 |isbn=9780804733595 |url=https://books.google.com/books?id=PJ7ORZ5Gx5oC&pg=PA60 }} * {{kitob manbasi |last=Cohen|first=Leonardo|title=The Missionary Strategies of the Jesuits in Ethiopia (1555–1632)|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2009|isbn=978-3-447-05892-6|url=https://books.google.com/books?id=4Zs3CcC2eLoC&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA16}} * {{kitob manbasi |last=Corrado |first=Jacopo |title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920 |year=2008 |publisher=Cambria Press |isbn=9781604975291 |url=https://books.google.com/books?id=BKKf4PYI-IIC&pg=PA18 }} * Crowley, Roger. ''Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire'' (2015) * Curto, Diogo Ramada. ''Imperial Culture and Colonial Projects: The Portuguese-Speaking World from the Fifteenth to the Eighteenth Centuries'' (Berghahn Books, 2020) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=56755 online review] * {{kitob manbasi |last=de Almeida |first=Miguel Vale |title=An Earth-colored Sea: Race, Culture And The Politics Of Identity In The Post-colonial Portuguese-speaking World |year=2004 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-854-8}} * {{kitob manbasi |last=Davies |first=Kenneth Gordon |title=The North Atlantic World in the Seventeenth Century |publisher=[[University of Minnesota Press]] |year=1974 |isbn=0-8166-0713-3 |url=https://archive.org/details/northatlanticwor04kgda |url-access=registration |ref=refDavies}} * {{kitob manbasi |last=Davis |first=David Brion |author-link=David Brion Davis|title=Inhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=9780195140736|url=https://books.google.com/books?id=cPn3N0CvKyAC&pg=PA84 }} * {{kitob manbasi |last1=Diffie |first1=Bailey W. |last2=Winius |first2=George D.|title=Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580 |url=https://books.google.com/books?id=hBTqPX4G9Y4C |year=1977 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-0782-2 }} * {{kitob manbasi | last=Disney |first= A.R. |title=History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 1, Portugal: From Beginnings to 1807 |year=2009a |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521843188 }} * {{kitob manbasi | last=Disney |first= A.R. |title=History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 2, Portugal: From Beginnings to 1807 |year=2009b |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521738224 }} * {{kitob manbasi |last=Dodge |first=Ernest Stanley |title=Islands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia |publisher=University of Minnesota Press |year=1976 |isbn=978-0816607884 |url=https://archive.org/details/islandsempireswe0000dodg |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/islandsempireswe0000dodg/page/226 226] }} * {{kitob manbasi |last=Gallagher |first=Tom |title=Portugal: A Twentieth Century Interpretation|publisher=St. Martin's Press |year=1982 |isbn=9780719008764 |url=https://books.google.com/books?id=-xu8AAAAIAAJ&pg=PA8 }} * {{kitob manbasi | last1=Gann |first1=Louis Henry |last2=Duignan |first2=Peter |title=Africa and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840 |year=1972 |publisher=University Press of America |isbn=978-0-7618-1520-4|url=https://books.google.com/books?id=IWFOBb9rOgEC&pg=PA273 }} * {{kitob manbasi |last=Gipouloux |first=François |title=The Asian Mediterranean: Port Cities and Trading Networks in China, Japan and Southeast Asia, 13th–21st Century |year=2011 |isbn=978-0857934260 |publisher=Edward Elger |url=https://books.google.com/books?id=jIAKkMlFFQAC&pg=PA301 }} * {{kitob manbasi |last=Goodman|first=Grant K.|title=Japan and the Dutch 1600-1835|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0700712205|url=https://books.google.com/books?id=SzPs4rb2TN0C&q=Portuguese+Japan+1639&pg=PA13}} * {{kitob manbasi |last=Goodwin |first=Stefan |title=Africa's Legacies Of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent |publisher=Lexington Books |year=2008 |isbn=978-0-7391-5176-1 |url=https://books.google.com/books?id=Wqidll-BE-wC&pg=PA184}} * Gupta, Pamila. ''Portuguese Decolonization in the Indian Ocean World: History and Ethnography'' (Bloomsbury Publishing, 2018). * {{kitob manbasi | last1=Herring |first1=Hubert Clinton |last2=Herring |first2=Helen Baldwin |title=A History of Latin America: From the Beginnings to the Present |year=1968 |publisher=Knopf |isbn=0-224-60284-5 |url=https://archive.org/details/historyoflatinam00herr | url-access=registration }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Heywood |editor-first1=Linda M. |editor-last2=Thornton |editor-first2=John K. |title=Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660 |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521770651 |url=https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 }} * {{kitob manbasi |last=Jesus |first= Carlos Augusto Montalto |title=Historic Macao |publisher=Kelly & Walsh, ltd. |year=1902 |isbn=9781143225352 |url=https://archive.org/details/historicmacao00jesugoog |quote=Carlos Augusto Montalto Jesus Macao. }} * {{kitob manbasi |editor1-last=Juang |editor1-first=Richard M. |editor2-last=Morrissette |editor2-first=Noelle Anne |title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2 |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-1-85109-441-7 |url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC }} * {{kitob manbasi |last=Kamen |first=Henry |title=Philip of Spain |publisher=Yale University Press |year=1999 |isbn=9780300078008 |url=https://books.google.com/books?id=wyWourPR5S8C&pg=PA177 }} * {{kitob manbasi |last1=Kozák |first1=Jan |last2=Cermák |first2=Vladimir |title=The Illustrated History of Natural Disasters |year=2007 |publisher=Springer |isbn=9789048133246 |url=https://books.google.com/books?id=JUcX4-WFxOYC&pg=PA131 }} * {{kitob manbasi |last=Kratoska |first=Paul H. |title=South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800 |publisher=Taylor and Francis |year=2004 |isbn=978-0415215404 |url=https://books.google.com/books?id=Z9U-FUPS3DkC&pg=PA98 }} * {{kitob manbasi |last=Lach |first=Donald F. |title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery |publisher=University of Chicago Press |year=1994 |isbn=9780226467085 |url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC&pg=PA200 }} * {{kitob manbasi |last=Ladle |first=Jane |title=Brazil |publisher=American Map |year=2000 |isbn=9780887291302 |url=https://books.google.com/books?id=BxzxIDoa5CIC&pg=PA185 }} * {{kitob manbasi |last=Lisboa |first=Maria Manuel |title=Paula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics |year=2008 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-0720-5 |url=https://books.google.com/books?id=pI1BY9zACgQC&pg=PA13 }} * {{kitob manbasi |first = James |last = Lockhart |title = Early Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |isbn=0-521-29929-2 |url=https://archive.org/details/earlylatinameric00lock |url-access = registration }} * MacQueen, Norrie. ''The Decolonization of Portuguese Africa: Metropolitan Revolution and the Dissolution of Empire'' (1997) [https://archive.org/details/portugueseafrica online] * {{kitob manbasi |last=Macmillan |first=Allister |title=Mauritius Illustrated | publisher=Educa Books, Facsimile edition |year=2000 |isbn=0-313-31106-4 |url=https://books.google.com/books?id=_EusZwEdxpAC&pg=PA11 }} * {{kitob manbasi |last=Mahoney |first=James |title=Colonialism and Postcolonial Development Spanish America in Comparative Perspective |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521116343 |url=https://books.google.com/books?id=p1_m-Y-5FJEC&pg=PA246 }} * {{kitob manbasi | last=Malekandathil |first=Pius |title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-9380607016|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC&pg=PA116 }} * {{kitob manbasi |last=Mancall |first=Peter C. |title=The Atlantic World and Virginia, 1550–1624 |url=https://books.google.com/books?id=IqPqCQAAQBAJ&pg=PA207 |year=2007 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=9780807838839 }} * {{kitob manbasi |last=Marley |first=David |title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia, Volume 1 |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-574-6 |url=https://books.google.com/books?id=q1a4j2HNmjUC&pg=PA694 }} * {{kitob manbasi |last=Marley |first=David |title=Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere (2 Volumes) |publisher=University of Oklahoma Press |year=2008 |isbn=978-1598841008 |url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC&pg=PA76 }} * {{kitob manbasi |last=McAlister |first =Lyle |title=Spain and Portugal in the New World, 1492–1700 |publisher=University of Minnesota Press |year=1984 |isbn=0-8166-1216-1 |url=https://archive.org/details/spainportugalinn0000mcal |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last=Mathew |first=Kuzhippalli Skaria |title=History of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600 |publisher=Mittal Publications |year=1988 |isbn=978-8170990468 |url=https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC&pg=PA137 }} * {{kitob manbasi |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC |year=1980 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=978-81-207-0617-0 }} * {{kitob manbasi | last=Metcalf |first= Alida C. |title=Go-Betweens and the Colonization of Brazil: 1500–1600 |year=2006 |publisher=University of Texas Press |isbn= 978-0-292-71276-8|url=https://books.google.com/books?id=lWuNIISvBqIC&pg=PA62 }} * {{kitob manbasi | last=Metcalf |first= Alida C. |title=Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580–1822|year=2005 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-70652-1|url=https://books.google.com/books?id=INhcIzDccb8C&pg=PA37 }} * {{kitob manbasi |last=Newitt |first=Malyn D.D. |title=A History of Mozambique |publisher=Indiana University Press |year=1995 |isbn=978-0-253-34006-1 |url=https://archive.org/details/historyofmozambi00newi |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/historyofmozambi00newi/page/335 335] }} * {{kitob manbasi |last=Newitt |first=Malyn D.D. |title=A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0-415-23979-6 |url=https://books.google.com/books?id=vpteLQcx6J4C }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi | last=O'Flanagan |first=Patrick |title=Port Cities of Atlantic Iberia, c. 1500–1900 |year=2008 |publisher=Ashgate Publishing |isbn= 978-0-7546-6109-2|url=https://books.google.com/books?id=fzJc8ii7OMsC&pg=PA125 }} * {{kitob manbasi | last=de Oliveira Marques |first=A.H. |title=History of Portugal: From Lusitania to Empire; Vol. 1 | url=https://archive.org/details/historyofportuga01anto | url-access=registration |year=1972 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0231031592 }} * {{kitob manbasi |last=Olson|first=James Stuart|title=Historical Dictionary of European Imperialism|publisher=Greenwood|year=1991|isbn=9780313262579|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&q=Ethiopia+Portuguese+1630s&pg=PA204}} * {{kitob manbasi | last=Ooi |first=Keat Gin |title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor: Volume 1 |year=2004 |publisher=ABC_CLIO |isbn=978-1-57607-771-9 |url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA1340 }} * {{kitob manbasi | last=Ooi |first=Keat Gin |title=Historical Dictionary of Malaysia |year=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |isbn=978-0-8108-5955-5 |url=https://books.google.com/books?id=3Uq_c2LARgAC&pg=PA202 }} * {{kitob manbasi |editor1-last=Page |editor1-first=Melvin E. |editor2-last=Sonnenburg |editor2-first=Penny M. |title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia, Volume 2 |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=1-57607-335-1 |url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC }} * {{kitob manbasi |last=Paquette |first=Gabriel |title=Imperial Portugal in the Age of Atlantic Revolutions: The Luso-Brazilian World, c. 1770–1850 |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1107640764}} * [[K. M. Panikkar|Panikkar, K.M.]] (1953). Asia and Western dominance, 1498-1945, by K.M. Panikkar. London: G. Allen and Unwin. * {{kitob manbasi |last=Pearson |first=Michael |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |year=1976 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520028098 |url=https://archive.org/details/merchantsrulersi0000pear |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/merchantsrulersi0000pear/page/76 76] }} * {{kitob manbasi |last=Pearson |first=Michael |title=The Portuguese in India |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=qI1ZRwAACAAJ |isbn=0-521-25713-1 |ref=refPearson }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi |last=Ponting |first=Clive |title=World History: A New Perspective|year=2000 |publisher=Chatto & Windus |isbn=0-7011-6834-X }} * Priolkar, A.K. The Goa Inquisition (Bombay, 1961). * {{kitob manbasi |last=Ricklefs |first=M.C. |title=A History of Indonesia since c. 1300 |edition=2nd |year=1991 |isbn=0-333-57689-6 |publisher=MacMillan |location=London }} * {{kitob manbasi |last=Rodriguez |first=Junius P. |title=Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia: Volume 2 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-549-0 |url=https://books.google.com/books?id=4X44KbDBl9gC&pg=PA79 }} * {{kitob manbasi |last=do Rosário Pimente |first=Maria |title=Viagem ao fundo das consciências: a escravatura na época moderna |publisher=Ediçoʻes Colibri |year=1995 |isbn=972-8047-75-4 |url=https://books.google.com/books?id=DrlIAAAAYAAJ }} * {{kitob manbasi |last=Russell-Wood |first=A.J.R. |title=Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755 |publisher=University of California Press |year=1968 |asin=B0006BWO3O |url=https://books.google.com/books?id=2bDaBpOgi_UC&pg=PA46 }} * {{kitob manbasi |last=Russell-Wood |first=A.J.R. |title=The Portuguese Empire 1415–1808 |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1998 |isbn=0-8018-5955-7 |url=https://books.google.com/books?id=JTVH7PZU1hUC }} * {{kitob manbasi |last=Scammell |first=Geoffrey Vaughn |title=The First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715 |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-415-09085-7 |url=https://books.google.com/books?id=G5DGygQdNp0C |ref=refScammell}} * {{kitob manbasi |last=Scarano |first=Julita |title=MIGRAÇÃO SOB CONTRATO: A OPINIÃO DE EÇA DE QUEIROZ |year=2009 |publisher=Unesp- Ceru |url=http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |access-date=2012-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204093900/http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |archive-date=2013-02-04 |url-status=dead }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130204093900/http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |date=2013-02-04 }} * {{kitob manbasi |last=Schwartz |first=Stuart B. |title=Sovereignty and Society in Colonial Brazil: The High Court of Bahia and Its Judges, 1609–1751 |year=1973 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520021952 |url=https://archive.org/details/sovereigntysocie0000unse |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last=Shastry |first=Bhagamandala Seetharama |title=Goa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763 |publisher=Concept Publishers |year=2000 |isbn=978-8170228486 |url=https://books.google.com/books?id=raLL0A3Pb_0C&pg=PA41 }} * {{kitob manbasi |last=de Silva Jayasuriya|first=Shihan|title=The Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire| publisher=I.B. Taurus|year=2008|isbn=978-1845115852|url=https://books.google.com/books?id=bkoBAwAAQBAJ&q=Portuguese+Chittagong+1517&pg=PA85}} * {{kitob manbasi |editor-last=de Souza |editor-first=Teotonio R. |title=Goa Through the Ages: An Economic History, Issue 6 of Goa University publication series Volume 2 |publisher=Concept Publishing Company |year=1990 |isbn=81-7022-259-1 |url=https://books.google.com/books?id=dwYDPnEjTb4C&pg=PP1 }} * {{kitob manbasi |last=Stapleton |first=Timothy J. |title=A Military History of Africa |year=2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-39569-7 |url=https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ&pg=PA165 }} * {{kitob manbasi |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1-118-27401-9 |url=https://books.google.com/books?id=K7RlmNEzqf4C }} * {{kitob manbasi |last=Thomas |first=Hugh |title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870 |url=https://archive.org/details/slavetradestoryo00thom |url-access=registration |access-date=10-iyul 2012-yil |year=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83565-5 }} * {{kitob manbasi |last=Thornton |first=John K. |title=Warfare in Atlantic Africa, 1500–1800 |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-36584-4 |url=https://books.google.com/books?id=7_qNAgAAQBAJ&pg=PA101 }} * {{kitob manbasi |last=Treece |first=Dave |title=Exiles, Allies, Rebels: Brazil's Indianist Movement, Indigenist Politics, and the Imperial Nation-State |year=2000 |publisher=Praeger |isbn=978-1-85109-549-0 |url=https://books.google.com/books?id=s50JnG7BzLAC&pg=PA31 }} * {{kitob manbasi |last=Velupillai |first=Viveka |title=Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction|year=2015 |publisher=John Benjamins |isbn=978-1-85109-549-0}} * {{kitob manbasi |last=Wheeler |first=Douglas L. |title=Republican Portugal: A Political History, 1910–1926 |url=https://books.google.com/books?id=PkH9wfKMqHwC |access-date=12-iyul 2012-yil |year=1998 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=0-299-07450-1 }} * {{kitob manbasi |last=White |first=Paula |editor1-last=Bowman |editor1-first=John Stewart |editor2-last=Isserman |editor2-first=Maurice |title=Exploration in the World of the Middle Ages, 500–1500 |publisher=Facts on File, Inc. |year=2005 |url=https://archive.org/details/explorationinwor0000whit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/explorationinwor0000whit/page/138 138] | isbn=3-87294-202-6 }} * {{kitob manbasi |last=Whiteway |first=Richard Stephen |title=The Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550 |publisher=Archibald Constable & Co. |year=1899 |url=https://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog }} * {{kitob manbasi |last=Yamashiro |first=José |title=Choque Luso No Japão Dos Séculos XVI e XVII |publisher=Ibrasa |year=1989 |isbn=1-74059-421-5 |url=https://books.google.com/books?id=l2qSNQnlQGcC }} {{Refend}}<!--Donʻt delete!--> --> == Sırtqı siltemeler == {{Commons}} * [http://www.timelines.info/history/empires_and_civilizations/portuguese_empire/ Portugaliya imperiyasi xronologiyasi] * [http://www.colonialvoyage.com/ Gollandiya Portugaliya mustamlakachilik tarixi]: Seylon, Hindiston, Malakka, Bengal, Formosa, Afrika, Braziliyada portugal va gollandlarning tarixi. Til merosi, xaritalar. * [https://web.archive.org/web/20171124004659/https://www.wdl.org/en/item/4397/ «The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe»] by [[Thomas Kitchin]] * [https://web.archive.org/web/20130217055451/http://www.spiceislandsforts.com/ Forts of the Spice Islands of Indonesia] * Senaka Weeraratna, 2005, [https://web.archive.org/web/20200225130354/http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm «Repression of Buddhism in Sri Lanka by the Portuguese (1505-1658)»], Australian Centre for Sri Lankan Unity [[Kategoriya:1415-jılda payda bolǵanlar]] [[Kategoriya:1999-jılda joq bolǵanlar]] [[Kategoriya:Portugaliya tariyxı]] [[Kategoriya:Xristian mámleketleri]] [[Kategoriya:Imperiyalar]] [[Kategoriya:Portugaliya Imperiyası]] [[Kategoriya:Portugaliya húkimranlıǵı]] [[Kategoriya:Portugaliyanıń zamanagóy tariyxı]] [[Kategoriya:Portugaliya]] 7hu0u5hd5x60aq0kcphqldwpyqj32eg 0 7188 265923 145215 2026-08-14T00:32:27Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265923 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Tsingy_-_099.jpg|300px|thumb|Madagaskardaǵı "taslı toǵaylıq" — cingi]] '''Cingi''' ([[Rus tili|russhada]] ''цинги'', [[malagasi tili|malag.]] ''tsingy'') — [[Madagaskar]]dıń tawlı aymaqlarında jaylasqan hám keń maydanlarǵa sozılǵan, vertikal qırlı ushlarǵa iye "taslı toǵaylıqlar"dan ibarat dizbekler yamasa sol dizbeklerdiń bir shıńı. Bul ózine tán ekzotikalıq landshafttıń ayrıqsha túri álleqashan Madagaskar atawınıń belgili turistlik ornına aylanǵan bolıp, cingi hátte [[UNESCO]]nıń [[Jáhán miyrası obyektleri dizimi]]ne kirgizilgen. Cingi tiykarınan atawdıń batıs jaǵasındaǵı [[Cingi-de-Bemaraxa]] qorıqxanası aymaǵında jaylasqan. Bul "taslı toǵaylıqlar"dıń bálentligi shama menen 70 metr, shıńları bolsa pıshaqtıń júzi sıyaqlı ótkir. Bunda ushqır qırlı taslar oǵada tıǵız jaylasqan bolıp, bul jerde hátte ósimlikler de kem ushıraydı: adamzat ushın bunday taw jınıslarına arnawlı úskenelersiz bekkem jarmasıp alıw derlik múmkin emes. Sonlıqtan cingi dizbekleri Madagaskar flora hám faunasınıń kóplegen endemikalıq túrleri ushın qolay jasaw jayı bolıp tabıladı. Bul jerlerde haywanlardan [[aq lemur]]lar hám ayırım jabayı quslar ushırasadı. == Etimologiya == [[Malagasi tili]]nde bul taslı landshaft ''tsingy'' dep ataladı. Qızıǵı sonda, negizi [[Qaraqalpaq tili|qaraqalpaqshaǵa]] "iyne" dep awdarmalanatuǵın bul sóz "taslı toǵaylıqlar"dıń hám pútkil dizbeklerine, hám ayırım alınǵan bir shıńına qarata isletiledi. Demek grammatikalıq jaqtan alıp qarasaq, "cingi" hám birlik hám kóplik sanlardı bildiredi. Solay etip cingi dizbeklerin [[Qaraqalpaq tili|qaraqalpaqshada]] "ayaq ushında juretuǵın jer" yamasa "jalań ayaq júriw imkansız jer" dep ańlatıw múmkin<ref>https://web.archive.org/web/20221105052848/https://travelask.ru/blog/posts/9137-zagadka-vozniknoveniya-kamennogo-lesa-na-madagaskare</ref>. Ayırım ilimpazlardıń shamalawınsha, jergilikli tildegi bul terminniń kelip shıǵıwı [[onomatopeya]]lıq tiykarǵa iye: vertikal ushqır qırlı "taslı toǵaylıqlar"ǵa samal kelip urılǵanda "cingi" sóziniń aytılıwı kibi dawıs shiǵadı eken. == Payda bolıw tariyxı == Qániygelerdiń pikirlerine qaraǵanda, bul taslı ushlar eki basqıshta qáliplesken. Dáslep bul aymaq [[dúnya okeanı]] astında jaylasqan bolıp, sol waqıtları cingilerdiń tiykarı, yaǵnıy tómengi bólegi payda bolǵan. [[Marjan rifleri]]niń qaldıǵı bolǵan bul suw astı maydanları millionlap jıllar dawamında ózinde kóp metrli porlı hám hákli shógindi kánlerin toplaǵan. Biraq cingilerdiń juwmaqlawshı qáliplesiwi qurǵaqlıqta, atawdıń bul bólegi [[geologiya]]lıq processler nátiyjesinde okean túbinen jer betine shıqqanınan keyin júz bergen. Ilimpazlardıń aytıwlarına qarasaq, cingilerdiń házirgi kóriniske keliwinde [[suw erroziyası]] sheshiwshi áhmiyetke iye bolsa da, samaldıń hám jawın suwınıń da orınları ayrıqsha. Porlı hám hákli jınıslar suw quramındaǵı ximiyalıq elementler tásirine hár túrli qarsılıq kórsetedi. Kúshli jawınlar nátiyjesinde turaqsız porlı shógindi jınısları erigen hám juwılıp ketken. Al [[ximiya]]lıq tárepten turaqlılaw hákli qatlamlar qalıp, shıńları ushqır taslı toǵaylardı payda etti. Sonı da aytıp ótiw kerek, bul jerler pútkilley jansız aymaq emes. Tómende, quyash nurı kirip barıwı múmkin bolǵan keń orınlarda, qus hám mayda haywanlarǵa jasaw imkanın beretuǵın azlı-kem terekler ósedi. == Cingi hám turizm == Cingi alaplarında hátte ayaq kiyimde háreket qılıw júdá qıyın bolıwına qaramay, sayaxatshılar, ásirese [[alpinizm]] ıshqıpazları ushın kútá súykimli jer sanaladı. Sonlıqtan Madagaskar húkimeti olardı nızamshılıq dárejesinde qorǵaydı. Mámlekettegi ayırım qorıqxanalar atamalarında da cingi sózi qosıp isletiledi: [[Cingi-de-Bemaraxa]], Cingi-de-Namuruka. Sáykes ráwishte atawdıń batıs hám arqa-batıstaǵı bóleklerinde jaylasqan bul qorıqxanalardan tısqarı, cingi Madagaskardıń arqa tárepindegi Ankarana taw tutaslıǵı aymaǵında da gezlesedi. [[Kategoriya: Geografiya]] [[Kategoriya: Tábiyat]] [[Kategoriya: Afrika]] [[Kategoriya: Madagaskar]] [[Kategoriya: Turizm]] == Sırtqı siltemeler == espma8fz4ydkxiniixa50l2frsmksbg 0 17530 265922 233998 2026-08-13T23:43:41Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265922 wikitext text/x-wiki '''Bertrand Russell''' ([[1872]]-jıl 18-mayda tuwılǵan, [https://web.archive.org/web/20240531202120/https://cyclowiki.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81&action=edit&redlink=1 Uels] — 1970-jıl 2-fevral, sol jerde) ingliz filosofi hám jámiyetlik ǵayratkeri. Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıqı laureati (1950).Ol adamgershilik ideyaları hám pikir erkinligin maqullaǵan. [https://cyclowiki.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&action=edit&redlink=1 London patshaliq jámiyeti aǵzası] (1908). == Biografiyası == Ol aristokratlar shańaraǵinda tuwilǵan. Ol erte jetim qaldı. Kembrijda oqıǵan. Keyin diplomatik jumisda, aldın Parijde, keyin Berlinde. Germaniyada ol socialistik ideyalarǵa qızıǵadı. 1896 -jılda watanına qaytǵan soń sabaq bere basladı. Onıń dóretpeleri oǵan úlken abiray alip keledi. 1908- jılda ol Fabian jámiyetine aǵza boldı. Usınıń menen birge, ol anarxizmge qiziǵadi. Russell filosofiyalıq dúńyaǵa kózqarastıń quramalı evolyuciyasınan ótti, onıń ózi Pifagor mektebiniń Platonik talqlawinan gumanizmge ótiw dep ataǵan. Ol «logikalıq atomizm» túsinigin jarattı hám xarakteristikalar teoriyasın islep shıqtı. Russell matematika logikadan kelip shıǵıwınsa isengen. [[Kategoriya:Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıǵı laureatları]] bs1uao7pe3lzysy25l7g3m9dnh6a72s 4 23879 265876 265835 2026-08-13T12:01:31Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265876 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25036}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4556}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4280}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} o0f2zc0yos1sf3ateg2bkjqgjzf3e5z 4 26380 265878 265837 2026-08-13T12:01:33Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265878 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3893}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1729}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1228}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} oe6g35kg8lcosamc743bjera1gj7mjy 4 27432 265877 265836 2026-08-13T12:01:32Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265877 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119279}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25036}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4556}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 7 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4280}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3893}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1729}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1228}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} em6d81z54v1esi2q0ekaykdmmw4g1b9 0 36938 265927 215924 2026-08-14T04:30:53Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265927 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Mukay Elebaev |negizgi atı = {{lang-ky|Мукай Элебаев}} |súwret = |súwret eni = 220px |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Úlken-Tas]], [[Túp rayonı]], [[Íssıkól wálayatı]], [[Rossiya imperiyası]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = [[Pskov wálayatı]], [[SSSR]] |puqaralıǵı = {{SSSR}} |dóretiwshilik túri = [[shayır]], [[jazıwshı]], [[awdarmashı]] |dóretiwshilik jılları = 1924–1944 |janrı = [[roman]], [[gúrriń]], [[poeziya]] |shıǵarmalarınıń tili = [[qırǵız tili]] |birinshi kitabı = «Qosıqlar toplamı» (1931) |ómirlik joldası = Fuxura Elebaeva<ref name="инф">{{Web deregi | bet = Информация о донесении: 30148 (донесения о безвозвратных потерях)| url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3864403/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D1| baspaxana = Память народа| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-aprel | til = ru}}</ref> }} '''Mukay Elebaev''' ({{lang-ky|Мукай Элебаев}}; [[1906|1906-jıl]] [[15-yanvar]] — [[1944|1944-jıl]] [[15-may]]) — [[Qırǵızlar|qırǵız]]-sovet [[jazıwshı]]sı, [[shayır]]ı hám [[awdarmashı]]sı. Ol qırǵız professional ádebiyatınıń tiykarshılarınıń biri esaplanadı<ref name="open">Поэт, прозаик Мукай Элебаев. [https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/writers-kyrgyzstan/31605-poet-prozaik-mukay-elebaev.html open.kg]</ref>. == Biografiyası == Mukay Elebaev 1906-jılı [[Íssıkól wálayatı]] [[Túp rayonı]]na qaraslı [[Úlken-Tas]] awılında tuwılǵan. Toǵız jasında jetim qalǵan. 1916-jılı [[Úrkin]] waqıyası sebepli xalıq penen birgelikte [[Qıtay]]ǵa qashıwǵa májbúr bolǵan<ref name=":0">{{Web deregi | bet = Поэт, прозаик Мукай Элебаев » Информационный портал о Кыргызстане, новости Кыргызстана и туризма| trans-title = Poet, prose writer Mukai Elebaev| url = https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/writers-kyrgyzstan/31605-poet-prozaik-mukay-elebaev.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-sentyabr | jumıs = Информационный портал о Кыргызстане, новости Кыргызстана и туризма [Information portal about Kyrgyzstan, news of Kyrgyzstan and tourism]| til = ru}}</ref> hám 1919-jılı elge qaytıp kelgen<ref>{{Cite journal |last=Abdıkulova* |first=Roza |date=2016 |title=1916 Türkistan İsyanı'nın Kırgız Edebiyatına Yansıması: Ürkün |trans-title=Kyrgyzstan of the Turkestan Rebellion of 1916 Reflection on Literature: Ürkün |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig/issue/25338/267574 |journal=Bilig |language=tr |volume=176 |pages=159–177}}</ref>. 1921-jılı [[Qarakól (qala, Qırǵızstan)|Qarakól]]degi jetim balalar internatına qabıllanǵan. Keyinirek Túptegi awıl xojalıǵı texnikumında, 1930-jılı bolsa Frunze ([[Bishkek]]) pedagogikalıq texnikumında bilimin tamamlaǵan. Sol jılı qırǵız bilimlendiriwshisi [[Juma Jamǵırchiev]] penen birgelikte mektep oqıwshıları ushın ádebiyat sabaqlıǵın jazǵan{{sfn|Sputnik Кыргызстан, 2015|name=SК}}. [[Ekinshi jáhán urısı]] qatnasıwshısı. 1943-jıldan baslap frontta bolǵan. 267-atqıshlar polkınıń jawıngeri retinde xizmet etip atırǵanda, 1944-jılı 15-mayda [[Pskov wálayatı]]ndaǵı urıs maydanında alǵan jaraqatınan qaytıs bolǵan<ref name=":0" /><ref name="pamyat">Информация о донесении: 30148 (донесения о безвозвратных потерях). [https://web.archive.org/web/20260407072102/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3864403/ pamyat-naroda.ru]</ref>. == Dóretiwshiligi == Mukay Elebaevtıń dáslepki qosıǵı «Zarıǵam» ({{lang-ky|«Зарыгам»}}) 1924-jılı «Erkin-Taw» ({{lang-ky|«Эркин-Тоо»}}) gazetasında járiyalanǵan. Onıń birinshi qosıqlar toplamı 1931-jılı shıqqan. 1934-jıldan baslap SSSR Jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolǵan<ref name="open"/>. Onıń 1936-jılı járiyalanǵan «Uzaq jol» ({{lang-ky|«Узак жол»}}) romanı — [[qırǵız ádebiyatı]]ndaǵı birinshi realistlik avtobiografiyalıq roman esaplanadı. Bul shıǵarmada onıń balalıǵı, Qıtayǵa qashıwı hám izge qaytıwı anıq súwretlengen<ref>{{Cite journal |last=Özkul |first=K |date=2020-08-02 |title=Mukay Elebayev'in "Uzun Yol (Узак Жол)" Romanında Kırgız Kültürünün İzleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijvuts/issue/52763/686702 |journal=International Journal of Volga - Ural and Turkestan Studies |volume=2 |issue=3 |pages=82–108}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Duman |first=Gül Banu|title=Rus Edebiyatı Tesirinde Gelişen Çağdaş Kırgız Edebiyatına Genel Bir Bakış |trans-title=Influenced by Russian Literature A General Overview of Contemporary Kyrgyz Literature |url=https://www.academia.edu/37985427 |via=[[Academia.edu]] |journal=In Turkish and World Literature Meetings |language=ky |pages=95–100}}</ref>. Sonıń menen birge, ol «Qıyın gezeń» (1938) ocherki hám frontlıq qosıqlardan ibarat «Salat xat» (1941), «Ullı marsh» (1943) toplamlarınıń avtorı. Elebaev awdarmashı retinde [[Nikolay Gogol]]diń «Shinel», [[Lev Tolstoy]]dıń «[[Xajı Murat]]», [[Aleksandr Pushkin]]niń erteklerin hám [[Vladimir Mayakovskiy]]diń qosıqların [[qırǵız tili]]ne awdarǵan{{sfn|Open.kg, 2017}}. === Shıǵarmaları === * 1930: «Oqıw kitabı» ({{lang-ky|Окуу китеби}}) * 1931: «Qosıqlar toplamı» ({{lang-ky|Ырлар жыйнагы}}) * 1933: «Maydan» ({{lang-ky|Майдан}}) * 1936: «Uzaq jol» ({{lang-ky|Узак жол}}, roman) * 1938: «Qıyın gezeń» ({{lang-ky|Кыйын кезең}}, gúrriń) * 1943: «Ullı marsh» ({{lang-ky|Улуу марш}}, qosıqlar) == Estelik == Mukay Elebaevtıń húrmetine [[Íssıkól wálayatı]] [[Túp rayonı]] Taldı-Suw awılındaǵı mektepke hám [[Osh wálayatı]] [[Bazar-Qorǵan rayonı]]ndaǵı 13-sanlı mektepke onıń atı berilgen. Sonday-aq, Qırǵızstannıń birneshe qalalarında kósheler hám kitapxanalar onıń atı menen ataladı<ref name="open"/>. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Elebayev, Mukay}} [[Kategoriya:1906-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1944-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Qırǵız jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qırǵız shayırları]] [[Kategoriya:Ekinshi jáhán urısında qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Qırǵız awdarmashıları]] mtwixbt1oqihjc21lk2tv9nn1335q3d 0 45986 265924 262304 2026-08-14T01:52:19Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265924 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Gleisweiler | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Gleisweiler Bergstraße 20140220.jpg|300px]] | gerb = DEU Gleisweiler COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Südliche Weinstraße | jer maydanı = 3,73 | xalıq sanı = 603 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06345 | pochta indeksi = 76835 | avtomobil kodı = }} '''Gleisweiler''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Südliche Weinstraße]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 603 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 3,73&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Gleisweiler}} * {{OSM baylanıs|1252464}} * [https://web.archive.org/web/20260714074005/https://www.gleisweiler.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Südliche Weinstraße rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Südliche Weinstraße]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] ls96qldw2ffyjffw2ee3eohat4jz9j8 0 47818 265881 265745 2026-08-13T12:48:40Z Bekan88 11311 265881 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#2563EB; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Word |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Word_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">2025-jıldan berli qollanılıp atırǵan Microsoft 365 Microsoft Word logotipi</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqa atları | class="infobox-data" |Multi-Tool Word |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1983-jıl, 25-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Eń sońǵı versiyaları (Microsoft 365 hám [[Microsoft Office]]) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>Objective-C (macOS API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platformaları | class="infobox-data" |IA-32<br>x86-64<br>Arm<br>Arm64 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Aldınǵı baǵdarlama | class="infobox-data" |Multi-Tool Word<br>WordPad |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Tekst processorı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Trialware |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/word microsoft.com/microsoft-365/word] |} '''Microsoft Word''' yamasa tek '''Word''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan tekst redaktorı baǵdarlaması. Ol birinshi ret 1983-jıl 25-oktyabrde<ref>{{Web deregi| url =http://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|bet=Version 1.0 of today's most popular applications, a visual tour – Pingdom Royal|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180813072250/https://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|arxivsáne= 2018-jıl 13-avgust |sáne= 2009-jıl 17-iyun |jumıs=[[Pingdom]]|qaralǵan sáne= 2016-jıl 12-aprel }}</ref> Xenix sistemalarına arnalǵan dáslepki '''Multi-Tool Word''' atı menen shıǵarıldı<ref name="PCHistory">{{Cite book|title=A History of the Personal Computer: The People and the Technology|date=October 2001|url=https://archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|bet=Microsoft Office online, Getting to know you...again: The Ribbon|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110511074037/http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|arxivsáne= 2011-jıl 11-may }}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|bet=The history of branding, Microsoft history|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090528002301/http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|arxivsáne= 2009-jıl 28-may }}</ref>. Keyingi versiyaları keyin ala basqa da birneshe platformalar ushın jazıldı, olardıń arasında DOS sistemasında jumıs isleytuǵın IBM kompyuterleri (1983), Classic Mac OS sistemasında jumıs isleytuǵın Apple Macintosh (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), [[Microsoft Windows]] (1989), SCO Unix (1990), Handheld PC (1996), Pocket PC (2000), macOS (2001), [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] (2010), [[iOS]] (2014) hám [[Android]] (2015) bar. Microsoft Word 1990-jılları WordPerfect baǵdarlamasınan ozǵannan berli tekstti redaktorlawdıń is júzinde standartı bolıp kelmekte. Word-tıń kommerciyalıq versiyaları jeke ónim retinde yamasa turaqlı licenziya menen satıp alıwǵa bolatuǵın [[Microsoft Office]] komponenti sıpatında, Microsoft 365 jıynaǵınıń bólimi retinde jazılıw menen yamasa Office 2024 jıynaǵı menen bir mártelik satıp alıw arqalı licenziyalanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/p/office-home-2024/cfq7ttc0pqvj#:~:text=Office%202024%20is%20a%20one,with%20a%20Microsoft%20365%20subscription.|bet=Buy Office Home 2024 for PC or Mac (formerly Home & Student) - Download & Pricing &#124; Microsoft Store|jumıs=[[Microsoft]]}}</ref>. == Tariyxı == [[File:Word_1.0.png|nobaý|DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 1.0 (1983) (qara fonda, "IBM BIOS-2y" shriftin paydalanıw)]] 1981-jılı Microsoft Xerox PARC-ta islep shıǵılǵan birinshi [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|GUI]] tekst processorı — Bravo-nıń tiykarǵı islep shıǵıwshısı Charlz Simonidi jumısqa aldı. Simoni Multi-Tool Word dep atalatuǵın tekstli processorda jumıs isley basladı hám kóp ótpey Xerox-tıń burınǵı stajyorı Richard Brodidi jumısqa shaqırdı, ol tiykarǵı programmalıq injiniring boldı<ref name="pcworld_word25">{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html|title=Microsoft Word Turns 25|last=Edwards|first=Benj|work=PC World|date=October 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|bet=Anatomy of a Software Bug|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100201040227/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|arxivsáne= 2010-jıl 1-fevral |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 19-may |jumıs=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2006-jıl 2-dekabr }}</ref>. Microsoft 1983-jılı Xenix hám MS-DOS ushın Multi-Tool Word baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="infoworld_multi-tool_word">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=4S8EAAAAMBAJ&pg=PA10|title=Mouse and new WP program join Microsoft product lineup|last=Markoff|first=John|work=InfoWorld|date=May 30, 1983|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Onıń ataması kóp ótpey Microsoft Word bolıp jeńilletildi. Qosımshanıń biypul demonstraciyalıq kóshirmeleri PC World jurnalınıń 1983-jılǵı noyabrdegi sanı menen birge berildi, bul onı jurnal menen birge diskte tarqatılǵan birinshi baǵdarlamaǵa aylandırdı<ref name="NYTimes19930825">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/08/25/business/technologyandrew-pollack-computerizing-magazines.html|title=Computerizing Magazines|work=The New York Times|date=August 25, 1983|access-date=April 24, 2013|last=Pollack|first=Andrew}}</ref>. Sol jılı Microsoft Word-tıń [[Microsoft Windows|Windows]] sistemasında jumıs islep turǵanın kórsetti<ref name="lemmons198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n49/mode/2up|title=Microsoft Windows|work=BYTE|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Lemmons, Phil}}</ref>. Sol waqıttaǵı kóplegen [[MS-DOS]] baǵdarlamalarınan ayırmashılıǵı, Microsoft Word tıshqansha menen paydalanıwǵa arnalǵan edi. Reklamalarda Microsoft Mouse súwretlendi hám Word [[Shrift|shriftlerdi]] súwretley almaǵanına qaramastan, onı boldırmaw (undo) hám juwan, kursiv penen astı sızılǵan tekstti kórsetiw imkaniyatı bar WYSIWYG (What You See Is What You Get — Ne kórseń, sonı alasań) aynalı tekstli processorı retinde táriyipledi<ref name="byte198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n89/mode/2up|title=Undo. Windows. Mouse. Finally.|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Advertisement|pages=88–89}}</ref>. Ol dáslebinde ataqlı bolmadı, óytkeni onıń paydalanıwshı interfeysi sol gezdegi jetekshi tekst processorı — WordStar-dan ózgeshe edi<ref>{{Cite book|last=Peterson|first=W.E. Pete|title=Almost Perfect: How a Bunch of Regular Guys Built Wordperfect Corporation|publisher=Prima Publishing|isbn=0-7881-9991-9}}</ref>. Degen menen, Microsoft ónimdi úziliksiz jaqsılap, keyingi altı jıl ishinde 2.0-den 5.0-ge shekemgi versiyaların shıǵardı. 1985-jılı Microsoft Word-tı klassikalıq Mac OS sistemasına (ol gezde Macintosh System Software retinde belgili) kóshirdi. DOS-qa arnalǵan Word baǵdarlamasınıń joqarı anıqlıqtaǵı displeyler menen lazerli printerlerge arnalıp isleniwi bul procesti jeńilletti, ol gezde bul qurılmalardıń heshqaysısı ulıwma jámiyetshilikke qoljetimli emes edi<ref name="lowendmac_history">{{Cite news|url=http://lowendmac.com/2013/microsoft-word-for-mac-faq/|title=Microsoft Word for Mac History|last=Knight|first=Dan|date=May 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol sonday-aq bólekler kestesiniń maǵlıwmatlar strukturasın paydalanıwına baylanıslı júdá tez qıyıp alıw hám qoyıw funkciyası menen hám de sheksiz qaytarıp alıw operaciyaları menen ózgeshelendi<ref>{{Cite news|title=The Piece Table|url=https://darrenburns.net/posts/piece-table/|access-date=October 25, 2020}}</ref>. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Mac OS-qa arnalǵan Word haqıyqıy WYSIWYG imkaniyatların qostı. Ol MacWrite-qa qaraǵanda imkaniyatı mol tekstli processorǵa degen zárúrlikti qanaatlandırdı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point_djvu.txt|title=Whole Earth Software Catalog|isbn=9780385233019|last=Brand|first=Stewart|publisher=Quantum Press/Doubleday}}</ref>. 1988-jılǵa kelip WordPerfect penen Word DOS tekst processorları bazarında ústemlik etti, biraq Mac programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, bul ónimlerdiń de, basqalardıń da haqıyqıy WYSIWYG funkciyası bolmadı; shıǵarılǵannan keyin Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń satılıwı keminde tórt jıl dawamında MS-DOS-taǵı analogınan joqarı boldı. 1987-jılı shıǵarılǵan Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń ekinshi versiyası óziniń versiya nomerin DOS-qa arnalǵan Word-penen sinxronlaw ushın Word 3.0 dep ataldı; bul Microsoft-tıń hár túrli platformalarda versiya nomerlerin sinxronlawǵa islegen birinshi háreketi edi. Word 3.0 kóplegen ishki jaqsılawlar menen jańa imkaniyatlardı, sonıń ishinde Rich Text Format (RTF) specifikaciyasınıń birinshi ámelge asırılıwın qamtıdı, biraq ol qátelerge (buglarǵa) tolı boldı. Birneshe ay ishinde Word 3.0 ornın turaqlı Word 3.01 bastı, ol 3.0-diń barlıq dizimge alınǵan paydalanıwshılarına biypul poshta menen jiberildi. 1990-jıllardıń ortasında MacWrite Pro toqtatılǵannan keyin, Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń heshqashan aytarlıqtay básekilesleri bolmadı. 1992-jılı shıqqan Mac OS-qa arnalǵan Word 5.1 óziniń názikligi, salıstırmalı túrde paydalanıw jeńilligi hám imkaniyatlar jıynaǵı arqasında júdá ataqlı tekst processorı boldı. Kóplegen paydalanıwshılar onı Mac OS-qa arnalıp islengen eń jaqsı Word versiyası dep ataydı<ref name="msdn_macword6">{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|bet=Mac Word 6.0|arxivurl=https://web.archive.org/web/20040514091238/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|arxivsáne= 2004-jıl 14-may |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 26-fevral |jumıs=Buggin' My Life Away|baspaxana=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 1986-jılı Atari hám Microsoft arasındaǵı kelisim Word baǵdarlamasın Microsoft Write atı menen Atari ST-ge alıp keldi<ref name="Microsoft Write for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|bet=Atari announces agreement with Microsoft|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100618010538/http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|arxivsáne= 2010-jıl 18-iyun |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. Atari ST versiyası Mac OS-qa arnalǵan Word 1.05-tiń portı edi<ref name="Microsoft Write for Atari ST review">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|bet=Feature Review: Microsoft Write|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160528150414/http://atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|arxivsáne= 2016-jıl 28-may |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref><ref name="Microsoft Word for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|bet=Today's Atari Corp.: A close up look inside|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110119223108/http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|arxivsáne= 2011-jıl 19-yanvar |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref> hám ol heshqashan jańartılmadı. 