Leonard Euler

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Leonard Euler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264</id>
    <revision>
      <id>266795</id>
      <parentid>114169</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>266795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="b37zc7ad4iejv8yfn0n6a98j4wi3691" xml:space="preserve">{{Alım infoqutısı
|súwret=Leonhard Euler.jpg
|atı=Leonard Euler
}}
'''Leonard Euler''' (aytılıwı: ''Leonard Oiler''; [[1707|1707-jıl]] [[15-aprel]] — [[1783|1783-jıl]] [[7-sentyabr]]) — [[Shveycariya]] [[Matematik|matematigi]] hám [[Fizik|fizigi]]. Ol ómiriniń kóp bólegin [[Rossiya]] hám [[Germaniya]]da ótkergen.

Euler differentsiyal esaplawlar hám topologiya sıyaqlı tarawlarda áhmiyetli ashılıwlar jasaǵan. Ol búgingi kúni matematikada qollanılıp atırǵan kóplegen sózlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya túsinigin kiritken. Ol óziniń [[mexanika]], [[optika]] hám [[Astronomiya|astronomiyadaǵı]] jumısları menen de belgili.

Euler 18-ásirdiń eń áhmiyetli hám barlıq dáwirdiń eń ullı matematikleriniń biri esaplanadı. Jáne de ol eń kóp jazǵan matematiklerdiń biri. Onıń jumıslarınıń toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: &quot;Eulerdi oqıń, ol bizlerdiń hámmemiz ushın ustaz&quot;.

Euler Shveytsariyanıń 10 franklıq pul birliginiń altınshı seriyasında hám kóplegen Shveciya, Germaniya hám Rossiya pochta markalarında sáwlelengen. ''2002 Euler'' asteroidi onıń húrmetine atalǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Matematikler]]
[[Kategoriya:Shveycariya]]</text>
      <sha1>b37zc7ad4iejv8yfn0n6a98j4wi3691</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>943</id>
    <revision>
      <id>266813</id>
      <parentid>266272</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149109" sha1="1ucc9nxc4xaf1tglm9ny1k7r69i74k1" xml:space="preserve">[[Fayl: Internet_map_1024_-_transparent,_inverted.png|nobaý|Internettiń bir bólegi arqalı ótetuǵın marshrutlastırıw jollarınıń Opte Project vizualizaciyası]]
'''Internet''' (yamasa '''internet''') — bul tarmaqlar hám qurılmalar arasında baylanıs ornatıw ushın Internet protokol toplamın (TCP/IP) qollanatuǵın óz-ara baylanısqan [[Kompyuter tarmaǵı|kompyuter tarmaqlarınıń]] global sisteması. Bul lokal dárejeden global dárejege shekem bolǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqlarınan ibarat tarmaqlar tarmaǵı bolıp, elektron, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń sheńberi menen baylanısqan. Internet Dúnya júzilik tor (WWW) dıń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetleri hám qosımshaları, elektron pochta, internet telefoniyası, aǵımlı media hám fayl bólisiw sıyaqlı keń kólemli informaciya resursları hám xızmetlerin óz ishine aladı.

Internettiń kelip shıǵıwı kompyuter resursların waqıt bólisiw arqalı paydalanıwǵa múmkinshilik bergen izertlewlerge, 1960-jıllardaǵı paketli kommutaciyanıń rawajlanıwına hám maǵlıwmatlar baylanısı ushın kompyuter tarmaqlarınıń dizaynınan baslanadı&lt;ref name=&quot;The Washington Post&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|title=A Flaw in the Design|date=30 May 2015|newspaper=The Washington Post|quote=The Internet was born of a big idea: Messages could be chopped into chunks, sent through a network in a series of transmissions, then reassembled by destination computers quickly and efficiently. Historians credit seminal insights to Welsh scientist Donald W. Davies and American engineer Paul Baran. ... The most important institutional force ... was the Pentagon's Advanced Research Projects Agency (ARPA) ... as ARPA began work on a groundbreaking computer network, the agency recruited scientists affiliated with the nation's top universities.|access-date=20 February 2020|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108111512/https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=Yates |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&amp;q=packet+switch |title=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995 |date=1997 |publisher=National Museum of Science and Industry |isbn=978-0-901805-94-2 |pages=132–4 |language=en |quote=Davies's invention of packet switching and design of computer communication networks ... were a cornerstone of the development which led to the Internet}}&lt;/ref&gt;. Internette tarmaq aralıq baylanıstı ámelge asırıw ushın qaǵıydalar toplamı (baylanıs protokolları) 1970-jılları AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Qorǵanıw boyınsha aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) tárepinen AQSH, Ullı Britaniya hám Franciyanıń universitetleri hám izertlewshileri menen birge alıp barılǵan izertlew hám rawajlandırıw jumıslarınan kelip shıqtı&lt;ref name=&quot;Abbatep3&quot;&gt;{{harvnb|Abbate|1999|p=[https://books.google.com/books?id=9BfZxFZpElwC&amp;pg=PA3 3] &quot;The manager of the ARPANET project, Lawrence Roberts, assembled a large team of computer scientists ... and he drew on the ideas of network experimenters in the United States and the United Kingdom. Cerf and Kahn also enlisted the help of computer scientists from England, France and the United States&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2009-jıl 27-oktyabr | bet = The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet| url = https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | baspaxana = SRI International| citata = But the ARPANET itself had now become an island, with no links to the other networks that had sprung up. By the early 1970s, researchers in France, the UK, and the U.S. began developing ways of connecting networks to each other, a process known as internetworking.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | author1 = by Vinton Cerf, as told to Bernard Aboba| sáne = 1993 | bet = How the Internet Came to Be| url = http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html| arxivsáne = 2017-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | citata = We began doing concurrent implementations at Stanford, BBN, and University College London. So effort at developing the Internet protocols was international from the beginning.}}&lt;/ref&gt;. ARPANET dáslep AQSHtaǵı akademiyalıq hám áskeriy tarmaqlardı óz-ara baylanıstırıw ushın tiykarǵı tarmaq retinde xızmet etti, bul resurslardı bólisiwge múmkinshilik berdi. 1980-jılları Milliy ilim qorı tarmaǵınıń jańa tiykarǵı tarmaq retinde qarjılandırılıwı, sonday-aq basqa kommerciyalıq keńeytiwler ushın jeke qarjılandırıw, jańa tarmaq texnologiyaların rawajlandırıwda dúnya júzilik qatnasıwdı hám DARPAnıń Internet protokol toplamın qollanatuǵın kóplegen tarmaqlardıń birlesiwin xoshametledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| bet = Internet History – One Page Summary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140702210150/http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm| arxivsáne = 2014-jıl 2-iyul | jumıs = The Living Internet| at = Bill| familiya = Stewart| sáne = January 2000 }}&lt;/ref&gt;. 1990-jıllardıń basında kommerciyalıq tarmaqlar menen kárxanalardıń baylanısıwı, sonday-aq Dúnya júzilik tordıń payda bolıwı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |page=312}}&lt;/ref&gt; házirgi zaman Internetine ótiwdiń baslanıwın belgiledi[9] hám institucional, jeke hám mobil kompyuterlerdiń áwladları tarmaq aralıq baylanısqa qosılǵan sayın turaqlı eksponencial ósimdi payda etti. Internet 1980-jıllarda akademiyalıq ortalıqlarda keńnen qollanılǵan bolsa da, 1990-jıllar hám onnan keyingi dáwirlerde Internettiń kommerciyalıq maqsetlerde qollanılıwı onıń xızmetleri menen texnologiyaların zamanagóy turmısınıń derlik hár tárepine engizdi.

Telefon, [[radio]], televidenie, qaǵaz pochta hám gazetalar sıyaqlı kópshilik dástúrli kommunikaciya quralları Internet tárepinen qayta qáliplestirildi, qayta anıqlandı yamasa hátte aylanıp ótildi, bul elektron pochta, Internet telefonı, Internet radiosı, Internet televideniesı, onlayn muzıka, cifrlı gazetalar hám audio hám video aǵımlı [[veb-sayt]]lar sıyaqlı jańa xızmetlerdiń payda bolıwına alıp keldi. Gazetalar, kitaplar hám basqa da baspa basılımları veb-sayt texnologiyasına beyimlesti yamasa blog jazıw, veb-aǵımlar hám onlayn jańalıqlar jıynawshıları túrinde qayta qáliplestirildi. Internet tez xabar almasıw, Internet forumları hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri arqalı jeke qatnasıqtıń jańa formalarına jol ashtı hám tezlestirdi. Onlayn sawda iri usaqlap satıwshılar, kishi biznes hám isbilermenler ushın eksponencial túrde ósti, óytkeni ol firmalarǵa ózleriniń «gerbish hám cement» qatnasıǵın keńeytip, úlkenirek bazarǵa xızmet kórsetiw yamasa hátte tolıǵı menen onlayn túrde tovar hám xızmetlerdi satıw imkaniyatın beredi. Internettegi biznesten-bizneske hám finans xızmetleri pútkil sanaatlar boyınsha jetkiziw shınjırlarına tásir etedi.

Internettiń texnologiyalıq ámelge asırılıwı yamasa oǵan kiriw hám paydalanıw siyasatları boyınsha birde-bir oraylastırılǵan basqarıwı joq; hárbir qurawshı tarmaq óz siyasatların belgileydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140619070159/http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm| arxivsáne = 2014-jıl 19-iyun | at = Jonathan| familiya = Strickland| bet = How Stuff Works: Who owns the Internet?| sáne = 2008-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}&lt;/ref&gt;. Internettegi eki tiykarǵı atamalar keńisliginiń - Internet Protokolı adresi (IP adres) keńisligi hám Domen Atamaları Sisteması (DNS) - ulıwma anıqlamaların qollap-quwatlawshı shólkem, Internet Korporaciyası Berilgen Atamalar hám Sanlar ushın (ICANN) basqaradı. Tiykarǵı protokollardıń texnikalıq tiykarı hám standartlastırılıwı Internet Injenerlik Wazıypa Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin qosıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. 2006-jıldıń noyabr ayında Internet USA Today gazetasınıń «Jańa jeti káramat» dizimine kirgizilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm| bet = New Seven Wonders panel| jumıs = USA Today| sáne = 2006-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2010-jıl 15-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100715032114/http://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm}}&lt;/ref&gt;.

== Terminologiya ==
«Internetted» sózi 1849-jıldan baslap qollanılǵan bolıp, jalǵanǵan yamasa bir-birine toqılǵan degen mánisti ańlatqan. «Internet» sózi 1945-jılı AQSH Urıs departamenti tárepinen radio operatorınıń qollanbasında&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = United States Army Field Manual FM 24-6 Radio Operator's Manual Army Ground Forces June 1945| sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | url = https://archive.org/details/Fm24-6/mode/2up| baspaxana = United States War Department}}&lt;/ref&gt;, al 1974-jılı «Internetwork» sóziniń qısqartılǵan forması retinde qollanılǵan. Búgingi kúnde «Internet» termini kóbinese óz-ara jalǵanǵan kompyuter tarmaqlarınıń global sistemasın ańlatadı, biraq ol kishi tarmaqlardıń hár qanday toparına da tiyisli bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{Cite news|last=Corbett|first=Philip B.|date=1 June 2016|title=It's Official: The 'Internet' Is Over|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|access-date=29 August 2020|issn=0362-4331|archive-date=14 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014142148/https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Keń qollanıwǵa kirgen waqıtta, kópshilik basılımlar «Internet» sózin bas hárip penen jazılǵan atama retinde qollanǵan; bul ádet házirgi waqıtta azayıp baratır. Bul inglis tilinde jańa terminlerdi dáslep bas hárip penen jazıw, keyin olar ádettegi bolǵan sayın kishi háripke ótkeriw tendenciyasın kórsetedi&lt;ref name=&quot;Wired&quot;&gt;{{Cite news|last=Herring|first=Susan C.|date=19 October 2015|title=Should You Be Capitalizing the Word 'Internet'?|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|access-date=29 August 2020|issn=1059-1028|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031024342/https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul sóz házirgi waqıtta da global internetti kishi tarmaqlardan ayırıw ushın geyde bas hárip penen jazıladı, biraq kóplegen basılımlar, sonıń ishinde 2016-jıldan baslap AP Stylebook, hárbir jaǵdayda kishi hárip penen jazıwdı usınıs etedi. 2016-jılı Oksford inglis tili sózligi shama menen 2.5 milliard baspa hám onlayn dereklerdi izertlew tiykarında «Internet» sóziniń 54% jaǵdayda bas hárip penen jazılǵanın anıqlaǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Coren| at = Michael J.| bet = One of the internet's inventors thinks it should still be capitalized| url = https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | jumıs = Quartz| sáne = 2016-jıl 2-iyun | til = en| arxivsáne = 2020-jıl 27-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200927102759/https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