1990-jıllardıń basına qaray Windows-tıń ósip atırǵan ataqlılıǵı tekst processorları bazarın operaciyalıq sistemanı qollaytuǵın sanawlı baǵdarlamalarǵa, sonıń ishinde Word, WordPerfect hám Ami Pro-ǵa deyin qısqarttı<ref name="Seattle Times Nov 1993">{{Cite news|last=Andrews|first=Paul|title=Software Firm Quicksoft Closes Doors -- Maker Of PC-Write Failed In Efforts To Find A Partner|work=[[The Seattle Times]]|date=November 8, 1993|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931108/1730657/software-firm-quicksoft-closes-doors----maker-of-pc-write-failed-in-efforts-to-find-a-partner}}</ref>. Windows-qa arnalǵan Word-tıń birinshi versiyası 1989-jılı shıqtı. Kelesi jılı Windows 3.0 shıǵıwı menen satılıwlar arta basladı hám Microsoft kóp ótpey IBM PC-menen úylesimli kompyuterlerge arnalǵan tekstli processorlardıń bazardaǵı jetekshisine aylandı. 1991-jılı Microsoft Windows-qa arnalǵan Word-tıń ataqlılıǵın paydalanıp, óziniń unikal paydalanıwshı interfeysin Windows qosımshasına uqsas interfeys penen almastırǵan DOS-qa arnalǵan Word 5.5 versiyasın shıǵardı<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=tDwEAAAAMBAJ&pg=PA151|title=First Look: Microsoft Updates Look of And Adds Pull-Down Menus to Character-Based Word 5.5|last=Miller|first=Michael J.|work=InfoWorld|date=November 12, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=wFAEAAAAMBAJ&pg=PA108|title=Microsoft Word 5.5: Should You Fight or Switch?|last=Needleman|first=Raphael|work=InfoWorld|date=November 19, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol waqıtqa qaray Word Windows tekst processorları bazarınıń yarımınan aslamına iyelik etti<ref name="cw19920720">{{Jurnal deregi |date=1992-07-20 |title=A look at the new generation |url=https://books.google.com/books?id=wJswszKTwl4C&pg=PA80 |magazine=Computerworld |volume=XXVI |issue=29 |pages=80–81 |access-date=February 15, 2026}}</ref>. Microsoft 2000 jıl máselesi (Y2K) tuwralı bilgende, DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 5.5 baǵdarlamasın biypul júklep alıwǵa qoljetimli etti. 2026-jıldıń yanvarındaǵı jaǵday boyınsha [jańalaw], onı Microsoft veb-saytınan ele de júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi| url =http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|bet=Microsoft Word 5.5 for MS-DOS (EXE format)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110629172129/http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|arxivsáne= 2011-jıl 29-iyun |jumıs=Microsoft Download Center|qaralǵan sáne= 2011-jıl 19-avgust }}</ref>. 1991-jılı Microsoft Word-tı basınan baslap tolıq qayta jazıw ushın Pyramid kod ataması bar joybardı basladı. Windows hám Mac OS versiyaları da birdey kod bazasınan baslanıwı tiyis edi. Biraq qayta jazıwǵa hám keyin qayta jazbay-aq qosıwǵa bolatuǵın barlıq jańa imkaniyatlarǵa jetiwge islep shıǵıw toparına dım kóp waqıt ketetuǵını belgili bolǵanda, bul joybar toqtatıldı. Onıń ornına Windows hám Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń 6.0 versiyası dep atalǵan kelesi versiyaları Windows-qa arnalǵan Word 2.0 kod bazasınan baslandı. 1993-jılı Word 6.0 shıǵıwı menen Microsoft versiya nomerlerin sinxronlawǵa hám platformalar arasında ónim atamasın úylestiriwge taǵı da háreket isledi, usı ret DOS, Mac OS hám Windows arasında (bul DOS-qa arnalǵan Word-tıń sońǵı versiyası boldı). Ol belgili bir teriw qátelerin avtomat túrde dúzetetuǵın AutoCorrect (Avtodúzetiw) hám hújjettiń kóplegen bólimlerin birden qayta formatlay alatuǵın AutoFormat (Avtoformat) funkciyaların engizdi. Windows versiyası unamlı pikirlerge iye bolǵanı menen (mısalı, ''InfoWorld tárepinen''<ref name="infoworld_word6">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=6DoEAAAAMBAJ&pg=PA66|title=War of the Words|work=InfoWorld|date=February 7, 1994|access-date=November 7, 2010}}</ref>), Mac OS versiyası keńnen mazaq etildi. Kóplegen adamlar onı áste, qolaysız hám yadtı kóp talap etedi dep ayıpladı, al onıń paydalanıwshı interfeysi Word 5.1-den aytarlıqtay ózgeshelendi. Paydalanıwshılardıń tilek-ótinishlerine juwap retinde Microsoft óndiristen alıp taslaǵan Word 5 versiyasın qaytadan usındı<ref name="ugeek_97">{{Web deregi| url =http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|bet=UGeek Software Review: Microsoft Office 98 Gold for Macintosh|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101203220342/http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|arxivsáne= 2010-jıl 3-dekabr |avtor=Lockman|at=James T.W.|sáne= 1998-jıl 15-may |qaralǵan sáne= 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. macOS-qa arnalǵan Word-tıń keyingi versiyaları endi Windows-qa arnalǵan Word-tıń tikkeley portları emes, kerisinshe portlanǵan kod penen jergilikli kodtıń qosındısın qamtıydı. == Fayl formatları == === Fayl keńeytpeleri === {| style="float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em;" | [[Fayl:.doc_icon_(2000-03).svg|70px|link=]] [[Fayl:.docx_icon.svg|70px|link=]] '''Shepte:''' <code>.doc</code> fayllarınıń belgisi.<br> '''Ońda:''' <code>.docx</code> fayllarınıń belgisi. Fayl formatları Microsoft Office 2000 paketindegi Word logotipi hám házirgi Word logotipi arqalı ajıratıladı. {| class="wikitable" style="width:100%; margin-top:0.5em;" ! Fayl keńeytpesi ! Sıpatlaması |- | '''DOC''' | Klassikalıq Word hújjeti |- | '''DOT''' | Klassikalıq Word úlgisi |- | '''WBK''' | Klassikalıq Word hújjetiniń rezerv nusqası |- | '''DOCX''' | XML Word hújjeti |- | '''DOCM''' | Makros qollaytuǵın XML Word hújjeti |- | '''DOTX''' | XML Word úlgisi |- | '''DOTM''' | Makros qollaytuǵın XML Word úlgisi |- | '''DOCB''' | XML Word ekilik hújjeti |} |} Microsoft Word baǵdarlamasınıń tiykarǵı fayl formatları <code>.doc</code> yamasa <code>.docx</code> fayl keńeytpesi menen belgilenedi. [[Doc (computing)|<code>.{{color|blue|doc}}</code>]] keńeytpesi Word-tıń kóplegen hár túrli versiyalarında qollanılǵanı menen, ol is júzinde tórt bólek fayl formatın qamtıydı: # Word for DOS # Word for Windows 1 hám 2; Word 3 hám 4 for Mac OS # Word 6 hám Word 95 for Windows; Word 6 for Mac OS # Word 97 hám keyingileri for Windows; Word 98 hám keyingileri for Mac OS (Sol dáwirdegi klassikalıq Mac OS fayl keńeytpelerin paydalanbaǵan.)<ref>{{web deregi | url =https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/| bet =.why .the .extensions? Quirks in the naming of files and folders| familiya =Oakley| at =Howard| sáne = 2015-jıl 2-may |website=The Eclectic Light Company| til =en|url-status=dead| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral |quote=Macs used to be the only computers that did not need filename extensions...on classic Mac systems, you can name applications, documents, and most other files almost anything that you like, as the name is not linked in any way to the type of thing that file is.| arxivsáne = 2020-jıl 26-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200226054403/https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/}}</ref> Jańa <code>.docx</code> keńeytpesi Office hújjetlerine arnalǵan Office Open XML xalıqaralıq standartın bildiredi hám ol Windows-qa arnalǵan Word 2007 hám keyingileri, sonday-aq macOS-qa arnalǵan Word 2008 hám keyingileri tárepinen ádepki boyınsha qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml| bet =DOCX Transitional (Office Open XML), ISO 29500:2008-2016, ECMA-376, Editions 1-5| sáne = 2017-jıl 20-yanvar |website=loc.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112020030/https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml|url-status=live}}</ref>. === Ekilik formatlar (Word 97–2007) === 1990-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń basında ádepki Word hújjet formatı (.DOC) [[Microsoft Office]] paydalanıwshıları ushın hújjet faylları formatlarınıń is júzindegi standartına aylandı. Word 97–2007 versiyalarında ádepki boyınsha qollanılǵan «Word hújjet formatınıń» hár túrli versiyaları bar<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=5 Appendix A: Product Behavior|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd946767%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. Hárbir ekilik Word faylı Compound File (Qurama fayl)<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1 File Structure|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd923543%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref> bolıp tabıladı, ol fayl ishindegi ierarxiyalıq fayl sisteması bolıp keledi. Djoel Spolskidiń aytıwınsha, Word Binary File Format júdá quramalı, óytkeni negizinen onı islep shıǵıwshılar múmkinshiliklerdiń júdá úlken sanın ornalastırıwǵa hám ónimlilikti bárinen joqarı qoyıwǵa májbúr boldı<ref name="spolsky-commentry">{{web deregi | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | work=Joel on Software | sáne = 2008-jıl 19-fevral | familiya =Spolsky | at =Joel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-may | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | url-status=live }}</ref>. Barlıq OLE Compound Files sıyaqlı, Word ekilik formatı kompyuter papkalarına uqsas «saqlaw orınlarınan» hám kompyuter fayllarǵa uqsas «aǵımlardan» ibarat. Hárbir saqlaw ornında aǵımlar yamasa basqa saqlaw orınları bolıwı múmkin. Hárbir Word ekilik faylında «WordDocument» aǵımı dep atalatuǵın aǵım bolıwı kerek hám bul aǵım Fayl tuwralı informaciya blogınan (FIB) baslanıwı tiyis<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1.1 WordDocument Stream|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd926131%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. FIB basqa barlıq nárselerdi, mısalı, Word hújjetindegi tekst qaysı jerden baslanatuǵının, tamamlanatuǵının, hújjetti Word-tıń qaysı versiyası islegenin hám basqa atributlardı tabıw ushın birinshi silteme noqatı bolıp tabıladı. Word 2007 hám keyingileri DOC fayl formatın qollawdı dawam etpekte, ol ádepki format bolmay qalǵanına qaramastan. === XML hújjeti (Word 2003) === Word 2003 sistemasında engizilgen .docx XML formatı<ref>{{web deregi | jıl =2004| bet =What You Can Do with Word XML [Word 2003 XML Reference]| url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx| baspaxana =MSDN| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100821014000/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx|url-status=live}}</ref> WordProcessingML yamasa WordML dep atalatuǵın ápiwayı, XML-ge tiykarlanǵan format. '''Microsoft Office XML formatları''' — bul Office 2007-ge shekemgi [[Microsoft Office]] versiyalarında engizilgen XML-ge tiykarlanǵan hújjet formatları (yamasa XML sxemaları). Microsoft Office XP Excel elektron kestelerin saqlawǵa arnalǵan jańa XML formatın engizdi, al Office 2003 Word hújjetlerine arnalǵan XML-ge tiykarlanǵan formattı qostı. Bul formatlardıń ornın Microsoft Office 2007 sistemasında Office Open XML (ECMA-376) bastı. === Versiya aralıq úylesimlilik === Word hújjet faylın onı islegen versiyadan basqa Word versiyasında ashıw hújjettiń durıs kórsetilmewine alıp keliwi múmkin. Túrli versiyalardıń hújjet formatları azǵana hám aytarlıqtay usıllar menen ózgeredi (mısalı, shriftti ózgertiw yamasa siltemeler sıyaqlı quramalıraq tapsırmalardı qayta islew). Baǵdarlamanıń jańa versiyalarında islengen formatlaw eski versiyalarında kórilgende bárqulla saqlana bermeydi, bunıń sebebi derlik bárqulla ol imkaniyattıń aldınǵı versiyada bolmawında<ref name="casson_ryan" />. Qollanbalar arasında formatlanǵan tekstti almasıw formatın islewdiń birinshi háreketi bolıp tabılatuǵın Rich Text Format (RTF) — bul dáslepki hújjettiń kóplegen formatlawların hám barlıq mazmunın saqlaytuǵın Word ushın qosımsha format. === Úshinshi tárep formatları === Word-tıń Windows versiyalarına ol jergilikli túrde qollamaytuǵın xalıqaralıq standart OpenDocument formatı (ODF) (ISO/IEC 26300:2006) sıyaqlı formatlardı oqıwǵa hám jazıwǵa múmkinshilik beretuǵın plaginler qoljetimli. Office 2007 ushın Service Pack 2 (SP2) shıqqanǵa deyin, Word plaginsiz, atap aytqanda SUN ODF plaginisiz yamasa OpenXML/ODF Translator-sız ODF hújjetlerin oqıwdı yamasa jazıwdı jergilikli túrde qollamadı. SP2 ornatılǵannan keyin ODF 1.1 formatındaǵı hújjetlerdi Word 2007-de burınnan bar formatlarǵa qosımsha, hár qanday basqa kómeklesetuǵın format sıyaqlı oqıwǵa hám saqlawǵa boladı<ref name="casson_ryan">{{cite book | last1=Casson | first1=Tony | last2=Ryan | first2=Patrick S. | ssrn=1656616 | chapter=Open Standards, Open Source Adoption in the Public Sector, and Their Relationship to Microsoft's Market Dominance | title=Standards Edge: Unifier or Divider? | editor-last=Bolin | editor-first=Sherrie | date=May 1, 2006 | page=87 | publisher=Sheridan Books}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office, May 21, 2008 | url =http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |work=News Center | baspaxana =Microsoft | sáne = 2008-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 18-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120418055644/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Next Office 2007 service pack will include ODF, PDF support options | sáne = 2008-jıl 21-may | url =http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |work=Betanews | at =Scott M. III | familiya =Fulton | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-dekabr | arxivsáne = 2008-jıl 4-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081204140151/http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | avtor =Andy Updegrove | url =http://consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 | bet =Microsoft Office 2007 to Support ODF&nbsp;– and not OOXML | sáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana =Consortiuminfo.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080523233233/http://www.consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39230395,00.htm | bet =Microsoft: Why we chose ODF support over OOXML | sáne = 2008-jıl 23-may |first1= Tom |last1=Espiner | baspaxana =Software.silicon.com | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090721062335/http://software.silicon.com/applications/0%2C39024653%2C39230395%2C00.htm | arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul ámelge asırıw aytarlıqtay sınǵa ushıradı hám ODF Alyansı menen basqalar úshinshi tárep plaginleri jaqsıraq qollap-quwatlabatuǵının atap ótti<ref name="sp2-fact-sheet">{{web deregi | url = http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | bet = MS Office 2007 Service Pack 2 With Support for ODF: How Well Does It Work? | qaralǵan sáne = 2009-jıl 24-may |quote = MS Excel 2007 will process ODF spreadsheet documents when loaded via the Sun Plug-In 3.0 for MS Office or the SourceForge "OpenXML/ODF Translator Add-in for Office," but will fail when using the "built-in" support provided by Office 2007 SP2. | baspaxana = OpenDocument Format Alliance |url-status=dead | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090611181719/http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | arxivsáne = 2009-jıl 11-iyun }}</ref>. Keyinirek Microsoft ODF qollawınıń ayırım sheklewleri bar ekenin málimledi<ref>{{web deregi | url =http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | bet =Differences between the OpenDocument Text (.odt) format and the Word (.docx) format - What happens when I save a Word 2007 document in the OpenDocument Text format? |website=Microsoft Office Online | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-aprel |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100318034328/http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-mart }}</ref>. 2005-jıl oktyabrde, Microsoft Office 2007 paketi shıqqanǵa deyin bir jıl burın, Microsoft xalıqaralıq standart OpenDocument formatın qollawǵa Microsoft klientleri tárepinen talap jetkiliksiz ekenin hám sonlıqtan ol Microsoft Office 2007 quramına kirmeytuǵının málimledi. Bul málimleme kelesi aylarda qaytalandı<ref name="office12-pdf">{{web deregi | familiya =Goodwins | at =Rupert | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm | bet =Office 12 to support PDF creation | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 3-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 23-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090723224815/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="odf-must">{{web deregi | familiya =Marson | at =Ingrid | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm | bet =Microsoft 'must support OpenDocument' | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 25-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090725100911/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="gates-odf">March 23, 2006, Gates: Office 2007 will enable a new class of application {{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/mass-holding-tight-to-opendocument/ | bet =Mass. holding tight to OpenDocument |website=ZDNet | sáne = 2006-jıl 5-iyul |first1=Martin |last1=LaMonica }}</ref><ref name="odf">{{web deregi | at =Martin | familiya =LaMonica | url =https://www.cnet.com/tech/tech-industry/microsoft-office-to-get-a-dose-of-opendocument/ | bet =Microsoft Office to get a dose of OpenDocument | sáne = 2006-jıl 5-may |work=[[CNET News]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-avgust }}</ref>. Juwap retinde, 2005-jıl 20-oktyabrde Microsoft-tan ODF qollawın talap etetuǵın onlayn peticiya jaratıldı<ref name="petition">{{web deregi | url =http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080323060829/http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |url-status=dead | arxivsáne = 2008-jıl 23-mart | bet =OpenDocument Support: Tell Microsoft You Want It! | baspaxana =OpenDocument Fellowship | sáne = 2005-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 2006-jıldıń may ayında [[Microsoft Office]]-ke arnalǵan ODF plaginin OpenDocument qorı shıǵardı<ref name="mso-odf-plugin">{{web deregi | url =https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html | bet =Coming soon: ODF for MS Office | baspaxana =DebianHelp |first1= Steven J. |last1=Vaughan-Nichols | sáne = 2006-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221221214316/https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html |url-status=usurped }}</ref>. Microsoft plagindi islep shıǵıwshılar menen heshqanday baylanısı joqlıǵın málimledi<ref name="odf" />. 2006-jıldıń iyul ayında Microsoft Open XML Translator joybarınıń — Microsoft Office Open XML Formats penen OpenDocument Format (ODF) arasında texnikalıq kópir salıwǵa arnalǵan qurallardıń qurılǵanın xabarladı. Bul jumıs húkimettiń ODF-penen óz-ara háreketlesiw tuwralı tilek-ótinishlerine juwap retinde baslandı. Joybardıń maqseti Microsoft Office-ke ODF qollawın qosıw emes, tek plagin menen sırtqı qurallar jıynaǵın islew boldı<ref name="ms-odf-plugin">{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | bet =Microsoft Expands Document Interoperability | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070204160529/http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | arxivsáne = 2007-jıl 4-fevral |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | bet =Open XML Translator project announced (ODF support for Office) |first1=Brian |last1=Jones |first2=Zeyad |last2=Rajabi |work= Office Solutions | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100118181302/http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-yanvar |url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında bul joybar Microsoft Word ushın ODF plagininiń birinshi versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | url =http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | bet =Microsoft to release ODF document converter | work=[[CNet News]] | sáne = 2007-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | familiya =LaMonica | at =Martin | arxivsáne = 2013-jıl 12-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131012044009/http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında Sun Microsoft Office ushın óziniń ODF plagininiń dáslepki versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | familiya =Lombardi | at =Candace | url =http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html | bet =Sun to release ODF translator for Microsoft Office | baspaxana =CNET | sáne = 2007-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 10-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510085757/http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html |url-status=dead }}</ref>. 1.0 versiyası 2007-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | familiya =Paul | at =Ryan | url =https://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office | bet =Sun releases ODF Plugin 1.0 for Microsoft Office | baspaxana =Ars Technica | sáne = 2007-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081016090840/http://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office |url-status=live }}</ref>. Microsoft Word 2007 (Service Pack 1) PDF hám XPS formatların (tek shıǵarıw ushın) qollaydı, biraq tek Microsoft-tıń «Save as PDF or XPS» qosımshasın qol menen ornatqannan keyin ǵana<ref>{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=4d951911-3e7e-4ae6-b059-a2e79ed87041 | bet =Download details: 2007 Microsoft Office Add-in: Microsoft Save as PDF or XPS | baspaxana =Microsoft.com | sáne = 2006-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 18-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100618201506/http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyId=4D951911-3E7E-4AE6-B059-A2E79ED87041&displaylang=en |url-status=live }}</ref><ref>Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute, Friday, June 2, 2006 [http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute | TG Daily] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201042942/http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ |date=February 1, 2009 }}</ref>. Keyingi versiyalarda bul ádepki boyınsha usınıldı. == Funkciyaları == Onıń funkciyalarınıń arasında Word ishine ornatılǵan imlanı tekseriw quralı, tezaurus, sózlik hám tekstti manipulyaciyalaw hám qayta islewge arnalǵan utilitalar bar. Ol kesteler dúziwdi qollaydı. Versiyasına baylanıslı ol ápiwayı hám quramalı esaplawlardı orınlay aladı, sonday-aq formulalar menen teńlemelerdi formatlawdı qollaydı<ref>{{web deregi | bet =Word Features Comparison: Web vs Desktop - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/word-features-comparison-web-vs-desktop-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. Tómende onıń imkaniyatlar jıynaǵınıń ayırım aspektleri berilgen. === Shablonlar === Word-tıń keyingi birneshe versiyaları paydalanıwshılarǵa ózleriniń formatlaw úlgilerin dúziw múmkinshiligin qamtıydı, bul olarǵa tema, tema atı, abzac hám basqa element dizaynları standart Word úlgilerinen ózgeshelenetuǵın fayldı anıqlawǵa imkaniyat beredi<ref>{{web deregi | url =https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/| bet =Word Formatting: Mastering Styles and Document Themes| familiya =Klein| at =Matt|website=How-To Geek| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204809/https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/|url-status=live}}</ref>. Paydalanıwshılar bunı joqarı oń jaq múyeshte jaylasqan Járdem bóliminen taba aladı (Windows 8 sistemasındaǵı Word 2013). Mısalı, '''Normal.dotm''' — barlıq Word hújjetlerine jaratılatuǵın tiykarǵı úlgi. Ol ádepki maydan shegarasın, sonday-aq tekst jaylasıwı menen ádepki shriftti anıqlaydı. Normal.dotm belgili bir ádepki parametrler menen ornatılǵanına qaramastan, paydalanıwshı onı jańa standart parametrlerge ózgerte aladı. Bul usı úlgi arqalı islengen basqa hújjetlerdi de ózgertedi<ref>{{web deregi | bet =Change the Normal template (Normal.dotm )| url =https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-may |website=support.microsoft.com| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 20-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210520001124/https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea|url-status=live}}</ref>. Burın ol Normal.dot edi<ref>[http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 in-depth explanation of Normal.dot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 |date=June 20, 2005 }}</ref>. === Súwret formatları === Word JPG hám GIF sıyaqlı keń tarqalǵan rastrlıq formatlardaǵı súwretlerdi importlay aladı hám kórsete aladı. Onı sonıń menen qatar ápiwayı sızıqlı grafikanı dúziw hám kórsetiw ushın paydalanıwǵa boladı. Microsoft Word 2017-jılı Office 365 ProPlus jazılıwshıları ushın keń tarqalǵan SVG vektorlıq súwret formatın qollawdı qostı<ref>{{web deregi | bet =Edit SVG images in Microsoft Office 365 | url =https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |website=Office Support | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181106162647/https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |url-status=live }}</ref> hám bul funkcionallılıq Office 2019 shıǵarılıwına da engizildi<ref>{{web deregi | bet =What is MS Word? - Basics, Uses, Features & Questions | url =https://byjus.com/govt-exams/microsoft-word/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=BYJUS | til =en}}</ref>. ===WordArt=== [[File:WordArt.png|thumb|164x164px|WordArt járdemi menen islengen súwretke mısal]] WordArt Microsoft Word hújjetinde qıysaytıw, kóleńke túsiriw, burıw, hár túrli formalar menen reńlerde sozıw, hátte úsh ólshemdi effektlerdi qamtıw sıyaqlı grafikalıq effektleri bar tema, suw tańbası yamasa basqa tekst sıyaqlı tekstlerdi sızıwǵa imkaniyat beredi. Paydalanıwshılar juwan yamasa astı sızılǵan tekstti qollanıw sıyaqlı ańsat óz hújjetiniń tekstine kóleńke, qıysayıw, jarqıraw hám shaǵılısıw sıyaqlı formatlaw effektlerin qollana aladı. Paydalanıwshılar sonıń menen qatar vizual effektlerdi paydalanatuǵın teksttiń imlasın teksere aladı hám abzac stillerine tekstlik effektlerdi qosa aladı. === Makroslar === Makroslar klavishalardı basıw menen tıshqanshanıń háreketleriniń jiyi qaytalanatuǵın dizbegi ushın qollanılıwı múmkin. Microsoft Office-tiń basqa hújjetleri sıyaqlı, Word faylları da keńeytilgen makroslardı, hátte ornatılǵan baǵdarlamalardı qamtıwı múmkin. Bul til dáslebinde WordBasic boldı, biraq Word 97 versiyasınan baslap Visual Basic for Applications bolıp ózgerdi. Bul keń kólemli funkcionallılıq hújjetlerde viruslardı iske qosıw hám tarqatıw ushın da qollanılıwı múmkin. Adamlardıń Word hújjetlerin elektron poshta, USB flesh-diskleri hám floppi-diskler arqalı almasıwǵa beyimliligi oǵan 1999-jılı ózgeshe vektor berdi. Mısal retinde Melissa virusı boldı, biraq onnan basqa da kóplegen viruslar ómir súrdi. Bul makroslıq viruslar Windows hám Macintosh kompyuterleri arasında belgili jalǵız kross-platformalıq qáwipler boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 31-oktyabr | bet =Warning: Mac OS X Trojan Horse making the rounds | url =https://macdailynews.com/2007/10/31/warning_mac_os_x_trojan_horse/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=MacDailyNews | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-aprel | bet =The 2000s: Mac malware gains complexity, Types of malware targeting Mac OS X | url =https://www.spyhunter.com/shm/mac-malware-history/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=SpyHunter | til =en-US}}</ref>. Microsoft 2006-jılǵa kelip Mac sistemasındaǵı makros máselesin ónimli túrde joq etken Word X hám Word 2004 ushın patchlar shıǵardı. Makroslardıń qashan orınlanıwın retleytuǵın Word-tıń makros qáwipsizligi parametrin paydalanıwshı retley aladı, biraq Word-tıń eń sońǵı versiyalarında ol ádepki boyınsha JOQARÍ bolıp ornatılǵan, bul siyrek ushırasatuǵın bolǵan makroslıq viruslardıń qáwpin ulıwma alǵanda azaytadı. === Maket máseleleri === Windows-qa arnalǵan Word 2010 (Word 14) versiyasına deyin baǵdarlama OpenType shriftlerinde anıqlanǵan ligaturalardı durıs qayta isley almadı<ref>[http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx What's new in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618035713/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx |date=June 18, 2010 }}. Retrieved July 1, 2010.</ref>. Unicode kod noqatları bar sol ligatura gliflerin qol menen engiziwge boladı, biraq olardı Word ne ekenin tanımaydı, bul imlanı tekseriwdi buzadı, al shriftte bar retlenetuǵın ligaturalarǵa ulıwma kiriw múmkin emes. Word 2010 versiyasınan baslap baǵdarlamada házirgi waqıtta qosıwǵa bolatuǵın keńeytilgen teriw imkaniyatları,<ref>[http://jeffhuang.com/better_word_papers.html Improving the look of papers written in Microsoft Word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526134119/http://jeffhuang.com/better_word_papers.html |date=May 26, 2010 }}. Retrieved May 30, 2010.</ref> OpenType ligaturaları,<ref>[http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ How to Enable OpenType Ligatures in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611050447/http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ |date=June 11, 2009 }}, Oreszek Blog, May 17, 2009.</ref> kerning hám tasıw bar (aldınǵı versiyalarda sońǵı eki imkaniyat burınnan bar edi). Word-tıń basqa maketlik kemshiliklerine kesiw belgilerin yamasa jińishke bos orınlardı ornata almaw kiredi. Úshinshi táreptiń hár túrli aylanbalı utilitaları islep shıǵıldı<ref>Such as {{web deregi | url =http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | bet =How to delete a blank page in Word | baspaxana =Sbarnhill.mvps.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100505105925/http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | arxivsáne = 2010-jıl 5-may }}</ref>. Mac OS X-ke arnalǵan Word 2004 baǵdarlamasında quramalı skriptlerdi qollaw hátte Word 97-den tómen boldı<ref>{{web deregi | bet =Unicode and Multilingual Editors and Word Processors for Mac OS X| url =http://www.alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html| avtor =Alan Wood| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140114080658/http://alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html|url-status=live}}</ref> hám Word 2004 ligaturalar yamasa glif versiyaları sıyaqlı Apple Advanced Typography imkaniyatların qollamadı<ref>{{web deregi | familiya =Neuburg | at =Matt | url =https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260217043546/https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/ |url-status=live | arxivsáne = 2026-jıl 17-fevral | bet = Word Up! Word 2004, That Is - TidBITS | baspaxana =tidbits.com | sáne = 2004-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-aprel }}</ref>. === Texnikalıq hújjetlerdegi máseleler === Microsoft Word texnikalıq jazıwdıń ayırım túrlerine, atap aytqanda, matematikalıq teńlemelerdi,<ref>{{web deregi | url =https://answers.microsoft.com/en-us/msoffice/forum/all/automatically-numbering-equations-and-other/c3c4e43f-2ed1-438c-9810-09f884760ff5?page=2| bet =Automatically numbering equations and other equation-related questions in Word for Mac 2011| sáne = 2013-jıl 6-fevral |website=Microsoft Community}}</ref> súwretlerdi ornalastırıwdı, kestelerdi ornalastırıwdı hám usı elementlerdiń qálegenine kros siltemelerdi talap etetuǵın jazıwǵa tek birli-yarımı jaramlı. Teńlemelerdiń ádettegi aylanbalı sheshimi — úshinshi táreptiń teńleme teriwshisin paydalanıw. Súwretler menen kesteler qol menen ornatılıwı kerek; yakorlaw mexanizmi bar, biraq ol súwretti tolıq avtomat túrde ornalastırıwǵa arnalmaǵan, al súwretler menen kestelerdi jaylastırǵannan keyin tekstti qayta islew kóbinese yakor noqatın jıljıtıw arqalı sol elementlerdi qayta ornalastırıwdı talap etedi, hátte sonda da jaylastırıw opciyaları sheklewli. Bul másele 1985-jıldan berli Word strukturasına tereń engizilgen, óytkeni ol hújjet basıp shıǵarılǵanǵa deyin bet úzilisleriniń qaysı jerde bolatuǵının bilmeydi. === Markerler menen nomerlew === Microsoft Word markerlengen dizimler menen nomerlengen dizimlerdi qollaydı. Ol sonday-aq betlerge, baplarǵa, kolontitullarǵa, siltemelerge hám mazmun kestesiniń jazbalarına durıs nomerlerdi qosıwǵa járdemlesetuǵın nomerlew sisteması menen úskenelengen; bul nomerler jańa elementler qosılǵanda yamasa bar elementler óshirilgende avtomat túrde durısına ózgeredi. Markerler menen nomerlewdi abzaclarǵa tikkeley qollanıwǵa hám dizimlerge túrlendiriwge boladı<ref>{{web deregi |last1=McGhie|first1=John| bet =Word's numbering explained| url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/WordsNumberingExplained.htm|website=word.mvps.org| sáne = 2011-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 9-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150209033637/http://word.mvps.org/faqs/numbering/WordsNumberingExplained.htm|url-status=live}}</ref>. Sonda da, Word 97-den 2003-ke shekemgi versiyalarda nomerlengen dizimlerge durıs nomerlerdi qosıwda máseleler boldı. Atap aytqanda, ekinshi áhmiyetsiz nomerlengen dizim birinshi nomerden baslanbay, kerisinshe sońǵı nomerlengen dizimnen keyin nomerlewdi dawam etiwi múmkin edi. Word 97 dizimdi nomerlew keyin qayta baslanıwı kerek ekenin aytatuǵın jasırın markerdi qollaǵanı menen, bul markerdi engiziw buyrıǵı (Restart Numbering buyrıǵı) tek Word 2003 sistemasında qosıldı. Degen menen, eger birew dizimdegi birinshi elementti qıyıp alıp, onı basqa element retinde (mısalı, besinshi) qoysa, onda qayta baslaw markeri onıń menen birge jıljıp, dizim joqarı jaǵınan emes, ortalıǵınan qayta baslanatuǵın edi<ref>{{web deregi | url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/ListRestartMethods.htm | bet =Methods for restarting list numbering |website=Word.mvps.org | sáne = 2011-jıl 26-mart | at =Margaret | familiya =Aldis | qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 9-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070509134228/http://word.mvps.org/faqs/numbering/ListRestartMethods.htm |url-status=live }}</ref>. Paydalanıwshınıń PowerPoint stilindegi simvollar ierarxiyasına (mısalı, tolı sheńber/tire/tolıq kvadrat/kishi tire/bos sheńber) hám universal úylesimlilikke ústemlik beretuǵınına qaramastan, Word ele de Unicode emes tańbalarǵa hám ierarxiyalıq emes markerlerge ádepki boyınsha qaytadı. === Avtomat túrde juwmaq shıǵarıw === Word-tıń belgili bir versiyalarında qoljetimli (mısalı, Word 2007), AutoSummarize zárúr dep esaplaytuǵın úzindilerdi yamasa frazalardı bólip kórsetedi hám ol shiyki abstrakt yamasa atqarıwshılıq rezyume tayarlawdıń tez usılı bola aladı<ref>{{web deregi |last1=Huckle |first1=Sue | url =https://www.word-tips.com/auto-summarize/| bet =How To Access Auto Summarize in Microsoft Word 2007| sáne = 2011-jıl 14-dekabr |website=Sue's Word Tips| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204810/https://www.word-tips.com/auto-summarize/|url-status=live}}</ref>. Saqlanatuǵın tekst kólemin paydalanıwshı aǵımdaǵı tekst kóleminiń procenti retinde kórsete aladı. Word 97 toparındaǵı Ron Feynniń aytıwınsha, AutoSummarize sózlerdi sanaw hám gáplerdi sortlaw arqalı sózi kóp tekstti eń tiykarǵı mánisine deyin qısqartadı. Birinshiden, AutoSummarize hújjettegi eń jiyi ushırasatuǵın sózlerdi anıqlaydı («a» hám «the» sıyaqlılardı qospaǵanda) hám hárbir sózge «upay» tayınlaydı – sóz qanshelli jiyi qollanılsa, upay sonshelli joqarı boladı. Sonnan keyin ol sózdegi sózlerdiń upayların qosıp, qosındını gáptegi sózler sanına bóliw arqalı hárbir gápti «ortasha etedi» – ortasha kórsetkish qanshelli joqarı bolsa, gáptiń reti de sonshelli joqarı boladı. «Bul biydaydıń sabanǵa qatnası sıyaqlı», - dep túsindiredi Feyn<ref>{{web deregi | familiya =Gore | at =Karenna | url =http://www.slate.com/id/2419 | bet =Cognito Auto Sum |work=Slate | sáne = 1997-jıl 9-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100627072528/http://www.slate.com/id/2419 |url-status=live }}</ref>. AutoSummarize Microsoft Word for Mac OS X 2011 versiyasınan alıp taslandı, biraq ol Word for Mac 2008 versiyasında bar bolǵan. AutoSummarize sonıń menen qatar Office 2010 versiyasınan (14) da alıp taslandı<ref>[https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 Changes in Word 2010 (for IT pros)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826175549/https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 |date=August 26, 2017 }}. Technet.microsoft.com (May 16, 2012). Retrieved July 17, 2013.</ref>. ===Spike=== '''Spike''' — Microsoft Word baǵdarlamasındaǵı qánigelestirilgen qıyıw buyrıǵı. Ol restoranlardaǵı chekler jaylastırılatuǵın qurılmanıń húrmetine atalǵan hám soǵan uqsas túrde qoyılatuǵın maǵlıwmatlardı izbe-iz saqlaydı hám de ekinshi funkcionallıq qádem, yaǵnıy qoyıw orınlanǵanda, olardı hújjetke birge qosadı. Shanshıw (CONTROL–F3) qıyıw funkciyasın orınlaydı, onı «kóshiriw» buyrıǵın imitaciyalaw ushın birden qaytarıwǵa boladı, al qoyıw funkciyası (SHIFT–CONTROL–F3) maǵlıwmatlardı spike ishinen de tazalaydı, degen menen bunı úsh klavisha kombinaciyanıń alternativaların paydalanıw arqalı boldırmawǵa boladı<ref>{{web deregi | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-the-spike-to-cut-and-paste-multiple-items-in-word-f378c7af-5116-4df7-97f1-1a4780e4c8e1| bet =Use the Spike to cut and paste multiple items in Word|website=Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyul }}</ref>. === Jasırın tekst === Word tańlanǵan tekstti «jasırın» retinde belgilewdi qollaydı. Jasırın tekst — hújjette saqlanatuǵın, biraq kórsetilmeytuǵın tekst<ref>{{web deregi | url =https://www.techrepublic.com/article/use-hidden-text-word/ | bet =How to use hidden text to make one document do the work of two in Microsoft Word | at =Susan | familiya =Harkins | sáne = 2022-jıl 11-avgust |website=[[TechRepublic]]}}</ref>. Mısalı, quramında belgilew tiliniń úlken kólemi bar tekstlerdi qayta islew procesi gezinde vizual túrde oqıwǵa qolaylıraq etiwge boladı. === Parol menen qorǵaw === Microsoft Word baǵdarlamasında paroldiń úsh túrin ornatıwǵa boladı: * Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot">{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140212134311/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 12-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |work=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Hújjetti ózgertiwge arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot" /> * Formatlawdı hám redaktorlawdı shekleytuǵın parol<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 22-iyun | bet =How to Restrict Editing in Word 2010/2007 | url =http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100626230112/http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ | arxivsáne = 2010-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-aprel |work=Trickyways}}</ref> Paroldiń ekinshi hám úshinshi túrlerin Microsoft hújjetlerdi qorǵaw ushın emes, al olardı qolaylı birlesip paydalanıw ushın islep shıqqan. Bunday paroller menen qorǵalǵan hújjetlerdi shifrlaw qarastırılmaǵan hám [[Microsoft Office]] qorǵaw sisteması paroldiń xesh-summasın hújjettiń temasında saqlaydı, ol jerden onı arnawlı programmalıq támiynat penen ańsat tabıwǵa hám alıp taslawǵa boladı. Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol Microsoft Office-tiń keyingi basılımlarında úziliksiz jetilistirilgen álleqayda bekkem qorǵanıwdı usınadı. Word 95 hám onnan burınǵı barlıq basılımlarda paroldi 16 bitlik giltke túrlendiriwdi paydalanatuǵın eń hálsiz qorǵanıw boldı. Word 97 hám 2000 versiyalarında gilt uzınlıǵı 40 bitke deyin kúsheytildi. Degen menen, zamanagóy buzıw baǵdarlamaları bunday paroldi júdá tez joq etiwge imkaniyat beredi – úziliksiz buzıw procesi eń kóp degende bir háptege sozıladı. Ayqulaq kestelerin paydalanıw paroldi alıp taslaw waqıtın birneshe sekundqa deyin qısqartadı. Ayırım paroldi tiklew baǵdarlamaları paroldi alıp taslaw menen birge, sonıń menen qatar brutfors (brute-force) hújim usılın qollanıp, paydalanıwshı hújjetti shifrlaw ushın paydalanǵan anıq paroldi taba aladı. Statistikalıq jaqtan alǵanda, paroldi tiklew imkaniyatı paroldiń bekkemligine baylanıslı. Word-tıń 2003/XP versiyasınıń ádepki qorǵanıwı burınǵısha qaldı, biraq tájiriybeli paydalanıwshılarǵa Kriptografiyalıq kásiplik provayderdi (CSP) tańlawǵa múmkinshilik beretuǵın opciya qosıldı<ref>{{web deregi | bet =How safe is Word encryption. Is it secure? | url =http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130417033732/http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html | arxivsáne = 2013-jıl 17-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | baspaxana =Oraxcel.com}}</ref>. Eger bekkem CSP tańlansa, kepillik berilgen hújjetti shifrdan shıǵarıw qoljetimsiz boladı, sonlıqtan paroldi hújjetten alıp taslaw múmkin emes. Soǵan qaramastan, paroldi brutfors hújimi menen aytarlıqtay tez tańlawǵa boladı, óytkeni onıń tezligi tańlanǵan CSP-ge qaramastan ele de joqarı. Sonıń menen qatar, CSP-ler ádepki boyınsha belsendi bolmaǵanlıqtan, olardı paydalanıw tek tájiriybeli paydalanıwshılar menen sheklenedi. Word 2007 paroldi SHA-1 xesh funkciyasın 50 000 ret paydalanıp 128 bitlik giltke túrlendiretuǵın zamanagóy Advanced Encryption Standard (AES) standartın paydalanatuǵın anaǵurlım qáwipsiz hújjet qorǵanıwın usınadı. Bul paroldi joq etiwdi múmkin emes etedi (házirgi waqıtta giltti qolaylı waqıt ishinde tańlay alatuǵın kompyuter joq) hám brutfors hújiminiń tezligin sekundqa birneshe júz parolge deyin operativ ásteletedi. Word 2010 qorǵaw algoritmi SHA-1 túrlendiriwleriniń sanın 100 000 retke deyin arttırıwdı qospaǵanda ózgergen joq, sonıń aqıbetinen brutfors hújiminiń tezligi taǵı eki ese azaydı. == Versiyalar hám platformalar == === Windows qa arnalǵan Word === Windows qa arnalǵan Word jeke yamasa [[Microsoft Office]] paketiniń bólimi retinde qoljetimli. Word dáslepki stol ústi baspa sisteması múmkinshiliklerine iye hám bazardaǵı eń keń tarqalǵan tekstti redaktorlaw baǵdarlaması bolıp tabıladı. Word faylları ádette elektron poshta arqalı tekstli hújjetlerdi jiberiw formatı retinde paydalanıladı, óytkeni kompyuteri bar hár qanday paydalanıwshı derlik Word baǵdarlamasın, Word kóriw quralın yamasa Word formatın importlaytuǵın tekstli processordı paydalanıw arqalı Word hújjetin oqıy aladı (Microsoft Word Viewer di qarań). Windows NT-ge arnalǵan Word 6 ónimniń birinshi 32 bitlik versiyası boldı,<ref>{{web deregi | familiya =Rose | at =Daniel | bet =Microsoft Office for Windows NT | url =http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150127063342/http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html | arxivsáne = 2015-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-may |website=DanielSays.com – Daniel's Legacy Computer Collections}}</ref> ol Windows 95-penen shamalas bir waqıtta Windows NT-ge arnalǵan [[Microsoft Office]] penen birge shıǵarıldı. Ol Word 6.0-diń tikkeley portı edi. Word 95-ten baslap Word-tıń hárbir shıǵarılıwı versiya nomeriniń ornına shıǵarılǵan jılınıń atı menen ataldı<ref>{{web deregi | familiya =Ericson | at =Richard | sáne = 2006-jıl 11-oktyabr | bet =Final Review: The Lowdown on Office 2007 | url =http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110629200448/http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | arxivsáne = 2011-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr |work=Computerworld}}</ref>. Word 2007 eń jiyi qollanılatuǵın basqarıw elementlerin ayrıqsha kórsetetuǵın, olardı qosımsha betlerge bóletuǵın hám súwretti tańlaw yamasa kesteni qayta islew sıyaqlı kontekstke baylanıslı arnawlı opciyalardı qosatuǵın qayta islengen paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="office2007ui2">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2006-jıl 11-dekabr | bet =An introduction to the Microsoft Office 2007 ribbon interface | url =https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213953/https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Ribbon dep atalatuǵın bul paydalanıwshı interfeysi Excel, PowerPoint hám Access 2007 quramına engizildi, al keyinirek Office 2010-menen birge basqa Office qosımshalarına hám Windows 7-menen birge Paint hám WordPad sıyaqlı Windows qosımshalarına engizildi<ref>{{web deregi | familiya =Shultz | at =Greg | sáne = 2009-jıl 25-fevral | bet =Be ready for new and improved applets in Windows 7 | url =https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Qayta islengen interfeyste sonday-aq formatlaw opciyaları bar, tekstti tańlaǵanda payda bolatuǵın úskeneler panelin qamtıydı<ref name="office2007ui">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2007-jıl 26-yanvar | bet =Explore what is new and different in Microsoft Word 2007 | url =https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Word 2007 sonıń menen qatar hújjetlerdi Adobe Acrobat yamasa XPS faylları retinde saqlaw<ref name="office2007ui" /> hám Word hújjetlerin WordPress sıyaqlı servislerde blog jazbaları retinde júklew opciyasın óz ishine alǵan. Word 2010 Lentanı retlewge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_office2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010 |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429174848/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |archive-date=April 29, 2016 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, fayllardı basqarıwǵa arnalǵan Backstage kórinisin qosadı<ref name="pcmag_backstage">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Office 2010's Backstage View |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043605/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |archive-date=December 2, 2010 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, hújjet navigaciyasın jaqsıladı, skrinshotlardı islewge hám kirgiziwge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_word2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Lots of Graphics Options |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424202035/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-date=April 24, 2010 |access-date=December 14, 2021 |work=PC Magazine}}</ref> hám Microsoft OneDrive sıyaqlı onlayn servisler menen biriktirilgen<ref>{{web deregi | bet =Introduction to Word Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101129062236/http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Word 2019 diktovka islew funkciyasın qostı. Word 2021 birge avtorlıq etiwdi, iske qosıw aynası menen qosımsha betlerdi vizual jańalawdı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, sızıqqa fokuslawdı, jańartılǵan súwret salıw qosımsha betin hám ODF 1.3 standartın qollawdı qostı. [[Microsoft Windows]] hám [[MacOS]] sistemalarına arnalǵan Microsoft Word 2024 (Office 16-nıń tórtinshi turaqlı shıǵarılıwı) 2024-jıl 1-oktyabrde shıǵarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 15-may | bet =Office 2024 for Mac is coming and you won't need a subscription to get it {{!