«Internet» hám «World Wide Web» terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı; [[veb-bet]]lerdi kóriw ushın brauzerdi paydalanǵanda «Internetke kiriw» haqqında aytıw ádettegi jaǵday. Biraq, World Wide Web, yamasa qısqasha Veb, Internet xızmetleriniń kóp sanlı túrleriniń tek birewi bolıp&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2014-jıl 11-mart | bet = World Wide Web Timeline| url = http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150729162322/http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/| arxivsáne = 2015-jıl 29-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-avgust | baspaxana = Pews Research Center}}&lt;/ref&gt;, ol gipersiltemeler hám URLler arqalı baylanısqan hújjetler (veb-betler) hám basqa da veb-resurslar jıynaǵı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = HTML 4.01 Specification| url = http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081006131915/http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html| arxivsáne = 2008-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-avgust | baspaxana = World Wide Web Consortium| citata = [T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web.}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
[[Fayl:A sketch of the ARPANET in December 1969.png|thumb|1969-jıldıń dekabr ayındaǵı ARPANETtiń súwreti. UCLA hám Stanford Research Institute (SRI) taǵı túyinler súwretlengenler arasında bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Waldrop| at = Mitch| sáne = 2015 | bet = DARPA and the Internet Revolution| url = https://www.darpa.mil/attachments/(2O15)%20Global%20Nav%20-%20About%20Us%20-%20History%20-%20Resources%20-%2050th%20-%20Internet%20(Approved).pdf| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-may | jumıs = darpa.mil}}&lt;/ref&gt;.]]
1960-jıllarda kompyuter ilimpazları kompyuter resursların bólisiw sistemaların islep shıǵıwdı basladı&lt;ref name=&quot;Lee1992&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=J.A.N. |last2=Rosin |first2=Robert F |date=1992 |title=Time-Sharing at MIT |url=https://archive.org/details/time-sharing-at-mit |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=14 |issue=1 |page=16 |doi=10.1109/85.145316 |s2cid=30976386 |access-date=October 3, 2022|issn=1058-6180 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ctsspg&quot;&gt;F. J. Corbató, et al., ''[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]'' (MIT Press, 1963) {{ISBN|978-0-262-03008-3}}. &quot;To establish the context of the present work, it is informative to trace the development of time-sharing at MIT. Shortly after the first paper on time-shared computers by C. Strachey at the June 1959 UNESCO Information Processing conference, H.M. Teager and J. McCarthy delivered an unpublished paper &quot;Time-Shared Program Testing&quot; at the August 1959 ACM Meeting.&quot;&lt;/ref&gt;. Dj. S. R. Liklider Bolt Beranek &amp; Newman kompaniyasında islegen waqtında, keyinirek AQSH Qorǵanıw ministrliginiń (DoD) Aldıńǵı izertlew joybarları agentliginiń (ARPA) Informaciyanı qayta islew texnikaları bólimin (IPTO) basqarǵan waqtında universal tarmaq ideyasın usındı. Internettiń tiykarǵı texnologiyalarınıń biri bolǵan paketlik kommutaciyanı izertlew 1960-jıllardıń basında RAND kompaniyasında Pol Barannnıń jumıslarında baslandı hám ǵárezsiz túrde 1965-jılı Ullı Britaniyanıń Milliy fizikalıq laboratoriyasında (NPL) Donald Devis tárepinen alıp barıldı&lt;ref name=&quot;NIHF2007&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| bet = Inductee Details – Paul Baran| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091231/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr | postscript = none}}; {{Web deregi | url = http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| bet = Inductee Details – Donald Watts Davies| baspaxana = National Inventors Hall of Fame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. 1967-jılı Operaciyalıq sistemalar principleri boyınsha simpoziumnan keyin, usınılǵan NPL tarmaǵınan paketlik kommutaciya hám Baran usınǵan marshrutlaw koncepciyaları ARPA usınǵan tájiriybelik resurslardı bólisiw tarmaǵı bolǵan ARPANET dizaynına kirgizildi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Hauben |first1=Michael |url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |title=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet |last2=Hauben |first2=Ronda |date=1997 |publisher=Wiley |isbn=978-0-8186-7706-9 |language=en |chapter=5 The Vision of Interactive Computing And the Future |access-date=2 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103184558/http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |archive-date=3 January 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Zelnick |first1=Bob |url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&amp;pg=PA66 |title=The Illusion of Net Neutrality: Political Alarmism, Regulatory Creep and the Real Threat to Internet Freedom |last2=Zelnick |first2=Eva |publisher=Hoover Press |year=2013 |isbn=978-0-8179-1596-4 |language=en |access-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110133435/https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&amp;pg=PA66 |archive-date=10 January 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Peter| at = Ian| jıl = 2004| bet = So, who really did invent the Internet?| url = http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110903001108/http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html| arxivsáne = 2011-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun | jumıs = The Internet History Project}}&lt;/ref&gt;.

ARPANET rawajlanıwı 1969-jıl 29-oktyabrde Kaliforniya universiteti, Los-Andjeles (UCLA) hám Stenford izertlew institutı (házirgi SRI International) arasında baylanısqan eki tarmaq noqatınan baslandı&lt;ref name=&quot;NetValley&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.netvalley.com/intval.html| bet = Roads and Crossroads of Internet History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160127082435/http://www.netvalley.com/intval.html| arxivsáne = 2016-jıl 27-yanvar | at = Gregory| familiya = Gromov| jıl = 1995}}&lt;/ref&gt;. Úshinshi orın Kaliforniya universiteti, Santa-Barbarada boldı, onnan keyin Yuta universiteti qosıldı. Keleshektegi ósiwdiń belgisi retinde, 1971-jıldıń aqırına kelip 15 orın jas ARPANETke jalǵanǵan edi&lt;ref&gt;{{cite book | author-link = Katie Hafner | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet | publisher = Simon &amp; Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | avtor = Hauben, Ronda| bet = From the ARPANET to the Internet| jıl = 2001| url = http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090721093920/http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt| arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul dáslepki jıllar 1972-jılǵı «Kompyuter tarmaqları: Resurslardı bólisiwdiń xabarshıları» filminde hújjetlestirilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972| url = https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-avgust | jumıs = Paleofuture| sáne = 2013-jıl 23-iyul | til = en-us| arxivsáne = 2020-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201017141323/https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sonnan keyin, ARPANET áste-aqırın Qurama Shtatlardaǵı alıs oraylar hám áskeriy bazalardı jalǵawshı oraylastırılmaǵan kommunikaciya tarmaǵına aylandı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Townsend |first=Anthony |date=2001 |title=The Internet and the Rise of the New Network Cities, 1969–1999 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1068/b2688 |journal=Environment and Planning B: Planning and Design |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=39–58 |doi=10.1068/b2688 |bibcode=2001EnPlB..28...39T |issn=0265-8135 |s2cid=11574572|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Basqa paydalanıwshı tarmaqları hám izertlew tarmaqları, mısalı Merit Network hám CYCLADES, 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında rawajlandı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kim |first1=Byung-Keun |url=https://books.google.com/books?id=lESrw3neDokC |title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology |date=2005 |publisher=Edward Elgar |isbn=978-1-84542-675-0 |pages=51–55}}&lt;/ref&gt;.

ARPANETtiń dáslepki xalıqaralıq birge islesiwleri siyrek edi. 1973-jılı Norvegiya (NORSAR hám NDRE) menen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = NORSAR and the Internet| url = http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| baspaxana = NORSAR| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121220318/http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar }}&lt;/ref&gt;, hám London universitet kolledjindegi (UCL) Piter Kirsteynniń izertlew toparı menen baylanıslar ornatıldı, bul Britaniya akademiyalıq tarmaqlarına shlyuz bolıp, resurslardı bólisiw ushın birinshi intertarmaqtı qurdı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kirstein|first=P.T.|date=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom|url=https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207092443/https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf|archive-date=2020-02-07|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=21|issue=1|pages=38–44|doi=10.1109/85.759368|s2cid=1558618|issn=1934-1547}}&lt;/ref&gt;. ARPA joybarları, Xalıqaralıq tarmaq jumıs toparı hám kommerciyalıq baslamalar kóp sanlı ayırım tarmaqlardıń bir tarmaqqa yamasa «tarmaqlar tarmaǵına» aylanıwı ushın hár túrli protokollar hám standartlardıń rawajlanıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet#concepts| bet = Brief History of the Internet: The Initial Internetting Concepts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160409105511/http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet| arxivsáne = 2016-jıl 9-aprel | at = Barry M.| familiya = Leiner| jumıs = Internet Society| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-iyun }}&lt;/ref&gt;. 1974-jılı Stenford universitetindegi Vint Serf hám DARPAdaǵı Bob Kan «Paketlik tarmaq aralıq baylanıs ushın protokol» usınısın járiyaladı&lt;ref name=&quot;IEEE Transactions on Communications&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Cerf |first1=V. |last2=Kahn |first2=R. |date=1974 |title=A Protocol for Packet Network Intercommunication |url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |journal=IEEE Transactions on Communications |volume=22 |issue=5 |pages=637–648 |doi=10.1109/TCOM.1974.1092259 |issn=1558-0857 |quote=The authors wish to thank a number of colleagues for helpful comments during early discussions of international network protocols, especially R. Metcalfe, R. Scantlebury, D. Walden, and H. Zimmerman; D. Davies and L. Pouzin who constructively commented on the fragmentation and accounting issues; and S. Crocker who commented on the creation and destruction of associations. |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913213037/https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf |archive-date=13 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Serf hám onıń studentleri &lt;nowiki&gt;RFC 675&lt;/nowiki&gt; te hám keyingi RFC lerde «internet» sózin «internetwork» tiń qısqartılǵan túri retinde qollandı. Serf hám Kan nátiyjedegi TCP/IP dizaynına Lui Puzin hám basqalardıń áhmiyetli tásirin atap ótedi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 November 2013|title=The internet's fifth man|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|access-date=22 April 2020|issn=0013-0613|quote=In the early 1970s Mr Pouzin created an innovative data network that linked locations in France, Italy and Britain. Its simplicity and efficiency pointed the way to a network that could connect not just dozens of machines, but millions of them. It captured the imagination of Dr Cerf and Dr Kahn, who included aspects of its design in the protocols that now power the internet.|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419230318/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Milliy PTT ler hám kommerciyalıq provayderler X.25 standartın islep shıqtı hám onı jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqlarında engizdi&lt;ref&gt;{{cite book|last=Schatt|first=Stan|title=Linking LANs: A Micro Manager's Guide|publisher=McGraw-Hill|year=1991|isbn=0-8306-3755-9|page=200}}&lt;/ref&gt;.