}} Macworld| url =https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240515165717/https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. === Mac qa arnalǵan Word === Mac qa 1984-jıl 24-yanvarda usınıldı, al Microsoft aradan bir jıl ótkende, 1985-jıl 18-yanvarda Mac-qa arnalǵan Word 1.0 versiyasın tanıstırdı. DOS, Mac hám Windows versiyaları bir-birinen aytarlıqtay ózgeshe. Tek Mac versiyası ǵana basqa platformalardan álleqayda jetik, WYSIWYG formatında boldı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı. Hárbir platforma óziniń versiya nomerlewin «1.0» dárejesinen qayta basladı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Word 1.x (Mac) | url =https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211222235427/https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac | arxivsáne = 2021-jıl 22-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-dekabr | baspaxana =[[WinWorld]]}}</ref>. Mac-ta 2-versiya bolmadı, biraq joqarıda táriyiplengendey 3-versiya 1987-jılı 31-yanvarda shıqtı. Word 4.0 1990-jıl 6-noyabrde jarıq kórdi hám Excel menen avtomat túrde baylanısıwdı, tekstti grafika átirapında aǵım menen jiberiw múmkinshiligin hám WYSIWYG betlik kórinisin qayta islew rejimin qostı. 1992-jılı shıǵarılǵan Mac-qa arnalǵan Word 5.1 túpnusqa 68000 processorında jumıs isledi hám arnawlı Macintosh qosımshası retinde islengen sońǵı versiya boldı. Keyingi Word 6 Windows-tıń portı boldı hám jaman qabıllandı. Word 5.1 sońǵı klassikalıq Mac OS-qa deyin jaqsı jumıs islewin dawam etti. Kóplegen adamlar hújjetlerdi generaciyalaw hám qayta nomerlew sıyaqlı ayırım ájayıp imkaniyatları ushın yamasa eski fayllarına kiriw ushın búgingi kúnge deyin emulyaciyalanǵan Mac classic sistemasında Word 5.1 baǵdarlamasın iske qosıp kelmekte. 1997-jılı Microsoft klassikalıq Mac OS-qa arnalǵan programmalıq támiynattı jazıwǵa baǵdarlanǵan Microsoft ishindegi ǵárezsiz topar retinde Macintosh Business Unit toparın dúzdi. Onıń Word-taǵı birinshi versiyası — Word 98, Office 98 Macintosh Edition paketi menen birge shıǵarıldı. Hújjetlerdiń úylesimliligi Word 97 dárejesine jetti<ref name="ugeek_97" /> hám ol Windows-qa arnalǵan Word 97-niń imkaniyatların, sonıń ishinde iyrek sızıqlar menen imla hám grammatikanı tekseriwdi qamtıdı<ref name="appleinsider_history">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 3) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153946/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D3 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. Paydalanıwshılar menyular menen klaviatura kombinaciyaların Windows-qa arnalǵan Word 97 yamasa Mac-qa arnalǵan Word 5 versiyalarına uqsas etip tańlay aldı. 2000-jılı shıǵarılǵan Word 2001 birneshe jańa imkaniyatlardı qostı, sonıń ishinde paydalanıwshılarǵa birneshe elementlerdi kóshiriwge hám qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın Office almasıw buferi (Office Clipboard) bar<ref name="atpm">{{web deregi | familiya =Tetrault | at =Gregory | sáne = January 2001 | bet =Review: Microsoft Office 2001 | url =http://www.atpm.com/7.01/office.shtml |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101120035246/http://atpm.com/7.01/office.shtml | arxivsáne = 2010-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=ATPM: About This Particular Macintosh}}</ref>. Bul klassikalıq Mac OS-ta jumıs isleytuǵın sońǵı versiya boldı, al Mac OS X-te ol tek Classic Environment ishinde orınlana aldı. 2001-jılı shıǵarılǵan Word X Mac OS X sistemasında jergilikli túrde jumıs isleytuǵın hám onı talap etetuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_history" /> hám irgeles emes tekstlerdi tańlaw múmkinshiligin engizdi<ref name="macworld_wordx">{{cite news |last=Negrino |first=Tom |date=February 1, 2002 |title=Review: Microsoft Office v. X |url=http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818084538/http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |archive-date=August 18, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Word 2004 2004-jılı may ayında shıǵarıldı. Ol teriw arqalı da, dawıs arqalı da jazıwlar alıwǵa arnalǵan jańa Notebook Layout kórinisin qamtıdı<ref name="macworld_2004">{{cite news |last1=Lunsford |first1=Kelly |last2=Michaels |first2=Philip |last3=Snell |first3=Jason |date=March 3, 2004 |title=Office 2004: First Look |url=http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625001248/http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |archive-date=June 25, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Ózgerislerdi baqlaw sıyaqlı basqa funkciyalar Windows-qa arnalǵan Office-ke uqsasıraq etildi<ref name="macnn_2004">{{web deregi | familiya =Friedberg | at =Steve | sáne = 2004-jıl 25-may | bet =Review: Microsoft Office | url =http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100405220059/http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=MacNN}}</ref>. 2008-jıl 15-yanvarda shıǵarılǵan Word 2008 bet maketlerin tańlaw hám arnawlı diagrammalar menen súwretlerdi engiziw ushın paydalanılatuǵın, Elements Gallery dep atalatuǵın Ribbonǵa uqsas funkciyanı qamtıdı. Ol sonday-aq baspa maketine baǵdarlanǵan jańa kórinisti, biriktirilgen bibliografiyanı basqarıwdı<ref name="appleinsider_word2008_1">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 14, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: Word '08 vs Pages 3.0 |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206164346/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |archive-date=December 6, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám jańa Office Open XML formatın jergilikli qollawdı qamtıdı. Bul Intel processorlarına tiykarlanǵan Mac kompyuterlerinde jergilikli túrde jumıs isleytuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_2008">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 4) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153958/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D4 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. 2010-jılı oktyabrde shıǵarılǵan Word 2011 Elements Gallery funkciyasınıń ornına Windows-qa arnalǵan Office-ke álleqayda uqsas Ribbon paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="appleinsider_ribbon">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=March 29, 2010 |title=New Office 11 for Mac sports dense ribbons of buttons |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124085400/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |archive-date=November 24, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám ol paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi oqıw menen jazıwǵa itibar beriwge múmkinshilik beretuǵın tolıq ekranlı rejimdi, sonday-aq Office Web Apps qollawın qamtıydı<ref name="appleinsider_2011_2">{{cite news |last=Dilger |first=Daniel Eran |date=October 25, 2010 |title=Review: Microsoft's Office 2011 for Mac (Page 2) |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html&page=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028082955/http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html%26page%3D2 |archive-date=October 28, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=Apple Insider}}</ref>. Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2016 (2015) Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2019 (2018) Word 2021 real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, immersivli oqıw quralınıń jaqsılawların, qatarǵa fokuslawdı, vizual jańalawdı, súwretlerdi SVG formatında saqlaw múmkinshiligin hám jańa Eskiz (Sketched) stilindegi konturdı qostı. 2024-jıl 16-sentyabrde shıǵarılǵan Word 2024 Word sessiyasın qálpine keltiriwdi, ODF 1.4 qollawın, jańa tema menen reń palitrasın hám ańsatıraq birlesip jumıs islew múmkinshiligin qamtıdı. Birlesip jumıs islew imkaniyatları Microsoft Word 2021 sistemasında da relizden keyingi jańalawdıń bólimi retinde qoljetimli bolǵanı menen, olar Word LTSC 2021 yamasa Word LTSC 2024 versiyalarında qoljetimli bolmadı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-sentyabr | bet =Differences between Word 2021 and Word 2024 | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/what-s-new-in-word-2024-for-windows-and-mac-9fe36ecd-820b-4f42-a9a2-0861f7615954 |website=Microsoft}}</ref>. === Atari ST-ge arnalǵan Write === Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write — Apple Macintosh ushın shıǵarılǵan Microsoft Word 1.05-tiń Atari versiyası, sonıń menen birge ol 80-jılları hám 90-jıllardıń basında Windows quramına kirgen Microsoft Write baǵdarlaması menen birdey atamanı bólisti<ref>{{cite magazine |last=Friedland |first=Nat |date=March 1987 |title=Today's Atari Corp.: A close up look inside |url=http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[Antic (magazine)|Antic]] |volume=5 |number=11}}</ref>. Baǵdarlama 1986-jılı járiyalanǵanı menen, túrli keshigiwler aqıbetinen baǵdarlama 1988-jılı ǵana payda bolıwına sebep boldı<ref>{{cite magazine |last=Chadwick |first=Ian |date=Summer 1988 |title=Feature Review: Microsoft Write – Was it worth the wait? |url=http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[STart Magazine|STart]] |volume=3 |number=1}}</ref>. Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write hám Windows-qa arnalǵan Microsoft Word ekewi de 1988-jılı [[Atlanta|Atlantada]] (Djordjiya shtatı) ótkerilgen COMDEX kórgizbesinde ózleriniń tiyisli stendleri menen qatar debyut ámelge asırdı<ref>{{web deregi | bet =New From Atari (Special Issue Number Two, 1988, pages 14) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2009%20%28Special%20Issue%20%201988%29/page/n13/mode/2up |website=STart}}</ref><ref>{{web deregi | bet =COMDEX '88: The Computer Dealers Exposition (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 8 - 13, 77 - 83) | url =https://archive.org/details/ST_Log_Magazine_Issue_23/page/n7/mode/2up |website=ST Log}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Looking Back At 10 Years Of Microsoft 365 Making History (January 11, 2023) | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365 |website=Microsoft}}</ref>. Mac versiyası sıyaqlı, Atari versiyası da WYSIWYG formatına iye boldı (GDOS arqalı) hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı (GEM arqalı)<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/v7n5/NewSTWordProcessors.html| bet =New ST Word Processing Entries Microsoft Write|website=Antic}}</ref>. Microsoft Write Atari ST ushın grafikalıq shriftler menen stillerdi kórsetiwge hám basıp shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın GEM (Graphics Environment Manager) sistemasınıń GDOS (Graphics Device Operating System) bólegin paydalanǵan birinshi tekstli processorlardıń biri boldı, bul onı Atari ST ushın kóp háripli tekstli processorǵa aylandırdı (Microsoft Write penen GDOS-tı qatar iske qosıw ushın 2-disktegi diskovodı kerek boldı). Microsoft Write GDOS 1.1 hám Atari XMM804 matricalıq printeriniń drayverleri menen, sonday-aq 4 disketada (3½ dyuymlıq format) Epson FX-80 hám Star Micronics NB-15 sıyaqlı 3-tárep printerleri menen birge pakette usınıldı<ref>{{web deregi | bet =MICROSOFT WRITE: Was It Worth The Wait? (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 36 - 38) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2012%20%28Summer%201988%29/page/n35/mode/2up |website=STart}}</ref>. Usaqlap satıw qaplaması menen birge 3 bólimge bólingen 206 betlik paydalanıwshı kórsetpesi qosıp berildi: Write-tı úyreniw, Write-tı paydalanıw hám Write maǵlıwmatnaması<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimania.com/st/files/microsoft_write_microsoft_manual.pdf| bet =Microsoft Write A word-processing program for all MEGA and ST computers User's Manual|website=Atarimania}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Microsoft Write paydalanıwshıǵa tekstli processordıń keńeytilgen imkaniyatların izertlewge járdemlesetuǵın «Járdem ekranı» quralın qamtıdı, ol óziniń formatı menen usınılıwı ushın joqarı bahaǵa iye boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html| bet =FEATURE REVIEW MICROSOFT WRITE Was It Worth The Wait?|website=STart}}</ref>. === Macintosh qa arnalǵan Write === 1987-jıl oktyabrde Microsoft Macintosh-qa arnalǵan Microsoft Write baǵdarlamasın shıǵardı. Write — bul Microsoft Macintosh tekst processorları bazarında eskirgen MacWrite ornın basadı dep úmitlengen, imkaniyatları sheklewli Microsoft Word versiyası. Sol waqıtta MacWrite jańa Macintosh kompyuterleri menen birge jıynaqta kelgenine qaramastan, Write bahası Word-tan álleqayda arzan boldı. Write-tı «Qısqa menyular» rejiminde bloklanǵan Word dep táriyiplegen durıs, hám ol birdey fayl formatın paydalandı, sonlıqtan paydalanıwshılar fayllardı heshqanday túrlendiriwsiz ańsat almasa aldı<ref>{{cite magazine |last=Flynn |first=Laurie |date=October 26, 1987 |title=Microsoft Pursues Mac Write With Low-End Word Processor |url=https://books.google.com/books?id=_z4EAAAAMBAJ&pg=PA45 |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[InfoWorld]] |publisher=InfoWorld Media Group |page=45 |volume=9 |issn=0199-6649 |number=43}}</ref>. Write jaqsı satılmadı hám System 7 dáwirine deyin toqtatıldı. Microsoft Write Macintosh Portable hám ertedegi PowerBook sistemaların engiziwden baslanǵan Macintosh-qa arnalǵan «jeńilletilgen» tekst processorlarınıń qısqa múddetli trendiniń bólimi boldı. Basqalarına LetterPerfect hám Nisus Compact kirdi. === Mobil platformalardaǵı Word === Word-tıń birinshi mobil versiyaları 1996-jılı Handheld PC qurılmalarında Windows CE-menen birge<ref>{{web deregi | sáne = 1998-jıl 9-oktyabr | bet =First Handheld PCs Based on Microsoft's H/PC Pro Edition Software Expected in Stores Later This Year | url =https://news.microsoft.com/1998/10/09/first-handheld-pcs-based-on-microsofts-hpc-pro-edition-software-expected-in-stores-later-this-year/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-dekabr |website=Stories | til =en-US}}</ref>, al keyinirek Pocket PC qurılmalarında shıǵarıldı. Zamanagóy Word Mobile<ref>{{web deregi | url =http://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us | bet =Word Mobile | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us |url-status=live }}</ref> juwanlatıw, shrift ólshemin ózgertiw hám reńlerdi ózgertiw (qızıl, sarı yamasa jasıldan) sıyaqlı tiykarǵı formatlawdı qollaydı. Ol túsindirmeler qosa aladı, biraq baqlanatuǵın ózgerisleri bar hújjetlerdi qayta isley almaydı. Ol parol menen qorǵalǵan hújjetlerdi asha almaydı; shriftti, tekstti teńlestiriwdi yamasa stildi (normada, 1-tema) ózgerte almaydı; adaptiv belgilerdi engize almaydı; súwretlerdi kirgize almaydı; yamasa háreketti qaytara almaydı<ref name="TechHive">{{web deregi |last1=Ralph|first1=Nate| bet =Office for Windows Phone 8: Your handy starter guide| url =http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|website=TechHive| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015060254/http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Engadget">{{web deregi |last1=Wollman|first1=Dana| bet =Microsoft Office Mobile for iPhone hands-on| url =https://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|website=Engadget| sáne = 2013-jıl 14-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 3-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140903102756/http://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|url-status=live}}</ref><ref name="NYT">{{cite news|last1=Pogue|first1=David|title=Microsoft Adds Office for iPhone. Yawn.|url=https://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|work=The New York Times|date=June 19, 2013|access-date=August 30, 2014|archive-date=July 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722005603/http://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Mashirenko | at =Vladislav | sáne = 2023-jıl 3-iyul | bet =How to insert a checkbox in Word {{!}} Tab-TV | url =https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230704155725/https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ | arxivsáne = 2023-jıl 4-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-iyul |website=www.tab-tv.com}}</ref>. Word Mobile hújjette jumıs islew gezinde siltemelerdi, sońǵı siltemelerdi, bet kolontitulların, bet úzilislerin, dizimlerdiń belgili bir sheginislerin hám belgili bir shriftlerdi kórsete hám engize almaydı, biraq dáslepki hújjette olar bar bolsa, olardı saqlaydı<ref name="Unsupported Word Mobile features" />. Word Mobile dizimlerdi kirgize aladı, biraq retlenetuǵın marker tańbaların ornatıwǵa hám dizimdi nomerlewdi retlewge imkaniyat bermeydi. 2013 versiyasınıń múmkinshiliklerine qosımsha, Windows Mobile-daǵı 2007 versiyası hújjetlerdi Rich Text Format formatında saqlaw hám eski PSW (Pocket Word) faylların ashıw imkaniyatına iye<ref name="Unsupported Word Mobile features">[http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx Unsupported Features in Word Mobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314233206/http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx |date=March 14, 2009 }}. Microsoft. Retrieved September 21, 2007.</ref>. Sonıń menen qatar, ol imlanı tekseriw quralın, sózlerdi sanaw quralın hám «Izlew hám almastırıw» buyrıǵın qamtıydı. 2015-jılı Word Mobile Windows Store dúkanında Windows 10 hám Windows 10 Mobile ushın qoljetimli boldı<ref>{{web deregi |last1=Koenigsbauer|first1=Kirk|last2=Microsoft 365|first2=Corporate Vice President for| sáne = 2015-jıl 29-iyul | bet =Office Mobile apps for Windows 10 are here!| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyul |website=Microsoft 365 Blog| til =en-US| arxivsáne = 2020-jıl 12-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200712164949/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/|url-status=live}}</ref>. Windows 10 Mobile versiyasın qollaw 2021-jıl 12-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{web deregi | bet =Office Apps for Windows 10 Mobile: End of Support for Windows Phones | url =http://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart }}</ref>. [[iOS]]-qa arnalǵan Word 2014-jıl 27-martta<ref>{{web deregi |last1=Cunningham |first1=Andrew | sáne = 2014-jıl 27-mart | bet =Microsoft brings Office to iPad, makes iPhone version free to all | url =https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183411/https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar |website=Ars Technica}}</ref>, al [[Android]]-qa arnalǵan Word 2015-jıl 29-yanvarda shıǵarıldı<ref>{{web deregi |last1=Lardinois |first1=Frederic | sáne = 2015-jıl 29-yanvar | bet =Microsoft's Office For Android Tablets Comes Out Of Preview | url =https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183412/https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-yanvar |website=TechCrunch}}</ref>. === Vebke arnalǵan Word === Vebke arnalǵan Word — bul Microsoft Excel menen Microsoft PowerPoint-tıń veb-versiyaların da qamtıytuǵın Office on the web paketiniń bólimi retinde qoljetimli Microsoft Word-tıń biypul jeńilletilgen versiyası. Vebke arnalǵan Word-ta Dizayn hám Poshta xabarları sıyaqlı ayırım Ribbon qosımsha betleri joq. Poshta jiberiwleri paydalanıwshılarǵa konvertler menen belgilerdi basıp shıǵarıwǵa hám Word hújjetlerin tasıw arqalı ǵalabalıq basıp shıǵarıwdı basqarıwǵa imkaniyat beredi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral |website=[[PC World]] |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul }}</ref><ref name="pcworld.com3">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html | bet =Microsoft Office Online review: Work with your favorite Office formats for free |website=[[PC World]] | sáne = 2017-jıl 28-sentyabr | familiya =Ansaldo | at =Michael | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190704092800/https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html |url-status=live }}</ref>. Vebke arnalǵan Word ayırım obektlerdi qayta isley almaydı, mısalı: teńlemeler, formalar, tekstli maydanlar yamasa súwretler, biraq hújjette olardıń ornına orın toltırǵısh bolıwı múmkin. Kesteni sortlaw yamasa baǵanalar sıyaqlı ayırım keńeytilgen imkaniyatlar kórsetilmeydi, biraq olar hújjette burınǵıday saqlanadı. Word stol ústi qosımshasında qoljetimli basqa kórinisler (Kontur, Shıjbaylaw, Veb-sayt hám Tolıq ekranlı oqıw) qoljetimli emes, sonday-aq qatarlastırıp qaraw, bólingen aynalar hám sızǵısh ta joq<ref name="osupport-word">{{web deregi | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | bet =Differences between using a document in the browser and in Word |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]] | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr }}</ref>. == Qabıllaw == Wordtıń dáslepki versiyaları sınǵa ushıradı. Byte jurnalı 1984-jılı DOS ushın Word 1.1 hám 2.0 versiyalarınıń hújjetlestiriwin sınǵa alıp, onı «tolıq fars» dep atadı. Ol programmalıq támiynattı «aqıllı, jaqsı islengen hám ayırım ózgeshe islerdi atqaradı» dep táriyipledi, biraq «ásirese tıshqansha menen jumıs islegende, artıqmashılıqlarına qaraǵanda kóplegen sheklewleri bar... úyreniw menen paydalanıw júdá qıyın» degen juwmaqqa keldi<ref name="cameron1984pc">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1984-09/1984_09_BYTE_09-09_Guide_to_the_IBM_PCs#page/n171/mode/2up | title=Word Processing Revisited | work=BYTE | date=September 1984 | access-date=October 23, 2013 | author=Cameron, Janet | pages=171 | type=review}}</ref>. PC Magazine jurnalınıń sholıwı júdá aralas boldı: «Men burın da ersi tekst processorların ushıratqanman, biraq bul meni birinshi ret albıratqan jaǵday» dep jazdı, degen menen Wordtıń innovaciyaları sholıwshını WordStar-dan bas tartıwdı birinshi ret oylandırǵanın moyınladı. Sholıwda ájayıp WYSIWYG displeyi, quramalı baspa formatlawı, aynalar hám siltemeler artıqmashılıq retinde atalsa da, ol kóplegen kishi kemshiliklerdi, júdá áste jumıs islewin hám « Madame Sadie's Pain Palace tárepinen islegen hújjetlestiriwdi» sınǵa aldı. Juwmaǵında Word «potencial ullılıqtan eki versiya alısta» degen juwmaqqa keldi<ref name="manes19840221">{{cite news|author=Manes, Stephen|date=February 21, 1984|title=The Unfinished Word|pages=192|work=PC Magazine|url=https://books.google.com/books?id=UCIvSU6Y2GAC&pg=192|access-date=October 19, 2021}}</ref>. «Microsoft Word neni durıs islese de, ol hár qanday basqa baǵdarlamadan jaqsıraq isleydi», dep Edvard Mendelson 1985-jıldıń jaz ayında jazdı. «Ókinishlisi, onıń kóplegen nárselerdi qáte isleytuǵınında» dep ol 2.0 versiyası tuwralı The Yale Review basılımında ayttı, onıń ishinde tıshqanshaǵa ǵárezlilikti, qol menen betlewdi hám «oylap tabılǵan eń barokkolı hám de túsiniksiz menyulerdiń ayırımların» atap ótip, onıń ornına WordPerfect penen basqa úsh DOS baǵdarlamasın usındı<ref name="mendelson1985summer">{{Cite journal |last=Mendelson |first=Edward |date=Summer 1985 |title=Word Processing: A Guide for the Perplexed |url=https://mendelson.org/WordProcessingAGuideForThePerplexed.pdf |journal=The Yale Review |issue=74 |pages=615–640}}</ref>. Djerri Purnel 1987-jıldıń oktyabr ayında jazǵanda, ózine Word unamaytuǵının, sebebi «tıshqansha baǵdarlamanıń ajıramas bólimi. Men tekst jazǵanda, qolımdı klaviaturadan alǵım kelmeydi» dep ayttı<ref name="pournelle198710">{{Cite magazine |last=Pournelle |first=Jerry |date=October 1987 |title=New Life for Lucy |url=https://archive.org/details/byte-magazine-1987-10-rescan/1987_10_BYTE_12-11_Heuristic_Algorithms/page/n273/mode/1up?view=theater |access-date=2024-08-18 |magazine=BYTE |pages=251–264 |language=English}}</ref>. Compute! jurnalınıń Apple Applications bólimi 1987-jılı dekabrde Word 3.01 versiyası «belgili bir ebeteysizligine qaramastan» «bunda dizimlew ushın dım kóp imkaniyatları bar» «tiykarǵı Macintosh tekst processorı bolıwı múmkin» dep málimledi. Haqıyqıy WYSIWYG-tıń joqlıǵın sınǵa alıp, jurnal «Word ájayıp. Ol óziniń ullı talantına baylanıslı tosınnan ebeteysizligin keshiretuǵın Mocart yamasa [[Thomas Edison|Edison]] sıyaqlı» degen juwmaqqa keldi<ref name="mcneill198712">{{cite news | url=https://archive.org/stream/COMPUTEs_Apple_Applications_Vol._5_No._2_Issue_6_1987-12_COMPUTE_Publications_US#page/n55/mode/2up | title=Macintosh: The Word Explosion | work=Compute!'s Apple Applications | date=December 1987 | access-date=September 14, 2016 | author=McNeill, Dan | pages=54–60}}</ref>. Compute! jurnalı 1989-jılı Word 5.0 versiyasınıń tekst penen grafikanı biriktiriwi onı «tiykarǵı baspa óndirisine arnalǵan isenimli dvigatel» etkenin atap ótti. Jurnal tekstli rejimniń jaqsılawın maqullap, aldınǵı versiyadan jańartıwǵa arnalǵan 75 dollar bahasın «on jıllıqtıń kelisimi» dep táriyipledi hám «joqarı quwatlı tekst processorı retinde, Word itibarǵa ılayıq» degen juwmaqqa keldi<ref name="nimersheim198912">{{Cite magazine |last=Nimersheim |first=Jack |date=December 1989 |title=Compute! Specific: MS-DOS |url=https://archive.org/stream/1989-12-compute-magazine/Compute_Issue_115_1989_Dec#page/n11/mode/2up |magazine=Compute! |pages=11–12}}</ref>. Computer Intelligence kompaniyası 1987-jılı Microsoft-tıń Fortune 1000 dizimindegi kompyuterlerdegi tekst processorları bazarınıń 4 procentin iyeleytuǵının bahaladı<ref name="computerworld19871102interview">{{Cite interview |last=Gates |first=Bill |interviewer=Paul Gillin |title=The great software debate |last2=Manzi |first2=Jim |last3=Esber |first3=Ed |url=https://books.google.com/books?id=mUSIMiurpfYC&pg=PP73 |access-date=2025-06-08 |work=Computerworld |issue=44 |date=1987-11-02 |page=SR7 |volume=XXI}}</ref>. 1988-jılǵı PC oqıwshılarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 11 procentin anıqladı, ol WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı<ref name="seymour19880229">{{Cite magazine |last=Seymour |first=Jim |date=1988-02-29 |title=Fast, Flexible, & Forward-Looking |url=https://books.google.com/books?id=CmNNyCje8oAC&pg=PA92 |access-date=February 2, 2026 |magazine=PC |pages=92–104 |volume=7 |issue=4}}</ref>. 1990-jılǵı Amerikalı sertifikatlanǵan jámiyetlik buxgalterler institutınıń aǵzalarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 8 procenti paydalanǵan, ol sonday-aq WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı. Dataquest kompaniyası 1991-jılı Wordtıń Windows tekst processorları bazarınıń 55 procentin iyeleytuǵının bahaladı{{r|cw19920720}}. 1996-jıldıń birinshi kvartalında Word dúnya júzilik tekst processorları bazarınıń 80 procentin quradı<ref>{{cite magazine|title=Data Stream|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=21 |publisher=[[Imagine Media]]|date=September 1996|page=21}}</ref>. 2013-jılı Microsoft Wordtı jańa Office 365 ónimine qostı, onda Microsoft óziniń eń ataqlı programmalıq támiynatın biriktirdi<ref>{{web deregi | bet =Looking back at 10 years of Microsoft 365 making history | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365#:~:text=In%20January%202013,%20Office%20365,20%20GB%20of%20SkyDrive%20storage. | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-oktyabr |website=Microsoft 365 | til =en-US}}</ref>, bul [[Google Docs]] penen básekilesiw ushın jazılıwǵa tiykarlanǵan bultlı esaplaw programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. == Logotip galereyası == <gallery> File:Microsoft Office Word (2025–present).svg|2025-jıldan házirgi waqıtqa shekem File:Microsoft Office Word (2019–2025).svg|2019–2025 File:Microsoft Word 2013-2019 logo.svg|2013–2019 File:Microsoft-Word-Logo-2010-2013.png|2010–2013 File:Office Word 2007 logo.svg|2007–2010 File:Logo word.png|2003–2007 File:Microsoft Office Word (2000–03).svg|1999–2003 File:Microsoft-Word-Logo-1995-1995.png|1995–1999 File:MICROSOFT WORD.jpg|1993–1995 File:Microsoft-Word-Logo-1991-1993-700x394-1.png|1991–1993 File:Microsoft-Word-Logo-1987-1991-700x394.png|1987–1991 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office| ]] [[Kategoriya:Classic Mac OS tekst processorları]] [[Kategoriya:DOS tekst processorları]] [[Kategoriya:MacOS tekst processorları]] [[Kategoriya:Windows tekst processorları]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Skrinshot programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Atari ST programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:1983-jılǵı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Tekst processorları]] [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] 41zywu6r4yr3z1oolanuvovuqpc4hv4 265926 265881 2026-08-14T04:21:05Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265926 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#2563EB; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Word |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Word_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">2025-jıldan berli qollanılıp atırǵan Microsoft 365 Microsoft Word logotipi</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqa atları | class="infobox-data" |Multi-Tool Word |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1983-jıl, 25-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Eń sońǵı versiyaları (Microsoft 365 hám [[Microsoft Office]]) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>Objective-C (macOS API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platformaları | class="infobox-data" |IA-32<br>x86-64<br>Arm<br>Arm64 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Aldınǵı baǵdarlama | class="infobox-data" |Multi-Tool Word<br>WordPad |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Tekst processorı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Trialware |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/word microsoft.com/microsoft-365/word] |} '''Microsoft Word''' yamasa tek '''Word''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan tekst redaktorı baǵdarlaması. Ol birinshi ret 1983-jıl 25-oktyabrde<ref>{{Web deregi| url =http://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|bet=Version 1.0 of today's most popular applications, a visual tour – Pingdom Royal|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180813072250/https://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|arxivsáne= 2018-jıl 13-avgust |sáne= 2009-jıl 17-iyun |jumıs=[[Pingdom]]|qaralǵan sáne= 2016-jıl 12-aprel }}</ref> Xenix sistemalarına arnalǵan dáslepki '''Multi-Tool Word''' atı menen shıǵarıldı<ref name="PCHistory">{{Cite book|title=A History of the Personal Computer: The People and the Technology|date=October 2001|url=https://archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|bet=Microsoft Office online, Getting to know you...again: The Ribbon|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110511074037/http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|arxivsáne= 2011-jıl 11-may }}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|bet=The history of branding, Microsoft history|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090528002301/http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|arxivsáne= 2009-jıl 28-may }}</ref>. Keyingi versiyaları keyin ala basqa da birneshe platformalar ushın jazıldı, olardıń arasında DOS sistemasında jumıs isleytuǵın IBM kompyuterleri (1983), Classic Mac OS sistemasında jumıs isleytuǵın Apple Macintosh (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), [[Microsoft Windows]] (1989), SCO Unix (1990), Handheld PC (1996), Pocket PC (2000), macOS (2001), [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] (2010), [[iOS]] (2014) hám [[Android]] (2015) bar. Microsoft Word 1990-jılları WordPerfect baǵdarlamasınan ozǵannan berli tekstti redaktorlawdıń is júzinde standartı bolıp kelmekte. Word-tıń kommerciyalıq versiyaları jeke ónim retinde yamasa turaqlı licenziya menen satıp alıwǵa bolatuǵın [[Microsoft Office]] komponenti sıpatında, Microsoft 365 jıynaǵınıń bólimi retinde jazılıw menen yamasa Office 2024 jıynaǵı menen bir mártelik satıp alıw arqalı licenziyalanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/p/office-home-2024/cfq7ttc0pqvj#:~:text=Office%202024%20is%20a%20one,with%20a%20Microsoft%20365%20subscription.|bet=Buy Office Home 2024 for PC or Mac (formerly Home & Student) - Download & Pricing &#124; Microsoft Store|jumıs=[[Microsoft]]}}</ref>. == Tariyxı == [[File:Word_1.0.png|nobaý|DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 1.0 (1983) (qara fonda, "IBM BIOS-2y" shriftin paydalanıw)]] 1981-jılı Microsoft Xerox PARC-ta islep shıǵılǵan birinshi [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|GUI]] tekst processorı — Bravo-nıń tiykarǵı islep shıǵıwshısı Charlz Simonidi jumısqa aldı. Simoni Multi-Tool Word dep atalatuǵın tekstli processorda jumıs isley basladı hám kóp ótpey Xerox-tıń burınǵı stajyorı Richard Brodidi jumısqa shaqırdı, ol tiykarǵı programmalıq injiniring boldı<ref name="pcworld_word25">{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html|title=Microsoft Word Turns 25|last=Edwards|first=Benj|work=PC World|date=October 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|bet=Anatomy of a Software Bug|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100201040227/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|arxivsáne= 2010-jıl 1-fevral |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 19-may |jumıs=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2006-jıl 2-dekabr }}</ref>. Microsoft 1983-jılı Xenix hám MS-DOS ushın Multi-Tool Word baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="infoworld_multi-tool_word">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=4S8EAAAAMBAJ&pg=PA10|title=Mouse and new WP program join Microsoft product lineup|last=Markoff|first=John|work=InfoWorld|date=May 30, 1983|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Onıń ataması kóp ótpey Microsoft Word bolıp jeńilletildi. Qosımshanıń biypul demonstraciyalıq kóshirmeleri PC World jurnalınıń 1983-jılǵı noyabrdegi sanı menen birge berildi, bul onı jurnal menen birge diskte tarqatılǵan birinshi baǵdarlamaǵa aylandırdı<ref name="NYTimes19930825">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/08/25/business/technologyandrew-pollack-computerizing-magazines.html|title=Computerizing Magazines|work=The New York Times|date=August 25, 1983|access-date=April 24, 2013|last=Pollack|first=Andrew}}</ref>. Sol jılı Microsoft Word-tıń [[Microsoft Windows|Windows]] sistemasında jumıs islep turǵanın kórsetti<ref name="lemmons198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n49/mode/2up|title=Microsoft Windows|work=BYTE|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Lemmons, Phil}}</ref>. Sol waqıttaǵı kóplegen [[MS-DOS]] baǵdarlamalarınan ayırmashılıǵı, Microsoft Word tıshqansha menen paydalanıwǵa arnalǵan edi. Reklamalarda Microsoft Mouse súwretlendi hám Word [[Shrift|shriftlerdi]] súwretley almaǵanına qaramastan, onı boldırmaw (undo) hám juwan, kursiv penen astı sızılǵan tekstti kórsetiw imkaniyatı bar WYSIWYG (What You See Is What You Get — Ne kórseń, sonı alasań) aynalı tekstli processorı retinde táriyipledi<ref name="byte198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n89/mode/2up|title=Undo. Windows. Mouse. Finally.|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Advertisement|pages=88–89}}</ref>. Ol dáslebinde ataqlı bolmadı, óytkeni onıń paydalanıwshı interfeysi sol gezdegi jetekshi tekst processorı — WordStar-dan ózgeshe edi<ref>{{Cite book|last=Peterson|first=W.E. Pete|title=Almost Perfect: How a Bunch of Regular Guys Built Wordperfect Corporation|publisher=Prima Publishing|isbn=0-7881-9991-9}}</ref>. Degen menen, Microsoft ónimdi úziliksiz jaqsılap, keyingi altı jıl ishinde 2.0-den 5.0-ge shekemgi versiyaların shıǵardı. 1985-jılı Microsoft Word-tı klassikalıq Mac OS sistemasına (ol gezde Macintosh System Software retinde belgili) kóshirdi. DOS-qa arnalǵan Word baǵdarlamasınıń joqarı anıqlıqtaǵı displeyler menen lazerli printerlerge arnalıp isleniwi bul procesti jeńilletti, ol gezde bul qurılmalardıń heshqaysısı ulıwma jámiyetshilikke qoljetimli emes edi<ref name="lowendmac_history">{{Cite news|url=http://lowendmac.com/2013/microsoft-word-for-mac-faq/|title=Microsoft Word for Mac History|last=Knight|first=Dan|date=May 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol sonday-aq bólekler kestesiniń maǵlıwmatlar strukturasın paydalanıwına baylanıslı júdá tez qıyıp alıw hám qoyıw funkciyası menen hám de sheksiz qaytarıp alıw operaciyaları menen ózgeshelendi<ref>{{Cite news|title=The Piece Table|url=https://darrenburns.net/posts/piece-table/|access-date=October 25, 2020}}</ref>. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Mac OS-qa arnalǵan Word haqıyqıy WYSIWYG imkaniyatların qostı. Ol MacWrite-qa qaraǵanda imkaniyatı mol tekstli processorǵa degen zárúrlikti qanaatlandırdı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point_djvu.txt|title=Whole Earth Software Catalog|isbn=9780385233019|last=Brand|first=Stewart|publisher=Quantum Press/Doubleday}}</ref>. 1988-jılǵa kelip WordPerfect penen Word DOS tekst processorları bazarında ústemlik etti, biraq Mac programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, bul ónimlerdiń de, basqalardıń da haqıyqıy WYSIWYG funkciyası bolmadı; shıǵarılǵannan keyin Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń satılıwı keminde tórt jıl dawamında MS-DOS-taǵı analogınan joqarı boldı. 1987-jılı shıǵarılǵan Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń ekinshi versiyası óziniń versiya nomerin DOS-qa arnalǵan Word-penen sinxronlaw ushın Word 3.0 dep ataldı; bul Microsoft-tıń hár túrli platformalarda versiya nomerlerin sinxronlawǵa islegen birinshi háreketi edi. Word 3.0 kóplegen ishki jaqsılawlar menen jańa imkaniyatlardı, sonıń ishinde Rich Text Format (RTF) specifikaciyasınıń birinshi ámelge asırılıwın qamtıdı, biraq ol qátelerge (buglarǵa) tolı boldı. Birneshe ay ishinde Word 3.0 ornın turaqlı Word 3.01 bastı, ol 3.0-diń barlıq dizimge alınǵan paydalanıwshılarına biypul poshta menen jiberildi. 1990-jıllardıń ortasında MacWrite Pro toqtatılǵannan keyin, Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń heshqashan aytarlıqtay básekilesleri bolmadı. 1992-jılı shıqqan Mac OS-qa arnalǵan Word 5.1 óziniń názikligi, salıstırmalı túrde paydalanıw jeńilligi hám imkaniyatlar jıynaǵı arqasında júdá ataqlı tekst processorı boldı. Kóplegen paydalanıwshılar onı Mac OS-qa arnalıp islengen eń jaqsı Word versiyası dep ataydı<ref name="msdn_macword6">{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|bet=Mac Word 6.0|arxivurl=https://web.archive.org/web/20040514091238/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|arxivsáne= 2004-jıl 14-may |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 26-fevral |jumıs=Buggin' My Life Away|baspaxana=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 1986-jılı Atari hám Microsoft arasındaǵı kelisim Word baǵdarlamasın Microsoft Write atı menen Atari ST-ge alıp keldi<ref name="Microsoft Write for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|bet=Atari announces agreement with Microsoft|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100618010538/http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|arxivsáne= 2010-jıl 18-iyun |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. Atari ST versiyası Mac OS-qa arnalǵan Word 1.05-tiń portı edi<ref name="Microsoft Write for Atari ST review">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|bet=Feature Review: Microsoft Write|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160528150414/http://atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|arxivsáne= 2016-jıl 28-may |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref><ref name="Microsoft Word for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|bet=Today's Atari Corp.: A close up look inside|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110119223108/http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|arxivsáne= 2011-jıl 19-yanvar |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref> hám ol heshqashan jańartılmadı. 1990-jıllardıń basına qaray Windows-tıń ósip atırǵan ataqlılıǵı tekst processorları bazarın operaciyalıq sistemanı qollaytuǵın sanawlı baǵdarlamalarǵa, sonıń ishinde Word, WordPerfect hám Ami Pro-ǵa deyin qısqarttı<ref name="Seattle Times Nov 1993">{{Cite news|last=Andrews|first=Paul|title=Software Firm Quicksoft Closes Doors -- Maker Of PC-Write Failed In Efforts To Find A Partner|work=[[The Seattle Times]]|date=November 8, 1993|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931108/1730657/software-firm-quicksoft-closes-doors----maker-of-pc-write-failed-in-efforts-to-find-a-partner}}</ref>. Windows-qa arnalǵan Word-tıń birinshi versiyası 1989-jılı shıqtı. Kelesi jılı Windows 3.0 shıǵıwı menen satılıwlar arta basladı hám Microsoft kóp ótpey IBM PC-menen úylesimli kompyuterlerge arnalǵan tekstli processorlardıń bazardaǵı jetekshisine aylandı. 1991-jılı Microsoft Windows-qa arnalǵan Word-tıń ataqlılıǵın paydalanıp, óziniń unikal paydalanıwshı interfeysin Windows qosımshasına uqsas interfeys penen almastırǵan DOS-qa arnalǵan Word 5.5 versiyasın shıǵardı<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=tDwEAAAAMBAJ&pg=PA151|title=First Look: Microsoft Updates Look of And Adds Pull-Down Menus to Character-Based Word 5.5|last=Miller|first=Michael J.|work=InfoWorld|date=November 12, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=wFAEAAAAMBAJ&pg=PA108|title=Microsoft Word 5.5: Should You Fight or Switch?|last=Needleman|first=Raphael|work=InfoWorld|date=November 19, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol waqıtqa qaray Word Windows tekst processorları bazarınıń yarımınan aslamına iyelik etti<ref name="cw19920720">{{Jurnal deregi |date=1992-07-20 |title=A look at the new generation |url=https://books.google.com/books?id=wJswszKTwl4C&pg=PA80 |magazine=Computerworld |volume=XXVI |issue=29 |pages=80–81 |access-date=February 15, 2026}}</ref>. Microsoft 2000 jıl máselesi (Y2K) tuwralı bilgende, DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 5.5 baǵdarlamasın biypul júklep alıwǵa qoljetimli etti. 2026-jıldıń yanvarındaǵı jaǵday boyınsha [jańalaw], onı Microsoft veb-saytınan ele de júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi| url =http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|bet=Microsoft Word 5.5 for MS-DOS (EXE format)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110629172129/http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|arxivsáne= 2011-jıl 29-iyun |jumıs=Microsoft Download Center|qaralǵan sáne= 2011-jıl 19-avgust }}</ref>. 1991-jılı Microsoft Word-tı basınan baslap tolıq qayta jazıw ushın Pyramid kod ataması bar joybardı basladı. Windows hám Mac OS versiyaları da birdey kod bazasınan baslanıwı tiyis edi. Biraq qayta jazıwǵa hám keyin qayta jazbay-aq qosıwǵa bolatuǵın barlıq jańa imkaniyatlarǵa jetiwge islep shıǵıw toparına dım kóp waqıt ketetuǵını belgili bolǵanda, bul joybar toqtatıldı. Onıń ornına Windows hám Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń 6.0 versiyası dep atalǵan kelesi versiyaları Windows-qa arnalǵan Word 2.0 kod bazasınan baslandı. 1993-jılı Word 6.0 shıǵıwı menen Microsoft versiya nomerlerin sinxronlawǵa hám platformalar arasında ónim atamasın úylestiriwge taǵı da háreket isledi, usı ret DOS, Mac OS hám Windows arasında (bul DOS-qa arnalǵan Word-tıń sońǵı versiyası boldı). Ol belgili bir teriw qátelerin avtomat túrde dúzetetuǵın AutoCorrect (Avtodúzetiw) hám hújjettiń kóplegen bólimlerin birden qayta formatlay alatuǵın AutoFormat (Avtoformat) funkciyaların engizdi. Windows versiyası unamlı pikirlerge iye bolǵanı menen (mısalı, ''InfoWorld tárepinen''<ref name="infoworld_word6">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=6DoEAAAAMBAJ&pg=PA66|title=War of the Words|work=InfoWorld|date=February 7, 1994|access-date=November 7, 2010}}</ref>), Mac OS versiyası keńnen mazaq etildi. Kóplegen adamlar onı áste, qolaysız hám yadtı kóp talap etedi dep ayıpladı, al onıń paydalanıwshı interfeysi Word 5.1-den aytarlıqtay ózgeshelendi. Paydalanıwshılardıń tilek-ótinishlerine juwap retinde Microsoft óndiristen alıp taslaǵan Word 5 versiyasın qaytadan usındı<ref name="ugeek_97">{{Web deregi| url =http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|bet=UGeek Software Review: Microsoft Office 98 Gold for Macintosh|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101203220342/http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|arxivsáne= 2010-jıl 3-dekabr |avtor=Lockman|at=James T.W.|sáne= 1998-jıl 15-may |qaralǵan sáne= 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. macOS-qa arnalǵan Word-tıń keyingi versiyaları endi Windows-qa arnalǵan Word-tıń tikkeley portları emes, kerisinshe portlanǵan kod penen jergilikli kodtıń qosındısın qamtıydı. == Fayl formatları == === Fayl keńeytpeleri === {| style="float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em;" | [[Fayl:.doc_icon_(2000-03).svg|70px|link=]] [[Fayl:.docx_icon.svg|70px|link=]] '''Shepte:''' <code>.doc</code> fayllarınıń belgisi.<br> '''Ońda:''' <code>.docx</code> fayllarınıń belgisi. Fayl formatları Microsoft Office 2000 paketindegi Word logotipi hám házirgi Word logotipi arqalı ajıratıladı. {| class="wikitable" style="width:100%; margin-top:0.5em;" ! Fayl keńeytpesi ! Sıpatlaması |- | '''DOC''' | Klassikalıq Word hújjeti |- | '''DOT''' | Klassikalıq Word úlgisi |- | '''WBK''' | Klassikalıq Word hújjetiniń rezerv nusqası |- | '''DOCX''' | XML Word hújjeti |- | '''DOCM''' | Makros qollaytuǵın XML Word hújjeti |- | '''DOTX''' | XML Word úlgisi |- | '''DOTM''' | Makros qollaytuǵın XML Word úlgisi |- | '''DOCB''' | XML Word ekilik hújjeti |} |} Microsoft Word baǵdarlamasınıń tiykarǵı fayl formatları <code>.doc</code> yamasa <code>.docx</code> fayl keńeytpesi menen belgilenedi. [[Doc (computing)|<code>.{{color|blue|doc}}</code>]] keńeytpesi Word-tıń kóplegen hár túrli versiyalarında qollanılǵanı menen, ol is júzinde tórt bólek fayl formatın qamtıydı: # Word for DOS # Word for Windows 1 hám 2; Word 3 hám 4 for Mac OS # Word 6 hám Word 95 for Windows; Word 6 for Mac OS # Word 97 hám keyingileri for Windows; Word 98 hám keyingileri for Mac OS (Sol dáwirdegi klassikalıq Mac OS fayl keńeytpelerin paydalanbaǵan.)<ref>{{web deregi | url =https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/| bet =.why .the .extensions? Quirks in the naming of files and folders| familiya =Oakley| at =Howard| sáne = 2015-jıl 2-may |website=The Eclectic Light Company| til =en|url-status=dead| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral |quote=Macs used to be the only computers that did not need filename extensions...on classic Mac systems, you can name applications, documents, and most other files almost anything that you like, as the name is not linked in any way to the type of thing that file is.| arxivsáne = 2020-jıl 26-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200226054403/https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/}}</ref> Jańa <code>.docx</code> keńeytpesi Office hújjetlerine arnalǵan Office Open XML xalıqaralıq standartın bildiredi hám ol Windows-qa arnalǵan Word 2007 hám keyingileri, sonday-aq macOS-qa arnalǵan Word 2008 hám keyingileri tárepinen ádepki boyınsha qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml| bet =DOCX Transitional (Office Open XML), ISO 29500:2008-2016, ECMA-376, Editions 1-5| sáne = 2017-jıl 20-yanvar |website=loc.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112020030/https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml|url-status=live}}</ref>. === Ekilik formatlar (Word 97–2007) === 1990-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń basında ádepki Word hújjet formatı (.DOC) [[Microsoft Office]] paydalanıwshıları ushın hújjet faylları formatlarınıń is júzindegi standartına aylandı. Word 97–2007 versiyalarında ádepki boyınsha qollanılǵan «Word hújjet formatınıń» hár túrli versiyaları bar<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=5 Appendix A: Product Behavior|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd946767%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. Hárbir ekilik Word faylı Compound File (Qurama fayl)<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1 File Structure|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd923543%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref> bolıp tabıladı, ol fayl ishindegi ierarxiyalıq fayl sisteması bolıp keledi. Djoel Spolskidiń aytıwınsha, Word Binary File Format júdá quramalı, óytkeni negizinen onı islep shıǵıwshılar múmkinshiliklerdiń júdá úlken sanın ornalastırıwǵa hám ónimlilikti bárinen joqarı qoyıwǵa májbúr boldı<ref name="spolsky-commentry">{{web deregi | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | work=Joel on Software | sáne = 2008-jıl 19-fevral | familiya =Spolsky | at =Joel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-may | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | url-status=live }}</ref>. Barlıq OLE Compound Files sıyaqlı, Word ekilik formatı kompyuter papkalarına uqsas «saqlaw orınlarınan» hám kompyuter fayllarǵa uqsas «aǵımlardan» ibarat. Hárbir saqlaw ornında aǵımlar yamasa basqa saqlaw orınları bolıwı múmkin. Hárbir Word ekilik faylında «WordDocument» aǵımı dep atalatuǵın aǵım bolıwı kerek hám bul aǵım Fayl tuwralı informaciya blogınan (FIB) baslanıwı tiyis<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1.1 WordDocument Stream|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd926131%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. FIB basqa barlıq nárselerdi, mısalı, Word hújjetindegi tekst qaysı jerden baslanatuǵının, tamamlanatuǵının, hújjetti Word-tıń qaysı versiyası islegenin hám basqa atributlardı tabıw ushın birinshi silteme noqatı bolıp tabıladı. Word 2007 hám keyingileri DOC fayl formatın qollawdı dawam etpekte, ol ádepki format bolmay qalǵanına qaramastan. === XML hújjeti (Word 2003) === Word 2003 sistemasında engizilgen .docx XML formatı<ref>{{web deregi | jıl =2004| bet =What You Can Do with Word XML [Word 2003 XML Reference]| url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx| baspaxana =MSDN| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100821014000/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx|url-status=live}}</ref> WordProcessingML yamasa WordML dep atalatuǵın ápiwayı, XML-ge tiykarlanǵan format. '''Microsoft Office XML formatları''' — bul Office 2007-ge shekemgi [[Microsoft Office]] versiyalarında engizilgen XML-ge tiykarlanǵan hújjet formatları (yamasa XML sxemaları). Microsoft Office XP Excel elektron kestelerin saqlawǵa arnalǵan jańa XML formatın engizdi, al Office 2003 Word hújjetlerine arnalǵan XML-ge tiykarlanǵan formattı qostı. Bul formatlardıń ornın Microsoft Office 2007 sistemasında Office Open XML (ECMA-376) bastı. === Versiya aralıq úylesimlilik === Word hújjet faylın onı islegen versiyadan basqa Word versiyasında ashıw hújjettiń durıs kórsetilmewine alıp keliwi múmkin. Túrli versiyalardıń hújjet formatları azǵana hám aytarlıqtay usıllar menen ózgeredi (mısalı, shriftti ózgertiw yamasa siltemeler sıyaqlı quramalıraq tapsırmalardı qayta islew). Baǵdarlamanıń jańa versiyalarında islengen formatlaw eski versiyalarında kórilgende bárqulla saqlana bermeydi, bunıń sebebi derlik bárqulla ol imkaniyattıń aldınǵı versiyada bolmawında<ref name="casson_ryan" />. Qollanbalar arasında formatlanǵan tekstti almasıw formatın islewdiń birinshi háreketi bolıp tabılatuǵın Rich Text Format (RTF) — bul dáslepki hújjettiń kóplegen formatlawların hám barlıq mazmunın saqlaytuǵın Word ushın qosımsha format. === Úshinshi tárep formatları === Word-tıń Windows versiyalarına ol jergilikli túrde qollamaytuǵın xalıqaralıq standart OpenDocument formatı (ODF) (ISO/IEC 26300:2006) sıyaqlı formatlardı oqıwǵa hám jazıwǵa múmkinshilik beretuǵın plaginler qoljetimli. Office 2007 ushın Service Pack 2 (SP2) shıqqanǵa deyin, Word plaginsiz, atap aytqanda SUN ODF plaginisiz yamasa OpenXML/ODF Translator-sız ODF hújjetlerin oqıwdı yamasa jazıwdı jergilikli túrde qollamadı. SP2 ornatılǵannan keyin ODF 1.1 formatındaǵı hújjetlerdi Word 2007-de burınnan bar formatlarǵa qosımsha, hár qanday basqa kómeklesetuǵın format sıyaqlı oqıwǵa hám saqlawǵa boladı<ref name="casson_ryan">{{cite book | last1=Casson | first1=Tony | last2=Ryan | first2=Patrick S. | ssrn=1656616 | chapter=Open Standards, Open Source Adoption in the Public Sector, and Their Relationship to Microsoft's Market Dominance | title=Standards Edge: Unifier or Divider? | editor-last=Bolin | editor-first=Sherrie | date=May 1, 2006 | page=87 | publisher=Sheridan Books}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office, May 21, 2008 | url =http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |work=News Center | baspaxana =Microsoft | sáne = 2008-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 18-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120418055644/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Next Office 2007 service pack will include ODF, PDF support options | sáne = 2008-jıl 21-may | url =http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |work=Betanews | at =Scott M. III | familiya =Fulton | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-dekabr | arxivsáne = 2008-jıl 4-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081204140151/http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | avtor =Andy Updegrove | url =http://consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 | bet =Microsoft Office 2007 to Support ODF&nbsp;– and not OOXML | sáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana =Consortiuminfo.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080523233233/http://www.consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39230395,00.htm | bet =Microsoft: Why we chose ODF support over OOXML | sáne = 2008-jıl 23-may |first1= Tom |last1=Espiner | baspaxana =Software.silicon.com | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090721062335/http://software.silicon.com/applications/0%2C39024653%2C39230395%2C00.htm | arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul ámelge asırıw aytarlıqtay sınǵa ushıradı hám ODF Alyansı menen basqalar úshinshi tárep plaginleri jaqsıraq qollap-quwatlabatuǵının atap ótti<ref name="sp2-fact-sheet">{{web deregi | url = http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | bet = MS Office 2007 Service Pack 2 With Support for ODF: How Well Does It Work? | qaralǵan sáne = 2009-jıl 24-may |quote = MS Excel 2007 will process ODF spreadsheet documents when loaded via the Sun Plug-In 3.0 for MS Office or the SourceForge "OpenXML/ODF Translator Add-in for Office," but will fail when using the "built-in" support provided by Office 2007 SP2. | baspaxana = OpenDocument Format Alliance |url-status=dead | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090611181719/http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | arxivsáne = 2009-jıl 11-iyun }}</ref>. Keyinirek Microsoft ODF qollawınıń ayırım sheklewleri bar ekenin málimledi<ref>{{web deregi | url =http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | bet =Differences between the OpenDocument Text (.odt) format and the Word (.docx) format - What happens when I save a Word 2007 document in the OpenDocument Text format? |website=Microsoft Office Online | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-aprel |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100318034328/http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-mart }}</ref>. 2005-jıl oktyabrde, Microsoft Office 2007 paketi shıqqanǵa deyin bir jıl burın, Microsoft xalıqaralıq standart OpenDocument formatın qollawǵa Microsoft klientleri tárepinen talap jetkiliksiz ekenin hám sonlıqtan ol Microsoft Office 2007 quramına kirmeytuǵının málimledi. Bul málimleme kelesi aylarda qaytalandı<ref name="office12-pdf">{{web deregi | familiya =Goodwins | at =Rupert | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm | bet =Office 12 to support PDF creation | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 3-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 23-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090723224815/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="odf-must">{{web deregi | familiya =Marson | at =Ingrid | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm | bet =Microsoft 'must support OpenDocument' | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 25-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090725100911/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="gates-odf">March 23, 2006, Gates: Office 2007 will enable a new class of application {{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/mass-holding-tight-to-opendocument/ | bet =Mass. holding tight to OpenDocument |website=ZDNet | sáne = 2006-jıl 5-iyul |first1=Martin |last1=LaMonica }}</ref><ref name="odf">{{web deregi | at =Martin | familiya =LaMonica | url =https://www.cnet.com/tech/tech-industry/microsoft-office-to-get-a-dose-of-opendocument/ | bet =Microsoft Office to get a dose of OpenDocument | sáne = 2006-jıl 5-may |work=[[CNET News]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-avgust }}</ref>. Juwap retinde, 2005-jıl 20-oktyabrde Microsoft-tan ODF qollawın talap etetuǵın onlayn peticiya jaratıldı<ref name="petition">{{web deregi | url =http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080323060829/http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |url-status=dead | arxivsáne = 2008-jıl 23-mart | bet =OpenDocument Support: Tell Microsoft You Want It! | baspaxana =OpenDocument Fellowship | sáne = 2005-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 2006-jıldıń may ayında [[Microsoft Office]]-ke arnalǵan ODF plaginin OpenDocument qorı shıǵardı<ref name="mso-odf-plugin">{{web deregi | url =https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html | bet =Coming soon: ODF for MS Office | baspaxana =DebianHelp |first1= Steven J. |last1=Vaughan-Nichols | sáne = 2006-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221221214316/https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html |url-status=usurped }}</ref>. Microsoft plagindi islep shıǵıwshılar menen heshqanday baylanısı joqlıǵın málimledi<ref name="odf" />. 2006-jıldıń iyul ayında Microsoft Open XML Translator joybarınıń — Microsoft Office Open XML Formats penen OpenDocument Format (ODF) arasında texnikalıq kópir salıwǵa arnalǵan qurallardıń qurılǵanın xabarladı. Bul jumıs húkimettiń ODF-penen óz-ara háreketlesiw tuwralı tilek-ótinishlerine juwap retinde baslandı. Joybardıń maqseti Microsoft Office-ke ODF qollawın qosıw emes, tek plagin menen sırtqı qurallar jıynaǵın islew boldı<ref name="ms-odf-plugin">{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | bet =Microsoft Expands Document Interoperability | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070204160529/http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | arxivsáne = 2007-jıl 4-fevral |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | bet =Open XML Translator project announced (ODF support for Office) |first1=Brian |last1=Jones |first2=Zeyad |last2=Rajabi |work= Office Solutions | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100118181302/http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-yanvar |url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında bul joybar Microsoft Word ushın ODF plagininiń birinshi versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | url =http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | bet =Microsoft to release ODF document converter | work=[[CNet News]] | sáne = 2007-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | familiya =LaMonica | at =Martin | arxivsáne = 2013-jıl 12-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131012044009/http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında Sun Microsoft Office ushın óziniń ODF plagininiń dáslepki versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | familiya =Lombardi | at =Candace | url =http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html | bet =Sun to release ODF translator for Microsoft Office | baspaxana =CNET | sáne = 2007-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 10-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510085757/http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html |url-status=dead }}</ref>. 1.0 versiyası 2007-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | familiya =Paul | at =Ryan | url =https://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office | bet =Sun releases ODF Plugin 1.0 for Microsoft Office | baspaxana =Ars Technica | sáne = 2007-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081016090840/http://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office |url-status=live }}</ref>. Microsoft Word 2007 (Service Pack 1) PDF hám XPS formatların (tek shıǵarıw ushın) qollaydı, biraq tek Microsoft-tıń «Save as PDF or XPS» qosımshasın qol menen ornatqannan keyin ǵana<ref>{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=4d951911-3e7e-4ae6-b059-a2e79ed87041 | bet =Download details: 2007 Microsoft Office Add-in: Microsoft Save as PDF or XPS | baspaxana =Microsoft.com | sáne = 2006-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 18-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100618201506/http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyId=4D951911-3E7E-4AE6-B059-A2E79ED87041&displaylang=en |url-status=live }}</ref><ref>Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute, Friday, June 2, 2006 [http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute | TG Daily] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201042942/http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ |date=February 1, 2009 }}</ref>. Keyingi versiyalarda bul ádepki boyınsha usınıldı. == Funkciyaları == Onıń funkciyalarınıń arasında Word ishine ornatılǵan imlanı tekseriw quralı, tezaurus, sózlik hám tekstti manipulyaciyalaw hám qayta islewge arnalǵan utilitalar bar. Ol kesteler dúziwdi qollaydı. Versiyasına baylanıslı ol ápiwayı hám quramalı esaplawlardı orınlay aladı, sonday-aq formulalar menen teńlemelerdi formatlawdı qollaydı<ref>{{web deregi | bet =Word Features Comparison: Web vs Desktop - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/word-features-comparison-web-vs-desktop-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. Tómende onıń imkaniyatlar jıynaǵınıń ayırım aspektleri berilgen. === Shablonlar === Word-tıń keyingi birneshe versiyaları paydalanıwshılarǵa ózleriniń formatlaw úlgilerin dúziw múmkinshiligin qamtıydı, bul olarǵa tema, tema atı, abzac hám basqa element dizaynları standart Word úlgilerinen ózgeshelenetuǵın fayldı anıqlawǵa imkaniyat beredi<ref>{{web deregi | url =https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/| bet =Word Formatting: Mastering Styles and Document Themes| familiya =Klein| at =Matt|website=How-To Geek| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204809/https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/|url-status=live}}</ref>. Paydalanıwshılar bunı joqarı oń jaq múyeshte jaylasqan Járdem bóliminen taba aladı (Windows 8 sistemasındaǵı Word 2013). Mısalı, '''Normal.dotm''' — barlıq Word hújjetlerine jaratılatuǵın tiykarǵı úlgi. Ol ádepki maydan shegarasın, sonday-aq tekst jaylasıwı menen ádepki shriftti anıqlaydı. Normal.dotm belgili bir ádepki parametrler menen ornatılǵanına qaramastan, paydalanıwshı onı jańa standart parametrlerge ózgerte aladı. Bul usı úlgi arqalı islengen basqa hújjetlerdi de ózgertedi<ref>{{web deregi | bet =Change the Normal template (Normal.dotm )| url =https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-may |website=support.microsoft.com| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 20-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210520001124/https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea|url-status=live}}</ref>. Burın ol Normal.dot edi<ref>[https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 in-depth explanation of Normal.dot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 |date=June 20, 2005 }}</ref>. === Súwret formatları === Word JPG hám GIF sıyaqlı keń tarqalǵan rastrlıq formatlardaǵı súwretlerdi importlay aladı hám kórsete aladı. Onı sonıń menen qatar ápiwayı sızıqlı grafikanı dúziw hám kórsetiw ushın paydalanıwǵa boladı. Microsoft Word 2017-jılı Office 365 ProPlus jazılıwshıları ushın keń tarqalǵan SVG vektorlıq súwret formatın qollawdı qostı<ref>{{web deregi | bet =Edit SVG images in Microsoft Office 365 | url =https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |website=Office Support | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181106162647/https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |url-status=live }}</ref> hám bul funkcionallılıq Office 2019 shıǵarılıwına da engizildi<ref>{{web deregi | bet =What is MS Word? - Basics, Uses, Features & Questions | url =https://byjus.com/govt-exams/microsoft-word/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=BYJUS | til =en}}</ref>. ===WordArt=== [[File:WordArt.png|thumb|164x164px|WordArt járdemi menen islengen súwretke mısal]] WordArt Microsoft Word hújjetinde qıysaytıw, kóleńke túsiriw, burıw, hár túrli formalar menen reńlerde sozıw, hátte úsh ólshemdi effektlerdi qamtıw sıyaqlı grafikalıq effektleri bar tema, suw tańbası yamasa basqa tekst sıyaqlı tekstlerdi sızıwǵa imkaniyat beredi. Paydalanıwshılar juwan yamasa astı sızılǵan tekstti qollanıw sıyaqlı ańsat óz hújjetiniń tekstine kóleńke, qıysayıw, jarqıraw hám shaǵılısıw sıyaqlı formatlaw effektlerin qollana aladı. Paydalanıwshılar sonıń menen qatar vizual effektlerdi paydalanatuǵın teksttiń imlasın teksere aladı hám abzac stillerine tekstlik effektlerdi qosa aladı. === Makroslar === Makroslar klavishalardı basıw menen tıshqanshanıń háreketleriniń jiyi qaytalanatuǵın dizbegi ushın qollanılıwı múmkin. Microsoft Office-tiń basqa hújjetleri sıyaqlı, Word faylları da keńeytilgen makroslardı, hátte ornatılǵan baǵdarlamalardı qamtıwı múmkin. Bul til dáslebinde WordBasic boldı, biraq Word 97 versiyasınan baslap Visual Basic for Applications bolıp ózgerdi. Bul keń kólemli funkcionallılıq hújjetlerde viruslardı iske qosıw hám tarqatıw ushın da qollanılıwı múmkin. Adamlardıń Word hújjetlerin elektron poshta, USB flesh-diskleri hám floppi-diskler arqalı almasıwǵa beyimliligi oǵan 1999-jılı ózgeshe vektor berdi. Mısal retinde Melissa virusı boldı, biraq onnan basqa da kóplegen viruslar ómir súrdi. Bul makroslıq viruslar Windows hám Macintosh kompyuterleri arasında belgili jalǵız kross-platformalıq qáwipler boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 31-oktyabr | bet =Warning: Mac OS X Trojan Horse making the rounds | url =https://macdailynews.com/2007/10/31/warning_mac_os_x_trojan_horse/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=MacDailyNews | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-aprel | bet =The 2000s: Mac malware gains complexity, Types of malware targeting Mac OS X | url =https://www.spyhunter.com/shm/mac-malware-history/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=SpyHunter | til =en-US}}</ref>. Microsoft 2006-jılǵa kelip Mac sistemasındaǵı makros máselesin ónimli túrde joq etken Word X hám Word 2004 ushın patchlar shıǵardı. Makroslardıń qashan orınlanıwın retleytuǵın Word-tıń makros qáwipsizligi parametrin paydalanıwshı retley aladı, biraq Word-tıń eń sońǵı versiyalarında ol ádepki boyınsha JOQARÍ bolıp ornatılǵan, bul siyrek ushırasatuǵın bolǵan makroslıq viruslardıń qáwpin ulıwma alǵanda azaytadı. === Maket máseleleri === Windows-qa arnalǵan Word 2010 (Word 14) versiyasına deyin baǵdarlama OpenType shriftlerinde anıqlanǵan ligaturalardı durıs qayta isley almadı<ref>[http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx What's new in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618035713/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx |date=June 18, 2010 }}. Retrieved July 1, 2010.</ref>. Unicode kod noqatları bar sol ligatura gliflerin qol menen engiziwge boladı, biraq olardı Word ne ekenin tanımaydı, bul imlanı tekseriwdi buzadı, al shriftte bar retlenetuǵın ligaturalarǵa ulıwma kiriw múmkin emes. Word 2010 versiyasınan baslap baǵdarlamada házirgi waqıtta qosıwǵa bolatuǵın keńeytilgen teriw imkaniyatları,<ref>[http://jeffhuang.com/better_word_papers.html Improving the look of papers written in Microsoft Word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526134119/http://jeffhuang.com/better_word_papers.html |date=May 26, 2010 }}. Retrieved May 30, 2010.</ref> OpenType ligaturaları,<ref>[http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ How to Enable OpenType Ligatures in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611050447/http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ |date=June 11, 2009 }}, Oreszek Blog, May 17, 2009.</ref> kerning hám tasıw bar (aldınǵı versiyalarda sońǵı eki imkaniyat burınnan bar edi). Word-tıń basqa maketlik kemshiliklerine kesiw belgilerin yamasa jińishke bos orınlardı ornata almaw kiredi. Úshinshi táreptiń hár túrli aylanbalı utilitaları islep shıǵıldı<ref>Such as {{web deregi | url =http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | bet =How to delete a blank page in Word | baspaxana =Sbarnhill.mvps.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100505105925/http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | arxivsáne = 2010-jıl 5-may }}</ref>. Mac OS X-ke arnalǵan Word 2004 baǵdarlamasında quramalı skriptlerdi qollaw hátte Word 97-den tómen boldı<ref>{{web deregi | bet =Unicode and Multilingual Editors and Word Processors for Mac OS X| url =http://www.alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html| avtor =Alan Wood| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140114080658/http://alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html|url-status=live}}</ref> hám Word 2004 ligaturalar yamasa glif versiyaları sıyaqlı Apple Advanced Typography imkaniyatların qollamadı<ref>{{web deregi | familiya =Neuburg | at =Matt | url =https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260217043546/https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/ |url-status=live | arxivsáne = 2026-jıl 17-fevral | bet = Word Up! Word 2004, That Is - TidBITS | baspaxana =tidbits.com | sáne = 2004-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-aprel }}</ref>. === Texnikalıq hújjetlerdegi máseleler === Microsoft Word texnikalıq jazıwdıń ayırım túrlerine, atap aytqanda, matematikalıq teńlemelerdi,<ref>{{web deregi | url =https://answers.microsoft.com/en-us/msoffice/forum/all/automatically-numbering-equations-and-other/c3c4e43f-2ed1-438c-9810-09f884760ff5?page=2| bet =Automatically numbering equations and other equation-related questions in Word for Mac 2011| sáne = 2013-jıl 6-fevral |website=Microsoft Community}}</ref> súwretlerdi ornalastırıwdı, kestelerdi ornalastırıwdı hám usı elementlerdiń qálegenine kros siltemelerdi talap etetuǵın jazıwǵa tek birli-yarımı jaramlı. Teńlemelerdiń ádettegi aylanbalı sheshimi — úshinshi táreptiń teńleme teriwshisin paydalanıw. Súwretler menen kesteler qol menen ornatılıwı kerek; yakorlaw mexanizmi bar, biraq ol súwretti tolıq avtomat túrde ornalastırıwǵa arnalmaǵan, al súwretler menen kestelerdi jaylastırǵannan keyin tekstti qayta islew kóbinese yakor noqatın jıljıtıw arqalı sol elementlerdi qayta ornalastırıwdı talap etedi, hátte sonda da jaylastırıw opciyaları sheklewli. Bul másele 1985-jıldan berli Word strukturasına tereń engizilgen, óytkeni ol hújjet basıp shıǵarılǵanǵa deyin bet úzilisleriniń qaysı jerde bolatuǵının bilmeydi. === Markerler menen nomerlew === Microsoft Word markerlengen dizimler menen nomerlengen dizimlerdi qollaydı. Ol sonday-aq betlerge, baplarǵa, kolontitullarǵa, siltemelerge hám mazmun kestesiniń jazbalarına durıs nomerlerdi qosıwǵa járdemlesetuǵın nomerlew sisteması menen úskenelengen; bul nomerler jańa elementler qosılǵanda yamasa bar elementler óshirilgende avtomat túrde durısına ózgeredi. Markerler menen nomerlewdi abzaclarǵa tikkeley qollanıwǵa hám dizimlerge túrlendiriwge boladı<ref>{{web deregi |last1=McGhie|first1=John| bet =Word's numbering explained| url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/WordsNumberingExplained.htm|website=word.mvps.org| sáne = 2011-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 9-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150209033637/http://word.mvps.org/faqs/numbering/WordsNumberingExplained.htm|url-status=live}}</ref>. Sonda da, Word 97-den 2003-ke shekemgi versiyalarda nomerlengen dizimlerge durıs nomerlerdi qosıwda máseleler boldı. Atap aytqanda, ekinshi áhmiyetsiz nomerlengen dizim birinshi nomerden baslanbay, kerisinshe sońǵı nomerlengen dizimnen keyin nomerlewdi dawam etiwi múmkin edi. Word 97 dizimdi nomerlew keyin qayta baslanıwı kerek ekenin aytatuǵın jasırın markerdi qollaǵanı menen, bul markerdi engiziw buyrıǵı (Restart Numbering buyrıǵı) tek Word 2003 sistemasında qosıldı. Degen menen, eger birew dizimdegi birinshi elementti qıyıp alıp, onı basqa element retinde (mısalı, besinshi) qoysa, onda qayta baslaw markeri onıń menen birge jıljıp, dizim joqarı jaǵınan emes, ortalıǵınan qayta baslanatuǵın edi<ref>{{web deregi | url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/ListRestartMethods.htm | bet =Methods for restarting list numbering |website=Word.mvps.org | sáne = 2011-jıl 26-mart | at =Margaret | familiya =Aldis | qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 9-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070509134228/http://word.mvps.org/faqs/numbering/ListRestartMethods.htm |url-status=live }}</ref>. Paydalanıwshınıń PowerPoint stilindegi simvollar ierarxiyasına (mısalı, tolı sheńber/tire/tolıq kvadrat/kishi tire/bos sheńber) hám universal úylesimlilikke ústemlik beretuǵınına qaramastan, Word ele de Unicode emes tańbalarǵa hám ierarxiyalıq emes markerlerge ádepki boyınsha qaytadı. === Avtomat túrde juwmaq shıǵarıw === Word-tıń belgili bir versiyalarında qoljetimli (mısalı, Word 2007), AutoSummarize zárúr dep esaplaytuǵın úzindilerdi yamasa frazalardı bólip kórsetedi hám ol shiyki abstrakt yamasa atqarıwshılıq rezyume tayarlawdıń tez usılı bola aladı<ref>{{web deregi |last1=Huckle |first1=Sue | url =https://www.word-tips.com/auto-summarize/| bet =How To Access Auto Summarize in Microsoft Word 2007| sáne = 2011-jıl 14-dekabr |website=Sue's Word Tips| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204810/https://www.word-tips.com/auto-summarize/|url-status=live}}</ref>. Saqlanatuǵın tekst kólemin paydalanıwshı aǵımdaǵı tekst kóleminiń procenti retinde kórsete aladı. Word 97 toparındaǵı Ron Feynniń aytıwınsha, AutoSummarize sózlerdi sanaw hám gáplerdi sortlaw arqalı sózi kóp tekstti eń tiykarǵı mánisine deyin qısqartadı. Birinshiden, AutoSummarize hújjettegi eń jiyi ushırasatuǵın sózlerdi anıqlaydı («a» hám «the» sıyaqlılardı qospaǵanda) hám hárbir sózge «upay» tayınlaydı – sóz qanshelli jiyi qollanılsa, upay sonshelli joqarı boladı. Sonnan keyin ol sózdegi sózlerdiń upayların qosıp, qosındını gáptegi sózler sanına bóliw arqalı hárbir gápti «ortasha etedi» – ortasha kórsetkish qanshelli joqarı bolsa, gáptiń reti de sonshelli joqarı boladı. «Bul biydaydıń sabanǵa qatnası sıyaqlı», - dep túsindiredi Feyn<ref>{{web deregi | familiya =Gore | at =Karenna | url =http://www.slate.com/id/2419 | bet =Cognito Auto Sum |work=Slate | sáne = 1997-jıl 9-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100627072528/http://www.slate.com/id/2419 |url-status=live }}</ref>. AutoSummarize Microsoft Word for Mac OS X 2011 versiyasınan alıp taslandı, biraq ol Word for Mac 2008 versiyasında bar bolǵan. AutoSummarize sonıń menen qatar Office 2010 versiyasınan (14) da alıp taslandı<ref>[https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 Changes in Word 2010 (for IT pros)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826175549/https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 |date=August 26, 2017 }}. Technet.microsoft.com (May 16, 2012). Retrieved July 17, 2013.</ref>. ===Spike=== '''Spike''' — Microsoft Word baǵdarlamasındaǵı qánigelestirilgen qıyıw buyrıǵı. Ol restoranlardaǵı chekler jaylastırılatuǵın qurılmanıń húrmetine atalǵan hám soǵan uqsas túrde qoyılatuǵın maǵlıwmatlardı izbe-iz saqlaydı hám de ekinshi funkcionallıq qádem, yaǵnıy qoyıw orınlanǵanda, olardı hújjetke birge qosadı. Shanshıw (CONTROL–F3) qıyıw funkciyasın orınlaydı, onı «kóshiriw» buyrıǵın imitaciyalaw ushın birden qaytarıwǵa boladı, al qoyıw funkciyası (SHIFT–CONTROL–F3) maǵlıwmatlardı spike ishinen de tazalaydı, degen menen bunı úsh klavisha kombinaciyanıń alternativaların paydalanıw arqalı boldırmawǵa boladı<ref>{{web deregi | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-the-spike-to-cut-and-paste-multiple-items-in-word-f378c7af-5116-4df7-97f1-1a4780e4c8e1| bet =Use the Spike to cut and paste multiple items in Word|website=Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyul }}</ref>. === Jasırın tekst === Word tańlanǵan tekstti «jasırın» retinde belgilewdi qollaydı. Jasırın tekst — hújjette saqlanatuǵın, biraq kórsetilmeytuǵın tekst<ref>{{web deregi | url =https://www.techrepublic.com/article/use-hidden-text-word/ | bet =How to use hidden text to make one document do the work of two in Microsoft Word | at =Susan | familiya =Harkins | sáne = 2022-jıl 11-avgust |website=[[TechRepublic]]}}</ref>. Mısalı, quramında belgilew tiliniń úlken kólemi bar tekstlerdi qayta islew procesi gezinde vizual túrde oqıwǵa qolaylıraq etiwge boladı. === Parol menen qorǵaw === Microsoft Word baǵdarlamasında paroldiń úsh túrin ornatıwǵa boladı: * Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot">{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140212134311/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 12-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |work=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Hújjetti ózgertiwge arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot" /> * Formatlawdı hám redaktorlawdı shekleytuǵın parol<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 22-iyun | bet =How to Restrict Editing in Word 2010/2007 | url =http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100626230112/http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ | arxivsáne = 2010-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-aprel |work=Trickyways}}</ref> Paroldiń ekinshi hám úshinshi túrlerin Microsoft hújjetlerdi qorǵaw ushın emes, al olardı qolaylı birlesip paydalanıw ushın islep shıqqan. Bunday paroller menen qorǵalǵan hújjetlerdi shifrlaw qarastırılmaǵan hám [[Microsoft Office]] qorǵaw sisteması paroldiń xesh-summasın hújjettiń temasında saqlaydı, ol jerden onı arnawlı programmalıq támiynat penen ańsat tabıwǵa hám alıp taslawǵa boladı. Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol Microsoft Office-tiń keyingi basılımlarında úziliksiz jetilistirilgen álleqayda bekkem qorǵanıwdı usınadı. Word 95 hám onnan burınǵı barlıq basılımlarda paroldi 16 bitlik giltke túrlendiriwdi paydalanatuǵın eń hálsiz qorǵanıw boldı. Word 97 hám 2000 versiyalarında gilt uzınlıǵı 40 bitke deyin kúsheytildi. Degen menen, zamanagóy buzıw baǵdarlamaları bunday paroldi júdá tez joq etiwge imkaniyat beredi – úziliksiz buzıw procesi eń kóp degende bir háptege sozıladı. Ayqulaq kestelerin paydalanıw paroldi alıp taslaw waqıtın birneshe sekundqa deyin qısqartadı. Ayırım paroldi tiklew baǵdarlamaları paroldi alıp taslaw menen birge, sonıń menen qatar brutfors (brute-force) hújim usılın qollanıp, paydalanıwshı hújjetti shifrlaw ushın paydalanǵan anıq paroldi taba aladı. Statistikalıq jaqtan alǵanda, paroldi tiklew imkaniyatı paroldiń bekkemligine baylanıslı. Word-tıń 2003/XP versiyasınıń ádepki qorǵanıwı burınǵısha qaldı, biraq tájiriybeli paydalanıwshılarǵa Kriptografiyalıq kásiplik provayderdi (CSP) tańlawǵa múmkinshilik beretuǵın opciya qosıldı<ref>{{web deregi | bet =How safe is Word encryption. Is it secure? | url =http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130417033732/http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html | arxivsáne = 2013-jıl 17-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | baspaxana =Oraxcel.com}}</ref>. Eger bekkem CSP tańlansa, kepillik berilgen hújjetti shifrdan shıǵarıw qoljetimsiz boladı, sonlıqtan paroldi hújjetten alıp taslaw múmkin emes. Soǵan qaramastan, paroldi brutfors hújimi menen aytarlıqtay tez tańlawǵa boladı, óytkeni onıń tezligi tańlanǵan CSP-ge qaramastan ele de joqarı. Sonıń menen qatar, CSP-ler ádepki boyınsha belsendi bolmaǵanlıqtan, olardı paydalanıw tek tájiriybeli paydalanıwshılar menen sheklenedi. Word 2007 paroldi SHA-1 xesh funkciyasın 50 000 ret paydalanıp 128 bitlik giltke túrlendiretuǵın zamanagóy Advanced Encryption Standard (AES) standartın paydalanatuǵın anaǵurlım qáwipsiz hújjet qorǵanıwın usınadı. Bul paroldi joq etiwdi múmkin emes etedi (házirgi waqıtta giltti qolaylı waqıt ishinde tańlay alatuǵın kompyuter joq) hám brutfors hújiminiń tezligin sekundqa birneshe júz parolge deyin operativ ásteletedi. Word 2010 qorǵaw algoritmi SHA-1 túrlendiriwleriniń sanın 100 000 retke deyin arttırıwdı qospaǵanda ózgergen joq, sonıń aqıbetinen brutfors hújiminiń tezligi taǵı eki ese azaydı. == Versiyalar hám platformalar == === Windows qa arnalǵan Word === Windows qa arnalǵan Word jeke yamasa [[Microsoft Office]] paketiniń bólimi retinde qoljetimli. Word dáslepki stol ústi baspa sisteması múmkinshiliklerine iye hám bazardaǵı eń keń tarqalǵan tekstti redaktorlaw baǵdarlaması bolıp tabıladı. Word faylları ádette elektron poshta arqalı tekstli hújjetlerdi jiberiw formatı retinde paydalanıladı, óytkeni kompyuteri bar hár qanday paydalanıwshı derlik Word baǵdarlamasın, Word kóriw quralın yamasa Word formatın importlaytuǵın tekstli processordı paydalanıw arqalı Word hújjetin oqıy aladı (Microsoft Word Viewer di qarań). Windows NT-ge arnalǵan Word 6 ónimniń birinshi 32 bitlik versiyası boldı,<ref>{{web deregi | familiya =Rose | at =Daniel | bet =Microsoft Office for Windows NT | url =http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150127063342/http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html | arxivsáne = 2015-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-may |website=DanielSays.com – Daniel's Legacy Computer Collections}}</ref> ol Windows 95-penen shamalas bir waqıtta Windows NT-ge arnalǵan [[Microsoft Office]] penen birge shıǵarıldı. Ol Word 6.0-diń tikkeley portı edi. Word 95-ten baslap Word-tıń hárbir shıǵarılıwı versiya nomeriniń ornına shıǵarılǵan jılınıń atı menen ataldı<ref>{{web deregi | familiya =Ericson | at =Richard | sáne = 2006-jıl 11-oktyabr | bet =Final Review: The Lowdown on Office 2007 | url =http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110629200448/http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | arxivsáne = 2011-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr |work=Computerworld}}</ref>. Word 2007 eń jiyi qollanılatuǵın basqarıw elementlerin ayrıqsha kórsetetuǵın, olardı qosımsha betlerge bóletuǵın hám súwretti tańlaw yamasa kesteni qayta islew sıyaqlı kontekstke baylanıslı arnawlı opciyalardı qosatuǵın qayta islengen paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="office2007ui2">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2006-jıl 11-dekabr | bet =An introduction to the Microsoft Office 2007 ribbon interface | url =https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213953/https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Ribbon dep atalatuǵın bul paydalanıwshı interfeysi Excel, PowerPoint hám Access 2007 quramına engizildi, al keyinirek Office 2010-menen birge basqa Office qosımshalarına hám Windows 7-menen birge Paint hám WordPad sıyaqlı Windows qosımshalarına engizildi<ref>{{web deregi | familiya =Shultz | at =Greg | sáne = 2009-jıl 25-fevral | bet =Be ready for new and improved applets in Windows 7 | url =https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Qayta islengen interfeyste sonday-aq formatlaw opciyaları bar, tekstti tańlaǵanda payda bolatuǵın úskeneler panelin qamtıydı<ref name="office2007ui">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2007-jıl 26-yanvar | bet =Explore what is new and different in Microsoft Word 2007 | url =https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Word 2007 sonıń menen qatar hújjetlerdi Adobe Acrobat yamasa XPS faylları retinde saqlaw<ref name="office2007ui" /> hám Word hújjetlerin WordPress sıyaqlı servislerde blog jazbaları retinde júklew opciyasın óz ishine alǵan. Word 2010 Lentanı retlewge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_office2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010 |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429174848/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |archive-date=April 29, 2016 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, fayllardı basqarıwǵa arnalǵan Backstage kórinisin qosadı<ref name="pcmag_backstage">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Office 2010's Backstage View |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043605/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |archive-date=December 2, 2010 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, hújjet navigaciyasın jaqsıladı, skrinshotlardı islewge hám kirgiziwge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_word2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Lots of Graphics Options |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424202035/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-date=April 24, 2010 |access-date=December 14, 2021 |work=PC Magazine}}</ref> hám Microsoft OneDrive sıyaqlı onlayn servisler menen biriktirilgen<ref>{{web deregi | bet =Introduction to Word Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101129062236/http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Word 2019 diktovka islew funkciyasın qostı. Word 2021 birge avtorlıq etiwdi, iske qosıw aynası menen qosımsha betlerdi vizual jańalawdı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, sızıqqa fokuslawdı, jańartılǵan súwret salıw qosımsha betin hám ODF 1.3 standartın qollawdı qostı. [[Microsoft Windows]] hám [[MacOS]] sistemalarına arnalǵan Microsoft Word 2024 (Office 16-nıń tórtinshi turaqlı shıǵarılıwı) 2024-jıl 1-oktyabrde shıǵarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 15-may | bet =Office 2024 for Mac is coming and you won't need a subscription to get it {{!}} Macworld| url =https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240515165717/https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. === Mac qa arnalǵan Word === Mac qa 1984-jıl 24-yanvarda usınıldı, al Microsoft aradan bir jıl ótkende, 1985-jıl 18-yanvarda Mac-qa arnalǵan Word 1.0 versiyasın tanıstırdı. DOS, Mac hám Windows versiyaları bir-birinen aytarlıqtay ózgeshe. Tek Mac versiyası ǵana basqa platformalardan álleqayda jetik, WYSIWYG formatında boldı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı. Hárbir platforma óziniń versiya nomerlewin «1.0» dárejesinen qayta basladı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Word 1.x (Mac) | url =https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211222235427/https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac | arxivsáne = 2021-jıl 22-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-dekabr | baspaxana =[[WinWorld]]}}</ref>. Mac-ta 2-versiya bolmadı, biraq joqarıda táriyiplengendey 3-versiya 1987-jılı 31-yanvarda shıqtı. Word 4.0 1990-jıl 6-noyabrde jarıq kórdi hám Excel menen avtomat túrde baylanısıwdı, tekstti grafika átirapında aǵım menen jiberiw múmkinshiligin hám WYSIWYG betlik kórinisin qayta islew rejimin qostı. 1992-jılı shıǵarılǵan Mac-qa arnalǵan Word 5.1 túpnusqa 68000 processorında jumıs isledi hám arnawlı Macintosh qosımshası retinde islengen sońǵı versiya boldı. Keyingi Word 6 Windows-tıń portı boldı hám jaman qabıllandı. Word 5.1 sońǵı klassikalıq Mac OS-qa deyin jaqsı jumıs islewin dawam etti. Kóplegen adamlar hújjetlerdi generaciyalaw hám qayta nomerlew sıyaqlı ayırım ájayıp imkaniyatları ushın yamasa eski fayllarına kiriw ushın búgingi kúnge deyin emulyaciyalanǵan Mac classic sistemasında Word 5.1 baǵdarlamasın iske qosıp kelmekte. 