1981-jılı Milliy ilim fondı (NSF) Kompyuter ilimi tarmaǵın (CSNET) qarjılandırǵanda ARPANETke kiriw keńeytildi. 1982-jılı Internet protokol toplamı (TCP/IP) standartlastırıldı, bul jalǵanǵan tarmaqlardıń dúnya júzi boyınsha keń tarqalıwına járdem berdi. 1986-jılı Milliy ilim fondı tarmaǵı (NSFNet) izertlewshilerge AQSHtaǵı superkompyuter orınlarına kiriw múmkinshiligin bergende TCP/IP tarmaǵına kiriw jáne de keńeydi, dáslep 56 kbit/s tezlikte, keyin 1.5 Mbit/s hám 45 Mbit/s tezliklerinde&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150210181738/http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 10-fevral | bet = NSFNET: A Partnership for High-Speed Networking, Final Report 1987–1995| at = Karen D.| familiya = Frazer| jumıs = Merit Network, Inc.| jıl = 1995}}&lt;/ref&gt;. NSFNet 1988-89-jılları [[Evropa]], [[Avstraliya]], [[Jańa Zelandiya]] hám Yaponiyadaǵı akademiyalıq hám izertlew shólkemlerine keńeydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | avtor = Ben Segal| avtorsilteme = Ben Segal (computer scientist)| jıl = 1995| bet = A Short History of Internet Protocols at CERN| url = http://www.cern.ch/ben/TCPHIST.html| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608153730/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-oktyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| bet = Internet History in Asia| jumıs = 16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2005-jıl 25-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| bet = The History of NORDUnet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304031416/http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart }}&lt;/ref&gt;. Bul waqıtqa shekem UUCP hám PTT jámiyetlik maǵlıwmat tarmaqları sıyaqlı basqa tarmaq protokolları global qoljetimlilikke iye bolsa da, bul Internettiń kontinentler aralıq tarmaq retinde baslanıwın belgiledi. 1989-jılı AQSH hám Avstraliyada kommerciyalıq Internet xızmet kórsetiwshiler (ISP ler) payda boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| bet = Origins and Nature of the Internet in Australia| familiya = Clarke| at = Roger| qaralǵan sáne = 2014-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210209201253/http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. ARPANET 1990-jılı paydalanıwdan shıǵarıldı.

[[Fayl:NSFNET-backbone-T3.png|thumb|T3 NSFNET tiykarǵı tarmaǵı, shama menen 1992-jıl]]

Yarım ótkizgishler texnologiyası hám optikalıq tarmaq taraw salasındaǵı turaqlı rawajlanıwlar tarmaqtıń orayın keńeytiwde hám xalıqqa xızmet kórsetiwde kommerciyalıq qatnasıw ushın jańa ekonomikalıq múmkinshilikler jarattı. 1989-jıldıń ortasında MCI Mail hám Compuserve Internetke jalǵanıwlar ornattı, Internettiń yarım million paydalanıwshılarına elektron pochta hám jámiyetlik kiriw ónimlerin jetkizip berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&amp;q=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet&amp;pg=PT31| bet = InfoWorld| sáne = 1989-jıl 25-sentyabr | via = Google Books| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170129225422/https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&amp;pg=PT31&amp;lpg=PT31&amp;dq=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet| arxivsáne = 2017-jıl 29-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Bir neshe aydan soń, 1990-jıldıń 1-yanvarında, PSInet kommerciyalıq paydalanıw ushın alternativ Internet tiykarǵı tarmaǵın iske qostı; bul keyingi jıllardaǵı kommerciyalıq Internettiń ózegine qosılǵan tarmaqlardıń biri edi. 1990-jıldıń mart ayında NSFNET penen Evropa arasındaǵı birinshi joqarı tezlikli T1 (1.5 Mbit/s) baylanısı Kornell universiteti menen CERN arasında ornatıldı, bul sputnikler arqalı múmkin bolǵannan ádewir kúshli baylanıslarǵa múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = February 1990 | bet = INTERNET MONTHLY REPORTS| url = http://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20170525080041/ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt| arxivsáne = 2017-jıl 25-may | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