1997-jılı Microsoft klassikalıq Mac OS-qa arnalǵan programmalıq támiynattı jazıwǵa baǵdarlanǵan Microsoft ishindegi ǵárezsiz topar retinde Macintosh Business Unit toparın dúzdi. Onıń Word-taǵı birinshi versiyası — Word 98, Office 98 Macintosh Edition paketi menen birge shıǵarıldı. Hújjetlerdiń úylesimliligi Word 97 dárejesine jetti<ref name="ugeek_97" /> hám ol Windows-qa arnalǵan Word 97-niń imkaniyatların, sonıń ishinde iyrek sızıqlar menen imla hám grammatikanı tekseriwdi qamtıdı<ref name="appleinsider_history">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 3) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153946/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D3 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. Paydalanıwshılar menyular menen klaviatura kombinaciyaların Windows-qa arnalǵan Word 97 yamasa Mac-qa arnalǵan Word 5 versiyalarına uqsas etip tańlay aldı. 2000-jılı shıǵarılǵan Word 2001 birneshe jańa imkaniyatlardı qostı, sonıń ishinde paydalanıwshılarǵa birneshe elementlerdi kóshiriwge hám qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın Office almasıw buferi (Office Clipboard) bar<ref name="atpm">{{web deregi | familiya =Tetrault | at =Gregory | sáne = January 2001 | bet =Review: Microsoft Office 2001 | url =http://www.atpm.com/7.01/office.shtml |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101120035246/http://atpm.com/7.01/office.shtml | arxivsáne = 2010-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=ATPM: About This Particular Macintosh}}</ref>. Bul klassikalıq Mac OS-ta jumıs isleytuǵın sońǵı versiya boldı, al Mac OS X-te ol tek Classic Environment ishinde orınlana aldı. 2001-jılı shıǵarılǵan Word X Mac OS X sistemasında jergilikli túrde jumıs isleytuǵın hám onı talap etetuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_history" /> hám irgeles emes tekstlerdi tańlaw múmkinshiligin engizdi<ref name="macworld_wordx">{{cite news |last=Negrino |first=Tom |date=February 1, 2002 |title=Review: Microsoft Office v. X |url=http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818084538/http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |archive-date=August 18, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Word 2004 2004-jılı may ayında shıǵarıldı. Ol teriw arqalı da, dawıs arqalı da jazıwlar alıwǵa arnalǵan jańa Notebook Layout kórinisin qamtıdı<ref name="macworld_2004">{{cite news |last1=Lunsford |first1=Kelly |last2=Michaels |first2=Philip |last3=Snell |first3=Jason |date=March 3, 2004 |title=Office 2004: First Look |url=http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625001248/http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |archive-date=June 25, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Ózgerislerdi baqlaw sıyaqlı basqa funkciyalar Windows-qa arnalǵan Office-ke uqsasıraq etildi<ref name="macnn_2004">{{web deregi | familiya =Friedberg | at =Steve | sáne = 2004-jıl 25-may | bet =Review: Microsoft Office | url =http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100405220059/http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=MacNN}}</ref>. 2008-jıl 15-yanvarda shıǵarılǵan Word 2008 bet maketlerin tańlaw hám arnawlı diagrammalar menen súwretlerdi engiziw ushın paydalanılatuǵın, Elements Gallery dep atalatuǵın Ribbonǵa uqsas funkciyanı qamtıdı. Ol sonday-aq baspa maketine baǵdarlanǵan jańa kórinisti, biriktirilgen bibliografiyanı basqarıwdı<ref name="appleinsider_word2008_1">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 14, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: Word '08 vs Pages 3.0 |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206164346/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |archive-date=December 6, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám jańa Office Open XML formatın jergilikli qollawdı qamtıdı. Bul Intel processorlarına tiykarlanǵan Mac kompyuterlerinde jergilikli túrde jumıs isleytuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_2008">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 4) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153958/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D4 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. 2010-jılı oktyabrde shıǵarılǵan Word 2011 Elements Gallery funkciyasınıń ornına Windows-qa arnalǵan Office-ke álleqayda uqsas Ribbon paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="appleinsider_ribbon">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=March 29, 2010 |title=New Office 11 for Mac sports dense ribbons of buttons |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124085400/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |archive-date=November 24, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám ol paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi oqıw menen jazıwǵa itibar beriwge múmkinshilik beretuǵın tolıq ekranlı rejimdi, sonday-aq Office Web Apps qollawın qamtıydı<ref name="appleinsider_2011_2">{{cite news |last=Dilger |first=Daniel Eran |date=October 25, 2010 |title=Review: Microsoft's Office 2011 for Mac (Page 2) |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html&page=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028082955/http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html%26page%3D2 |archive-date=October 28, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=Apple Insider}}</ref>. Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2016 (2015) Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2019 (2018) Word 2021 real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, immersivli oqıw quralınıń jaqsılawların, qatarǵa fokuslawdı, vizual jańalawdı, súwretlerdi SVG formatında saqlaw múmkinshiligin hám jańa Eskiz (Sketched) stilindegi konturdı qostı. 2024-jıl 16-sentyabrde shıǵarılǵan Word 2024 Word sessiyasın qálpine keltiriwdi, ODF 1.4 qollawın, jańa tema menen reń palitrasın hám ańsatıraq birlesip jumıs islew múmkinshiligin qamtıdı. Birlesip jumıs islew imkaniyatları Microsoft Word 2021 sistemasında da relizden keyingi jańalawdıń bólimi retinde qoljetimli bolǵanı menen, olar Word LTSC 2021 yamasa Word LTSC 2024 versiyalarında qoljetimli bolmadı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-sentyabr | bet =Differences between Word 2021 and Word 2024 | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/what-s-new-in-word-2024-for-windows-and-mac-9fe36ecd-820b-4f42-a9a2-0861f7615954 |website=Microsoft}}</ref>. === Atari ST-ge arnalǵan Write === Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write — Apple Macintosh ushın shıǵarılǵan Microsoft Word 1.05-tiń Atari versiyası, sonıń menen birge ol 80-jılları hám 90-jıllardıń basında Windows quramına kirgen Microsoft Write baǵdarlaması menen birdey atamanı bólisti<ref>{{cite magazine |last=Friedland |first=Nat |date=March 1987 |title=Today's Atari Corp.: A close up look inside |url=http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[Antic (magazine)|Antic]] |volume=5 |number=11}}</ref>. Baǵdarlama 1986-jılı járiyalanǵanı menen, túrli keshigiwler aqıbetinen baǵdarlama 1988-jılı ǵana payda bolıwına sebep boldı<ref>{{cite magazine |last=Chadwick |first=Ian |date=Summer 1988 |title=Feature Review: Microsoft Write – Was it worth the wait? |url=http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[STart Magazine|STart]] |volume=3 |number=1}}</ref>. Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write hám Windows-qa arnalǵan Microsoft Word ekewi de 1988-jılı [[Atlanta|Atlantada]] (Djordjiya shtatı) ótkerilgen COMDEX kórgizbesinde ózleriniń tiyisli stendleri menen qatar debyut ámelge asırdı<ref>{{web deregi | bet =New From Atari (Special Issue Number Two, 1988, pages 14) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2009%20%28Special%20Issue%20%201988%29/page/n13/mode/2up |website=STart}}</ref><ref>{{web deregi | bet =COMDEX '88: The Computer Dealers Exposition (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 8 - 13, 77 - 83) | url =https://archive.org/details/ST_Log_Magazine_Issue_23/page/n7/mode/2up |website=ST Log}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Looking Back At 10 Years Of Microsoft 365 Making History (January 11, 2023) | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365 |website=Microsoft}}</ref>. Mac versiyası sıyaqlı, Atari versiyası da WYSIWYG formatına iye boldı (GDOS arqalı) hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı (GEM arqalı)<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/v7n5/NewSTWordProcessors.html| bet =New ST Word Processing Entries Microsoft Write|website=Antic}}</ref>. Microsoft Write Atari ST ushın grafikalıq shriftler menen stillerdi kórsetiwge hám basıp shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın GEM (Graphics Environment Manager) sistemasınıń GDOS (Graphics Device Operating System) bólegin paydalanǵan birinshi tekstli processorlardıń biri boldı, bul onı Atari ST ushın kóp háripli tekstli processorǵa aylandırdı (Microsoft Write penen GDOS-tı qatar iske qosıw ushın 2-disktegi diskovodı kerek boldı). Microsoft Write GDOS 1.1 hám Atari XMM804 matricalıq printeriniń drayverleri menen, sonday-aq 4 disketada (3½ dyuymlıq format) Epson FX-80 hám Star Micronics NB-15 sıyaqlı 3-tárep printerleri menen birge pakette usınıldı<ref>{{web deregi | bet =MICROSOFT WRITE: Was It Worth The Wait? (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 36 - 38) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2012%20%28Summer%201988%29/page/n35/mode/2up |website=STart}}</ref>. Usaqlap satıw qaplaması menen birge 3 bólimge bólingen 206 betlik paydalanıwshı kórsetpesi qosıp berildi: Write-tı úyreniw, Write-tı paydalanıw hám Write maǵlıwmatnaması<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimania.com/st/files/microsoft_write_microsoft_manual.pdf| bet =Microsoft Write A word-processing program for all MEGA and ST computers User's Manual|website=Atarimania}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Microsoft Write paydalanıwshıǵa tekstli processordıń keńeytilgen imkaniyatların izertlewge járdemlesetuǵın «Járdem ekranı» quralın qamtıdı, ol óziniń formatı menen usınılıwı ushın joqarı bahaǵa iye boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html| bet =FEATURE REVIEW MICROSOFT WRITE Was It Worth The Wait?|website=STart}}</ref>. === Macintosh qa arnalǵan Write === 1987-jıl oktyabrde Microsoft Macintosh-qa arnalǵan Microsoft Write baǵdarlamasın shıǵardı. Write — bul Microsoft Macintosh tekst processorları bazarında eskirgen MacWrite ornın basadı dep úmitlengen, imkaniyatları sheklewli Microsoft Word versiyası. Sol waqıtta MacWrite jańa Macintosh kompyuterleri menen birge jıynaqta kelgenine qaramastan, Write bahası Word-tan álleqayda arzan boldı. Write-tı «Qısqa menyular» rejiminde bloklanǵan Word dep táriyiplegen durıs, hám ol birdey fayl formatın paydalandı, sonlıqtan paydalanıwshılar fayllardı heshqanday túrlendiriwsiz ańsat almasa aldı<ref>{{cite magazine |last=Flynn |first=Laurie |date=October 26, 1987 |title=Microsoft Pursues Mac Write With Low-End Word Processor |url=https://books.google.com/books?id=_z4EAAAAMBAJ&pg=PA45 |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[InfoWorld]] |publisher=InfoWorld Media Group |page=45 |volume=9 |issn=0199-6649 |number=43}}</ref>. Write jaqsı satılmadı hám System 7 dáwirine deyin toqtatıldı. Microsoft Write Macintosh Portable hám ertedegi PowerBook sistemaların engiziwden baslanǵan Macintosh-qa arnalǵan «jeńilletilgen» tekst processorlarınıń qısqa múddetli trendiniń bólimi boldı. Basqalarına LetterPerfect hám Nisus Compact kirdi. === Mobil platformalardaǵı Word === Word-tıń birinshi mobil versiyaları 1996-jılı Handheld PC qurılmalarında Windows CE-menen birge<ref>{{web deregi | sáne = 1998-jıl 9-oktyabr | bet =First Handheld PCs Based on Microsoft's H/PC Pro Edition Software Expected in Stores Later This Year | url =https://news.microsoft.com/1998/10/09/first-handheld-pcs-based-on-microsofts-hpc-pro-edition-software-expected-in-stores-later-this-year/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-dekabr |website=Stories | til =en-US}}</ref>, al keyinirek Pocket PC qurılmalarında shıǵarıldı. Zamanagóy Word Mobile<ref>{{web deregi | url =http://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us | bet =Word Mobile | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us |url-status=live }}</ref> juwanlatıw, shrift ólshemin ózgertiw hám reńlerdi ózgertiw (qızıl, sarı yamasa jasıldan) sıyaqlı tiykarǵı formatlawdı qollaydı. Ol túsindirmeler qosa aladı, biraq baqlanatuǵın ózgerisleri bar hújjetlerdi qayta isley almaydı. Ol parol menen qorǵalǵan hújjetlerdi asha almaydı; shriftti, tekstti teńlestiriwdi yamasa stildi (normada, 1-tema) ózgerte almaydı; adaptiv belgilerdi engize almaydı; súwretlerdi kirgize almaydı; yamasa háreketti qaytara almaydı<ref name="TechHive">{{web deregi |last1=Ralph|first1=Nate| bet =Office for Windows Phone 8: Your handy starter guide| url =http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|website=TechHive| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015060254/http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Engadget">{{web deregi |last1=Wollman|first1=Dana| bet =Microsoft Office Mobile for iPhone hands-on| url =https://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|website=Engadget| sáne = 2013-jıl 14-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 3-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140903102756/http://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|url-status=live}}</ref><ref name="NYT">{{cite news|last1=Pogue|first1=David|title=Microsoft Adds Office for iPhone. Yawn.|url=https://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|work=The New York Times|date=June 19, 2013|access-date=August 30, 2014|archive-date=July 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722005603/http://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Mashirenko | at =Vladislav | sáne = 2023-jıl 3-iyul | bet =How to insert a checkbox in Word {{!}} Tab-TV | url =https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230704155725/https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ | arxivsáne = 2023-jıl 4-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-iyul |website=www.tab-tv.com}}</ref>. Word Mobile hújjette jumıs islew gezinde siltemelerdi, sońǵı siltemelerdi, bet kolontitulların, bet úzilislerin, dizimlerdiń belgili bir sheginislerin hám belgili bir shriftlerdi kórsete hám engize almaydı, biraq dáslepki hújjette olar bar bolsa, olardı saqlaydı<ref name="Unsupported Word Mobile features" />. Word Mobile dizimlerdi kirgize aladı, biraq retlenetuǵın marker tańbaların ornatıwǵa hám dizimdi nomerlewdi retlewge imkaniyat bermeydi. 2013 versiyasınıń múmkinshiliklerine qosımsha, Windows Mobile-daǵı 2007 versiyası hújjetlerdi Rich Text Format formatında saqlaw hám eski PSW (Pocket Word) faylların ashıw imkaniyatına iye<ref name="Unsupported Word Mobile features">[http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx Unsupported Features in Word Mobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314233206/http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx |date=March 14, 2009 }}. Microsoft. Retrieved September 21, 2007.</ref>. Sonıń menen qatar, ol imlanı tekseriw quralın, sózlerdi sanaw quralın hám «Izlew hám almastırıw» buyrıǵın qamtıydı. 2015-jılı Word Mobile Windows Store dúkanında Windows 10 hám Windows 10 Mobile ushın qoljetimli boldı<ref>{{web deregi |last1=Koenigsbauer|first1=Kirk|last2=Microsoft 365|first2=Corporate Vice President for| sáne = 2015-jıl 29-iyul | bet =Office Mobile apps for Windows 10 are here!| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyul |website=Microsoft 365 Blog| til =en-US| arxivsáne = 2020-jıl 12-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200712164949/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/|url-status=live}}</ref>. Windows 10 Mobile versiyasın qollaw 2021-jıl 12-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{web deregi | bet =Office Apps for Windows 10 Mobile: End of Support for Windows Phones | url =http://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart }}</ref>. [[iOS]]-qa arnalǵan Word 2014-jıl 27-martta<ref>{{web deregi |last1=Cunningham |first1=Andrew | sáne = 2014-jıl 27-mart | bet =Microsoft brings Office to iPad, makes iPhone version free to all | url =https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183411/https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar |website=Ars Technica}}</ref>, al [[Android]]-qa arnalǵan Word 2015-jıl 29-yanvarda shıǵarıldı<ref>{{web deregi |last1=Lardinois |first1=Frederic | sáne = 2015-jıl 29-yanvar | bet =Microsoft's Office For Android Tablets Comes Out Of Preview | url =https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183412/https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-yanvar |website=TechCrunch}}</ref>. === Vebke arnalǵan Word === Vebke arnalǵan Word — bul Microsoft Excel menen Microsoft PowerPoint-tıń veb-versiyaların da qamtıytuǵın Office on the web paketiniń bólimi retinde qoljetimli Microsoft Word-tıń biypul jeńilletilgen versiyası. Vebke arnalǵan Word-ta Dizayn hám Poshta xabarları sıyaqlı ayırım Ribbon qosımsha betleri joq. Poshta jiberiwleri paydalanıwshılarǵa konvertler menen belgilerdi basıp shıǵarıwǵa hám Word hújjetlerin tasıw arqalı ǵalabalıq basıp shıǵarıwdı basqarıwǵa imkaniyat beredi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral |website=[[PC World]] |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul }}</ref><ref name="pcworld.com3">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html | bet =Microsoft Office Online review: Work with your favorite Office formats for free |website=[[PC World]] | sáne = 2017-jıl 28-sentyabr | familiya =Ansaldo | at =Michael | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190704092800/https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html |url-status=live }}</ref>. Vebke arnalǵan Word ayırım obektlerdi qayta isley almaydı, mısalı: teńlemeler, formalar, tekstli maydanlar yamasa súwretler, biraq hújjette olardıń ornına orın toltırǵısh bolıwı múmkin. Kesteni sortlaw yamasa baǵanalar sıyaqlı ayırım keńeytilgen imkaniyatlar kórsetilmeydi, biraq olar hújjette burınǵıday saqlanadı. Word stol ústi qosımshasında qoljetimli basqa kórinisler (Kontur, Shıjbaylaw, Veb-sayt hám Tolıq ekranlı oqıw) qoljetimli emes, sonday-aq qatarlastırıp qaraw, bólingen aynalar hám sızǵısh ta joq<ref name="osupport-word">{{web deregi | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | bet =Differences between using a document in the browser and in Word |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]] | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr }}</ref>. == Qabıllaw == Wordtıń dáslepki versiyaları sınǵa ushıradı. Byte jurnalı 1984-jılı DOS ushın Word 1.1 hám 2.0 versiyalarınıń hújjetlestiriwin sınǵa alıp, onı «tolıq fars» dep atadı. Ol programmalıq támiynattı «aqıllı, jaqsı islengen hám ayırım ózgeshe islerdi atqaradı» dep táriyipledi, biraq «ásirese tıshqansha menen jumıs islegende, artıqmashılıqlarına qaraǵanda kóplegen sheklewleri bar... úyreniw menen paydalanıw júdá qıyın» degen juwmaqqa keldi<ref name="cameron1984pc">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1984-09/1984_09_BYTE_09-09_Guide_to_the_IBM_PCs#page/n171/mode/2up | title=Word Processing Revisited | work=BYTE | date=September 1984 | access-date=October 23, 2013 | author=Cameron, Janet | pages=171 | type=review}}</ref>. PC Magazine jurnalınıń sholıwı júdá aralas boldı: «Men burın da ersi tekst processorların ushıratqanman, biraq bul meni birinshi ret albıratqan jaǵday» dep jazdı, degen menen Wordtıń innovaciyaları sholıwshını WordStar-dan bas tartıwdı birinshi ret oylandırǵanın moyınladı. Sholıwda ájayıp WYSIWYG displeyi, quramalı baspa formatlawı, aynalar hám siltemeler artıqmashılıq retinde atalsa da, ol kóplegen kishi kemshiliklerdi, júdá áste jumıs islewin hám « Madame Sadie's Pain Palace tárepinen islegen hújjetlestiriwdi» sınǵa aldı. Juwmaǵında Word «potencial ullılıqtan eki versiya alısta» degen juwmaqqa keldi<ref name="manes19840221">{{cite news|author=Manes, Stephen|date=February 21, 1984|title=The Unfinished Word|pages=192|work=PC Magazine|url=https://books.google.com/books?id=UCIvSU6Y2GAC&pg=192|access-date=October 19, 2021}}</ref>. «Microsoft Word neni durıs islese de, ol hár qanday basqa baǵdarlamadan jaqsıraq isleydi», dep Edvard Mendelson 1985-jıldıń jaz ayında jazdı. «Ókinishlisi, onıń kóplegen nárselerdi qáte isleytuǵınında» dep ol 2.0 versiyası tuwralı The Yale Review basılımında ayttı, onıń ishinde tıshqanshaǵa ǵárezlilikti, qol menen betlewdi hám «oylap tabılǵan eń barokkolı hám de túsiniksiz menyulerdiń ayırımların» atap ótip, onıń ornına WordPerfect penen basqa úsh DOS baǵdarlamasın usındı<ref name="mendelson1985summer">{{Cite journal |last=Mendelson |first=Edward |date=Summer 1985 |title=Word Processing: A Guide for the Perplexed |url=https://mendelson.org/WordProcessingAGuideForThePerplexed.pdf |journal=The Yale Review |issue=74 |pages=615–640}}</ref>. Djerri Purnel 1987-jıldıń oktyabr ayında jazǵanda, ózine Word unamaytuǵının, sebebi «tıshqansha baǵdarlamanıń ajıramas bólimi. Men tekst jazǵanda, qolımdı klaviaturadan alǵım kelmeydi» dep ayttı<ref name="pournelle198710">{{Cite magazine |last=Pournelle |first=Jerry |date=October 1987 |title=New Life for Lucy |url=https://archive.org/details/byte-magazine-1987-10-rescan/1987_10_BYTE_12-11_Heuristic_Algorithms/page/n273/mode/1up?view=theater |access-date=2024-08-18 |magazine=BYTE |pages=251–264 |language=English}}</ref>. Compute! jurnalınıń Apple Applications bólimi 1987-jılı dekabrde Word 3.01 versiyası «belgili bir ebeteysizligine qaramastan» «bunda dizimlew ushın dım kóp imkaniyatları bar» «tiykarǵı Macintosh tekst processorı bolıwı múmkin» dep málimledi. Haqıyqıy WYSIWYG-tıń joqlıǵın sınǵa alıp, jurnal «Word ájayıp. Ol óziniń ullı talantına baylanıslı tosınnan ebeteysizligin keshiretuǵın Mocart yamasa [[Thomas Edison|Edison]] sıyaqlı» degen juwmaqqa keldi<ref name="mcneill198712">{{cite news | url=https://archive.org/stream/COMPUTEs_Apple_Applications_Vol._5_No._2_Issue_6_1987-12_COMPUTE_Publications_US#page/n55/mode/2up | title=Macintosh: The Word Explosion | work=Compute!'s Apple Applications | date=December 1987 | access-date=September 14, 2016 | author=McNeill, Dan | pages=54–60}}</ref>. Compute! jurnalı 1989-jılı Word 5.0 versiyasınıń tekst penen grafikanı biriktiriwi onı «tiykarǵı baspa óndirisine arnalǵan isenimli dvigatel» etkenin atap ótti. Jurnal tekstli rejimniń jaqsılawın maqullap, aldınǵı versiyadan jańartıwǵa arnalǵan 75 dollar bahasın «on jıllıqtıń kelisimi» dep táriyipledi hám «joqarı quwatlı tekst processorı retinde, Word itibarǵa ılayıq» degen juwmaqqa keldi<ref name="nimersheim198912">{{Cite magazine |last=Nimersheim |first=Jack |date=December 1989 |title=Compute! Specific: MS-DOS |url=https://archive.org/stream/1989-12-compute-magazine/Compute_Issue_115_1989_Dec#page/n11/mode/2up |magazine=Compute! |pages=11–12}}</ref>. Computer Intelligence kompaniyası 1987-jılı Microsoft-tıń Fortune 1000 dizimindegi kompyuterlerdegi tekst processorları bazarınıń 4 procentin iyeleytuǵının bahaladı<ref name="computerworld19871102interview">{{Cite interview |last=Gates |first=Bill |interviewer=Paul Gillin |title=The great software debate |last2=Manzi |first2=Jim |last3=Esber |first3=Ed |url=https://books.google.com/books?id=mUSIMiurpfYC&pg=PP73 |access-date=2025-06-08 |work=Computerworld |issue=44 |date=1987-11-02 |page=SR7 |volume=XXI}}</ref>. 1988-jılǵı PC oqıwshılarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 11 procentin anıqladı, ol WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı<ref name="seymour19880229">{{Cite magazine |last=Seymour |first=Jim |date=1988-02-29 |title=Fast, Flexible, & Forward-Looking |url=https://books.google.com/books?id=CmNNyCje8oAC&pg=PA92 |access-date=February 2, 2026 |magazine=PC |pages=92–104 |volume=7 |issue=4}}</ref>. 1990-jılǵı Amerikalı sertifikatlanǵan jámiyetlik buxgalterler institutınıń aǵzalarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 8 procenti paydalanǵan, ol sonday-aq WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı. Dataquest kompaniyası 1991-jılı Wordtıń Windows tekst processorları bazarınıń 55 procentin iyeleytuǵının bahaladı{{r|cw19920720}}. 1996-jıldıń birinshi kvartalında Word dúnya júzilik tekst processorları bazarınıń 80 procentin quradı<ref>{{cite magazine|title=Data Stream|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=21 |publisher=[[Imagine Media]]|date=September 1996|page=21}}</ref>. 2013-jılı Microsoft Wordtı jańa Office 365 ónimine qostı, onda Microsoft óziniń eń ataqlı programmalıq támiynatın biriktirdi<ref>{{web deregi | bet =Looking back at 10 years of Microsoft 365 making history | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365#:~:text=In%20January%202013,%20Office%20365,20%20GB%20of%20SkyDrive%20storage. | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-oktyabr |website=Microsoft 365 | til =en-US}}</ref>, bul [[Google Docs]] penen básekilesiw ushın jazılıwǵa tiykarlanǵan bultlı esaplaw programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. == Logotip galereyası == <gallery> File:Microsoft Office Word (2025–present).svg|2025-jıldan házirgi waqıtqa shekem File:Microsoft Office Word (2019–2025).svg|2019–2025 File:Microsoft Word 2013-2019 logo.svg|2013–2019 File:Microsoft-Word-Logo-2010-2013.png|2010–2013 File:Office Word 2007 logo.svg|2007–2010 File:Logo word.png|2003–2007 File:Microsoft Office Word (2000–03).svg|1999–2003 File:Microsoft-Word-Logo-1995-1995.png|1995–1999 File:MICROSOFT WORD.jpg|1993–1995 File:Microsoft-Word-Logo-1991-1993-700x394-1.png|1991–1993 File:Microsoft-Word-Logo-1987-1991-700x394.png|1987–1991 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office| ]] [[Kategoriya:Classic Mac OS tekst processorları]] [[Kategoriya:DOS tekst processorları]] [[Kategoriya:MacOS tekst processorları]] [[Kategoriya:Windows tekst processorları]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Skrinshot programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Atari ST programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:1983-jılǵı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Tekst processorları]] [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] ea7vhrixzj1geebn22xjny0k6kab3mp 0 47865 265928 265823 2026-08-14T04:47:48Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265928 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı |atı=Nursultan Nazarbaev |negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев |súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg |uzınlıq=230px |súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda |bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg |bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png |lawazımı=Qazaqstan Prezidenti |wákillik baslanıwı=[[1991|1991-jıl]] [[10-dekabr]] |wákillik tamamlanıwı=[[2019|2019-jıl]] [[20-mart]] |premyer=[[Sergey Tereshchenko]]<br>[[Akejan Kajegeldin]]<br>[[Nurlan Balgimbayev]]<br>[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]<br>[[Imangali Tasmagambetov]]<br>[[Daniyal Axmetov]]<br>[[Karim Masimov]]<br>[[Serik Axmetov]]<br>[[Karim Masimov]]<br>[[Bakitjan Sagintayev]] |bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg |bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti |wákillik baslanıwı_2=[[1990|1990-jıl]] [[24-aprel]] |wákillik tamamlanıwı_2=[[1991|1991-jıl]] [[10-dekabr]] |aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı |keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında |bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13 |lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı |wákillik baslanıwı_3=[[1989|1989-jıl]] [[22-iyun]] |wákillik tamamlanıwı_3=[[1991|1991-jıl]] [[28-avgust]] |aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]] |keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi |bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |qatarlıq sanı_4=13 |lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı |wákillik baslanıwı_4=[[1990|1990-jıl]] [[22-fevral]] |wákillik tamamlanıwı_4=[[1990|1990-jıl]] [[24-aprel]] |aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov |keyingi isker_4=Erik Asanbayev |bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |qatarlıq sanı_5=10 |lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991) Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıǵı |wákillik baslanıwı_5=[[1984|1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989|1989-jıl]] [[27-iyul]] |aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov |keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov |tuwılǵan sánesi=06.07.1940 |tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR |partiyası=SIKP (1962—1991) <br />[[Nur Otan]] |ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]<br/>Asel Isabayeva<ref>{{veb manbasi |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото</ref>|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]<br />[[Dinara Qulibayeva]]<br />[[Aliya Nazarbaeva]]<br/>[[Tauman]] |mother=Aljan Nazarbaeva |father=Abish Nazarbaev |dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]<ref>{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}</ref> |qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png |sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}} }} '''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' ([[1940|1940-jıl]] [[6-iyul]], [[Chemolǵan awılı]], [[Almatı wálayatı]]) — [[Qazaqstan Respublikası]]nıń birinshi prezidenti, bul lawazımda [[1990-jıl]]dan [[2019-jıl]]ǵa shekem bolǵan. Nazarbaev [[1984]]-[[1989]]-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, [[1989]]-[[1991]]-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Millet Lideri» húrmetli ataǵı iyesi.<ref>{{Citation |year= |title=Вступил в силу закон, наделяющий Назарбаева статусом «лидер нации»/ День за днем / Интернет-газета. Казахстан |url=http://www.zonakz.net/articles/29829 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2013-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023060807/http://www.zonakz.net/articles/29829 }}</ref><ref>{{Citation |year= |title=Казахстанская правда |url=http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&chapter=1276557850 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2011-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020215414/http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&chapter=1276557850 }}</ref><ref>[http://www.kazpravda.kz/?uin=1152520370&chapter=1276558396 Казахстанская правда]</ref> ({{lang-kz|Елбасы}}, ''Elbası'') == Ómiri == === Balalıq dáwiri === Nursultan Nazarbaev [[1940-jıl]] [[6-iyul]]da [[Almatı wálayatı]]nıń [[Qaskelen rayonı]]ndaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi.<ref>{{Citation |year= |title=Казахстанская правда |url=http://www.kazpravda.kz/c/1278113868 |access-date=2013-11-27 |archivedate=2013-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521001818/http://www.kazpravda.kz/c/1278113868 }}</ref> Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan. Nazarbaevtıń atası — Ábish [[1903]]-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. [[Ábish Nazarbaev]] kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana [[qazaq tili]] emes, al [[Rus tili|rus]] hám [[Bolgar tili|bolgar]] tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol [[1971]]-jıl qaytıs bolǵan. Nazarbaevtıń anası — Áljan [[1910]]-jıl [[Jambul wálayatı]] [[Qorday rayonı]] Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljan Nazarbaeva [[1977]]-jıl dúnyadan ótken.<ref>{{Citation |year= |title=Персональная страница Биография и семья |url=http://personal.akorda.kz/ru/category/biografiya |access-date=2013-11-28 |archivedate=2013-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515133058/http://personal.akorda.kz/ru/category/biografiya }}</ref> Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan. === Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti === 1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen. Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi. * 1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi. * 1969—1973 j. — [[Qaraǵandı wálayatı]] [[Temirtaw qalası]]ndaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı. * 1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri.<ref>По некоторым утверждениям Нуртас Ундасынов «через свои связи в аппарате ЦК КПСС рекомендовал работавшего в то время в г. Темиртау Н. А. Назарбаева своему ученику, тогдашнему Первому секретарю ЦК КП Казахстана, члену Политбюро ЦК КПСС Д. А. Кунаеву, а в 1977 году организовал для секретаря ЦК КП Казахстана Н. А. Назарбаева аудиенцию второго секретаря ЦК КПСС М. А. Суслова, который на прощание сказал Н. А. Назарбаеву: „Ты в безопасности. Я буду тебя защищать“» [https://web.archive.org/web/20111001005701/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281263820] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111001005701/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281263820|date=2011-10-01}}.</ref> * 1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri. * 1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri. * 1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı. * 1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri, * 1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı. * == Prezidentlik == 1990-jıldıń aprelinen — [[Qazaq SSR]] Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.<ref>Qaragʻandi. Qaragʻandi viloyati: Ensiklopediya. - Almati: Atamura, 2006. SBN 9965-34-515-5</ref> Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.<ref> http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15479889 http://www.nytimes.com/2012/01/17/world/asia/observers-criticize-kazakhstans-election.html?_r=0 http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/kazakhstan/9118565/European-election-monitors-are-biased-against-ex-Soviet-states-says-Kazakh-president.html http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/04/kazakhstan-election-officials-accused-intimidation</ref> [[2011-jıl]] [[3-aprel]]de belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı.<ref>{{Citation |year= |title=Победивший на президентских выборах кандидат, будет управлять страной до декабря 2016 года |url=http://24news.kz/other_news/54882.html |access-date=2013-11-28 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005119/http://24news.kz/other_news/54882.html }}</ref> Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan. [[2011-jıl]] dekabr ayında [[Mańǵıstaw wálayatı|Manǵıstaw wálayatı]]nda qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar akciyası usı edi.<ref name="Abuse">{{yangiliklar manbasi|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18055249|title=Abuse claims swamp Kazakh oil riot trial|publisher=BBC|accessdate=16-may 2012-yil|date=15-may 2012-yil}}</ref> == Shańaraǵı == Hayalı – [[Sara Nazarbaeva]] – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı. Prezidenttiń úsh qızı bar: Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı. Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında).<ref>[http://www.forbes.com/profile/dinara-kulibaeva World’s Billionaires 2011]</ref> Timur Qulibaevtıń hayalı. Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı. N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar. Ekinshi shańaraǵı Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.<ref name="m7">{{veb manbasi |url=https://orda.kz/nursultan-nazarbaev-vpervye-priznal-nalichie-vtoroj-semi-ljubimoj-zhenschiny-asel-isabaevoj-i-dvoih-synovej-379704/ |sarlavha=Нурсултан Назарбаев впервые признал наличие второй семьи, любимой женщины Асель Исабаевой и двоих сыновей |familiya= Улитин |ism=Игорь |sana= |vebsayt=orda.kz |til=ru |qaralgan sana=29.11.23 |iqtibos=}}</ref><ref name="m8">{{veb manbasi |url=https://kun.uz/uz/news/2023/11/29/nursulton-nazarboyev-birinchi-marta-ikkinchi-oilasi-borligini-tan-oldi |sarlavha=Nursulton Nazarboyev birinchi marta ikkinchi oilasi borligini tan oldi |familiya= |ism= |sana= |vebsayt=[[kun.uz]] |til=uz |qaralgan sana=29.11.23 |iqtibos=}}</ref> == Kitapları == N.A.Nazarbaev bir qqatar ilimiy miynetlerdiń, ekonomikalıq-siyasıy rawajlanıw máseleleri hám jámáatlik-siyasıy tema boyınsha kıtaplardıń avtorı: * «Казахстанский путь» * «Стальной профиль Казахстана» * «Без правых и левых» * «Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» * «Кремлёвский тупик» * «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства» * «Рынок и социально-экономическое развитие» * «На пороге XXI века» * «Н. А. Назарбаев. Евразийский союз: идеи, практика, перспективы. 1994—1997» * «Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), * «В потоке истории» * «Эпицентр мира» == Ilimiy maqalaları == [[Fayl:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası,<br /> [[1993-jıl]], 50 tenge (Mixel 28)]] [[Fayl:Stamp of Kazakhstan 028.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası, <br /> [[1993-jıl]], 100 tenge]] [[Fayl:Stamp of Kazakhstan 358-360.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası, <br /> [[2001-jıl]] ]] * «Хозяйская расчетливость» * «Экономика Казахстана: реальность и перспективы обновления» * «Проблемы разделения труда» * «Эффект объединений: опыт и проблемы» * «Условия новые, „тормоза“ старые» * «Проблемы Приаралья и пути их решения» * «Terra incognita посттоталитарной демократии» * «От имперского союза к содружеству независимых государств» * «Экономическая интеграция — разумной альтернативы нет» * «Межнациональное единство и экономический суверенитет — главная и надежная опора нашего продвижения вперед» * «Наши ориентиры — консолидация, общественный прогресс, социальное партнерство» * «Критическое десятилетие» * «Об ускорении рыночных преобразований и мерах выхода из экономического кризиса» * «Евразийское пространство: интеграционный потенциал и его реализация» == Citataları == * ''«Qazaqstan keleshegi — qazaq tilinde.»'' * ''«Keshe bolmaǵannıń búgin bolıwı múmkin, búgin bolǵannıń erteń bolıwı múmkin, biraq ana tiline itibar bermewdiń, onı húrmet etpewdiń ornı tolmaytuǵın shuqırlıqlarǵa alıp keliwi anıq.»'' * ''«Qazaq qazaq penen qazaqsha sóylessin».''<ref>{{veb manbasi |url = http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii |title = Nazarboyev aytgan soʻzlari |author = |date = |work = |publisher = Qozogʻiston Respublikasining Prezidenti rasmiy saytidagi N.Nazarboyevning shaxsiy sahifasi |accessdate = 2012-09-08 |lang = |archivedate = 2012-12-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121203052424/http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121203052424/http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii |date=2012-12-03 }}</ref> == Nursultan Nazarbaev atında == Nursultan Nazarbaev atın hár túrli obyektlerge beriw haqqındaǵı usınıslar qazaq jámiyetshiliginiń geyde narazılıǵına sebep boladı. Biraq Nursultan Nazarbaev barlıq usınıslarǵa razı da bolmadı. Óz atın bilimlendiriw hám ilim tarawına baylanıstırıwdı qálegen N. Nazarbaev óz atındaǵı universiteti hám intellektual mektepleriniń ashılıwına razılıq bildirdi.<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Главная — АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы» |url=http://nis.edu.kz/ru/ |qaralgan sana=2013-11-30 |arxivsana=2013-05-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130512065623/http://nis.edu.kz/ru/ }}</ref> N. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw orayların óziniń baqlawında uslawǵa hareket etedi. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw mákemeleri Nazarbaev fondı hám Nazarbaev Orayı arqalı muwapıqlastırıladı. [[Fayl:Shanghai Cooperation Organisation Bishkek 2007.jpg|left|thumb|alt=A.Nursultan Abishevich Nazarbaev Shanxay konferenciyasında.]] [[Fayl:Vladimir Putin in Kazakhstan 4-iyun 2002-yil-3.jpg|thumb|left| alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va [[Vladimir Putin]]]] [[Fayl:Lula-Nazarbayev (2009).jpg|thumb|alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va Lula Da Silva]] [[Fayl:Shanghai Five Leaders 2.jpg|thumb|alt=A.|Mámleket basshıları Shanxay birge iselesiw shólkeminde]] [[Fayl:LeadersNuclearSummit.JPG|left|thumb|alt=A.Yadrolıq quralǵa qarsı sammiti]] [[Fayl:Bush and Nazarbayev.jpg|thumb| alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va [[George Bush|Djordj Bush]]]] == Reformaları == Jańa ǵárezsiz mamleket — Qazaqstan Respublikasınıń (16.12.1991) — rawajlanıwı, barlıq atributları — milliy qáwipsizlik, mámleketlik basqarıw hám hákimiyat barlıq tarmaqlarınıń ózara háreketlesiw sisteması — milliy mámlekettiń qáliplesiwi Nazarbaev atı menen tıǵız baylanıslı. Nazarbaev basshılıǵında konstituciyalıq rawajlanıw procesi júzege keldi, [[1995]]-jıldıń avgust ayında Qazaqstan Respublikasınıń tiykarǵı Nızamın qabıllaǵan ulıwmaxalıqlıq referendum tiykarında juwmaqlandı. Qazaqstanda demokratiyalıq institutlardı shólkemlestiriw Nazarbaevtıń eń jaqsı miynetlerinen biri esaplanadı. Baspasóz erkinligi, saylaw hám saylanıw huquqı, partiyalar menen birgeislesiwdi shólkemlestiriw huquqı, din erkinligi sıyaqlı puqaralıq jámiyettiń turaqlı qádiriyatları N. Nazarbaev dáwirindegi konstituciyalıq normalarǵa aylandı. Ekonomikalıq siyasattı, demokratiyalıq ózgerislerdi rejelestirilgendey júzege shıǵarıwǵa mámleketlik dúzilislerdiń, prezidentlik respublika sıpatında xalıq saylaǵan úlgisi óz nátiyjesin berdi.<ref name="source1">"Oqmoʻla viloyati" ensiklopediyasi</ref> 1992-jıldıń basında N. Nazarbaev „Qazaqstannıń ǵárezsiz mámleket sıpatında qáliplesiwi hám rawajlanıw strategiyası“n tayarlap, mámlekettiń ishki hám sırtqı siyasatınıń tolıq baǵdarın belgiledi. Sonıń nátiyjesinde 1997-jıldıń baslarında mámlekette makroekonomikalıq turaqlılıq ornadı, inflaciya тоqtatıldı, sanaat rawajlanıp, finans-byudjet, salıq sisteması payda boldı, menshiklestiriw alıp barıldı, pensiya ulıwmalastırıw sisteması jolǵa qoyıldı, úy-jay kommunal xojalıǵın reformalaw júzege keldi. N. Nazarbaevtıń „Qazaqstan-2030“ strategiyası mámleket rawajlanıwınıń tiykarǵı baǵdarların ashıp berdi. 2006-jılǵı xalıqqa Múrájaatında Qazaqstannıń básekige qábilletli 50 mámlekettiń qatarına kiriw strategiyası belgilengen. N. Nazarbaevtıń ekonomist hám siyasatshı sıpatındaǵı jeke abıroyı, mámlekette qolaylı investiciyalıq jaǵdaydıń qáliplesiwine, kóplegen mámleketler hám xalıqaralıq finans institutları menen kerekli dárejede ekonomikalıq birge islesiwi óz nátiyjesin berdi. Respublikada awıldı rawajlandırıwǵa, gedeylik penen gúresiwge, úy-jay qurılısın rawajlandırıwǵa hám basqalarǵa baǵdarlanǵan iri sociallıq baǵdarlamalardı ámelge asırıw baslandı. N. Nazarbaev industrial-innovaciyalı rawajlandırıw strategiyasın tayarladı, investiciyalıq hám innovaciyalıq fondlar dúzildi. Dúnya kólemindegi ekspertler arasında «Qazaqstan úlgisi» degen termin payda boldı. Qısqa waqıt ishinde xalıqaralıq birge islesiw principlerin qáliplestirdi. Onıń kóplegen baslamaları keń xalıqaralıq dárejede óz ornın taptı. Mısalı, [[Semey yadro poligonı]]n jabıwı, yadro mámleketi huquqıy statusınan bas tartıwı, dúnya hám aymaqlıq qáwipsizlikti táminlew baǵdarındaǵı izshil iskereligi h.b. N. Nazarbaev TMD, Bajıxana awqamı, [[Shanxay Birge Islesiw Shólkemi]] (SBSH), [[Evraziya awqamı]] sıyaqlı xalıqaralıq dúzilislerdi ámelge asırıwdıń baslamashısı. Ol [[BMSh|BMSH]] Bas Assambleyasınıń 47-sessiyasında shólkemlestiriw usınısı menen shıqqan, Aziyadadaǵı ózara dárejesi hám isenim sharaları haqqındaǵı keńes óz jumısın basladı. == Nazarbaevtıń baslaması menen ashılǵan bilimlendiriw mákemeleri == * Xalıqaralıq informaciya texnologiyaları universiteti * Qazaqstan menedjment institutı * Ekonomika institutı * Xoja Ahmad Yassawiy atındagı Xalıqaralıq Qazaq-Túrk universiteti * N. Gumilev atındagı Evraziya milliy universiteti * Milliy mámleketlik huquqtanıw universiteti * Nazarbaev universiteti * Nazarbaev Intellektual Mektebi * liceyler hám kolledjler * Prezidentlik «Bolashaq» baǵdarlaması ámelge asırılmaqta, ol baǵdarlama boyınsha jaslar dúnya kólemindegi iri oqıw orınlarında bilim almaqta. * Qábiletli balalar ushın prezidenttiń «Daryn» sawǵası tayınlanǵan. * == Basqa lawazımları hám mártebeleri == * Ekonomika ilimleri doktorı (1993) * QR MFA-nıń (1995) hám bunnan basqa ilimiy mákemeler hámde sırt el bilimlendiriw mákemeleriniń akademigi * Qazaqstan xalqı Assambleyasınıń baslıǵı * Qazaqstan Qurallı Kúshleriniń Bas Komandiri * Dúnya qazaqları awqamınıń baslıǵı * Nur Otan Xalıq-demokratiyalıq partiyasınıń baslıǵı * Orta Aziya mámleketleri Doslıq fondınıń húrmetli baslıǵı * YXHT-nıń baslıǵı * Bir neshe jıl [[Xalıqaralıq Araldı qutqarıw fondı]]n basqardı Qazaqstan Respublikası Milliy ilimler akademiyasınıń, Xalıqaralıq injenerlik akademiyanıń hám [[Rossiya Federaciyası]] sociallıq ilimler akademiyasınıń akademigi. Al-Farabi atındagı Qazaq mámleketlik milliy universitetiniń húrmetli professorı. Belarus Ilimler akademiyasınıń húrmetli aǵzası. [[M. V. Lomonosov atındagı Moskva mámleketlik universiteti]]niń húrmetli professorı. N. A. Nazarbaev – Qazaqstannıń eń joqarı ayrıqsha úlgidegi «Altın Qıran» (Altın Búrgit) ordeni menen, sonıń menen birge dúnyanıń kóplegen mámleketleriniń, xalıqaralıq hám sociallıq shólkemleriniń joqarı sıylıqları menen sıylıqlanǵan. == Partiyalılıǵı == N. Nazarbaev SSRI ıdıraǵanǵa shekem [[KPSS]] aǵzası bolǵan. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında prezident bir de bir partiya aǵzası bolıp islewge ham onı basqarıwǵa qadaǵan etiledi. Biraq ol «Nur Otan» siyasiy partiyasın qollap-quwatladı. 2007-jılı Konstituciyaǵa ózgeris kirgizdi hám N. A. Nazarbaev «Nur Otan» partiyasınıń rámiy bas lawazımına kirdi.<ref name="nurotan-nazarbay">{{Citation |year= |title=Глава государства Нурсултан Назарбаев возглавил партию «Нур Отан» / День за днем / Интернет-газета. Казахстан |url=http://www.zonakz.net/articles/18362 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2016-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422042308/http://www.zonakz.net/articles/18362 }}</ref>. == Faktler == N. A. Nazarbaev 1989-jıldan baslap mámleket basına keldi. Burınǵı [[SSSR]] mámleketleri arasında eń jası úlken basshılardın` biri. Tek [[Islam Karimov]]tıń jası onnan úlkenirek. a N. A. Nazarbaev dúnyadaǵı eń bay hám qúdiretli mámleket basshıları reytinginde 10-orındı iyeleydi.<ref>{{Citation |year= |title=Utro.UA - Фото - Топ-10 богатейших правителей современности<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202234531/http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 }}</ref> Prezidenttiń shańaraǵında eki milliarder bar, olar: (ekinshi qızı [[Dinara Kulibayeva]] — 1,258 million dollar hám ekinshi kúyewi [[Kulibayev Timur]] — 1,258 million dollar) hám bir neshe millionerleri (birinshi qızı [[Dariǵa Nazarbaeva]] — 593 million dollar, aqlıǵı [[Nuralı Aliyev]] — 200 million dollar)<ref>{{Citation |year= |title=Топ-50 богатейших людей Казахстана — Экономика и бизнес, 10 мая 2012 |url=http://news.nur.kz/217391.html |access-date=2013-11-30 |archivedate=2012-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517002741/http://news.nur.kz/217391.html }}</ref>, sobiq kuyovi [[Raxat Aliyev]]<ref>{{veb manbasi|url=http://www.zakon.kz/4499393-rakhat-aliev-planiruet-perebratsja-s.html|title=Рахат Алиев планирует перебраться с Мальты в США|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Kj7Y4?url=http://www.zakon.kz/4499393-rakhat-aliev-planiruet-perebratsja-s.html|archivedate=2013-02-01}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://news.ivest.kz/29152468-opalnyy-kaz-zyat-rahat-aliev-stal-predmetom-interesa-nemeckoy-federalnoy-razvedyvatelnoy-sluzhby|title=Опальный каз-зять Рахат Алиев стал предметом интереса немецкой федеральной разведывательной службы|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Ok4NL?url=http://news.ivest.kz/29152468-opalnyy-kaz-zyat-rahat-aliev-stal-predmetom-interesa-nemeckoy-federalnoy-razvedyvatelnoy-sluzhby|archivedate=2013-02-01}}</ref> <ref>{{veb manbasi|url=http://rospres.com/politics/10219/|title=Новости - Руспрес|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Rm08I?url=http://rospres.com/politics/10219/|archivedate=2013-02-01}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6E77Rm08I?url=http://rospres.com/politics/10219/ |date=2013-02-01 }}</ref>, burınǵı kúyewi Rakhat Aliyev hám ákesiniń inisi Bolat Nazarbaevlar. Nazarbaev aǵyın-tuwısqanlarınıń baylıǵı $7 mlrd bahalanadı. Prezidenttiń tuwılǵan kúni, mámleketlik bayram esaplanǵan Paytaxt kúni menen birge belgilenedi. 7-may — Prezident úlken qızınıń tuwılǵan kúni hám Watan Qorǵawshıları Kúni. Eki kún de dem alıs kúni esaplanadı.<ref>{{veb manbasi|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|title=Назарбаев утвердил 7 мая в Казахстане государственным праздником. Новости Казахстана. Tengrinews.kz|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yskvQA?url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|archivedate=2013-03-15}}</ref> 1-dekabr Birinshi Prezident Kúni sıpatında belgilenedi hám mámleketlik bayram hám dem alıs kúni esaplanadı.<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/12/121201_kazakhstan_first_president_day.shtml Казахстан: День первого президента или культ Назарбаева. Русская служба Би-би-си]</ref> Nursultan Nazarbaevqa arnap [[Almatı]]daǵı Prezident parkinde<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=В Алматы поставили памятник Назарбаеву с крыльями беркута — Росбалт.ру |url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html |qaralgan sana=2013-11-30 |arxivsana=2013-10-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131023060411/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html }}</ref>,<ref name=ReferenceA>{{veb manbasi|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|title=Мнения политологов: Культ без личности / Политика / Baursak.kz - социальная сеть Казахстана|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|archivedate=2013-03-15}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE |date=2013-03-15 }}</ref>, [[Astana]]da<ref>[http://rus.azattyq.org/content/article/1645512.html В Астане снесли один памятник и строят другой – Нурсултану Назарбаеву]</ref>, [[Ukraina]]da<ref>[http://liva.com.ua/youth-revenge.html Город юности мстит Назарбаеву<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[Ankara]]da<ref>{{Citation |year= |title=В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz |url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 }}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20190323092835/http://turk-media.info/?p=1729 Улица Назарбаева в Турции | TURK-MEDIA]{{Deadlink|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eskertkishler qoyılǵan,<ref>{{Citation |year= |title=В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz |url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 }}</ref> [[Iordaniya]]da, [[Túrkiya]]da hám [[Chechenistan]]da Nursultan Nazarbaev atı menen atalıwshı kósheler bar.<ref>{{veb manbasi|url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|title=Улица Назарбаева в Грозном - Общество - Фабрика Новостей. Казахстан|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yzCjRj?url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|archivedate=2013-03-15}}</ref> Sonıń menen birge Chechenistanda Nursultan Nazarbaev atındaǵı licey de bar.<ref name=ReferenceA /> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ Qazaqstan Respublikası Sırtqı Isler Ministrligi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy saytı] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }} * [http://www.nazarbayev.kz «MenińPrezidentim» atlı jaslar joybarı] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }} {{Sırtqı siltemeler}} g0xyzl1lj30swp2qqd5is48lb19pqt1 0 47891 265879 265870 2026-08-13T12:45:07Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265879 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Sırtqı siltemeler}} bx9f9w68ucqok2tvh6pn7zx7jgzc988 265883 265879 2026-08-13T12:51:28Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265883 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} btf7gntkzp4ad52nf0tdlksbcmthhqo 265885 265883 2026-08-13T13:03:13Z Kvazimodo 10433 265885 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtıranqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «<nowiki/>[[Qalanıń túbinde]]<nowiki/>», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbəyov|Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{tiykarǵı|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: "Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi". == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} os1aj1uhlavlvpmo8p9fgaj4xji9k8h 265886 265885 2026-08-13T13:11:29Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265886 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samed Vurǵun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mixail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} 946obhuxsp7n7yqdov47gsd4e6d0cqd 265887 265886 2026-08-13T13:12:31Z Kvazimodo 10433 /* Epikalıq túr */ qáte dúzetildi 265887 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} 9cgdva02ps67nsqtzdo038v5e2nn0wl 265888 265887 2026-08-13T13:17:06Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265888 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] fb4c2rv97ezy3j4voyqxwvylhq9b860 265889 265888 2026-08-13T13:21:31Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265889 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertegiler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] 4ep1vueazmibn3vxxfodfhv570fo5aj 265890 265889 2026-08-13T13:23:26Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265890 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertegiler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] sg1jwzps6yqy8a1ol0nnij2rcbqepr4 265891 265890 2026-08-13T13:30:49Z Kvazimodo 10433 qosımshalar, derekler 265891 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] 1gsgz88khvtdixtbgzce1mhsgn5w4ai 265892 265891 2026-08-13T13:32:41Z Kvazimodo 10433 kategoriya 265892 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] ewaf6qsnzwavlsn4s2p8ewo3f7u9dh7 265895 265892 2026-08-13T13:36:17Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265895 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] lf80ogrd9srchqawo10bw65cjjzd93g 265896 265895 2026-08-13T13:42:01Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265896 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] 82cru2le2cbqm9br2xqaw4xq5scj36l 265898 265896 2026-08-13T13:44:31Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265898 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám arman shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] pwnequm1i3uj9dv04ka32g892pa6rus 265900 265898 2026-08-13T13:50:26Z Kvazimodo 10433 derekler 265900 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] hk7jyftlpaf4p0x07ns69cmxd084efd 265901 265900 2026-08-13T13:51:15Z Kvazimodo 10433 /* Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı */ qosımshalar 265901 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref> . Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] shoydjx4tvswerbjs3vj69654lzw2ii 265904 265901 2026-08-13T14:01:21Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265904 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] 68i2e80a74mrmqtpo5r5endl9093jbi 265905 265904 2026-08-13T14:02:34Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265905 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] siynczp9tz2i5pcbzsnzxzhojafdee3 265906 265905 2026-08-13T14:03:27Z Kvazimodo 10433 /* Derekler */ qosımshalar 265906 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] c3gwymq744xkuuzv7rdaf2kegcp3x97 265908 265906 2026-08-13T14:08:39Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265908 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] tmxj5jdjkt0yco15beqco2vu60ntm6z 265910 265908 2026-08-13T14:18:38Z Maryidaa 16457 qosımshalar 265910 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu] * [https://folklor.az/az/library/cat/1] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] ntckmuc2q7m2qw9ixlw9pwx2mkzedbl 265911 265910 2026-08-13T14:20:17Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 265911 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertegiler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] p9raktuht33obq9or90ksrk9d99kjbi 265912 265911 2026-08-13T14:24:47Z Kvazimodo 10433 /* Ertekler */ derekler 265912 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=July 10, 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=March 6, 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] 6thheetwdvpcczgfe3t4pa6vx1klzrj 265914 265912 2026-08-13T16:21:47Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 265914 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=10-iyun 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=6-mart 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] f783u0mtu4rw6h7jsj50qdwwu0lvs5x 265915 265914 2026-08-13T16:24:45Z Kvazimodo 10433 /* Maqallar hám naqıllar */ qosımshalar 265915 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=10-iyun 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=6-mart 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === [[File:Azerbaijani proverbs 286.jpg|thumb|Ázerbayjan tilindegi naqıl-maqalǵa mısal, 1894-jıl]] Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] 7ssmuepi6av1bpbk5vepxr6jqu0e7k2 265916 265915 2026-08-13T16:29:37Z Kvazimodo 10433 /* Ashıq kórkem óneri */ qosımshalar 265916 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=10-iyun 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=6-mart 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == [[Fayl:1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|right|200px|thumb|Ázerbayjan Respublikasınıń «Kitabi Dədə Qorqud»tıń 1300 jıllıq yubileyine arnap shıǵarǵan pochta markası]] Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. [[Fayl:The Soviet Union 1989 CPA 6091 stamp (Koroghlu, Azerbaijan epic poem. A. Gadzhiev).png|thumb|left|Sovet pochta markasında Góruǵlı]] Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === [[File:Azerbaijani proverbs 286.jpg|thumb|Ázerbayjan tilindegi naqıl-maqalǵa mısal, 1894-jıl]] Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] bg9dejr95ej5lderqpasdkmu7phsw0j 265917 265916 2026-08-13T16:34:31Z Kvazimodo 10433 /* Bayatılar */ qosımshalar 265917 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=10-iyun 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=6-mart 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == [[Fayl:1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|right|200px|thumb|Ázerbayjan Respublikasınıń «Kitabi Dədə Qorqud»tıń 1300 jıllıq yubileyine arnap shıǵarǵan pochta markası]] Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. [[Fayl:The Soviet Union 1989 CPA 6091 stamp (Koroghlu, Azerbaijan epic poem. A. Gadzhiev).png|thumb|left|Sovet pochta markasında Góruǵlı]] Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} [[File:Shahriar.jpg|thumb|Bayatı jazǵan eń tanımalı jazıwshılardıń biri — [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]]]] Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === [[File:Azerbaijani proverbs 286.jpg|thumb|Ázerbayjan tilindegi naqıl-maqalǵa mısal, 1894-jıl]] Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] 0ogzr444vzj5d0ajunin72q0lovgs98 265939 265917 2026-08-14T07:15:13Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265939 wikitext text/x-wiki {{Ázerbayjanlılar}} [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010=894.jpg|thumb|Ótirikshi shopannıń ertegi ({{lang-az|Yalançı çobanın nağılı}})]] '''Ázerbayjan folklorı''' ({{lang-az|Azərbaycan folkloru}}) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat<ref>[http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110710170541/http://www.edebiyyatqazeti.com/cgi-bin/edebiyyat/index.cgi?id=1527 |date=10-iyun 2011 }} {{in lang|az}}</ref>. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, [[ázerbayjanlılar|Ázerbayjan xalqı]]nıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı. Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń da tiykarın salǵan. Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına ''[[folklor]]'' dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — '''folk''' — xalıq, al '''lore''' — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı. Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, [[ańshılıq]], miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen. Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — [[ertek]]ler, [[dástan]]lar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi. Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń [[tariyx]], [[geografiya]], [[etnografiya]] h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan<ref>{{Cite web |title=Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor) |url=http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |access-date=2017-01-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105916/http://www.cwa.aznet.org/folklor_a.html |url-status=live }}</ref>. == Ázerbayjan mifologiyası == [[fayl:Kosa personajı.jpg|thumb|left|Kosa]] [[Ázerbayjan ádebiyatı]]nıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. [[Ázerbayjan mifologiyası]] áyyemgi hind, [[áyyemgi grek mifologiyası]] sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. [[Insan]] jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı<ref>[https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120306064644/http://anazradio.com/index.php/feed/permalink/3005.txt |date=6-mart 2012 }} {{in lang|az}}</ref>. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. [[sóz]], [[háreket]] hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «[[Kosa-kosa]]», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı<ref name=":1" />. == Ortaq túrkiy folklor == {{Fotoqatar|1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|Kitab-ı Dede Korkut ala-lisan-i Ta'ife-i Oğuzhan, Dresden.jpg|Dede Korkut carpet (2024-02-06) 01.jpg|e1=215|e2=200|e3=222|tekst=«[[Kitabi Dede Qorqıt]]» dástanına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «[[Kósh dástanı|Kósh]]», «[[Ergenekon dástanı|Ergenekon]]», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte. == Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı == [[File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1527-1532.jpg|thumb|Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.]] Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan [[Lirikalıq túr|lirikalıq]], [[Epikalıq túr|epikalıq]] hám [[Drama (ádebiyat)|dramalıq]] túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan [[ertek]], xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan [[maqallar]] hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám [[dástan]]lar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı. Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı. Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. [[Bayatı]]lar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — [[layla|háyyiw]], [[erkeletiw]], [[joqlaw qosıǵı]], [[Sayaçı sözlər|sayashı sózi]], [[holavar]] hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese [[Kerkuk]] folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|title=Azerbaijan|website=www.azerbaijan.az|access-date=2018-04-29|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320134059/http://www.azerbaijan.az/_Culture/_Literature/_literature_e.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı. Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan [[ańız]]lar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı [[ertek]]lerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı. Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı. [[Maqal]] hám [[naqıllar]] da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «[[Divanu luǵat-it-túrk]]», «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan<ref>{{Cite book|title=Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire|last=Salazar|first=Glen Alberto|publisher=Nectar Books|url=|year=2017}}</ref>. [[Oǵızlar|Oǵız]] qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı<ref>[http://www.xalqqazeti.com/index.php?lngs=aze&cats=9&ids=34271 “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti]</ref><ref>[http://www.countries.ru/?pid=763 Азербайджанская литература 5-18 вв.] {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_dadagorgud.html "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud]</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «[[Kos-kosa|Kosa-Kosa]]» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi. == Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde == {{Fotoqatar|Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Ashiq Qarib (Huseyin Sarabski).jpg|Asli and Karam poster.jpg|e1=300|e2=180|e3=160|tekst=''Shepten ońǵa'': «[[Góruǵlı dástanı]]» hám «[[Ashıq Ǵárip dástanı|Ashıq Ǵárip]]» ([[Xıdır Ilyas]] penen birge) hám «[[Aslı hám Káram]]» dastanlarına arnalǵan súwretler|color=black|align=right}} Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, [[Tufarqanlı Abbas]], [[Sarı Ashıq]], [[Háste Qasım]] sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «[[Góruǵlı]]» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan. Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. [[Sefeviyler]]diń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin. == Ashıq kórkem óneri == [[Fayl:1999, December, 29. The 1300th Anniversary of Kitabi Dede Gorgud.jpg|right|200px|thumb|Ázerbayjan Respublikasınıń «Kitabi Dədə Qorqud»tıń 1300 jıllıq yubileyine arnap shıǵarǵan pochta markası]] Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde ''dáde,'' bázi waqıtları bolsa ''ozan, varsaq'' dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. [[Qospa]], [[Geraylı]], [[Bayatı]] ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı. Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi ''dóretiwshi'' bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları ''atqarıwshı ashıqlar'' dep ataladı. ''[[Abbas Tufarqanlı]], [[Xáste Qasım]], [[Ashıq Álesker]], [[Ashıq Shamshir]], [[Ashıq Húseyin Cavan]]'' hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı. ''[[Ashıq Ámrah]], [[Ashıq Kamandar]], [[Ashıq Húseyin Saraclı]]'' hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken. Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde [[Ashıq Álesker]] (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan. [[Fayl:The Soviet Union 1989 CPA 6091 stamp (Koroghlu, Azerbaijan epic poem. A. Gadzhiev).png|thumb|left|Sovet pochta markasında Góruǵlı]] Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı [[Sayat Nova]] qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan<ref name="boyce">[http://www.iranicaonline.org/articles/gosan Gōsān] by [[Mary Boyce]]. [[Encyclopædia Iranica]]</ref><ref name="yang">{{cite book |last1=Yang |first1=Xi |url=https://books.google.com/books?id=oHGaDwAAQBAJ |title=Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia |date=5 February 2019 |publisher=Ergon Verlag |isbn=978-3956504815 |editor1-last=Özdemir |editor1-first=Ulas |page=20 |chapter=History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions |access-date=6 August 2020 |editor2-last=Hamelink |editor2-first=Wendelmoet |editor3-last=Greve |editor3-first=Martin}}</ref>. Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı [[Gerodot]]tıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi [[Midiya mámleketi]]niń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «[[Astiaq]]», «[[Tumaris]]» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi. «Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan. Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan ''dástan'' [[Epikalıq-lirikalıq janr|epikalıq-lirikalıq]] shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta [[saz]] hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı<ref name="garland">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ |title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2 |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136095948}}</ref> This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCez3ZuV3NoC&q=ashug+activity&pg=PA94|title=Realist music: 25 Soviet composers|last=Moisenko|first=Rena|date=1949|publisher=Meridian Books|language=en|isbn=978-0-7614-2011-8}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&dq=the+epic+of+koroglu+in+azerbaijan&pg=PA91|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|date=2011-03-03|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-99194-3|language=en}}</ref>. ''«[[Kitabi Dede Qorqıt]]», sonday-aq, «[[Góruǵlı dástanı|Góruǵlı]]»'' dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar ''qaharmanlıq dástanları'' dep ataladı<ref>Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica</ref>. ''«Shax Ismayıl», «[[Ashıq Ǵárip]]»'' sıyaqlı ''muhabbat'' dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ''ustaznama'' menen baslanıp ''duwa'' menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı. Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «[[Kitabi Dede Qorqıt]]» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan. == Lirikalıq túr == === Qosıqlar === Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar. ==== Miynet qosıqları ==== Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı. Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl ógizim, júr, : Qoyma shım qala jerdi, : Jıldam terben, maralım, : Dushpanlar baǵar beri. | : Қызыл өгизим, жүр, : Қойма шым қала жерди, : Жылдам тербен, маралым, : Душпанлар бағар бери. | : Qızıl öküzüm, yeri, : Qoyma şum qala yeri, : İti tərpən, maralım, : Düşmənlər baxır bəri. |} Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Anam, a narıs qoyım, : Júni bir qarıs qoyım. : Shopan sennen arazlap tur, : Sútti ber, jaras, qoyım. | : Анам, а нарыс қойым, : Жүни бир қарыс қойым. : Шопан сеннен аразлап тур, : Сүтти бер, жарас, қойым. | : Nənəm, a narış qoyun, : Yunu bir qarış qoyun. : Çoban səndən küsübdür, : Südü ver, barış, qoyun. |} ==== Máresim qosıqları ==== Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı. Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Qızıl júziktiń qası, : Pisti bawrımnıń bası. : Men degen yar bolmasa, : Jandıraman tawdı, tastı. | : Қызыл жүзиктиң қасы, : Писти баврымның басы. : Мен деген яр болмаса, : Жандыраман тавды, тасты. | : Qızıl üzüyün qaşı, : Bişdi bağrımın başı. : Mən deyən yar olmasa, : Yandırram dağı,daşı. |} Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bostanda taǵım jılar, : Baspa, japıraǵım jılar, : Saw turǵanınsha men ózim, : Ólsem, topıraǵım jılar. | : Бостанда тағым жылар, : Баспа, жапырағым жылар, : Сав турғанынша мен өзим, : Өлсем, топырағым жылар. | : Bostanda taqım ağlar, : Basma,yarpağım ağlar, : Sağ durduqca mən özüm, : Ölsəm,torpağım ağlar. |} yaki: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Analar janar jılar, : Dártin sanar jılar, : Aylanar kók kepterge : Jollarǵa qonar jılar. | : Аналар жанар жылар, : Дәртин санар жылар, : Айланар көк кептерге : Жолларға қонар жылар. | : Analar yanar ağlar, : Dərdini sanar ağlar, : Dönər göy göyərçinə : Yollara qonar ağlar. |} ==== Máwsim qosıqları ==== {{Fotoqatar|Stamps of Azerbaijan, 2019-1530.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Stamps of Azerbaijan, 2019-1528.jpg|e1=140|e2=140|e3=140|tekst=Ázerbayjan Nawrız bayramı qaharmanları Keshel, Kosa hám Báhár qızı|color=black|align=right}} Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan, kel, baba. : Eginimiz jerde qaldı, : Jaqamız qolda qaldı. : A jel baba, jel baba, : Qurban saǵan kel baba. | : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған, кел, баба. : Егинимиз жерде қалды, : Жақамыз қолда қалды. : А жел баба, жел баба, : Қурбан саған кел баба. | : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə,gəl,baba. : Taxılımız yerdə qaldı, : Yaxamız əldə qaldı. : A yel baba,yel baba, : Qurban sənə gəl baba. |} Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Úshewi bizge jawdır, : Úshewi jánnet baǵıdır. : Úshewi jıynap ákeler, : Úshewi urıp, tarqatar. | : Үшеви бизге жавдыр, : Үшеви жәннет бағыдыр. : Үшеви жыйнап әкелер, : Үшеви урып, тарқатар. | : Üçü bizə yağıdır, : Üçü cənnət bağıdır. : Üçü yığır,gətirir, : Üçü vurur,dağıdır. |} ==== Qaharmanlıq qosıqları ==== Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. [[Góruǵlı]], [[Qashaq Nábi]], [[Qashaq Kárem]], [[Qatır Mámmet]] sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Mińiń at beline, qosh batırlarım, : Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı! : Talan etip múlkin, alayıq malın, : Úyin basına túsireyik, hoydı! | : Миңиң ат белине, қош батырларым, : Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды! : Талан етип мүлкин, алайық малын, : Үйин басына түсирейик, һойды! | : Dolun at belinə, qoç dəlilərim, : Xotkarı taxtından endirək, hoydu! : Talayaq mülkünü, alaq malını, : Öyünü başına endirək, hoydu! |} === Turmıslıq qosıqlar === Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı. ==== Háyyiwler ==== Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı: 4 qatarlı háyyiw (aaba) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Háyyiw, besigim, háyyiw, : Úyim, esigim, háyyiw. : Sen ket shiyrin uyqıǵa, : Tartayın keshigiń háyyiw. | : Ҳәййив, бесигим, ҳәййив, : Үйим, есигим, ҳәййив. : Сен кет шийрин уйқыға, : Тартайын кешигиң ҳәййив. | : Laylay, beşiyim, laylay, : Evim, eşiyim, laylay. : Sən get şirin yuxuya, : Çəkim keşiyin laylay. |} 5 qatarlı háyyiw (aaabb) {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Bunsha jılama, : Júregimdi daǵlama, : Uyqıma tas baǵlama. : Háyyiw, ulım, háyyiw, : Qantım, nabatım, háyyiw. | : Бунша жылама, : Жүрегимди дағлама, : Уйқыма тас бағлама. : Ҳәййив, улым, ҳәййив, : Қантым, набатым, ҳәййив. | : Bir bu qədər ağlama, : Ürəyimi dağlama, : Yuxuma daş bağlama. : Laylay, oğulum, laylay, : Qəndim, noğulum, laylay. |} ==== Erkeletiwler ==== Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı: <u>Ekilik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Balam ushın qurban siyirler, : Balam qashan eńbekler. | : Балам ушын қурбан сийирлер, : Балам қашан еңбеклер. | : Balama qurban inəklər, : Balam haçan iməklər. |} <u>Tórtlik</u>: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Aspandaǵı quslar : Bul balama qurban. : Jawǵan jawınlar : Bul balama qurban. | : Аспандағы қуслар : Бул балама қурбан. : Жавған жавынлар : Бул балама қурбан. | : Göydəki quşlar : Bu balama qurban. : Yağan yağışlar : Bu balama qurban. |} === Mahnılar (Xalıq qosıqları) === Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Ázizim, sini-sini, : Toltır, ber sini-sini. : Men saǵan kóz tikkenmen. : Neyleyeyin basqasın?! | : Әзизим, сини-сини, : Толтыр, бер сини-сини. : Мен саған көз тиккенмен. : Нейлейейин басқасын?! | : Əzizim, sini-sini, : Doldur, ver sini-sini. : Mən sənə göz dikmişəm. : Neynirəm özgəsini?! |} Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı. Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı. «Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «[[Qalanıń túbinde]]», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı. [[Úzeyir Hacıbeov]] mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken». === Bayatılar === {{main|Bayatı}} [[File:Shahriar.jpg|thumb|Bayatı jazǵan eń tanımalı jazıwshılardıń biri — [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]]]] Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı<ref name=":1"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y4seAQAAIAAJ&q=azeri+folklore|title=Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants|last=Ălăkbărov|first=Fărid|date=2006|publisher=Nurlan|language=en}}</ref>. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | : Men ashıq, keshir menden, : Oq tiydi, tesip ótti menden. : Jaqsıǵa kópir boldım, : Jaman da ótti menden. | : Мен ашық, кешир менден, : Оқ тийди, тесип өтти менден. : Жақсыға көпир болдым, : Жаман да өтти менден. | : Mən aşiq keçdi məndən, : Ox dəydi, keçdi məndən. : Yaxşıya körpü oldum, : Yaman da keçdi məndən. |} Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: [[Sarı Ashıq]], [[Xayyat Mırza]] sıyaqlı ashıqlar, [[Shax Ismayıl Xataiy]], M. Amani, [[Qasım bey Zakir]], [[Muxammedhúseyin Shaxriyar]] sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan. Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi». == Epikalıq túr == === Ańızlar === Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar. Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar: # Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı» # Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya» # Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat» # Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash» [[Samad Vurgun]] «Aydıń ańızı» poemasın, [[Ilyas Efendiev]] «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan. === Ráwiyatlar === Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı: {| cellpadding=6 style="font-size:90%" ! Qaraqalpaqsha (latın) ! Qaraqalpaqsha (kirill) ! Ázerbayjansha |- style="vertical-align:top; white-space:normal;" | Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı [[Saadiy Sheraziy]] bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı: <br/><br/> — A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy! <br/><br/> Sadiy juwabında deydi: <br/><br/> — Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?! | Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! <br/><br/> Садий жуўабында дейди: <br/><br/> — Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?! | Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır: <br/><br/> — A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm! <br/><br/> Sədi cavabında deyir: <br/><br/> — Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?! |} Ráwayatlar 2 túrli boladı: # Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar. # Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. [[Jafar Jabbarlı]] «Qız qalası», [[Mikail Mushfig]] «Çoban» (Shopan), [[Samad Vurgun]] «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, [[Ilyas Efendiev]] «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan. === Látiyfalar === [[Fayl:Molla Nəsrəddin fiquru.jpg|200px|thumb|right|Elmira Abbaslı — [[Molla Nasreddin]], 2012. [[Heydar Aliyev orayı]]]] Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda [[yumor]] menen bir qatarda [[satira]], [[sarkazm]] da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında [[Báhlul Danánde]], [[Molla Nasreddin]], [[Abdal Qasım]], [[Ayrım Taǵı]], [[Mırza Baǵı]], [[Hajı Dayı]] sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı. [[Jalil Mammedquluzade]] Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan. === Ertekler === [[Fayl:Malikmammad and the Phoenix.jpg|200px|thumb|left|Elmira Abbaslı — [[Málikmámmet]] hám [[Simurq qusı]], 2013. [[Heydar Aliyev orayı]].]] Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi<ref>{{Cite web|url=https://nagillar.az/article/|title=Nağıllar|access-date=2024-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141228/https://www.nagillar.az/article/|archive-date=2024-09-21|url-status=live}}</ref>. Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi. Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|title=Azərbaycan nağılları: I cild|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301180903/https://ebooks.az/az/book/tqJTnO4D|archive-date=2024-03-01|url-status=live}}</ref>. Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|title=Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında|access-date=2024-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526063317/https://ebooks.az/az/book/UsABeGQc|archive-date=2024-05-26|url-status=live}}</ref>. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar: [[Fayl:Flower holiday Jirtdan.jpg|250px|thumb|right|[[Cırtdan]]]] # Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi. # Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı. # Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»). # Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi<ref>{{Cite web|url=https://ebooks.az/az/book/ztqshga|title=Azərbaycan-Polşa nağılları|access-date=2024-09-21|date=2022|publisher=Apostrof-A|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616180128/https://ebooks.az/az/book/ztqshga|archive-date=2024-06-16|url-status=live}}</ref>. === Maqallar hám naqıllar === [[File:Azerbaijani proverbs 286.jpg|thumb|Ázerbayjan tilindegi naqıl-maqalǵa mısal, 1894-jıl]] Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı: * Miynet etpegen pal jemez; * Ashıwlı basta aqıl bolmaz; * Temirdi ıssısında soǵar; * Watannıń qádiri jat elde biliner; * Kúsh birlikte; * El kúshi, sel kúshi. Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin. Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı: * Sen shaldıń; * Qáte may gúzede; * Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar; * Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi; * Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini. Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı. === Jumbaqlar === Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı: : Otta janbaydı, : Suwǵa batpaydı? <br/>(Muz) === Jańıltpashlar === Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan ''jańıltpashlar'' ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: ''Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış.'' (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan). == Dramalıq túr == === Xalıq oyınları === Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan ''oyınlar'' bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları ''otırıp oynalatuǵın'' hám ''háreketli'' bolıp eki túrge bólinedi. Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek. === Xalıq tamashaları === Xalıq tamashalarına ''maydan tamashaları'' dep te aytıladı. Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker». «Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı. === Xalıq shabihleri === Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese [[Máhárrámlik|máhárramlik]] máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi. == Folklor institutı == [[Fayl:Samad Behrangi.JPG|150px|thumb|Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan [[Samed Behrangiy]]]] Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı [[Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası]] (ÁMIA) [[Nizamiy Ganjawiy|Nizamiy]] atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken<ref>{{Cite web|url=http://www.science.gov.az/institutes/36|title=WWW.SCIENCE.GOV.AZ|website=www.science.gov.az|language=en|access-date=2018-04-30}}</ref>. 2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1PlIDwAAQBAJ&dq=azeri+folklore&pg=PA130|title=In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries|last1=A’Beckett|first1=Ludmilla|last2=Plessis|first2=Theodorus du|date=2017-12-20|publisher=AFRICAN SUN MeDIA|isbn=9781928424123|language=en}}</ref>. == Basılımlar hám izertlewler == Ázerbayjan folklorı haqqında [[Parsı tili|parsı]] tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&dq=azeri+folklore&pg=PA170|title=Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity|last=Shaffer|first=Brenda|date=2002|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26468-6|language=en}}</ref>. 1939-jılı [[Tebriz|Tebrizde]] tuwılǵan jazıwshı [[Samed Behrangiy]] Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3cCs4FFWMqgC&dq=azeri+folklore&pg=PA23|title=Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979|last=Vahabzadeh|first=Peyman|date=2010|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5147-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcseAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature|last=Talattof|first=Kamran|date=1996|publisher=University of Michigan|isbn=9780591196276|language=en}}</ref>. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qtAVAQAAMAAJ&q=azeri+folklore|title=JPRS Report: Soviet Union. Political affairs|date=1990|publisher=The Service|language=en}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] * [[Ázerbayjan mifologiyası]] * [[Ázerbayjan ertekleri]] * [[Túrkiy xalıqlar mifologiyası]] == Derekler == {{Derekler|30em}} == Ádebiyatlar == * [[Azad Nábiev]]. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. [[Baku]], [[Çıraq (baspaxana)|Çıraq]], 2009. [http://elibrary.bsu.az/kis/1619.PDF '''I kitab''']{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Azad Nábiev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Baku, [[Elm (baspaxana)|Elm]], 2006. [http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf '''II kitab'''] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171215094214/http://elibrary.bsu.az/kis/1615.pdf |date=2017-12-15 }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Folklore of Azerbaijan}} * [https://www.youtube.com/@AMEA.Folklor-%C4%B0nstitutu Ázerbayjan folklor institutı saytında Ázerbayjan folklorına baylanıslı betler] * [https://folklor.az/az/library/cat/1 Ázerbayjan folklor institutınıń Youtube kanalı] {{Ázerbayjan mádeniyatı}} {{Ázerbayjan temaları}} {{Evropa mámleketleri foklorları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan folklorı| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan xalıq awızeki ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan ádebiyatı]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mifologiyası]] [[Kategoriya:Parsı ádebiyatı]] anlraj62co4jsirgiv6y4unnbilm5lk 0 47899 265880 2026-08-13T12:45:27Z Bekan88 11311 «[[:en:Special:Redirect/revision/1365591365|Microsoft Office]]» betinen awdarılıp jaratıldı 265880 wikitext text/x-wiki '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi|url=https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne=November 8, 2023|avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne=November 8, 2023|til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne=November 14, 2023}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne=November 7, 2023|avtor=Sen|at=Sayan|sáne=November 7, 2023}}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne=September 17, 2024|avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne=September 16, 2024|jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Microsoft Office]] 1ezk6hbtco424oy678bx6f6lj5vebo8 265884 265880 2026-08-13T12:57:23Z Bekan88 11311 265884 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D83B01; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Office |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Logo_(2019).png|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1990-jıl, 1-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>[[C++]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] (API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]]<br>[[MS-DOS]] (qollanıwdan shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Miyrasxorı | class="infobox-data" |Microsoft 365 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Standartı | class="infobox-data" |Office Open XML (ISO/IEC 29500) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ofis baǵdarlamalar paketi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası, korporativ licenziyalaw yamasa SaaS |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://office.com office.com] |} '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi|url=https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne=November 8, 2023|avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne=November 8, 2023|til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne=November 14, 2023}}</ref><ref>{{Web deregi|url=https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne=November 7, 2023|avtor=Sen|at=Sayan|sáne=November 7, 2023}}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne=September 17, 2024|avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne=September 16, 2024|jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office]] sqtcrs4jxaajyy5598qx5kegh2it4yz 10 47900 265882 2026-08-13T12:49:50Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Navbox | name = Ázerbayjan mádeniyatı | title = [[Ázerbayjan mádeniyatı]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = | image = [[Fayl:Azərbaycan milli rəqsi.jpg|100px|frameless]] | group1 = Mádeniyat | list1 = [[Ázerbayjan tili|Til]]{{*}}[[Ázerbayjan álipbesi|Álipbe]]{{*}}[[Ázerbayjan jazıw mádeniyatı|Jazıw mádeniyatı]]{{*}}[[Ázerbayjanlılarda xalıq dini|Xalıq dini]]{{*}}Ázerb...» 