1990-jıldıń aqırlarında, Tim Berners-Li CERN basqarmasına eki jıl dawamında lobbilik etkennen keyin, birinshi [[veb-brauzer]] WorldWideWebti jazıwdı basladı. 1990-jıldıń jańa jıl qarsańına kelip, Berners-Li jumıs isleytuǵın Veb ushın zárúr bolǵan barlıq qurallardı dúzgen edi: HyperText Transfer Protocol (HTTP) 0.9&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/19970605071155/http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html| arxivsáne = 1997-jıl 5-iyun | at = Tim| familiya = Berners-Lee| bet = The Original HTTP as defined in 1991| jumıs = W3C.org}}&lt;/ref&gt;, HyperText Markup Language (HTML), birinshi Veb brauzer (ol jáne HTML redaktorı bolıp, Usenet jańalıqlar toparlarına hám FTP fayllarına kire alatuǵın edi), birinshi HTTP server programmalıq támiynatı (keyinirek CERN httpd dep atalǵan), birinshi [[veb-server]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://info.cern.ch/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100105103513/http://info.cern.ch/| bet = The website of the world's first-ever web server| arxivsáne = 2010-jıl 5-yanvar | jumıs = info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;, hám joybardıń ózin súwretleytuǵın birinshi Veb-betler. 1991-jılı Commercial Internet eXchange dúzildi, bul PSInetke basqa kommerciyalıq tarmaqlar CERFnet hám Alternet penen baylanısıwǵa múmkinshilik berdi. Stanford Federal Credit Union 1994-jıldıń oktyabr ayında barlıq aǵzalarına onlayn Internet bank xızmetlerin usınǵan birinshi finans mákemesi boldı&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Stanford Federal Credit Union Pioneers Online Financial Services.|date=21 June 1995|url=http://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|access-date=21 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041632/https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850|archive-date=21 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1996-jılı, OP Financial Group, ol da kooperativ bank bolıp, dúnyadaǵı ekinshi onlayn bank hám Evropadaǵı birinshi onlayn bank boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| bet = History – About us – OP Group| qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20181221041413/https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history| arxivsáne = 2018-jıl 21-dekabr | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 1995-jılǵa kelip, AQSHta Internet tolıq kommerciyalastırıldı, sebebi NSFNet toqtatılıp, Internetti kommerciyalıq trafik ushın paydalanıwǵa bolǵan sońǵı sheklewler alıp taslandı&lt;ref name=&quot;ConneXions-April1996&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.merit.edu/research/nsfnet_article.php |title=Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era |first1=Susan R. |last1=Harris |first2=Elise |last2=Gerich |journal=ConneXions |volume=10 |number=4 |date=April 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817124939/http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |archive-date=17 August 2013 }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshıları
!
!2005
!2010
!2017
!2023
|-
!Dúnya xalqı (milliardlar)
|6.5
|6.9
|7.4
|8.0
|-
!Dúnya júzi boyınsha
|16%
|30%
|48%
|67%
|-
!Rawajlanıp atırǵan ellerde
|8%
|21%
|41.3%
|60%
|-
!Rawajlanǵan ellerde
|51%
|67%
|81%
|93%
|}
Texnologiya rawajlanıp, kommerciyalıq múmkinshilikler óz-ara ósiwdi tezlestirgen sayın, Internet trafiginiń kólemi MOS tranzistorlarınıń masshtablaw sıpatlamalarına uqsas bolıp basladı, bunı Mur nızamı mısalında kóriwge boladı, hár 18 ayda eki ese arttı. Bul ósiw, Edxolm nızamı retinde rásmiylestirilgen, MOS texnologiyasındaǵı, lazer jaqtı tolqın sistemalarındaǵı hám shawqım kórsetkishlerindegi jetiskenlikler arqasında tezletildi&lt;ref name=&quot;Jindal&quot;&gt;{{cite book |last1=Jindal |first1=R. P. |title=2009 2nd International Workshop on Electron Devices and Semiconductor Technology |chapter=From millibits to terabits per second and beyond - over 60 years of innovation |s2cid=25112828 |year=2009 |volume=49 |pages=1–6 |doi=10.1109/EDST.2009.5166093 |chapter-url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |isbn=978-1-4244-3831-0 |access-date=24 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823230141/https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |archive-date=23 August 2019 }}&lt;/ref&gt;.

1995-jıldan baslap, Internet mádeniyat penen sawdaǵa úlken tásir etti, sonıń ishinde elektron pochta, tez xabar almasıw, telefoniya (Internet protokolı arqalı dawıs yamasa VoIP), eki tárepleme interaktiv video qońırawlar hám Pútkil dúnyajúzilik tor&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm|title=How the web went world wide|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121092636/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm |archive-date=21 November 2011|first=Mark|last=Ward|website=Technology Correspondent|date=3 August 2006|publisher=BBC News|access-date=24 January 2011}}&lt;/ref&gt; arqalı derlik tez baylanıs imkaniyatlarınıń payda bolıwı, onıń talqılaw forumları, blogları, [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri hám onlayn sawda saytları menen birge. Kóbirek maǵlıwmatlar 1 Gbit/s, 10 Gbit/s yamasa onnan da joqarı tezlikte optikalıq talshıqlı tarmaqlar arqalı jiberilmekte. Internet rawajlanıwın dawam etpekte, bul onlayn informaciya hám bilim, sawda, oyın-zawıq hám sociallıq tarmaq xızmetleriniń kóbeyiwi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://clickz.com/showPage.html?page=3626274| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081004000237/http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274| bet = Brazil, Russia, India and China to Lead Internet Growth Through 2011| baspaxana = Clickz.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-may | arxivsáne = 2008-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. 1990-jıllardıń aqırında, ashıq Internettegi trafiktiń jılına 100 procentke ósip atırǵanı boljanǵan, al Internet paydalanıwshıları sanınıń ortasha jıllıq ósimi 20% hám 50% arasında dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| bet = The size and growth rate of the Internet| qaralǵan sáne = 2007-jıl 21-may | author1 = Coffman, K.G| author2 = Odlyzko, A.M.| author-link2 = Andrew Odlyzko| baspaxana = AT&amp;T Labs| sáne = 1998-jıl 2-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614012344/http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;. Bul ósiw kóbinese oraylıq basqarıwdıń joqlıǵına baylanıslı, bul tarmaqtıń tábiyiy ósiwine múmkinshilik beredi, sonday-aq Internet protokollarınıń menshikli emes tábiyatına baylanıslı, bul jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara islesiwdi xoshametleydi hám bir kompaniyanıń tarmaq ústinen shamadan tıs baqlaw alıp barıwına jol qoymaydı&lt;ref&gt;{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | publisher = Prentice Hall | page = [https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 64] | isbn = 978-0-13-233553-9 | year = 2006 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/64 }}&lt;/ref&gt;. 2011-jıldıń 31-martına kelip, Internet paydalanıwshılarınıń ulıwma sanı 2.095 milliard (dúnya xalqınıń 30%) dep boljanǵan&lt;ref name=&quot;stats1&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users and Population Stats| sáne = 2011-jıl 22-iyun | jumıs = Internet World Stats| baspaxana = Miniwatts Marketing Group| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110623200007/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2011-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-iyun }}&lt;!-- previous cite {{Web deregi|url=http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |title=AMD 50x15 – World Internet Usage |publisher=50x15.com |access-date=6 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831063352/http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |archive-date=31 August 2009 |df= }} --&gt;&lt;/ref&gt;. 1993-jılı Internet eki tárepleme telekommunikaciya arqalı ótetuǵın informaciyanıń tek 1% ǵana tasıǵanı boljanǵan. 2000-jılǵa kelip bul kórsetkish 51% ke jetken, al 2007-jılǵa kelip telekommunikaciya arqalı berilgen barlıq informaciyanıń 97% ten aslamı Internet arqalı jetkerip berilgen&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-01_332_6025/page/60 |first1=Martin |last1=Hilbert |first2=Priscila |last2=López |s2cid=206531385 |date=April 2011 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=332 |pages=60–65 |doi=10.1126/science.1200970 |issue=6025 |bibcode=2011Sci...332...60H |pmid=21310967 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

== Basqarıw ==
[[Fayl:Icannheadquartersplayavista.jpg|thumb|ICANN bas keńsesi AQSHtıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniya]] shtatınıń [[Los-Andjeles]] qalasınıń Playa Vista rayonında jaylasqan]]

Internet - kóp sanlı ıqtıyarlı túrde baylanısqan avtonom tarmaqlardan ibarat global tarmaq. Ol oraylıq basqarıw organısız jumıs isleydi. Tiykarǵı protokollardıń (IPv4 hám IPv6) texnikalıq tiykarı hám standartlastırıwı Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) tárepinen ámelge asırıladı, bul - texnikalıq bilimin usınıw arqalı hár kim qosıla alatuǵın bos baylanısqan xalıqaralıq qatnasıwshılardan ibarat kommerciyalıq emes shólkem. Óz-ara islesiwdi saqlap qalıw ushın, Internettiń tiykarǵı atamalar keńisligi Atamalar hám Sanlar boyınsha Internet Korporaciyası (ICANN) tárepinen basqarıladı. ICANN Internettiń texnikalıq, biznes, akademiyalıq hám basqa da kommerciyalıq emes jámiyetlerinen alınǵan xalıqaralıq direktorlar keńesi tárepinen basqarıladı. ICANN Internette paydalanıw ushın domen atamaları, IP adresleri, transport protokollarındaǵı qosımsha port nomerleri hám basqa da kóp parametrler kiretuǵın unikal identifikatorlardı tayınlawdı muwapıqlastıradı. Global birlesken atamalar keńisligi Internettiń global qoljetimliligin saqlap qalıw ushın áhmiyetli. ICANNnıń bul roli onı global Internettiń bálkim jalǵız oraylıq muwapıqlastırıwshı organı retinde ajıratıp turadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Klein| at = Hans| jıl = 2004| url = http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| bet = ICANN and Non-Territorial Sovereignty: Government Without the Nation State| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130524035251/http://www.ip3.gatech.edu/research/KLEIN_ICANN%2BSovereignty.doc| arxivsáne = 2013-jıl 24-may | jumıs = Internet and Public Policy Project| baspaxana = [[Georgia Institute of Technology]]}}&lt;/ref&gt;.

Dúnyanıń bes aymaǵı ushın Aymaqlıq Internet Reestrleri (RIRs) dúzildi. Afrika ushın Afrika Tarmaq Informaciya Orayı (AfriNIC), Arqa Amerika ushın Amerika Internet Nomerleri Reestri (ARIN), Aziya hám Tınısh okean aymaǵı ushın Aziya-Tınısh okean Tarmaq Informaciya Orayı (APNIC), Latın Amerikası hám Karib basseyni aymaǵı ushın Latın Amerikası hám Karib basseyni Internet Adresleri Reestri (LACNIC), hám Evropa, Orta Shıǵıs hám Oraylıq Aziya ushın Evropa IP Tarmaqları – Tarmaq Koordinaciyalaw Orayı (RIPE NCC) hárbir aymaq ushın ajıratılǵan adresler toplamınan jergilikli reestrlerge, mısalı, Internet xızmet kórsetiwshilerge IP adress blokların hám basqa Internet parametrlerin tayınlaw wákilligi berildi.

AQSH Sawda ministrliginiń agentligi Milliy Telekommunikaciyalar hám Informaciya Basqarması 2016-jıldıń 1-oktyabrine shekem DNS tiykarǵı aymaǵındaǵı ózgerislerdi aqırǵı maqullaw huqıqına iye boldı&lt;ref&gt;{{cite book |last= Packard |first= Ashley |title= Digital Media Law |url= https://archive.org/details/digitalmedialaw0000pack_x5j6 |publisher= Wiley-Blackwell |year= 2010 |isbn= 978-1-4051-8169-3 |page= [https://archive.org/details/digitalmedialaw0000pack_x5j6/page/65 65]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| bet = Bush administration annexes internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110919130539/https://www.theregister.co.uk/2005/07/01/bush_net_policy/| arxivsáne = 2011-jıl 19-sentyabr | at = Kieren| familiya = McCarthy| jumıs = The Register| sáne = 2005-jıl 1-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= Mueller |first= Milton L. |title= Networks and States: The Global Politics of Internet Governance |url= https://archive.org/details/networksstatesgl0000muel |publisher= MIT Press |year= 2010 |isbn= 978-0-262-01459-5 |page= [https://archive.org/details/networksstatesgl0000muel/page/61 61]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = ICG Applauds Transfer of IANA Stewardship| url = https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| jumıs = IANA Stewardship Transition Coordination Group (ICG)| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170712190131/https://www.ianacg.org/icg-applauds-transfer-of-iana-stewardship/| arxivsáne = 2017-jıl 12-iyul | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Internet Jámiyeti (ISOC) 1992-jılı «pútkil dúnya júzi xalıqlarınıń paydası ushın Internettiń ashıq rawajlanıwın, evolyuciyasın hám qollanılıwın támiyinlew» missiyası menen dúzildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| bet = Internet Society (ISOC) All About The Internet: History of the Internet| baspaxana = ISOC| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111127114016/http://www.isoc.org/internet/history/isochistory.shtml| arxivsáne = 2011-jıl 27-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Onıń aǵzaları arasında jeke adamlar (hár kim qosıla aladı), sonday-aq korporaciyalar, shólkemler, húkimetler hám universitetler bar. Basqa iskerlikler menen birge, ISOC Internetti rawajlandırıw hám basqarıwǵa qatnasatuǵın bir qatar rásmiy emes shólkemlestirilgen toparlar ushın basqarıw úyin támiyinleydi, olardıń qatarına: IETF, Internet Arxitekturası Keńesi (IAB), Internet Injenerlik Basqarıw Toparı (IESG), Internet Izertlew Wazıypa Kúshi (IRTF) hám Internet Izertlew Basqarıw Toparı (IRSG) kiredi. 2005-jıldıń 16-noyabrinde [[Tunis]]te Birlesken Milletler Shólkemi qollap-quwatlaǵan Informaciya Jámiyeti boyınsha Dúnya Júzilik Sammitte Internetke baylanıslı máselelerdi dodalaw ushın Internet Basqarıw Forumı (IGF) dúzildi.