265882 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ázerbayjan mádeniyatı | title = [[Ázerbayjan mádeniyatı]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | above = | image = [[Fayl:Azərbaycan milli rəqsi.jpg|100px|frameless]] | group1 = Mádeniyat | list1 = [[Ázerbayjan tili|Til]]{{*}}[[Ázerbayjan álipbesi|Álipbe]]{{*}}[[Ázerbayjan jazıw mádeniyatı|Jazıw mádeniyatı]]{{*}}[[Ázerbayjanlılarda xalıq dini|Xalıq dini]]{{*}}[[Ázerbayjan folklorı|Folklor]]{{*}}[[Ázerbayjan dastanları|Dastanlar]]{{*}}[[Ázerbayjan ádebiyatı|Ádebiyat]]{{*}}[[Ázerbayjan filosofiyası|Filosofiya]]{{*}}[[Ázerbayjan mifologiyası|Mifologiya]]{{*}}[[Ázerbayjan arxitekturası|Arxitektura]]{{*}}[[Ázerbayjan dástúriy úyleri|Úy]]{{*}}[[Ázerbayjanda baǵ|Baǵ]]{{*}}[[Ázerbayjan súwretlew kórkem óneri|Súwretlew kórkem óneri]]{{*}}[[Ázerbayjanda miniatyura kórkem óneri|Miniatyura]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatında xattatlıq|Kalligrafiya]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatı#Bədii keramika|Keramika]]{{*}}[[Ázerbayjan gilemleri|Gilemshilik]]{{*}}[[Ázerbayjanda músinshilik|Músinshilik]]{{*}}[[Ázerbayjan milliy kiyimleri|Milliy kiyim]]{{*}}[[Ázerbayjanda kosmetika|Kosmetika]]{{*}}[[Ázerbayjan muzıkası|Muzıka]]{{*}}[[Muğam|Muxam]]{{*}}[[Ázerbayjan ashıq kórkem óneri|Ashıq kórkem óneri]]{{*}}[[Ázerbayjan ayaq oyınları|Ayaq oyın]]{{*}}[[Ázerbayjanda balet|Balet]]{{*}}[[Ázerbayjan teatrı|Teatr]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatı#Yumor|Yumor]]{{*}}[[Ázerbayjan kinosı|Kino]]{{*}}[[Ázerbayjan animaciyası|Animaciya]]{{*}}[[Ázerbayjan baspasózi|Baspasóz]]{{*}}[[Ázerbayjan radio kanallarınıń dizimi|Radio]]{{*}}[[Ázerbayjan televiziyası kanallarınıń dizimi|Televiziya]]{{*}}[[Ázerbayjanda bilimlendiriw|Bilimlendiriw]]{{*}} [[Ázerbayjanda sport|Sport]]{{*}}[[Ázerbayjan jawıngerlik kórkem óneri hám oyınları|Jawıngerlik kórkem óneri]]{{*}}[[Ázerbayjan xalıq oyınları|Oyınlar]]{{*}}[[Ázerbayjannıń mámleketlik bayramları hám arnawlı kúnleri|Mámleketlik bayramlar]]{{*}}[[:Kategoriya:Ázerbayjan festivalları|Festivallar]]{{*}}[[Ázerbayjan kalendar isenimleri|Tariyxıy kalendarlar]]{{*}} [[Ázerbayjanda máresimler|Máresimler]]{{*}}[[Ázerbayjanda Nawrız bayramı|Milliy Jańa jıl]]{{*}}[[Ázerbayjanda toy úrp-ádetleri|Úyleniw]]{{*}}[[Ázerbayjan feyerverk hám aspan fanarları|Feyerverk]]{{*}}[[Ázerbayjan asxanası|Kulinariya]]{{*}}[[Ázerbayjanda shay mádeniyatı|Shay mádeniyatı]]{{*}}[[Ázerbayjanda sharapshılıq|Sharapshılıq]]{{*}}[[Ázerbayjan jámiyeti#Ədəb|Etika]]{{*}}[[Ázerbayjan zıyarat orınları|Zıyarat orınları]]{{*}}[[Ázerbayjan xalıq medicinaları|Xalıq medicinaları]] | group2 = Jasaw tárizi | list2 = [[Ázerbayjan saray mádeniyatı|Saray mádeniyatı]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatına qáwenderlik|Qáwenderlik]]{{*}}[[Ázerbayjan atshılıq mádeniyatı|Atshılıq]]{{*}}[[Ázerbayjan kóshpeli turmısı|Kóshpelilik]]{{*}}[[Ázerbayjanda sufizm|Tasavvuf]]{{*}}[[Ázerbayjanda teńizshilik hám teńiz mádeniyatı|Teńizshilik]]{{*}}[[Ázerbayjan ortalıǵında qullıq|Qullıq]]{{*}}[[Ázerbayjan ańshılıq isenimleri|Ańshılıq]] ([[Ázerbayjanda tariyxıy jolbarıs ańı|Jolbarıs ańı]]){{*}}[[Ázerbayjanda qashaqlar háreketi|Qashaq]]{{*}}[[Qoçuluq|Qoshulıq]]{{*}}[[Qədeş|Qadesh]] | group3 = [[Ázerbayjan mádeniyatınıń xronologiyası|Mádeniyat tariyxı]] | list3 = [[Ázerbayjanda Ullı jipek jolı miyrası|Ullı jipek jolı miyrası]]{{*}}[[XI ásirge shekemgi Qubla Kavkaz hám tariyxıy Ázerbayjan aymaǵında hun hám túrkiy háreketi|Hun–Kóktúrk–Xazar háreketi]]{{*}}[[Ázerbayjanlılardıń etnogenezi|Ázerbayjan xalqınıń qáliplesiwi]]{{*}}[[Ázerbayjan qıpshaq miyrası|Qıpshaq miyrası]]{{*}}[[Eldənizlər#Mədəniyyət|Eldeniziyler dáwiri]]{{*}}[[Oğuzun bölünməsi|Oǵızdıń bóliniwi]]{{*}}[[Kavkaz hám tariyxıy Ázerbayjan aymaǵında mongol–túrkiy qatnasıqları|Mongol qatnasıqları]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatında Mıń bir kesh|Mıń bir kesh]]{{*}}[[Ázerbayjan–Shıǵıs Aziya mádeniy baylanısları|Shıǵıs Aziya menen mádeniy baylanıslar]]{{*}}[[Orta ázerbayjan tili|Orta Ázerbayjan tili dáwiri]]{{*}}[[Türkmən üslubu|Túrkmen stili]]{{*}}[[Ázerbayjan–Shaǵatay ádebiy baylanısları|Shaǵatay baylanısları]]{{*}}[[Qaraqoyunlular#Mədəniyyət|Qaraqoyunlılar dáwiri]]{{*}}[[Ağqoyunlular#Mədəniyyət|Aqqoyunlılar dáwiri]]{{*}}[[Səfəvilər#Mədəniyyət|Sefeviyler dáwiri]]{{*}}[[Azərbaycanlılaşma|Ázerbayjanlasıw]]{{*}}[[Ázerbayjan milliy oyanıwı]]{{*}}[[Ázerbayjan Oyanıw dáwiri]]{{*}}[[Ázerbayjan joqarı mádeniyatı]]{{*}}[[Böyük Qayıdış|Ullı Qaytıs]]{{*}}[[Ázerbayjanda ulıwma túrkiy bolmısı hám mádeniyatı]] | group4 = Jámiyet | list4 = [[Ázerbayjannıń mádeniyat orayı|Mádeniyat orayı]]{{*}}[[Ázerbayjan tariyxı|Tariyx]]{{*}}[[Ázerbayjanda din|Din]]{{*}}[[Ázerbayjanda ilim|Ilim]] ([[Ázerbayjan milliy ólshew birlikleri|Ólshew birlikleri]]){{*}}[[Ázerbayjanda insan huqıqları|Huqıq]]{{*}}[[Ázerbayjan jámiyeti|Sociallıq normalar]]{{*}}[[Ázerbayjan milliy bolmısı|Milliy bolmıs]]{{*}}[[Ázerbayjanda etnikalıq azshılıqlar|Etnikalıq toparlar]]{{*}}[[Ázerbayjan qáwimleri|Qáwimlik dúzilis]]{{*}}[[Ázerbayjan aqsúyekleri|Aristokratiya]]{{*}}[[Ázerbayjannıń belgili zıyalı shańaraqları dizimi|Zıyalı shańaraqlar]]{{*}}[[Ázerbayjanda sheyitlik|Sheyitlik]]{{*}}[[Ázerbayjan tilleri|Tiller]]{{*}}[[Ázerbayjan tiliniń dialektleri|Dialektler]]{{*}}[[Ázerbayjan milletshiligi|Milletshilik]]{{*}}[[Ázerbayjan diasporası|Diaspora]]{{*}}[[Ázerbayjannıń jumsaq kúshi|Jumsaq kúsh]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniyatında seksuallıq hám erotika|Seksuallıq hám erotika]] | group5 = [[Ázerbayjan miyrasın qorǵaw|Miyras]] | list5 = [[Ázerbayjan lingvistikalıq hám mádeniy ortalıǵı|Ortalıq]]{{*}}[[Ázerbayjan mádeniy tásiri|Mádeniy tásir]]{{*}}[[Ázerbayjan tariyxnama|Tariyxnama]]{{*}}[[Ázerbayjanda YUNESKOnıń Pútkil dúnyalıq miyras obektleri dizimi|Pútkil dúnyalıq miyras]]{{*}}[[Ázerbayjan tariyxıy qorıqlarınıń dizimi|Tariyxıy qorıqlar]]{{*}} [[Ázerbayjanda YUNESKOnıń maddy emes mádeniy miyras dizimi|Maddy emes mádeniy miyras]]{{*}}[[Ázerbayjanda ICESCOnıń Islam Dúnya miyrası hám maddy emes mádeniy miyras dizimi|ICESCO miyrası]]{{*}}[[Ázerbayjan oylap tabıwları hám jańalıqları|Oylap tabıwlar hám jańalıqlar]]{{*}} [[Ázerbayjan geografiyalıq kórsetkishleri|Geografiyalıq kórsetkishler]] | group6 = [[Ázerbayjan simvolları|Simvollar]] | list6 = [[Otlar Jurtı (koncept)|Otlar jurtı]] • [[Qız qalası]] • [[Qobustan Mámleketlik Tariyxıy-Kórkem Qorıǵı|Qobustan]] • [[Ázerbayjan mádeniyatında anar|Anar]] • [[Qarabaǵ atı]] • [[Ázerbayjan tar atqarıw kórkem óneri|Tar]] • [[Buta]] • [[Xarıbúlbúl (simvol)|Xarıbúlbúl]] • [[Neft Daşları]] | below = [[Portal:Ázerbayjan mádeniyatı|Portal]]{{*}} [[:Kategoriya:Ázerbayjan mádeniyatı|Kategoriya]] }} <noinclude>{{doc}} [[Kategoriya:Túrkiy xalıqlardıń shablonları]] </noinclude> idmgapdqhgze4q9zdak82ploplpuqxk 10 47901 265893 2026-08-13T13:35:06Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Navbox | name = Ázerbayjan temaları | title = [[Ázerbayjan]] temaları | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Ázerbayjan tariyxı|Tariyxı]] | list1 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Áyyemgi | list1 = * [[Ázerbayjanda tas ásiri|Tas ásiri]] * [[Ázerbayjanda qola hám temir ásiri|Qola hám temir ásiri]] * [[Kura-Araks mádeniyatı]] * [[Naxchıvan mádeniyatı]] * Xojalı-Gá...» 265893 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ázerbayjan temaları | title = [[Ázerbayjan]] temaları | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Ázerbayjan tariyxı|Tariyxı]] | list1 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Áyyemgi | list1 = * [[Ázerbayjanda tas ásiri|Tas ásiri]] * [[Ázerbayjanda qola hám temir ásiri|Qola hám temir ásiri]] * [[Kura-Araks mádeniyatı]] * [[Naxchıvan mádeniyatı]] * [[Xojalı-Gádábáy mádeniyatı]] * [[Shulaveri-Shomu mádeniyatı]] * [[Muǵan mádeniyatı]] * [[Leyla-Tepe mádeniyatı]] * [[Axameniyler imperiyası]] * [[Kavkaz Albaniyası]] * [[Parfiya imperiyası]] * [[Arran (Kavkaz)|Arran]] * [[Sasaniyler imperiyası]] * [[Shirvan]] | group2 = Orta ásirler | list2 = * [[Sajiyler dinastiyası]] * [[Sallariyler dinastiyası]] * [[Shaddadiyler]] * [[Shirvanshaxlar]] * [[Eldeniziyler]] * [[Elxaniyler mámleketi]] * [[Qaraqoyunlılar]] * [[Aqqoyunlılar]] * [[Sefeviyler mámleketi|Sefeviyler Iranı]] * [[Afshariylar mámleketi|Afshariylar Iranı]] * [[Kavkaz xanlıqları]] * [[Zand dinastiyası]] * [[Qajarlar mámleketi|Qajarlar Iranı]] * [[Rossiya-Iran urısı (1804–1813)]] * [[Gúlistan pitimi]] * [[Rossiya-Iran urısı (1826–1828)]] * [[Túrkmenchay pitimi]] | group3 = Zamanagóy | list3 = * [[Arman-tatar qırǵınları (1905–1906)|Arman-tatar qırǵınları]] * [[Mart qırǵını]] * [[Arman-ázerbayjan urısı (1918–1920)]] * [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]] * [[Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası|Sovet Ázerbayjanı]] * [[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı]] * [[Qara yanvar]] * [[Ázerbayjan tariyxı#Ǵárezsiz Ázerbayjan|Ǵárezsiz Ázerbayjan]] * [[Ekinshi Tawlı Qarabaǵ urısı]] | group4 = Tema boyınsha | list4 = * [[Ázerbayjan ataması tariyxı]] * [[Ázerbayjan milliy oyanıwı]] * [[Otlar jurtı]] }} | group2 = Geografiyası | list2 = * [[Ázerbayjannıń suw háwizleri|Suw háwizleri]] * [[Kaspiy teńizi]] * [[Ázerbayjan klimatı|Klimat]] ** [[Ázerbayjanda klimat ózgeriwi|Klimat ózgeriwi]] * [[Ázerbayjandaǵı jer silkiniwler dizimi|Jer silkiniwler]] * [[Ázerbayjan qorshaǵan ortalıǵı|Qorshaǵan ortalıq]] ** [[Ázerbayjandaǵı ekologiyalıq mashqalalar|mashqalalar]] * [[Ázerbayjannıń shetki noqatları|Shetki noqatlar]] * [[Ázerbayjan faunası|Fauna]] * [[Ázerbayjan florası|Flora]] * [[Ázerbayjan geologiyası|Geologiya]] ** [[Ázerbayjan úńgirleri|Úńgirler]] ** [[Ázerbayjan tawları|Tawlar]] * [[Ázerbayjan kólleri dizimi|Kóller]] * [[Ázerbayjan milliy sayabaqları|Milliy sayabaqlar]] * [[Ázerbayjan orografiyası|Orografiya]] * [[Ázerbayjan qorıqlanatuǵın aymaqları dizimi|Qorıqlanatuǵın aymaqlar]] * [[Ázerbayjan mámleketlik qorıqları|Mámleketlik qorıqlar]] * [[Ázerbayjan jabayı tábiyatı|Jabayı tábiyat]] | group3 = Hákimshilik bóliniwi | list3 = * [[Ázerbayjannıń hákimshilik bóliniwi|Hákimshilik bóliniwi]] * [[Ázerbayjan shegaraları|Shegaralar]] * [[Ázerbayjan qalaları dizimi|Qalalar]] * [[Ázerbayjanda YUNESKOnıń Pútkil dúnyalıq miyras obektleri dizimi|Pútkil dúnyalıq miyras obektleri]] | group4 = Siyasatı | list4 = * [[Ázerbayjan Ministrler Kabineti|Kabinet]] * [[Ázerbayjan Konstituciyası|Konstituciya]] * [[Ázerbayjanda saylawlar|Saylawlar]] * [[Ázerbayjannıń sırtqı qatnasıqları|Sırtqı qatnasıqlar]] * [[Ázerbayjanda insan huqıqları|Insan huqıqları]] ** [[Ázerbayjanda LGBT huqıqları|LGBT]] ** [[Ázerbayjanda balalar huqıqları|Balalar huqıqları]] * [[Ázerbayjanda huqıqtı qorǵaw|Huqıqtı qorǵaw]] * [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri|Qurallı kúshler]] * [[Milliy Jıynalıs (Ázerbayjan)|Milliy Jıynalıs]] * [[Ázerbayjandaǵı siyasiy partiyalar dizimi|Siyasiy partiyalar]] * [[Ázerbayjan siyasatı|Siyasat]] * [[Ázerbayjan Prezidenti|Prezident]] * [[Ázerbayjan Bas ministri|Bas ministr]] * [[Ázerbayjannıń migraciyalıq siyasatı|Migraciya]] | group5 = Ekonomikası | list5 = * [[Ázerbayjanda awıl xojalıǵı|Awıl xojalıǵı]] * [[Ázerbayjan Oraylıq Banki|Oraylıq Bank]] * [[Ázerbayjan kompaniyaları dizimi|Kompaniyalar]] * [[Ázerbayjanda energetika|Energetika]] * [[Ázerbayjan manatı|Manat (valyuta)]] * [[Ázerbayjanda metallurgiya|Metallurgiya]] * [[Ázerbayjannıń kán sanaatı|Kán sanaatı]] * [[Ázerbayjannıń tábiyiy baylıqları|Tábiyiy baylıqlar]] * [[Ázerbayjanda neft sanaatı|Neft sanaatı]] * [[Ázerbayjanda radio|Radio]] * [[Ázerbayjanda telekommunikaciyalar|Telekommunikaciyalar]] * [[Ázerbayjanda televideniye|Televideniye]] * [[Ázerbayjanda turizm|Turizm]] * [[Ázerbayjanda transport|Transport]] | group6 = Mádeniyatı | list6 = * [[Ázerbayjan animaciyası tariyxı|Animaciya]] * [[Ázerbayjan arxitekturası|Arxitektura]] * [[Ázerbayjan kórkem óneri|Kórkem óner]] * [[Ázerbayjan kinosı|Kino]] * [[Ázerbayjan asxanası|Asxana]] ([[Ázerbayjan sharabı|sharap]]) * [[Ázerbayjanda úrp-ádetler hám dástúrler|Úrp-ádetler]] * [[Ázerbayjan ayaq oyınları|Ayaq oyınlar]] * [[Ázerbayjan milliy kiyimleri|Kiyim]] * [[Ázerbayjan folklorı|Folklor]] * [[Ázerbayjanda mámleketlik bayramlar|Bayramlar]] * [[Ázerbayjan milliy bolmısı|Milliy bolmıs]] * [[Ázerbayjan tili|Til]] * [[Ázerbayjan ádebiyatı|Ádebiyat]] * [[Ázerbayjan mediası|Media]] * [[Ázerbayjan muzıkası|Muzıka]] * [[Ázerbayjan mifologiyası|Mifologiya]] * [[Ázerbayjanda Nawrız bayramı|Nawrız (Jańa jıl)]] * [[Ázerbayjanda dın|Din]] * [[Ázerbayjan gilemi|Gilem]] * [[Ázerbayjanda sport|Sport]] * [[Ázerbayjan shay mádeniyatı|Shay mádeniyatı]] * [[Ázerbayjan teatrı|Teatr]] * [[Ázerbayjanda toy dástúri|Toy]] | group7 = Demografiyası | list7 = * [[Ázerbayjanda bilimlendiriw|Bilimlendiriw]] * [[Ázerbayjanda etnikalıq azshılıqlar|Etnikalıq azshılıqlar]] * [[Ázerbayjanda gender teńligi|Gender teńligi]] * [[Ázerbayjanda medicina|Medicina]] * [[Ázerbayjanda den sawlıqtı saqlaw|Densaqlıqtı saqlaw]] * [[Ázerbayjan tilleri|Tiller]] * [[Ázerbayjanda LGBT huqıqları|LGBT huqıqları]] * [[Ázerbayjanlılar|Xalıq]] ** [[Ázerbayjanlılar dizimi|dizim]] * [[Ázerbayjanda hayallar|Hayallar]] | group8 = Simvolları | list8 = * [[Ázerbayjan bayraǵı|Bayraq]] * [[Ázerbayjan gimni|Mámleketlik gimn]] * [[Ázerbayjan mámleketlik gerbi|Mámleketlik gerb]] }}<noinclude> [[Kategoriya:Ázerbayjan úlgileri| ]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri hám aymaqları temaları úlgileri]] [[Kategoriya:Evropa mámleketleri hám aymaqları temaları úlgileri]] </noinclude> iyc9brqc355bcr6e6s53iea16efz76b 265894 265893 2026-08-13T13:36:12Z Kvazimodo 10433 Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Úlgi:Ázerbayja temaları]] betin [[Úlgi:Ázerbayjan temaları]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama 265893 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ázerbayjan temaları | title = [[Ázerbayjan]] temaları | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = [[Ázerbayjan tariyxı|Tariyxı]] | list1 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Áyyemgi | list1 = * [[Ázerbayjanda tas ásiri|Tas ásiri]] * [[Ázerbayjanda qola hám temir ásiri|Qola hám temir ásiri]] * [[Kura-Araks mádeniyatı]] * [[Naxchıvan mádeniyatı]] * [[Xojalı-Gádábáy mádeniyatı]] * [[Shulaveri-Shomu mádeniyatı]] * [[Muǵan mádeniyatı]] * [[Leyla-Tepe mádeniyatı]] * [[Axameniyler imperiyası]] * [[Kavkaz Albaniyası]] * [[Parfiya imperiyası]] * [[Arran (Kavkaz)|Arran]] * [[Sasaniyler imperiyası]] * [[Shirvan]] | group2 = Orta ásirler | list2 = * [[Sajiyler dinastiyası]] * [[Sallariyler dinastiyası]] * [[Shaddadiyler]] * [[Shirvanshaxlar]] * [[Eldeniziyler]] * [[Elxaniyler mámleketi]] * [[Qaraqoyunlılar]] * [[Aqqoyunlılar]] * [[Sefeviyler mámleketi|Sefeviyler Iranı]] * [[Afshariylar mámleketi|Afshariylar Iranı]] * [[Kavkaz xanlıqları]] * [[Zand dinastiyası]] * [[Qajarlar mámleketi|Qajarlar Iranı]] * [[Rossiya-Iran urısı (1804–1813)]] * [[Gúlistan pitimi]] * [[Rossiya-Iran urısı (1826–1828)]] * [[Túrkmenchay pitimi]] | group3 = Zamanagóy | list3 = * [[Arman-tatar qırǵınları (1905–1906)|Arman-tatar qırǵınları]] * [[Mart qırǵını]] * [[Arman-ázerbayjan urısı (1918–1920)]] * [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]] * [[Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası|Sovet Ázerbayjanı]] * [[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı]] * [[Qara yanvar]] * [[Ázerbayjan tariyxı#Ǵárezsiz Ázerbayjan|Ǵárezsiz Ázerbayjan]] * [[Ekinshi Tawlı Qarabaǵ urısı]] | group4 = Tema boyınsha | list4 = * [[Ázerbayjan ataması tariyxı]] * [[Ázerbayjan milliy oyanıwı]] * [[Otlar jurtı]] }} | group2 = Geografiyası | list2 = * [[Ázerbayjannıń suw háwizleri|Suw háwizleri]] * [[Kaspiy teńizi]] * [[Ázerbayjan klimatı|Klimat]] ** [[Ázerbayjanda klimat ózgeriwi|Klimat ózgeriwi]] * [[Ázerbayjandaǵı jer silkiniwler dizimi|Jer silkiniwler]] * [[Ázerbayjan qorshaǵan ortalıǵı|Qorshaǵan ortalıq]] ** [[Ázerbayjandaǵı ekologiyalıq mashqalalar|mashqalalar]] * [[Ázerbayjannıń shetki noqatları|Shetki noqatlar]] * [[Ázerbayjan faunası|Fauna]] * [[Ázerbayjan florası|Flora]] * [[Ázerbayjan geologiyası|Geologiya]] ** [[Ázerbayjan úńgirleri|Úńgirler]] ** [[Ázerbayjan tawları|Tawlar]] * [[Ázerbayjan kólleri dizimi|Kóller]] * [[Ázerbayjan milliy sayabaqları|Milliy sayabaqlar]] * [[Ázerbayjan orografiyası|Orografiya]] * [[Ázerbayjan qorıqlanatuǵın aymaqları dizimi|Qorıqlanatuǵın aymaqlar]] * [[Ázerbayjan mámleketlik qorıqları|Mámleketlik qorıqlar]] * [[Ázerbayjan jabayı tábiyatı|Jabayı tábiyat]] | group3 = Hákimshilik bóliniwi | list3 = * [[Ázerbayjannıń hákimshilik bóliniwi|Hákimshilik bóliniwi]] * [[Ázerbayjan shegaraları|Shegaralar]] * [[Ázerbayjan qalaları dizimi|Qalalar]] * [[Ázerbayjanda YUNESKOnıń Pútkil dúnyalıq miyras obektleri dizimi|Pútkil dúnyalıq miyras obektleri]] | group4 = Siyasatı | list4 = * [[Ázerbayjan Ministrler Kabineti|Kabinet]] * [[Ázerbayjan Konstituciyası|Konstituciya]] * [[Ázerbayjanda saylawlar|Saylawlar]] * [[Ázerbayjannıń sırtqı qatnasıqları|Sırtqı qatnasıqlar]] * [[Ázerbayjanda insan huqıqları|Insan huqıqları]] ** [[Ázerbayjanda LGBT huqıqları|LGBT]] ** [[Ázerbayjanda balalar huqıqları|Balalar huqıqları]] * [[Ázerbayjanda huqıqtı qorǵaw|Huqıqtı qorǵaw]] * [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri|Qurallı kúshler]] * [[Milliy Jıynalıs (Ázerbayjan)|Milliy Jıynalıs]] * [[Ázerbayjandaǵı siyasiy partiyalar dizimi|Siyasiy partiyalar]] * [[Ázerbayjan siyasatı|Siyasat]] * [[Ázerbayjan Prezidenti|Prezident]] * [[Ázerbayjan Bas ministri|Bas ministr]] * [[Ázerbayjannıń migraciyalıq siyasatı|Migraciya]] | group5 = Ekonomikası | list5 = * [[Ázerbayjanda awıl xojalıǵı|Awıl xojalıǵı]] * [[Ázerbayjan Oraylıq Banki|Oraylıq Bank]] * [[Ázerbayjan kompaniyaları dizimi|Kompaniyalar]] * [[Ázerbayjanda energetika|Energetika]] * [[Ázerbayjan manatı|Manat (valyuta)]] * [[Ázerbayjanda metallurgiya|Metallurgiya]] * [[Ázerbayjannıń kán sanaatı|Kán sanaatı]] * [[Ázerbayjannıń tábiyiy baylıqları|Tábiyiy baylıqlar]] * [[Ázerbayjanda neft sanaatı|Neft sanaatı]] * [[Ázerbayjanda radio|Radio]] * [[Ázerbayjanda telekommunikaciyalar|Telekommunikaciyalar]] * [[Ázerbayjanda televideniye|Televideniye]] * [[Ázerbayjanda turizm|Turizm]] * [[Ázerbayjanda transport|Transport]] | group6 = Mádeniyatı | list6 = * [[Ázerbayjan animaciyası tariyxı|Animaciya]] * [[Ázerbayjan arxitekturası|Arxitektura]] * [[Ázerbayjan kórkem óneri|Kórkem óner]] * [[Ázerbayjan kinosı|Kino]] * [[Ázerbayjan asxanası|Asxana]] ([[Ázerbayjan sharabı|sharap]]) * [[Ázerbayjanda úrp-ádetler hám dástúrler|Úrp-ádetler]] * [[Ázerbayjan ayaq oyınları|Ayaq oyınlar]] * [[Ázerbayjan milliy kiyimleri|Kiyim]] * [[Ázerbayjan folklorı|Folklor]] * [[Ázerbayjanda mámleketlik bayramlar|Bayramlar]] * [[Ázerbayjan milliy bolmısı|Milliy bolmıs]] * [[Ázerbayjan tili|Til]] * [[Ázerbayjan ádebiyatı|Ádebiyat]] * [[Ázerbayjan mediası|Media]] * [[Ázerbayjan muzıkası|Muzıka]] * [[Ázerbayjan mifologiyası|Mifologiya]] * [[Ázerbayjanda Nawrız bayramı|Nawrız (Jańa jıl)]] * [[Ázerbayjanda dın|Din]] * [[Ázerbayjan gilemi|Gilem]] * [[Ázerbayjanda sport|Sport]] * [[Ázerbayjan shay mádeniyatı|Shay mádeniyatı]] * [[Ázerbayjan teatrı|Teatr]] * [[Ázerbayjanda toy dástúri|Toy]] | group7 = Demografiyası | list7 = * [[Ázerbayjanda bilimlendiriw|Bilimlendiriw]] * [[Ázerbayjanda etnikalıq azshılıqlar|Etnikalıq azshılıqlar]] * [[Ázerbayjanda gender teńligi|Gender teńligi]] * [[Ázerbayjanda medicina|Medicina]] * [[Ázerbayjanda den sawlıqtı saqlaw|Densaqlıqtı saqlaw]] * [[Ázerbayjan tilleri|Tiller]] * [[Ázerbayjanda LGBT huqıqları|LGBT huqıqları]] * [[Ázerbayjanlılar|Xalıq]] ** [[Ázerbayjanlılar dizimi|dizim]] * [[Ázerbayjanda hayallar|Hayallar]] | group8 = Simvolları | list8 = * [[Ázerbayjan bayraǵı|Bayraq]] * [[Ázerbayjan gimni|Mámleketlik gimn]] * [[Ázerbayjan mámleketlik gerbi|Mámleketlik gerb]] }}<noinclude> [[Kategoriya:Ázerbayjan úlgileri| ]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri hám aymaqları temaları úlgileri]] [[Kategoriya:Evropa mámleketleri hám aymaqları temaları úlgileri]] </noinclude> iyc9brqc355bcr6e6s53iea16efz76b 10 47902 265897 2026-08-13T13:42:28Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Navbox | name = Evropa folklorı | title = [[Evropa folklorı]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Ǵárezsiz mámleketler | list1 = * [[Albaniya folklorı]] * [[Andorra folklorı]] * [[Armeniya folklorı]] * [[Avstriya folklorı]] * [[Ázerbayjan folklorı]] * [[Belarus folklorı]] * [[Belgiya folklorı]] * [[Bosniya hám Gercegovina folklorı]] * [[Bolgariya folklorı]] * [[Xorvatiya folklorı]] * [[Kipr folklorı]...» 265897 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Evropa folklorı | title = [[Evropa folklorı]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Ǵárezsiz mámleketler | list1 = * [[Albaniya folklorı]] * [[Andorra folklorı]] * [[Armeniya folklorı]] * [[Avstriya folklorı]] * [[Ázerbayjan folklorı]] * [[Belarus folklorı]] * [[Belgiya folklorı]] * [[Bosniya hám Gercegovina folklorı]] * [[Bolgariya folklorı]] * [[Xorvatiya folklorı]] * [[Kipr folklorı]] * [[Chexiya folklorı]] * [[Daniya folklorı]] * [[Estoniya folklorı]] * [[Finlyandiya folklorı]] * [[Franciya folklorı]] * [[Gruziya folklorı]] * [[Germaniya folklorı]] * [[Greciya folklorı]] * [[Vengriya folklorı]] * [[Islandiya folklorı]] * [[Irlandiya folklorı]] * [[Italiya folklorı]] * [[Qazaqstan folklorı]] * [[Latviya folklorı]] * [[Lixtenshteyn folklorı]] * [[Litva folklorı]] * [[Lyuksemburg folklorı]] * [[Malta folklorı]] * [[Moldova folklorı]] * [[Monako folklorı]] * [[Chernogoriya folklorı]] * [[Niderlandiya folklorı]] * [[Arqa Makedoniya folklorı]] * [[Norvegiya folklorı]] * [[Polsha folklorı]] * [[Portugaliya folklorı]] * [[Rumıniya folklorı]] * [[Rossiya folklorı]] * [[San-Marino folklorı]] * [[Serbiya folklorı]] * [[Slovakiya folklorı]] * [[Sloveniya folklorı]] * [[Ispaniya folklorı]] * [[Shveciya folklorı]] * [[Shveycariya folklorı]] * [[Túrkiya folklorı]] * [[Ukraina folklorı]] * [[Ullı Britaniya folklorı]] | group2 = Sheklengen tán alıwǵa iye mámleketler | list2 = * [[Abxaziya folklorı]] * [[Kosovo folklorı]] * [[Arqa Kipr folklorı]] * [[Qubla Osetiya folklorı]] * [[Transnistriya folklorı]] | group3 = Ǵárezli aymaqlar hám basqa subyektler | list3 = * [[Aland atawları folklorı]] * [[Farer atawları folklorı]] * [[Gibraltar folklorı]] * [[Gernsi folklorı]] * [[Men atawı folklorı]] * [[Djersi folklorı]] * [[Svalbard folklorı]] }} hzsfwqnxdhsczhth4yzvkhfdfqfwroo 265907 265897 2026-08-13T14:03:52Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 265907 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Evropa folklorı | title = [[Evropa folklorı]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = Ǵárezsiz mámleketler | list1 = * [[Albaniya folklorı|Albaniya]] * [[Andorra folklorı|Andorra]] * [[Armeniya folklorı|Armeniya]] * [[Avstriya folklorı|Avstriya]] * [[Ázerbayjan folklorı|Ázerbayjan]] * [[Belarus folklorı|Belarus]] * [[Belgiya folklorı|Belgiya]] * [[Bosniya hám Gercegovina folklorı|Bosniya hám Gercegovina]] * [[Bolgariya folklorı|Bolgariya]] * [[Xorvatiya folklorı|Xorvatiya]] * [[Kipr folklorı|Kipr]] * [[Chexiya folklorı|Chexiya]] * [[Daniya folklorı|Daniya]] * [[Estoniya folklorı|Estoniya]] * [[Finlyandiya folklorı|Finlyandiya]] * [[Franciya folklorı|Franciya]] * [[Gruziya folklorı|Gruziya]] * [[Germaniya folklorı|Germaniya]] * [[Greciya folklorı|Greciya]] * [[Vengriya folklorı|Vengriya]] * [[Islandiya folklorı|Islandiya]] * [[Irlandiya folklorı|Irlandiya]] * [[Italiya folklorı|Italiya]] * [[Qazaqstan folklorı|Qazaqstan]] * [[Latviya folklorı|Latviya]] * [[Lixtenshteyn folklorı|Lixtenshteyn]] * [[Litva folklorı|Litva]] * [[Lyuksemburg folklorı|Lyuksemburg]] * [[Malta folklorı|Malta]] * [[Moldova folklorı|Moldova]] * [[Monako folklorı|Monako]] * [[Chernogoriya folklorı|Chernogoriya]] * [[Niderlandiya folklorı|Niderlandiya]] * [[Arqa Makedoniya folklorı|Arqa Makedoniya]] * [[Norvegiya folklorı|Norvegiya]] * [[Polsha folklorı|Polsha]] * [[Portugaliya folklorı|Portugaliya]] * [[Rumıniya folklorı|Rumıniya]] * [[Rossiya folklorı|Rossiya]] * [[San-Marino folklorı|San-Marino]] * [[Serbiya folklorı|Serbiya]] * [[Slovakiya folklorı|Slovakiya]] * [[Sloveniya folklorı|Sloveniya]] * [[Ispaniya folklorı|Ispaniya]] * [[Shveciya folklorı|Shveciya]] * [[Shveycariya folklorı|Shveycariya]] * [[Túrkiya folklorı|Túrkiya]] * [[Ukraina folklorı|Ukraina]] * [[Ullı Britaniya folklorı|Ullı Britaniya]] | group2 = Sheklengen tán alıwǵa iye mámleketler | list2 = * [[Abxaziya folklorı|Abxaziya]] * [[Kosovo folklorı|Kosovo]] * [[Arqa Kipr folklorı|Arqa Kipr]] * [[Qubla Osetiya folklorı|Qubla Osetiya]] * [[Transnistriya folklorı|Transnistriya]] | group3 = Ǵárezli aymaqlar hám basqa subyektler | list3 = * [[Aland atawları folklorı|Aland atawları]] * [[Farer atawları folklorı|Farer atawları]] * [[Gibraltar folklorı|Gibraltar]] * [[Gernsi folklorı|Gernsi]] * [[Men atawı folklorı|Men atawı]] * [[Djersi folklorı|Djersi]] * [[Svalbard folklorı|Svalbard]] }} bhr4m99mr7oh8ii6m4ygm4na8klff9h 0 47903 265899 2026-08-13T13:45:13Z Doniyor Yóldoshev 10298 Taza bet jaratıldı: «'''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] ==...» 265899 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == == Derekler == {{Derekler}} ddea4fhc0s3ud32dy2o4ol4nhi9etcu 265902 265899 2026-08-13T14:00:09Z Doniyor Yóldoshev 10298 265902 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == Mingachevir suw saqlaǵıshı [[Kavkaz]]daǵı eń iri suw saqlaǵısh bolıp, uzınlıǵı {{convert|70|km|abbr=on}}, keńlik {{convert|18|km|abbr=on}}, maksimal tereńligi {{convert|75|m|abbr=on}}, ortasha tereńligi {{convert|26|m|abbr=on}}, maksimal kólemi 15,73 km == Derekler == {{Derekler}} nkmltm1b7lmaixynue2l6xh0euz6g9r 265903 265902 2026-08-13T14:01:16Z Doniyor Yóldoshev 10298 265903 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == Mingachevir suw saqlaǵıshı [[Kavkaz]]daǵı eń iri suw saqlaǵısh bolıp, uzınlıǵı {{convert|70|km|abbr=on}}, keńlik {{convert|18|km|abbr=on}}, maksimal tereńligi {{convert|75|m|abbr=on}}, ortasha tereńligi {{convert|26|m|abbr=on}}, maksimal kólemi 15,73 km³,<ref>{{cite book |last1=Coene |first1=Frederik |title=The Caucasus : an introduction |date=2010 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-48660-6}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} iehkxhod9rnje908anv2z3wewvwsljt 265937 265903 2026-08-14T06:43:40Z Doniyor Yóldoshev 10298 265937 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == Mingachevir suw saqlaǵıshı [[Kavkaz]]daǵı eń iri suw saqlaǵısh bolıp, uzınlıǵı {{convert|70|km|abbr=on}}, keńlik {{convert|18|km|abbr=on}}, maksimal tereńligi {{convert|75|m|abbr=on}}, ortasha tereńligi {{convert|26|m|abbr=on}}, maksimal kólemi 15,73 km³,<ref>{{cite book |last1=Coene |first1=Frederik |title=The Caucasus : an introduction |date=2010 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-48660-6}}</ref> jaǵalıq sızıǵınıń uzınlıǵı {{convert|247|km|abbr=on}} hám ulıwma maydanı {{convert|605|km2|abbr=on}} quraydı<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=81 |language=en}}</ref><ref name="anbar">{{Cite web|url=https://mst.gov.az/MST/SA_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119071310/http://mst.gov.az/MST/SA_2.html|url-status=dead|title=Su anbarları|archive-date=2011-01-19|website=mst.gov.az}}</ref>. Suw saqlaǵıshtıń suw qáddi 1945–1953-jılları [[Bozdaǵ tawları|Bozdaǵ]] qasında qurılǵan [[Mingechaur GES|Mingachevir gidroelektr stanciyası]] bógeti arqalı támiyinlenedi<ref name="minecol">{{cite web|title=Rivers, Lakes and Reservoirs of Azerbaijan Republic |url=http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php |publisher=Ozarbayjon Ekologiya va tabiiy resurslar vazirligi |access-date=2014-06-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702101035/http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php |archive-date=2014-07-02 }}</ref>. Ol Ázerbayjannıń eń iri gidroelektr stanciyası bolıp, ornatılǵan elektr quwatı 401,6 [[megavatt]]tı quraydı. Onıń bógetiniń uzınlıǵı {{convert|1550|m|abbr=on}}, eni {{convert|16|m|abbr=on}} hám biyikligi {{convert|80|m|abbr=on}}<ref name="anbar" />. == Derekler == {{Derekler}} 66z61bstd7z0ko4aiowr4sdlwh9zr2q 265945 265937 2026-08-14T08:52:34Z Doniyor Yóldoshev 10298 265945 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir suw saqlaǵıshı''' ({{Lang-az|Mingəçevir su anbarı}}) '''Mingachevir teńizi''' ({{lang-az|Mingəçevir dənizi}}) - arqa-batıs [[Ázerbayjan]]daǵı Kura dáryasında jaylasqan iri suw saqlaǵısh. Ol Joqarı [[Qarabaǵ]] hám Joqarı Shirwan kanalların suw menen támiyinleydi hám elektr energiyasın islep shıǵarıw, suwǵarıw ushın suw támiynatı hám balıqshılıqta paydalanıladı. [[File:Mingachevir reservoir.png|thumb|300px]] == Uliwma maǵlıwmat == Mingachevir suw saqlaǵıshı [[Kavkaz]]daǵı eń iri suw saqlaǵısh bolıp, uzınlıǵı {{convert|70|km|abbr=on}}, keńlik {{convert|18|km|abbr=on}}, maksimal tereńligi {{convert|75|m|abbr=on}}, ortasha tereńligi {{convert|26|m|abbr=on}}, maksimal kólemi 15,73 km³,<ref>{{cite book |last1=Coene |first1=Frederik |title=The Caucasus : an introduction |date=2010 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-48660-6}}</ref> jaǵalıq sızıǵınıń uzınlıǵı {{convert|247|km|abbr=on}} hám ulıwma maydanı {{convert|605|km2|abbr=on}} quraydı<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=81 |language=en}}</ref><ref name="anbar">{{Cite web|url=https://mst.gov.az/MST/SA_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119071310/http://mst.gov.az/MST/SA_2.html|url-status=dead|title=Su anbarları|archive-date=2011-01-19|website=mst.gov.az}}</ref>. Suw saqlaǵıshtıń suw qáddi 1945–1953-jılları [[Bozdaǵ tawları|Bozdaǵ]] qasında qurılǵan [[Mingechaur GES|Mingachevir gidroelektr stanciyası]] bógeti arqalı támiyinlenedi<ref name="minecol">{{cite web|title=Rivers, Lakes and Reservoirs of Azerbaijan Republic |url=http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php |publisher=Ozarbayjon Ekologiya va tabiiy resurslar vazirligi |access-date=2014-06-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702101035/http://www.eco.gov.az/en/hid-chay-gol-suanbar.php |archive-date=2014-07-02 }}</ref>. Ol Ázerbayjannıń eń iri gidroelektr stanciyası bolıp, ornatılǵan elektr quwatı 401,6 [[megavatt]]tı quraydı. Onıń bógetiniń uzınlıǵı {{convert|1550|m|abbr=on}}, eni {{convert|16|m|abbr=on}} hám biyikligi {{convert|80|m|abbr=on}}<ref name="anbar" />. Suw saqlaǵıshtıń dáslepki toltırılıwı 1953jıldan 1959-jılǵa shekem dawam etti<ref name="Swietochowski">{{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |last2=Collins |first2=Brian C. |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |date=1999 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4 |page=81 |language=en}}</ref> hám 1963, 1968, 1973, 1975, 1976, 1978, 1988 hám de 2010-jıllarda maksimal kólemine shekem qayta toltırıldı. == Orografiyalıq sıpatlaması == == Derekler == {{Derekler}} rmlehxm5kwh5afsd8d5lvh42jml1siy 3 47904 265909 2026-08-13T14:11:28Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265909 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:11, 2026-jıl 13-avgust (UTC) b1vupa1eolzu0fz2fb42j9kvet6pdqa 3 47905 265913 2026-08-13T16:11:50Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265913 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:11, 2026-jıl 13-avgust (UTC) 7dtz9guhjy9ihxp7q04tkwjf2cy06nd 3 47906 265918 2026-08-13T17:12:02Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265918 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:12, 2026-jıl 13-avgust (UTC) eqsizt8jnp7e3pov0lbs40xfvqoz9rs 3 47907 265919 2026-08-13T19:12:24Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265919 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:12, 2026-jıl 13-avgust (UTC) e1nt2hye0y52t4azdry9dai4er4dqrp 10 47908 265920 2026-08-13T21:40:48Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Galah (Eolophus roseicapilla) female in flight Mount Pleasant.jpg» 265920 wikitext text/x-wiki Galah (Eolophus roseicapilla) female in flight Mount Pleasant.jpg ih5u9azbleu3ur684wf5e92hfrqz09r 10 47909 265921 2026-08-13T21:47:16Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Meshes of the Afternoon (1943).webm» 265921 wikitext text/x-wiki Meshes of the Afternoon (1943).webm gzqgih2ohflw5a51wr1fogsse8l3i0w 0 47910 265925 2026-08-14T03:57:21Z Atabek Alimov 16297 Taza bet jaratıldı: « = Pitch = '''Pitch''' – ([[Inglis tili|inglis tilinen]] alınǵan) belgili bir ideyanı, biznes jobasın, [[startap]]<nowiki/>tı, ónimdi yamasa xızmetti qısqa waqıtta túsinikli hám isendiriwshi túrde tanıstırıw usılı. Pitchtiń tiykarǵı maqseti – investordı, sherikti, klientti yamasa basqa mápdar tárepti usınılǵan ideyanı qollawǵa yamasa onıń menen birgelikte islewge isendiriw. == Pitchtiń tiykarǵı bólimleri == Ádette pitch tóme...» 265925 wikitext text/x-wiki = Pitch = '''Pitch''' – ([[Inglis tili|inglis tilinen]] alınǵan) belgili bir ideyanı, biznes jobasın, [[startap]]<nowiki/>tı, ónimdi yamasa xızmetti qısqa waqıtta túsinikli hám isendiriwshi túrde tanıstırıw usılı. Pitchtiń tiykarǵı maqseti – investordı, sherikti, klientti yamasa basqa mápdar tárepti usınılǵan ideyanı qollawǵa yamasa onıń menen birgelikte islewge isendiriw. == Pitchtiń tiykarǵı bólimleri == Ádette pitch tómendegi bólimlerden ibarat boladı: # '''Mashqala''' – qanday másele yamasa mútájlik bar ekeni kórsetiledi. # '''Sheshim''' – usınılıp atırǵan ónim, xızmet yamasa ideyanıń bul máselege qanday sheshim beretuǵını túsindiriledi. # '''Maqsetlı bazar''' – ónim yamasa xızmet kimler ushın arnalǵanı anıqlanadı. # '''Biznes modeli''' – joybardıńnıń qanday jol menen tabıs keltiretuǵını kórsetiledi. # '''Báseke artıqshılıǵı''' – usınıstıń basqa ónimler yamasa xızmetlerden parqı túsindiriledi. # '''Marketing hám rawajlanıw strategiyası''' – klientlerdi qalay tartıw hám bazardı qalay keńeytiw jobası beriledi. # '''Komanda''' – jobanı ámelge asıratuǵın adamlar hám olardıń tájiriybesi haqqında maǵlıwmat. # '''Finanslıq kórsetkishler''' – investiciya muǵdarı, kútilip atırǵan tabıs hám shıǵınlar haqqında maǵlıwmat. # '''Investiciya talapları''' – qansha qarjı kerek ekeni hám investiciya qanday maqsetlerge jumsalatuǵını kórsetiledi. == Pitch túrleri == '''Elevator pitch''' – ideyanı 30–60 sekund ishinde qısqa tanıstırıw. '''Startup pitch''' – startaptı investorlarǵa tanıstırıw ushın tayarlanadı. Onda mashqala, sheshim, bazar, biznes modeli, komanda hám finanslıq kórsetkishlerge ayrıqsha itibar beriledi. '''Investor pitch''' – investiciyalıq qarjı tartıw maqsetinde investorlarǵa usınıladı. '''Sales pitch''' – ónim yamasa xızmetti klientke satıwǵa baǵdarlanǵan tanıstırıw. '''Project pitch''' – sociallıq, bilimlendiriw, ilimiy yamasa basqa joybardı donorǵa yamasa sherikke usınıw ushın qollanıladı. == Pitchtiń áhmiyeti == Pitch startap hám biznes ekosistemasında ideyanı qısqa hám anıq jetkiziwdiń áhmiyetli quralı esaplanadı. Sapalı pitch tek joybardıń ideyasın emes, al onıń '''qanday''' '''mashqalaǵa sheshim beretuǵının, kim ushın qájet ekenin hám qanday ekonomikalıq yamasa sociallıq nátiyje beretuǵının''' kórsetiwi kerek. Universitetlerde pitch studentlerdiń hám jas isbilermenlerdiń isbilermenlik kónlikpelerin rawajlandırıw, startap ideyaların izlew hám innovaciyalıq joybalrardı investorlarga tanıstırıw ushın qollanıladı. == Qaraqalpaqstanda pitch == Qaraqalpaqstanda pitch usılı jaslar isbilermenligi, startaplar, turizm, awıl xojalıǵı, IT hám sociallıq joybarlardı rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin. Mısalı, '''Aral teńizi turizmi, ekologiyalıq turizm, awıl turizmi, milliy ónermentshilik, sanlı turizm platformaları''' sıyaqlı joybarlar pitch formatında investorlarǵa hám grant beriwshi uyımlarǵa usınılıwı múmkin. == Qarańız == * Startap * Biznes-model * Investiciya * Venchur kapitalı * Akselerator * Biznes-inkubator * Isbilermenlik == Derekler == * Y Combinator – Startup School. * Harvard Business School – Entrepreneurship and Pitching. * Investopedia – Pitch. q5scfezo51hwp5ki8vbt7jwjgnh8f70 265934 265925 2026-08-14T06:22:05Z Doniyor Yóldoshev 10298 Betti wikilestiriw kerek dep kórsetti ([[WP:Gadjetler|Belgilewshi gadjeti kómeginde]]) 265934 wikitext text/x-wiki {{Wikilestiriw}} = Pitch = '''Pitch''' – ([[Inglis tili|inglis tilinen]] alınǵan) belgili bir ideyanı, biznes jobasın, [[startap]]<nowiki/>tı, ónimdi yamasa xızmetti qısqa waqıtta túsinikli hám isendiriwshi túrde tanıstırıw usılı. Pitchtiń tiykarǵı maqseti – investordı, sherikti, klientti yamasa basqa mápdar tárepti usınılǵan ideyanı qollawǵa yamasa onıń menen birgelikte islewge isendiriw. == Pitchtiń tiykarǵı bólimleri == Ádette pitch tómendegi bólimlerden ibarat boladı: # '''Mashqala''' – qanday másele yamasa mútájlik bar ekeni kórsetiledi. # '''Sheshim''' – usınılıp atırǵan ónim, xızmet yamasa ideyanıń bul máselege qanday sheshim beretuǵını túsindiriledi. # '''Maqsetlı bazar''' – ónim yamasa xızmet kimler ushın arnalǵanı anıqlanadı. # '''Biznes modeli''' – joybardıńnıń qanday jol menen tabıs keltiretuǵını kórsetiledi. # '''Báseke artıqshılıǵı''' – usınıstıń basqa ónimler yamasa xızmetlerden parqı túsindiriledi. # '''Marketing hám rawajlanıw strategiyası''' – klientlerdi qalay tartıw hám bazardı qalay keńeytiw jobası beriledi. # '''Komanda''' – jobanı ámelge asıratuǵın adamlar hám olardıń tájiriybesi haqqında maǵlıwmat. # '''Finanslıq kórsetkishler''' – investiciya muǵdarı, kútilip atırǵan tabıs hám shıǵınlar haqqında maǵlıwmat. # '''Investiciya talapları''' – qansha qarjı kerek ekeni hám investiciya qanday maqsetlerge jumsalatuǵını kórsetiledi. == Pitch túrleri == '''Elevator pitch''' – ideyanı 30–60 sekund ishinde qısqa tanıstırıw. '''Startup pitch''' – startaptı investorlarǵa tanıstırıw ushın tayarlanadı. Onda mashqala, sheshim, bazar, biznes modeli, komanda hám finanslıq kórsetkishlerge ayrıqsha itibar beriledi. '''Investor pitch''' – investiciyalıq qarjı tartıw maqsetinde investorlarǵa usınıladı. '''Sales pitch''' – ónim yamasa xızmetti klientke satıwǵa baǵdarlanǵan tanıstırıw. '''Project pitch''' – sociallıq, bilimlendiriw, ilimiy yamasa basqa joybardı donorǵa yamasa sherikke usınıw ushın qollanıladı. == Pitchtiń áhmiyeti == Pitch startap hám biznes ekosistemasında ideyanı qısqa hám anıq jetkiziwdiń áhmiyetli quralı esaplanadı. Sapalı pitch tek joybardıń ideyasın emes, al onıń '''qanday''' '''mashqalaǵa sheshim beretuǵının, kim ushın qájet ekenin hám qanday ekonomikalıq yamasa sociallıq nátiyje beretuǵının''' kórsetiwi kerek. Universitetlerde pitch studentlerdiń hám jas isbilermenlerdiń isbilermenlik kónlikpelerin rawajlandırıw, startap ideyaların izlew hám innovaciyalıq joybalrardı investorlarga tanıstırıw ushın qollanıladı. == Qaraqalpaqstanda pitch == Qaraqalpaqstanda pitch usılı jaslar isbilermenligi, startaplar, turizm, awıl xojalıǵı, IT hám sociallıq joybarlardı rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin. Mısalı, '''Aral teńizi turizmi, ekologiyalıq turizm, awıl turizmi, milliy ónermentshilik, sanlı turizm platformaları''' sıyaqlı joybarlar pitch formatında investorlarǵa hám grant beriwshi uyımlarǵa usınılıwı múmkin. == Qarańız == * Startap * Biznes-model * Investiciya * Venchur kapitalı * Akselerator * Biznes-inkubator * Isbilermenlik == Derekler == * Y Combinator – Startup School. * Harvard Business School – Entrepreneurship and Pitching. * Investopedia – Pitch. r5dxpp4eeu2jrb47g4xvoy6fwssouyz 0 47911 265930 2026-08-14T05:47:03Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Anar |negizgi atı = Anar Rəsul oğlu Rzayev |súwret = Anar 01.03.2019.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵandaǵı atı = |tolıq atı = Anar Rásul ulı Rızaev |ádebiy laqabı = Anar |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri...» 265930 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Anar |negizgi atı = Anar Rəsul oğlu Rzayev |súwret = Anar 01.03.2019.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵandaǵı atı = |tolıq atı = Anar Rásul ulı Rızaev |ádebiy laqabı = Anar |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |puqaralıǵı = |milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] |dóretiwshilik túri = [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[Ssenariyshi|ssenariyshi]] |oqıǵan jeri = [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik Universiteti]] |dóretiwshilik jılları = 1960 — házirge shekem |baǵdarı = |baǵdarları = |janrı = |janrları = |shıǵarmalarınıń tili = [[Ázerbayjan tili|ázerbayjansha]] |birinshi kitabı = «Keçən ilin son gecəsi», «Bayram həsrətində» (1960) |ákesi = [[Rásul Rza]] |anası = [[Nigar Ráfibeyli]] |ómirlik joldası = [[Zemfira Saparova]] |ómirlik joldasları = |perzentleri = [[Günel Anarqızı]]<br>Tural Rızaev |belgili pikirleri = |ataqları hám sıylıqları = |ataqları = [[Ázerbayjan Respublikası xalıq jazıwshısı]] |sıylıqları = |sayt = |qolı = }}'''Anar''' (tolıq atı: Anar Rasul ulı Rızaev;) — [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[scenarist]], [[Ázerbayjan Jazıwshılar awqamı]]nıń baslıǵı, [[Ázerbayjan Respublikasınıń xalıq jazıwshısı]]. == Shańaraǵı == Anardıń ákesi shayır [[Rasul Rıza]], anası shayır hayal [[Nigar Ráfibeyli]]. Anar anası tárepinen Ázerbayjannıń belgili jámiyetlik hám mámleketlik ǵayratkeri, [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]]nıń dáslepki densawlıqtı saqlaw ministri hám [[Genje]] qalasınıń general-gubernatorı bolǵan [[Xudadat bey Ráfibeyli]]niń aqlıǵı esaplanadı. Ákesi tárepinen bolsa Mámmetxanlılar áwladınan bolıp tabıladı. Familiyaları úlken babası, Shiyni hám bir qatar awıllardıń mülkdarı bolǵan Mámmedyar ulı Mámmetxan menen baylanıslı. Bayat boyınan, Shaxseven taypasınan bolǵan Mámmetxan XIX ásirdiń ortalarında rus áskerleri menen soqlıǵısıwdan soń zindanǵa taslanadı hám ol jerde uwlandırıw arqalı óltiriledi. Mámmetxannıń shawlıǵı, Rasuldıń ákesi Ibrahim Mámmetxanlı [[Góychay]]da mirzalıq etken hám sawda menen shuǵıllanǵan. 1915-jılı [[Baku]]da qaytıs bolǵan hám Chemberekentte jerlengen. 1913-jıl 29-iyunda Genjede tuwılǵan Nigar xanım Ráfibeyli belgili [[Ráfibeyliler]] áwladınan bolıp tabıladı. Ákesi tárepinen babası [[Álekber bey Ráfibeyli]] – el aqsaqalı, aǵartıwshı, Ázerbayjanda dáslepki siyasiy partiya bolǵan «Difai» partiyasınıń tiykarın salıwshılardan biri. Álekber beydiń birden-bir ulı, Nigar xanımnıń ákesi Xudadat bey dáslepki joqarı bilimli xirurglardan bolıp tabıladı. Xarkov Medicina universitetin pitirgennen soń 17 jıl dawamında Genje emlewxanasınıń bas shıpakeri hám shıpakerler jámiyetiniń baslıǵı retinde islegen. 1918-jılı Genjede ǵárezsiz [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]] qurılǵan waqıtta Xudadat bey Ráfibeyli [[Fátáli xan Xoyskiy]]diń húkimetinde dáslepki den sawlıqtı saqlaw ministri bolǵan, bir jıldan soń bolsa Gánje general-gubernatorı lawazımına tayınlanǵan. 1920-jıl apreldegi bolshevikler awdarıspaǵınan soń qamaqqa alınǵan hám Genje kóterilisin shólkemlestiriwde ayıplanıp atıp óltirilgen. == Ómiri == [[Fayl:Anar 01.03.2019.jpg|thumb|''Ázerbayjannıń bir topar mádeniyat hám kórkem óner ǵayratkerleriniń Prezident [[Ilham Aliev]] hám birinshi xanım [[Mexriban Alieva]] menen ushırasıwı waqtında. 1-mart 2019-jıl''<ref>{{Cite web|url=https://president.az/articles/32112|title=İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin bir qrupu ilə görüşüblər|publisher=president.az|date=2019-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628172420/https://president.az/az/articles/view/32112|archive-date=2023-06-28|language=az}}</ref>.]] Anar 1945-jılı 10 jıllıq muzıka mektebine (házirgi Búlbúl atındaǵı mektep) oqıwǵa kirgen hám 1955-jılı usı mektepti gúmis medal menen pitirgen. Birinshi klastan onınshı klasqa shekem [[Zemfira Saparova]] menen birge oqıǵan. 1955-jılı Anar [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine]], Zemfira bolsa konservatoriyaǵa kirgenine qaramastan, jolları ayrılmaǵan, atastırılǵan hám turmıs qurǵan. Toyları 1962-jıl 27-yanvarda bolǵan. Anar hám Zemfira xanımnıń eki perzenti bar. Úlken ulı Tural arabtanıwshı hám diplomat, Ázerbayjannıń [[Mısır Arab Respublikası]]ndaǵı elshisi, qızı Günel bolsa [[Baku Mámleketlik universiteti]]niń shıǵıstanıw fakultetin pitirgen. == Xızmeti == Anar 1991-jıl mart ayında Jazıwshılardıń IX Qurıltayında bir awızdan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1997-jıl 30-oktyabrde Jazıwshılardıń X Qurıltayında bir awızdan qaytadan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1991-jılı [[Ázerbayjan Respublikası]] Joqarǵı Soveti Milliy Keńesiniń dáslepki májilisin Anar alıp barǵan. Anar 1995- hám 2000-jılları Ázerbayjan Respublikasınıń Milliy Májilisi deputatı etip saylanǵan. Ol Milliy Májilistiń mádeniyat komissiyasınıń baslıǵı bolǵan. Bul komissiyanıń mádeniyat, taryx hám arxitektura esteliklerin qorǵaw, kinematografiya haqqında hám t.b. islep shıqqan nızamları parlament tárepinen qabıl etilgen. 1995-jılı Ázerbayjan Respublikası Konstituciya Komissiyasınıń aǵzası bolǵan. == Filmografiya == {| class="wikitable" style="font-size: 96%" |- ! ! Film ataması ! Jıl ! Ssenariy avtorı ! Shıǵarma avtorı ! Qoyıwshı rejissyor ! Aktyor ! Qatnasıwshı ! Haqqında ! Film túri |- | | ''[[Dəniz (film, 1965)|Dəniz]]'' | 1965 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967)|Torpaq. Dəniz. Od. Səma]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Qobustan (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Qobustan (film, 1967)|Qobustan]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Hər axşam on birdə'' | 1968 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Bu, Səttar Bəhlulzadədir (film, 1969)|Bu, Səttar Bəhlulzadədir]]'' | 1969 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Nəsimi'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Xatirələr sahili (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Var olun, qızlar... (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dədə Qorqud (film, 1975).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daş saat (film, 1975)|Daş saat]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dantenin yubileyi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Dantenin yubileyi (film, 1978)|Dantenin yubileyi]]'' | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Ötən ilin son gecəsi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1978)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Üzeyir ömrü (film, 1981).jpg|center|50px]] --> | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Yeni Qədim Gəncə'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Evləri köndələn yar (film, 1982)|Evləri köndələn yar]]'' | 1982 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Aşıqlar (film, 1983)|Aşıqlar]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı hújjetli film |- | | ''Daş saatın səsi'' | 1985 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- ---- | | ''[[Bu, Mircavaddır (film, 1987)|Bu, Mircavaddır]]'' | 1987 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı kórkem televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Nəsimi (film, 1971)|Nəsimi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- | | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- | | | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- | | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |} === Haqqında túsirilgen hújjetli filmler === # Anarla üz-üzə (film, 1988) — (Oraylıq Televiziyanıń buyırtpası menen Anar haqqında túsirilgen eki bólimli hújjetli film. Ázerbayjantelefilm. Scenariy avtorı [[Zeynal Məmmədov|Zeynal Mámmedov]], rejissyor [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Mirzayev]] (Hásenoǵlı), operator Adil, kompozitor [[Cavanşir Quliev|Javanshir Quliyev]]. Kompozitordıń atqarıwında jańlaǵan qosıqtıń sózleri [[Rásul Rıza]]ǵa tiyisli). # Anarın anları (film, 2008) — [[Ázerbayjan televiziyası]]nda islep shıǵarılǵan tolıq metrajlı hújjetli televiziyalıq film. Rejissyor: [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Hásenoǵlı]]. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} gdqj9l4r4til421glpahxvygjrrg91b 265931 265930 2026-08-14T05:49:34Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265931 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Anar |negizgi atı = Anar Rəsul oğlu Rzayev |súwret = Anar 01.03.2019.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵandaǵı atı = |tolıq atı = Anar Rásul ulı Rızaev |ádebiy laqabı = Anar |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |puqaralıǵı = |milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] |dóretiwshilik túri = [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[Ssenariyshi|ssenariyshi]] |oqıǵan jeri = [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik Universiteti]] |dóretiwshilik jılları = 1960 — házirge shekem |baǵdarı = |baǵdarları = |janrı = |janrları = |shıǵarmalarınıń tili = [[Ázerbayjan tili|ázerbayjansha]] |birinshi kitabı = «Keçən ilin son gecəsi», «Bayram həsrətində» (1960) |ákesi = [[Rásul Rza]] |anası = [[Nigar Ráfibeyli]] |ómirlik joldası = [[Zemfira Saparova]] |ómirlik joldasları = |perzentleri = [[Günel Anarqızı]]<br>Tural Rızaev |belgili pikirleri = |ataqları hám sıylıqları = |ataqları = [[Ázerbayjan Respublikası xalıq jazıwshısı]] |sıylıqları = |sayt = |qolı = }}'''Anar''' (tolıq atı: Anar Rasul ulı Rızaev;) — [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[scenarist]], [[Ázerbayjan Jazıwshılar awqamı]]nıń baslıǵı, [[Ázerbayjan Respublikasınıń xalıq jazıwshısı]]. == Shańaraǵı == Anardıń ákesi shayır [[Rasul Rıza]], anası shayır hayal [[Nigar Ráfibeyli]]. Anar anası tárepinen Ázerbayjannıń belgili jámiyetlik hám mámleketlik ǵayratkeri, [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]]nıń dáslepki densawlıqtı saqlaw ministri hám [[Genje]] qalasınıń general-gubernatorı bolǵan [[Xudadat bey Ráfibeyli]]niń aqlıǵı esaplanadı. Ákesi tárepinen bolsa Mámmetxanlılar áwladınan bolıp tabıladı. Familiyaları úlken babası, Shiyni hám bir qatar awıllardıń mülkdarı bolǵan Mámmedyar ulı Mámmetxan menen baylanıslı. Bayat boyınan, Shaxseven taypasınan bolǵan Mámmetxan XIX ásirdiń ortalarında rus áskerleri menen soqlıǵısıwdan soń zindanǵa taslanadı hám ol jerde uwlandırıw arqalı óltiriledi. Mámmetxannıń shawlıǵı, Rasuldıń ákesi Ibrahim Mámmetxanlı [[Góychay]]da mirzalıq etken hám sawda menen shuǵıllanǵan. 1915-jılı [[Baku]]da qaytıs bolǵan hám Chemberekentte jerlengen. 1913-jıl 29-iyunda Genjede tuwılǵan Nigar xanım Ráfibeyli belgili [[Ráfibeyliler]] áwladınan bolıp tabıladı. Ákesi tárepinen babası [[Álekber bey Ráfibeyli]] – el aqsaqalı, aǵartıwshı, Ázerbayjanda dáslepki siyasiy partiya bolǵan «Difai» partiyasınıń tiykarın salıwshılardan biri. Álekber beydiń birden-bir ulı, Nigar xanımnıń ákesi Xudadat bey dáslepki joqarı bilimli xirurglardan bolıp tabıladı. Xarkov Medicina universitetin pitirgennen soń 17 jıl dawamında Genje emlewxanasınıń bas shıpakeri hám shıpakerler jámiyetiniń baslıǵı retinde islegen. 1918-jılı Genjede ǵárezsiz [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]] qurılǵan waqıtta Xudadat bey Ráfibeyli [[Fátáli xan Xoyskiy]]diń húkimetinde dáslepki den sawlıqtı saqlaw ministri bolǵan, bir jıldan soń bolsa Gánje general-gubernatorı lawazımına tayınlanǵan. 1920-jıl apreldegi bolshevikler awdarıspaǵınan soń qamaqqa alınǵan hám Genje kóterilisin shólkemlestiriwde ayıplanıp atıp óltirilgen. == Ómiri == [[Fayl:Anar 01.03.2019.jpg|thumb|''Ázerbayjannıń bir topar mádeniyat hám kórkem óner ǵayratkerleriniń Prezident [[Ilham Aliev]] hám birinshi xanım [[Mexriban Alieva]] menen ushırasıwı waqtında. 1-mart 2019-jıl''<ref>{{Cite web|url=https://president.az/articles/32112|title=İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin bir qrupu ilə görüşüblər|publisher=president.az|date=2019-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628172420/https://president.az/az/articles/view/32112|archive-date=2023-06-28|language=az}}</ref>.]] Anar 1945-jılı 10 jıllıq muzıka mektebine (házirgi Búlbúl atındaǵı mektep) oqıwǵa kirgen hám 1955-jılı usı mektepti gúmis medal menen pitirgen. Birinshi klastan onınshı klasqa shekem [[Zemfira Saparova]] menen birge oqıǵan. 1955-jılı Anar [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine]], Zemfira bolsa konservatoriyaǵa kirgenine qaramastan, jolları ayrılmaǵan, atastırılǵan hám turmıs qurǵan. Toyları 1962-jıl 27-yanvarda bolǵan. Anar hám Zemfira xanımnıń eki perzenti bar. Úlken ulı Tural arabtanıwshı hám diplomat, Ázerbayjannıń [[Mısır Arab Respublikası]]ndaǵı elshisi, qızı Günel bolsa [[Baku Mámleketlik universiteti]]niń shıǵıstanıw fakultetin pitirgen. == Xızmeti == Anar 1991-jıl mart ayında Jazıwshılardıń IX Qurıltayında bir awızdan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1997-jıl 30-oktyabrde Jazıwshılardıń X Qurıltayında bir awızdan qaytadan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1991-jılı [[Ázerbayjan Respublikası]] Joqarǵı Soveti Milliy Keńesiniń dáslepki májilisin Anar alıp barǵan. Anar 1995- hám 2000-jılları Ázerbayjan Respublikasınıń Milliy Májilisi deputatı etip saylanǵan. Ol Milliy Májilistiń mádeniyat komissiyasınıń baslıǵı bolǵan. Bul komissiyanıń mádeniyat, taryx hám arxitektura esteliklerin qorǵaw, kinematografiya haqqında hám t.b. islep shıqqan nızamları parlament tárepinen qabıl etilgen. 1995-jılı Ázerbayjan Respublikası Konstituciya Komissiyasınıń aǵzası bolǵan. == Filmografiya == {| class="wikitable" style="font-size: 96%" |- ! ! Film ataması ! Jıl ! Ssenariy avtorı ! Shıǵarma avtorı ! Qoyıwshı rejissyor ! Aktyor ! Qatnasıwshı ! Haqqında ! Film túri |- | | ''[[Dəniz (film, 1965)|Dəniz]]'' | 1965 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967)|Torpaq. Dəniz. Od. Səma]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Qobustan (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Qobustan (film, 1967)|Qobustan]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Hər axşam on birdə'' | 1968 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Bu, Səttar Bəhlulzadədir (film, 1969)|Bu, Səttar Bəhlulzadədir]]'' | 1969 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Nəsimi'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Xatirələr sahili (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Var olun, qızlar... (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dədə Qorqud (film, 1975).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daş saat (film, 1975)|Daş saat]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dantenin yubileyi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Dantenin yubileyi (film, 1978)|Dantenin yubileyi]]'' | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Ötən ilin son gecəsi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1978)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Üzeyir ömrü (film, 1981).jpg|center|50px]] --> | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Yeni Qədim Gəncə'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Evləri köndələn yar (film, 1982)|Evləri köndələn yar]]'' | 1982 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Aşıqlar (film, 1983)|Aşıqlar]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı hújjetli film |- | | ''Daş saatın səsi'' | 1985 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- ---- | | ''[[Bu, Mircavaddır (film, 1987)|Bu, Mircavaddır]]'' | 1987 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı kórkem televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Nəsimi (film, 1971)|Nəsimi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- | | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- | | | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- | | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |} == Haqqında túsirilgen hújjetli filmler == # Anarla üz-üzə (film, 1988) — (Oraylıq Televiziyanıń buyırtpası menen Anar haqqında túsirilgen eki bólimli hújjetli film. Ázerbayjantelefilm. Scenariy avtorı [[Zeynal Məmmədov|Zeynal Mámmedov]], rejissyor [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Mirzayev]] (Hásenoǵlı), operator Adil, kompozitor [[Cavanşir Quliev|Javanshir Quliyev]]. Kompozitordıń atqarıwında jańlaǵan qosıqtıń sózleri [[Rásul Rıza]]ǵa tiyisli). # Anarın anları (film, 2008) — [[Ázerbayjan televiziyası]]nda islep shıǵarılǵan tolıq metrajlı hújjetli televiziyalıq film. Rejissyor: [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Hásenoǵlı]]. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjanlı shayırlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı awdarmashılar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı kinorejissyorlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı jazıwshılar]] b0hgrp43nwjbxxvk05e12so1ti7yvwg 10 47912 265932 2026-08-14T05:50:55Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:OOjs UI icon check-green.svg|18px|✅|link=]]<span style="display:none">Y</span><noinclude> [[Kategoriya:Talqılaw úlgileri]] </noinclude>» 265932 wikitext text/x-wiki [[Fayl:OOjs UI icon check-green.svg|18px|✅|link=]]<span style="display:none">Y</span><noinclude> [[Kategoriya:Talqılaw úlgileri]] </noinclude> bx3v1vv9yg509mnl5evogpyi3dq7r1q 10 47913 265933 2026-08-14T05:51:39Z Kvazimodo 10433 [[Úlgi:Y]] degen betke baǵdarladı 265933 wikitext text/x-wiki #baǵdarlaw [[Úlgi:Y]] 72x3riqsgstm7m80s0ahj7cdizp9u2g 1 47914 265935 2026-08-14T06:24:16Z Doniyor Yóldoshev 10298 Taza bet jaratıldı: «{{Talqılaw}}» 265935 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 14 47915 265936 2026-08-14T06:33:55Z PK2 1698 Bos bet jarattı 265936 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 47916 265938 2026-08-14T06:51:20Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | «Kúr» Olimpiya Oqıw-sport Orayı |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Arena Hotels Kür.jpg|280px]] |- | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-weight: bold; padding: 0.3em;" | Ulıwma maǵlıwmatlar |- | '''Mámleket''...» 265938 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | «Kúr» Olimpiya Oqıw-sport Orayı |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Arena Hotels Kür.jpg|280px]] |- | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-weight: bold; padding: 0.3em;" | Ulıwma maǵlıwmatlar |- | '''Mámleket''' | [[Mingachevir]], {{AZE}} |- | '''Koordinatalar''' | 40°45′39″ sh. e. 47°02′22″ sh. u. |} '''«Kúr» (oqıw hám sport orayı)''' — Ázerbayjannıń [[Mingachevir]] qalasında, [[Kúr dáryası]] boyında jaylasqan [[eskek esiw]] bazası. == Tariyxı == Pútkil awqamlıq áhmiyetke iye Kúr Olimpiya eskek esiw oqıw orayı 1964-jılı shólkemlestirilgen<ref name="azcongress">{{Cite web|url=http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-06-06|url-status=dead}}</ref>. Eskek esiw bazası sport kompleksiniń arxitektorı [[Talat Xanlarov]] bolǵan<ref>{{BSE|article=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|author=|volume=XXIV|pages=101|ref=}}</ref>. 2004-jılı Ázerbayjan prezidenti Ilham Aliev Mingachevirge saparı waqtında burınǵı «Kúr» eskek esiw bazasında bolǵan hám onı qayta qurıw menen baylanıslı tapsırmalar bergen. Baza ushın joybar-smeta hújjetleri tayarlanǵannan soń, 2007-jılı qurılıs jumısları baslanǵan. 2010-jıldıń oktyabr ayında prezident Ilham Áliev hám onıń zayıbı [[Mexriban Álieva]]nıń qatnasıwında qayta qurılǵan oraydıń ashılıwı bolıp ótti<ref name="açılış">{{Cite news|title=Azərbaycan Prezidenti Mingəçevirdə "Kür" Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzinin açılış mərasimində iştirak edib (FOTO)|url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html|access-date=2024-09-28|work=trend.az|date=2010-10-15|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412050132/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html|url-status=live}}</ref>. == Shárayatı == Komplekste hákimshilik imarat, basseyn, 250 orınlıq altı qabatlı keme formasındaǵı miymanxana, sport zalı, eskek esiw klubı, kottejler, tennis kortı, qayıqlardı saqlaw ushın angar hám tóreshiler minarası bar<ref name="açılış" />. == Jarıslar == {{seealso|2015-jılǵı Evropa Oyınlarında eskek esiw hám kanoe jarısları}} Orayǵa oqıw-shınıǵıw jıyınları, saylap alıw hám basqa da jarıslar ushın hár jılı SSRA hám awqamlas respublikalardan eskek esiwshiler keler edi<ref name="azcongress" />. 2007-jıldan baslap bazanıń járdemshi bóliminde eskek esiw boyınsha xalıqara «Prezident Kubogı» regatası ótkeriledi<ref name="açılış" />. 2023 hám 2024-jılları kubok [[Evropa Kanoe Associaciyası]]nıń rásmiy kalendarına kirgizilgen<ref>{{Cite news|title=“Prezident Kuboku-2024” Avropa Kanoe Assosiasiyasının təqviminə daxil edilib|url=https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html|access-date=2024-09-28|work=trend.az|date=2024-03-02|archive-date=2024-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304081407/https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html|url-status=live}}</ref>. Orayda [[2015-jılǵı Evropa Oyunları]] sheńberinde eskek hám kanoe jarısları da ótkerilgen.<ref>{{Cite news|title=Mingəçevir Avropa Oyunlarına hazırlaşır - FOTOREPORTAJ|url=https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/|access-date=2024-09-28|work=Report İnformasiya Agentliyi|date=2015-04-06|language=az|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211033301/https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/|url-status=live}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Mingachevirde sport]] [[Kategoriya:1964-jılı SSRAda shólkemlestirilgenler]] [[Kategoriya:1964-jılı SSRAda⇧ sport]] [[Kategoriya:1964-jılı Ázerbayjanda shólkemlestirilgenler]] [[Kategoriya:2015-jılǵı Evropa Oyunları sport orayları]] t0f8r8a1kcsqht2ecfx74c7jzn9c9w1 0 47917 265940 2026-08-14T07:49:17Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Yashar Mammedzade atındaǵı stadion |- | '''Sıyımlılıǵı''' | 4800 adam |- | '''Jabılıwı''' | 2024-jıldan baslap «Asta Mingachevir FK» oyınları tiykarǵı stadionnıń remontlanıw sebebi menen jabılıwına baylanıslı qosımsha maydanshada oynalmaqta. |-...» 265940 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Yashar Mammedzade atındaǵı stadion |- | '''Sıyımlılıǵı''' | 4800 adam |- | '''Jabılıwı''' | 2024-jıldan baslap «Asta Mingachevir FK» oyınları tiykarǵı stadionnıń remontlanıw sebebi menen jabılıwına baylanıslı qosımsha maydanshada oynalmaqta. |- | '''Komanda''' | Asta Mingachevir Futbol Klubı |} '''Yashar Mammedzade atındaǵı stadion''', rásmiy atı menen '''Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qala stadionı''' yaki qısqasha '''Mingachevir qala stadionı''' — [[Mingachevir]] qalasında xızmet kórsetiwshi sport obyekti. 1953-jılı qurılǵan. Sıyımlılıǵı 4800 adam<ref>{{Cite web |last=Xanlarov |first=Anar |title=Dəyişən və yenilənən 70 illik Mingəçevir stadionu FOTOLAR |url=https://www.rekord.az/news/deyisen-ve-yenilenen-70-illik-mingecevir-stadionu/56738 |access-date=2025-11-21 |website=www.rekord.az |language=az}}</ref>. 2010<ref>{{Cite web |title=Mingəçevir şəhər stadionu əsaslı təmir olunur |url=https://azertag.az/xeber/mingechevir_seher_stadionu_esasli_temir_olunur-467289 |access-date=2025-11-21 |website=azertag.az |language=az}}</ref>, 2022<ref>{{Cite web |last= |title=Şəhər stadionunda təmir-bərpa işlərinə start verildi |url=http://mingechevir-ih.gov.az/az/news/seher-stadionunda-temir-berpa-islerine-start-verildi.html |access-date=2025-11-21 |website=mingechevir-ih.gov.az |language=az |archive-date=2023-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420085201/http://mingechevir-ih.gov.az/az/news/seher-stadionunda-temir-berpa-islerine-start-verildi.html |url-status=live }}</ref> hám 2025-jılları<ref>{{Cite web |title=Stadionu təmirə bağlanan "Mingəçevir" ev oyunlarını Zaqatalada keçirəcək |url=https://report.az/futbol-xeberleri/stadionu-temire-baglanan-mingecevir-ev-oyunlarini-zaqatalada-kecirecek |access-date=2025-11-21 |website=Report.az |language=az |archive-date=2025-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211115148/https://report.az/futbol-xeberleri/stadionu-temire-baglanan-mingecevir-ev-oyunlarini-zaqatalada-kecirecek/ |url-status=live }}</ref> qayta remontlanǵan. [[Mingachevir FK]] óz úy oyınların usı stadionda ótkeredi<ref>{{Cite web |title="Mingəçevir" ASTA ilə müqavilədən sonra ilk ev oyununu keçirəcək – Stadion hazırdır {{!}} prosport.az |url=http://prosport.az/az/news/id-13448 |access-date=2025-11-21 |website=http://prosport.az/ |language=en-US}}</ref>. Mingachevir qalasında xızmet kórsetiwshi futbol stadionı shayıt — [[Yashar Mammedzade]]niń atı menen ataladı. Stadionda sheyittiń byusti ornatılǵan. == Derekler == {{Derekler}} {{stub}} [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı kóp maqsetli stadionlar]] [[Kategoriya:Mingachevirde sport]] [[Kategoriya:Ázerbayjan futbol stadionları]] saw4qamu3wbjhfmmian5iibdhx4sqlh 0 47918 265941 2026-08-14T07:58:28Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «'''Mingachevir FK''' yaki tolıq atı menen '''ASTA Mingachevir Futbol Klubı'''<ref>{{Cite web|title=Azərbaycan çempionatında çıxış edən daha bir klubun adı və loqosu dəyişdirildi|url=https://oxu.az/idman/azerbaycan-cempionatinda-cixis-eden-daha-bir-klubun-adi-ve-loqosu-deyisdirildi|access-date=2025-11-19|website=Oxu.az|language=az}}</ref> — 2022-jılı qayta shólkemlestirilgen<ref>{{Cite web|title=Böyük futbol Mingəçevirə qayıdır - FOTO|url=...» 265941 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir FK''' yaki tolıq atı menen '''ASTA Mingachevir Futbol Klubı'''<ref>{{Cite web|title=Azərbaycan çempionatında çıxış edən daha bir klubun adı və loqosu dəyişdirildi|url=https://oxu.az/idman/azerbaycan-cempionatinda-cixis-eden-daha-bir-klubun-adi-ve-loqosu-deyisdirildi|access-date=2025-11-19|website=Oxu.az|language=az}}</ref> — 2022-jılı qayta shólkemlestirilgen<ref>{{Cite web|title=Böyük futbol Mingəçevirə qayıdır - FOTO|url=https://bizim.media/az/idman/73960/https://bizim.media/az/idman/73960/byuk-futbol-mingecevire-qayidir-foto/}}</ref>, tariyxı 1966-jılı tiykar salınǵan Ázerbayjannıń Mingachevir qalasın wákillik etiwshi futbol klubı. «Energetik» FKnıń miyrasxorı bolıp tabıladı<ref>{{Cite web|title=Arxivlənmiş surət|url=https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html|access-date=2023-02-21|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221051411/https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html|url-status=live}}</ref>. == Tariyxı == Mingachevirde futbolǵa qızıǵıwshılıq 1960-jılı hám oǵan shekem de bar edi. «Kabelchi» dep atalatuǵın klub Kabel Zavodınıń qáwenderliginde jumıs islegen. Klubtıń, ásirese, Sháki qalasınıń «Xansaray» klubı menen oyınları áhmiyetli bolǵanı belgili. 1966-jılı «[[Neftchi PFK|Neftchi]]» klubınıń [[Sovet Socialistlik Respublikaları Awqamı|SSRA]] birinshiliginiń bronza medalın qolǵa kirgiziwshisi menen futbolǵa qızıǵıwshılıq taǵı da arttı. Sol jılı birinshi bolıp shólkemlestirilgen klub bolsa Mingachevir Tekstil Zavodınıń qáwenderligindegi «Tekstilshik» boldı. Bul komanda SSRI kubogında 2 márte qatnasqan. «Tekstilshik» klubınan tısqarı, 1968-jılı, [[Mingachevir Politexnika institutı]]nıń quramında shólkemlestirilgen saylama komanda, Ázerbayjan kubogına iye bolǵan<ref name="qol.az">{{Cite web|url=https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-06-08|archive-date=2023-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501090817/https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224|url-status=live}}</ref>. Bul klubtıń kapitanı Yusif Allahverdiev bolǵan. Aǵası Yunis te onıń menen komanda joldası bolǵan. Onda 2 jıldan soń bolsa, Mingachevirshiniń basqa bir klubı, «Izolit» klubı, Ázerbayjan kubogına iye bolıp, Mingachevir futbol tariyxına kirgen<ref name="qol.az"/>. == Jetiskenlikleri == * '''Ázerbayjan Kubogı''' : [[Fayl:Silver medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Gúmis medal''' — ([[Ázerbayjan Kubogı|1992]], [[1994-95 Ázerbayjan Kubogı|1994/95]]) '''Rekord''' — 2022/23-máwsimlerinde Mingachevir birinshi oyın waqtında 3,200 tamashagóy menen 5 máwsimlik rekordtı jańaladı<ref>{{Cite web|url=https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309103513/https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309105017/https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309110509/https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/|url-status=live}}</ref>. * '''Eskertpe:''' ''Tómendegi maǵlıwmatlar kestesinde klubtıń professional oyınları menen baylanıslı maǵlıwmatlar berilgen. [[Ázerbayjan Birinshi Ligası]] rásmiy liga bolıwı menen birge, [[Ázerbayjan Region Ligası]] háwesker liga bolıp tabıladı.'' {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="10" |SSRA (1966–1991) |- ! colspan="10" |Toqıwshı FK (1966–1970) |- !Máwsim !Liga !Orın !O !J !T !U !T/U !U ![[SSRI Kubogı]] |- align=center |1966 |Zona 3/ Qrup B |'''17''' |34 |9 |6 |19 |24/43 |'''24''' | |- align=center | rowspan="2" |1967 |Zona 3/Qrup B |'''5''' |38 |16 |3 |9 |35/29 |'''45''' | |- align=center |Respublika Kubogı |'''4''' |3 |0 |1 |2 |0/2 |'''1''' | |- align=center |1968 |Zona 3/Qrup B |'''3''' |40 |15 |12 |13 |32/41 |'''42''' | |- align=center |1969 |Qrup B — [[Zaqafqaziya Demokratikiyalıq Federativ Respublikası|Zaqafqaziya]] |'''6''' |38 |16 |10 |12 |53/48 |'''42''' | |- align=center |1970 |Qrup B / Zona 2 / Altqrup 2 |'''15''' |34 |8 |9 |17 |29/66 |'''25''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Avtomobilshi FK (1980–1987) |- align=center |1980 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |12 |6 |12 |39/37 |'''30''' | |- align=center | rowspan="2" |1981 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |4 |5 |21 |29/63 |'''13''' | |- align=center |Aymaǵı 6 / 9–16-lıq liga |'''16''' |44 |9 |6 |29 |44/85 |'''24''' | |- align=center |1982 |2-liga / 9-zona |'''11''' |32 |14 |5 |13 |32/40 |'''33''' | |- align=center |1983 |2-liga / 9-zona |'''15''' |32 |7 |6 |19 |37/66 |'''20''' | |- align=center |1984 |2-liga / 9-zona |'''14''' |32 |10 |5 |17 |45/63 |'''25''' | |- align=center |1985 |2-liga / 9-zona |'''12''' |30 |12 |4 |14 |41/44 |'''28''' | |- align=center |1986 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |14 |3 |13 |58/41 |'''31''' | |- align=center |1987 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |8 |5 |17 |37/56 |'''21''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Kúr FK (1990–2005) |- align=center | rowspan="2" |1990 |2-liga / 3-zona / A qrup |'''6''' |22 |10 |3 |9 |25/25 |'''23''' | |- align=center |3-zona 1–12-lik liga |'''10''' |34 |13 |6 |15 |41/42 |'''32''' | |- align=center |1991 |2-liga / 3-zona |'''5''' |38 |18 |11 |9 |67/33 |'''47''' | |- |-bgcolor="#efefef" ! colspan="10" |Ázerbayjan (1992 — H. H) |- align=center |1992 |Joqarı Liga |'''7''' |36 |19 |3 |14 |50/39 |'''41''' |2-lik |- align=center |1993 |Joqarı Liga |'''6''' |18 |6 |6 |6 |21/25 |'''18''' |1/8 |- align=center |1993/1994 |Birinshi Liga |'''5''' |30 |13 |7 |10 |45/33 |'''23''' |1/8 |- align=center |1994/1995 |Birinshi Liga |'''4''' |24 |14 |2 |8 |41/23 |'''30''' |2-lik |- align=center |1995/1996 |Birinshi Liga |'''6''' |20 |7 |4 |9 |35/41 |'''25''' |1/8 |- align=center |1996/1997 |Joqarı Liga |'''13''' |30 |7 |4 |19 |30/59 |'''25''' |1/8 |- align=center |1997/1998 |Joqarı Liga |'''11''' |26 |8 |3 |15 |26/36 |'''27''' |1/2 |- |colspan="10" bgcolor="#CAF2FF" align=center|Energetik FK(2003–2022) |- |2003/2004 |Birinshi Liga |'''4''' |14 |9 |1 |4 |26/9 |'''28''' |1/8 |- align=center |2004/2005 |Birinshi Liga |'''2''' |14 |10 |1 |3 |34/13 |'''31''' |1/16 |- align=center |2005/2006 |Birinshi Liga |'''10''' |30 |10 |5 |15 |41/52 |'''35''' |1/16 |- |2006/2007 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''7''' |20 |7 |4 |9 |28/37 |'''25''' |1/16 |- |2007/2008 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''6''' |16 |4 |4 |8 |19/25 |'''16''' |1/16 |- |2008/2009 |Birinshi Divizion |'''4''' |28 |14 |8 |6 |51/29 |'''50''' |Qatnaspadı |- |2009/2010 |Birinshi Divizion |'''13''' |22 |3 |6 |13 |24/51 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2010/2011 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |17/50 |'''20''' |Qatnaspadı |- |2011/2012 |Birinshi Divizion |'''12''' |26 |6 |7 |13 |21/45 |'''25''' |Qatnaspadı |- |2012/2013 |Birinshi Divizion |'''10''' |24 |5 |4 |15 |26/52 |'''19''' |Qatnaspadı |- |2013/2014 |Birinshi Divizion |'''16''' |30 |2 |5 |23 |11/92 |'''11''' |Qatnaspadı |- |2014/2015 |Birinshi Divizion |'''14''' |30 |5 |3 |22 |24/82 |'''18''' |Qatnaspadı |- |2015/2016 |Birinshi Divizion |'''13''' |36 |4 |3 |19 |14/100 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2016/2017 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |25/86 |'''20''' |Qatnaspadı |- |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|2022/23]] |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|Birinshi Liga]] |'''14''' |26 |5 |5 |18 |'''20''' |1/8 |} == Derekler == {{Derekler}} 12szne62mhl5h37o6k5h2q618rt5t9o 265944 265941 2026-08-14T08:48:41Z Kvazimodo 10433 265944 wikitext text/x-wiki {{Futbol klubı infoqutısı |klub atı = Mingachevir FK |súwret = |tolıq atı = ASTA Mingachevir Futbol Klubı |nikneym = |dúzilgen waqtı = 1966 (2022-jılı qayta dúzilgen) |stadion = [[Yashar Mammedzade atındaǵı stadion|Mingachevir qala stadionı]] |sıyımlılıǵı = 5000<ref>{{Cite web | title = Mingəçevir şəhər stadionu yenidən qurulur | url = http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2009&Pid=1751 | access-date = 2019-07-18 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043444/http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2009&Pid=1751 | url-status = live }}</ref> |iye titulı = |iyesi = |baslıq titulı = |baslıǵı = |menedjer titulı = Bas trener |menedjeri = |ligası = [[Ázerbayjan Birinshi Ligası]] |máwsim = 2022/23 |orın = 14 |websayt = |forma_alt1 = |forma_alt2 = |forma_alt3 = |házirgi = }} '''Mingachevir FK''' yaki tolıq atı menen '''ASTA Mingachevir Futbol Klubı'''<ref>{{Cite web|title=Azərbaycan çempionatında çıxış edən daha bir klubun adı və loqosu dəyişdirildi|url=https://oxu.az/idman/azerbaycan-cempionatinda-cixis-eden-daha-bir-klubun-adi-ve-loqosu-deyisdirildi|access-date=2025-11-19|website=Oxu.az|language=az}}</ref> — 2022-jılı qayta shólkemlestirilgen<ref>{{Cite web|title=Böyük futbol Mingəçevirə qayıdır - FOTO|url=https://bizim.media/az/idman/73960/https://bizim.media/az/idman/73960/byuk-futbol-mingecevire-qayidir-foto/}}</ref>, tariyxı 1966-jılı tiykar salınǵan Ázerbayjannıń Mingachevir qalasın wákillik etiwshi futbol klubı. «Energetik» FKnıń miyrasxorı bolıp tabıladı<ref>{{Cite web|title=Arxivlənmiş surət|url=https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html|access-date=2023-02-21|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221051411/https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html|url-status=live}}</ref>. == Tariyxı == Mingachevirde futbolǵa qızıǵıwshılıq 1960-jılı hám oǵan shekem de bar edi. «Kabelchi» dep atalatuǵın klub Kabel Zavodınıń qáwenderliginde jumıs islegen. Klubtıń, ásirese, Sháki qalasınıń «Xansaray» klubı menen oyınları áhmiyetli bolǵanı belgili. 1966-jılı «[[Neftchi PFK|Neftchi]]» klubınıń [[Sovet Socialistlik Respublikaları Awqamı|SSRA]] birinshiliginiń bronza medalın qolǵa kirgiziwshisi menen futbolǵa qızıǵıwshılıq taǵı da arttı. Sol jılı birinshi bolıp shólkemlestirilgen klub bolsa Mingachevir Tekstil Zavodınıń qáwenderligindegi «Tekstilshik» boldı. Bul komanda SSRI kubogında 2 márte qatnasqan. «Tekstilshik» klubınan tısqarı, 1968-jılı, [[Mingachevir Politexnika institutı]]nıń quramında shólkemlestirilgen saylama komanda, Ázerbayjan kubogına iye bolǵan<ref name="qol.az">{{Cite web|url=https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-06-08|archive-date=2023-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501090817/https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224|url-status=live}}</ref>. Bul klubtıń kapitanı Yusif Allahverdiev bolǵan. Aǵası Yunis te onıń menen komanda joldası bolǵan. Onda 2 jıldan soń bolsa, Mingachevirshiniń basqa bir klubı, «Izolit» klubı, Ázerbayjan kubogına iye bolıp, Mingachevir futbol tariyxına kirgen<ref name="qol.az"/>. == Jetiskenlikleri == * '''Ázerbayjan Kubogı''' : [[Fayl:Silver medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Gúmis medal''' — ([[Ázerbayjan Kubogı|1992]], [[1994-95 Ázerbayjan Kubogı|1994/95]]) '''Rekord''' — 2022/23-máwsimlerinde Mingachevir birinshi oyın waqtında 3,200 tamashagóy menen 5 máwsimlik rekordtı jańaladı<ref>{{Cite web|url=https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309103513/https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309105017/https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309110509/https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/|url-status=live}}</ref>. * '''Eskertpe:''' ''Tómendegi maǵlıwmatlar kestesinde klubtıń professional oyınları menen baylanıslı maǵlıwmatlar berilgen. [[Ázerbayjan Birinshi Ligası]] rásmiy liga bolıwı menen birge, [[Ázerbayjan Region Ligası]] háwesker liga bolıp tabıladı.'' {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="10" |SSRA (1966–1991) |- ! colspan="10" |Toqıwshı FK (1966–1970) |- !Máwsim !Liga !Orın !O !J !T !U !T/U !U ![[SSRI Kubogı]] |- align=center |1966 |Zona 3/ Qrup B |'''17''' |34 |9 |6 |19 |24/43 |'''24''' | |- align=center | rowspan="2" |1967 |Zona 3/Qrup B |'''5''' |38 |16 |3 |9 |35/29 |'''45''' | |- align=center |Respublika Kubogı |'''4''' |3 |0 |1 |2 |0/2 |'''1''' | |- align=center |1968 |Zona 3/Qrup B |'''3''' |40 |15 |12 |13 |32/41 |'''42''' | |- align=center |1969 |Qrup B — [[Zaqafqaziya Demokratikiyalıq Federativ Respublikası|Zaqafqaziya]] |'''6''' |38 |16 |10 |12 |53/48 |'''42''' | |- align=center |1970 |Qrup B / Zona 2 / Altqrup 2 |'''15''' |34 |8 |9 |17 |29/66 |'''25''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Avtomobilshi FK (1980–1987) |- align=center |1980 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |12 |6 |12 |39/37 |'''30''' | |- align=center | rowspan="2" |1981 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |4 |5 |21 |29/63 |'''13''' | |- align=center |Aymaǵı 6 / 9–16-lıq liga |'''16''' |44 |9 |6 |29 |44/85 |'''24''' | |- align=center |1982 |2-liga / 9-zona |'''11''' |32 |14 |5 |13 |32/40 |'''33''' | |- align=center |1983 |2-liga / 9-zona |'''15''' |32 |7 |6 |19 |37/66 |'''20''' | |- align=center |1984 |2-liga / 9-zona |'''14''' |32 |10 |5 |17 |45/63 |'''25''' | |- align=center |1985 |2-liga / 9-zona |'''12''' |30 |12 |4 |14 |41/44 |'''28''' | |- align=center |1986 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |14 |3 |13 |58/41 |'''31''' | |- align=center |1987 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |8 |5 |17 |37/56 |'''21''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Kúr FK (1990–2005) |- align=center | rowspan="2" |1990 |2-liga / 3-zona / A qrup |'''6''' |22 |10 |3 |9 |25/25 |'''23''' | |- align=center |3-zona 1–12-lik liga |'''10''' |34 |13 |6 |15 |41/42 |'''32''' | |- align=center |1991 |2-liga / 3-zona |'''5''' |38 |18 |11 |9 |67/33 |'''47''' | |- |-bgcolor="#efefef" ! colspan="10" |Ázerbayjan (1992 — H. H) |- align=center |1992 |Joqarı Liga |'''7''' |36 |19 |3 |14 |50/39 |'''41''' |2-lik |- align=center |1993 |Joqarı Liga |'''6''' |18 |6 |6 |6 |21/25 |'''18''' |1/8 |- align=center |1993/1994 |Birinshi Liga |'''5''' |30 |13 |7 |10 |45/33 |'''23''' |1/8 |- align=center |1994/1995 |Birinshi Liga |'''4''' |24 |14 |2 |8 |41/23 |'''30''' |2-lik |- align=center |1995/1996 |Birinshi Liga |'''6''' |20 |7 |4 |9 |35/41 |'''25''' |1/8 |- align=center |1996/1997 |Joqarı Liga |'''13''' |30 |7 |4 |19 |30/59 |'''25''' |1/8 |- align=center |1997/1998 |Joqarı Liga |'''11''' |26 |8 |3 |15 |26/36 |'''27''' |1/2 |- |colspan="10" bgcolor="#CAF2FF" align=center|Energetik FK(2003–2022) |- |2003/2004 |Birinshi Liga |'''4''' |14 |9 |1 |4 |26/9 |'''28''' |1/8 |- align=center |2004/2005 |Birinshi Liga |'''2''' |14 |10 |1 |3 |34/13 |'''31''' |1/16 |- align=center |2005/2006 |Birinshi Liga |'''10''' |30 |10 |5 |15 |41/52 |'''35''' |1/16 |- |2006/2007 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''7''' |20 |7 |4 |9 |28/37 |'''25''' |1/16 |- |2007/2008 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''6''' |16 |4 |4 |8 |19/25 |'''16''' |1/16 |- |2008/2009 |Birinshi Divizion |'''4''' |28 |14 |8 |6 |51/29 |'''50''' |Qatnaspadı |- |2009/2010 |Birinshi Divizion |'''13''' |22 |3 |6 |13 |24/51 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2010/2011 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |17/50 |'''20''' |Qatnaspadı |- |2011/2012 |Birinshi Divizion |'''12''' |26 |6 |7 |13 |21/45 |'''25''' |Qatnaspadı |- |2012/2013 |Birinshi Divizion |'''10''' |24 |5 |4 |15 |26/52 |'''19''' |Qatnaspadı |- |2013/2014 |Birinshi Divizion |'''16''' |30 |2 |5 |23 |11/92 |'''11''' |Qatnaspadı |- |2014/2015 |Birinshi Divizion |'''14''' |30 |5 |3 |22 |24/82 |'''18''' |Qatnaspadı |- |2015/2016 |Birinshi Divizion |'''13''' |36 |4 |3 |19 |14/100 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2016/2017 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |25/86 |'''20''' |Qatnaspadı |- |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|2022/23]] |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|Birinshi Liga]] |'''14''' |26 |5 |5 |18 |'''20''' |1/8 |} == Ishki rekordlar == === Klub tariyxınıń eń kóp gol urǵan oyınshıları dizimi === {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Tártip ! Máwsim ! Futbolshı atı ! Poziciyası ! Oyın sanı ! Urǵan golı |- align=center bgcolor=#FFD800 | 1 | 1992 — | Ramiz Mámmedov | [[Yarım qorǵawshı|CM]] | 126 | '''40''' |- align=center bgcolor=#848482 | 2 | 1992 | Mehman Baqıshov | [[Hújimshi (futbol)|FC]] | 31 | '''10''' |- align=center bgcolor=#CD7F32 | 3 | 1992 | Baxtiyar Sadıqov | [[Hújimshi (futbol)|FC]] | 32 | '''7''' |} == Stadionı == Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qala stadionı. 5.000 adamlıq sıyımlılıqqa iye. Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qala stadionı 2025-jıldıń mart ayınan remontqa berilgen. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir futbol klubları]] 24xsvn56u6li7v9fhgm15gavj4fc1tn 3 47919 265942 2026-08-14T08:14:38Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265942 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:14, 2026-jıl 14-avgust (UTC) b47slhp5avll0geqs1j9oorx9w5kd0f 1 47920 265943 2026-08-14T08:20:48Z Doniyor Yóldoshev 10298 Taza bet jaratıldı: «{{Talqılaw}}» 265943 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 0 47921 265946 2026-08-14T09:01:08Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Doslıq parkı |- | '''Mámleket''' | {{AZE}} |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Mingachevir]], [[Nariman Narimanov]] 22a kóshe |- | '''Statusı''' | Jámiyetlik park |- | '''Maydanı''' | 6 ga |} '''Mıshfiq Mirzayev atındaǵı «Doslıq» parkı''' — [[Ázerbayjan]]nıń...» 265946 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Doslıq parkı |- | '''Mámleket''' | {{AZE}} |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Mingachevir]], [[Nariman Narimanov]] 22a kóshe |- | '''Statusı''' | Jámiyetlik park |- | '''Maydanı''' | 6 ga |} '''Mıshfiq Mirzayev atındaǵı «Doslıq» parkı''' — [[Ázerbayjan]]nıń [[Mingachevir]] qalasınıń [[Nariman Narimanov]] kóshesinde jaylasqan jámiyetlik dem alıw zonası. [[Park]] aymaǵında ashıq hawada qala áhmiyetindegi túrli ilajlar hám [[konsert]] baǵdarlamaları shólkemlestiriledi. Aymaqta túrli dem alıw múyeshleri, bala tamasha maydanshaları, sonday-aq zamanagóy attrakcionlar hám terbentpeler jaratılǵan<ref name="president">{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/14413 |title=İlham Əliyev Mingəçevirdəki "Dostluq" parkında yaradılan şəraitlə maraqlanıb |website=president.az |publisher=[[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin rəsmi internet səhifəsi |date=24 fevral 2015 |access-date=21 iyul 2026 |archive-date=2026-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721091350/https://president.az/az/articles/view/14413 |url-status=live }}</ref>. == Tariyxı == «Doslıq» parkı Mingachevir qalasınıń oraylıq bóliminde salınǵan tiykarǵı dem alıw parkleriniń biri bolıp tabıladı. Park [[Birinshi Qarabaǵ urısı]] qaharmanı [[Mıshfiq Mirzaev]]tiń atın atap júredi<ref name="azertac">{{cite news |last=Emil |first=Eyyubov |title=Azərbaycan regionlarında ən yaxşı parklar –Mingəçevir, Masallı, Gəncə |date=30.06.2018 |publisher=AZƏRTAC |work= |location=Azərbaycan |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_regionlarinda_en_yaxsi_parklar__mingechevir_masalli_gence-1176107 |language=az |access-date=21.07.2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203044939/https://azertag.az/xeber/Azerbaycan_regionlarinda_en_yaxsi_parklar__Mingechevir_Masalli_Gence-1176107 |archive-date=2023-02-03 |url-status=live }}</ref>. «Doslıq» parkı 2013-jılı tiykarǵı [[qayta qurıw]]nan soń paydalanıwǵa berilgen. Qayta qurıw jumısları sheńberinde parktıń [[infrastruktura|infrastrukturası]] zamanagóylestirilgen, jańa jaqtılandırıw sisteması ornatılǵan, jasıl aymaqlar keńeytirilgen, dekorativ aǵash hám putaq ósimlikleri egilgen, fontan kompleksi qurılǵan, jayaw jolları jańalanǵan hám dem alıw múyeshleri jaratılǵan. 24-fevral 2015-jılı [[Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti]] [[Ilham Aliev]] Mingachevir qalasına saparı sheńberinde parkta jaratılǵan infrastruktura hám abatlastırıw jumısları menen tanısıp shıqqan. == Táriypi == Parktıń ulıwma maydanı 6 gektardı quraydı. Park aymaǵında 100 jaqtılandırıw fonarı hám 100 otırǵısh ornatılǵan, 2500 terek hám 2000 putaqlı terek egilgen. Parktıń orayında jaqtı hám [[muzıka]] effektleri menen támiyinlengen fontan kompleksi jaylasqan. Park aymaǵında tómendegi infrastruktura bar: * keń jayaw jolı; * dekorativ jasıl aymaqlar; * fontan kompleksi; * 300 tamashagóy ornına iye jazǵı konsert saxnası; * balalar oyın hám tamasha maydanshaları; * [[velosiped]] jolları; * attrakcionlar; * dem alıw múyeshleri hám otırǵıshlar; * zamanagóy jaqtılandırıw sisteması. Park aymaǵında [[Jaslar úyi]] hám [[Mámleketlik Nıshanlar muzeyi (Mingachevir)|Mámleketlik Nıshanlar muzeyi]] jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:Mingachevirdiń kóriwge turarlı orınları]] 71vwlqusdouqscc7afzfc0rd4w46a3s 0 47922 265947 2026-08-14T09:13:39Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir Jaslar úyi |- | '''Túri''' | Social xızmet |- | '''Ornı''' | [[Mingachevir]], [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]] |- | '''Tiykarshısı''' | [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]] |- | '''Dúzilgen waqtı''' | 2013-jıl...» 265947 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir Jaslar úyi |- | '''Túri''' | Social xızmet |- | '''Ornı''' | [[Mingachevir]], [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]] |- | '''Tiykarshısı''' | [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]] |- | '''Dúzilgen waqtı''' | 2013-jıl 16-aprel |} '''Mingachevir Jaslar úyi''' — [[Mingachevir]] qalasındıǵı [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]]nda jaylasqan, [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]]niń qadaǵalawında jumıs isleytuǵın, 2013-jıl 16-aprelde paydalanıwǵa berilgen regional jaslar orayı bolıp tabıladı. Jaslar úyi «Azərbaycan gəncliyi 2011–2015-ci illərdə» (Ázerbayjan jasları 2011–2015-jıllarda) Mámleketlik Baǵdarlaması sheńberinde jaratılǵan<ref name="qanun"/><ref>{{cite web |url=https://azertag.az/xeber/mingechevirde_gencler_evi_tikilir-183030 |title=Mingəçevirdə Gənclər Evi tikilir |date=11.08.2012 |website=azertag.az |publisher=AZƏRTAC |language=az |access-date=12 iyul 2026 |archive-url= |archive-date= }}</ref>. == Tariyxı == Mingachevir Jaslar úyiniń jaratılıwı [[Ázerbayjan Respublikası Prezidenti]]niń 2011-jıl 7-iyuldaǵı nızamına uyqın túrde ámelge asırılǵan<ref name="qanun">{{cite web |url=https://e-qanun.az/framework/21898 |title="Azərbaycan gəncliyi 2011–2015-ci illərdə" Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |date=7 iyul 2011 |website=e-qanun.az |language=az |access-date=12 iyul 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713052117/https://e-qanun.az/framework/21898 |archive-date=2026-07-13 |url-status=live }}</ref>. Mákeme 2013-jıl 16-aprelde Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti [[Ilham Aliev]]tiń qatnasıwı menen paydalanıwǵa berilgen<ref name="pres"/><ref name="ziya">{{cite web |url=https://zim.az/medeniyyet/regionpress/4523-mingevir-gnclr-evi.html |title=Mingəçevir Gənclər Evi |author=Ənvər Durucalı |date=19 sentyabr 2019 |website=zim.az |publisher="Ziya" informasiya mərkəzi |language=az |access-date=12 iyul 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714124301/https://zim.az/medeniyyet/regionpress/4523-mingevir-gnclr-evi.html |archive-date=2026-07-14 |url-status=live }}</ref>. Úsh qabatlı imaratqa iye bolǵan Jaslar úyiniń maydanı 1000 m²di quraydı. Bul Jaslar úyi [[respublika]] boyınsha eń úlken jaslar oraylarınıń biri bolıp tabıladı<ref name="pres">{{cite web |url=https://president.az/az/articles/view/7824 |title=İlham Əliyev Mingəçevir şəhərində səfərdə olmuşdur |date=16 aprel 2013 |website=president.az |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi saytı |language=az |access-date=15 iyl 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715105415/https://president.az/az/articles/view/7824 |archive-date=2026-07-15 |url-status=live }}</ref>. == Pora-xızmetkerligi == Mingachevir Jaslar úyiniń tiykarǵı maqseti jaslardıń baslamaların qollap-quwatlaw, jaslar arasında Watanparwarlıq jumısın kúsheytiriw, olardıń rawajlanıwı hám bos waqtın nátiyjeli shólkemlestiriwdi támiynlew, sonday-aq, psixologiyalıq reabilitaciya, huqıqıy hám informaciya xızmetlerin kórsetiwden ibarat<ref>{{cite web |url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2140221.html |title=İlham Əliyev Mingəçevirdə Gənclər Evinin açılışında iştirak edib (FOTO) |date=17 Aprel 2013 |website=az.trend.az |publisher=TREND |language=az |access-date= 15 iyl 2026|archive-url= |archive-date= }}</ref>. Mákemeniń pora-xızmetkerlik baǵdarlarında ellerde ámelge asırılatuǵın jaslar siyasatın úgit-násiyatlaw, maǵlıwmatlandırıw hám aǵartıwshılıq jumısın alıp barıw, awqamlı jasaw tárizin úgit-násiyatlaw, kásip tańlaw boyınsha qollap-quwatlaw kórsetiw hám túrli joybarlardı ámelge asırıw kiredi. Mingachevir Jaslar úyinde tómendegi klublar jumıs isleydi<ref>{{cite web |url=https://www.mys.gov.az/az/gencler/gencler-evi/obyektler/gencler-evleri/mingecevir-gencler-evi |title=Mingəçevir Gənclər Evi |website=mys.gov.az |publisher=Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyi |language=az |access-date=12 iyul 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714060709/https://www.mys.gov.az/az/gencler/gencler-evi/obyektler/gencler-evleri/mingecevir-gencler-evi |archive-date=2026-07-14 |url-status=live }}</ref>: * '''Innovaciya klubı''' — kompyuter, robototexnika hám basqa texnologiyalıq tarawlar boyınsha bilim hám uqıplardıń rawajlanıwına baǵdarlanǵan. * '''Watanparwarliq klubı''' — jaslardıń watanparwarlıq ruwxında tárbiyalanıw hám milliy qádiriyatlarǵa baylanıslılıǵın asırıw maqsetin alǵa qoyadı. * '''Tálim hám Rawajlanıw klubı''' — tálimler, seminar-májilisler, ushırasıwlar, intellektual oyınlar, debat turnirleri hám karyera másláhátshiligi arqalı jaslardıń jeke hám qánigelik rawajlanıwın qollap-quwatlaydı. * '''Sociallıq Pora-xızmetkerlik klubı''' — ekologiyalıq pora-xızmetkerlikler, kino kórsetiwleri, awqamlı jasaw tárizin úgit-násiyatlaw, eriktilik baslamaları hám túrli ilajlardı shólkemlestiriw baǵdarmasında jumıs isleydi. * '''Dóretiwshilik klubı''' — dóretiwshilik tarawında ajralıp turatuǵın jaslardıń rawajlanıwına shárayat jaratadı, háwesker teatr tamashaları, muzıka hám sayıl pora-xızmetkerliklerin shólkemlestiredi. * '''Analitikalıq Izertlew klubı''' — jaslardıń qızıǵıwshılıqları hám zárúriyatın úyretiw maqsetinde sorawlar ótkeredi hám nátiyjeler tiykarında ilajlardı jobalastırıwǵa qollap-quwatlaw beredi. == Dernekler == Mingachevir Jaslar úyinde tómendegi dernekler jumıs isleydi<ref name="ziya"/>: * Sociallıq-jámiyetlik rawajlanıw dernegi; * IKT hám Innovaciyalar dernegi; * Talantlı Jaslar dernegi; * Ilim hám tálim dernegi. Derneklerdiń quramında túrli baǵdarlar boyınsha klublar jumıs isleydi. Bul klublardıń pora-xızmetkerligi bala, jasóspirim hám jaslardıń, sonday-aq, túrli jas toparlarınan bolǵan shaxslardıń bos waqtın nátiyjeli shólkemlestiriwge, olardıń túrli bilim hám uqıplar alıwına baǵdarlanǵan. == Birge islesiw == * [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]] * [[BMT]] * [[UNICEF]] * [[Ázerbayjan Jaslar Fondı]] * [[Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti janında QHT]]larına Mámleketlik qollap-quwatlaw Keńesi * Mingachevir Qala hákimshiligi * Qala Jaslar hám Sport Basqarması * [[Kur (oqıw hám sport orayı)]] hám basqa mákemeler menen birge islesedi<ref name="ziya"/>. == Qosımsha qarań == * [[Mingachevir]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Jaslar hám Sport ministrligi]] [[Kategoriya:Mingachevirdiń kóriwli orınları]] 8xuu7v2jvc2js9aw4lxzksaou5zmtqm 3 47923 265948 2026-08-14T09:14:49Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265948 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:14, 2026-jıl 14-avgust (UTC) 4a0y3fjtzy679r90o48narl130lfipl