== Infrastruktura ==
[[Fayl:World map of submarine cables.png|thumb|2007-jılǵı dúnya júzi boyınsha suw astı optikalıq talshıqlı telekommunikaciya kabellerin kórsetetuǵın karta]]
Internettiń kommunikaciya infrastrukturası onıń apparatlıq támiynat komponentlerinen hám arxitekturanıń hár túrli aspektlerin basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamları sistemasınan turadı. Hár qanday kompyuter tarmaǵı sıyaqlı, Internet fizikalıq jaqtan marshrutizatorlar, media (mısalı, kabeller hám radio baylanıslar), qaytalaǵıshlar, modemler hám t.b. turadı. Biraq, tarmaq aralıq baylanıstıń mısalı retinde, kóp tarmaq túyinleri ózi Internet úskenesi bolıp esaplanbaydı. Internet paketleri basqa tolıq qánigeli tarmaq protokolları arqalı tasıladı, bunda Internet bir tekli tarmaq standartı retinde hár túrli apparatlıq támiynatlarda isleydi, al paketler IP marshrutizatorları arqalı óz baǵdarlarına jóneltiledi.

Kolokaciya orayları kóbinese óz klientleri arasında jeke piring baylanısların, Internet tranzit provayderlerin, bult provayderlerin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/| bet = Touring the PhoenixNAP Data Center| at = Patrick| familiya = Kennedy| sáne = 2021-jıl 22-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/| bet = The rise and rebirth of carrier hotels| at = Dan Swinhoe| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 6-oktyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}&lt;/ref&gt;, klientlerdi bir-birine jalǵaw ushın ushırasıw bólmelerin&lt;ref&gt;{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |accessdate=2022-06-16}}&lt;/ref&gt;, Internet almasıw noqatların&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/| bet = AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman| at = Georgia Butler| familiya = Comment| sáne = 2023-jıl 13-sentyabr | jumıs = www.datacenterdynamics.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia| bet = Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia| at = Matt| familiya = Vincent| sáne = 2024-jıl 16-iyul | jumıs = Data Center Frontier}}&lt;/ref&gt;, hám Internetti baylanıstırıwshı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/| bet = How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables| at = Ars| familiya = Staff| sáne = 2016-jıl 26-may | jumıs = Ars Technica}}&lt;/ref&gt; optikalıq talshıqlı suw astı kommunikaciya kabelleri ushın qonıw noqatları hám terminal úskenelerin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity| bet = Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity| jumıs = www.datacenterknowledge.com}}&lt;/ref&gt; jaylastıradı.

=== Xızmet dárejeleri ===
[[Fayl:Internet Connectivity Distribution &amp; Core.svg|thumb|Internet arqalı paketlerdi marshrutlaw bir neshe dárejedegi Internet xızmet provayderlerin óz ishine aladı.]]

Internet xızmet provayderleri (ISP) hár túrli kólemdegi jeke tarmaqlar arasında dúnya júzilik baylanıstı ornatadı. Tek kerek bolǵanda ǵana funkciyanı orınlaw yamasa informaciya alıw ushın Internetke kiriwshi aqırǵı paydalanıwshılar marshrutlaw ierarxiyasınıń eń tómengi basqıshın quraydı. Marshrutlaw ierarxiyasınıń eń joqarǵı basqıshında 1-dárejeli tarmaqlar, yaǵnıy bir-biri menen júdá joqarı tezliktegi optikalıq talshıqlı kabeller arqalı tikkeley trafik almasatuǵın hám piring kelisimleri menen basqarılatuǵın iri telekommunikaciya kompaniyaları turadı. 2-dárejeli hám tómengi dárejeli tarmaqlar global Internettegi ayırım táreplerge jetiw ushın basqa provayderlerden Internet tranzitin satıp aladı, degen menen olar da piringke qatnasıwı múmkin. ISP baylanıs ushın bir joqarı dárejeli provayderdi paydalanıwı yamasa artıqmashılıq hám júklemeni teńlestiriw ushın kóp provayderli qosılıwdı ámelge asırıwı múmkin. Internet almasıw noqatları - bul bir neshe ISP lerge fizikalıq baylanısı bar úlken trafik almasıw orayları. Akademiyalıq mákemeler, iri kárxanalar hám húkimetler sıyaqlı iri shólkemler ózleriniń ishki tarmaqları atınan piring hám tranzit satıp alıw arqalı ISP funkciyasın atqarıwı múmkin. Ilimiy-izertlew tarmaqları ádette GEANT, GLORIAD, Internet2 hám Ullı Britaniyanıń milliy ilimiy-izertlew hám bilimlendiriw tarmaǵı JANET sıyaqlı iri subtarmaqlar menen óz-ara baylanısadı.

=== Kiriw múmkinshiligi ===
Paydalanıwshılardıń Internetke kiriwiniń keń tarqalǵan usılları tómendegilerdi óz ishine aladı: telefon tarmaqları arqalı kompyuter [[modem]]i menen nomir teriw, koaksial kabel, optikalıq talshıqlı yamasa mıs sımlar arqalı keń polosalı baylanıs, Wi-Fi, sputnik hám uyalı telefon texnologiyası (mısalı, 3G, 4G). Internetke kóbinese kitapxanalar hám Internet-kafelerdegi kompyuterlerden kiriwge boladı. Aeroport zalı hám kofexanalar sıyaqlı kóplegen jámiyetlik orınlarda Internetke kiriw noqatları bar. Jámiyetlik Internet-kiosk, jámiyetlik kiriw terminalı hám veb-telefon sıyaqlı hár túrli atamalar qollanıladı. Kóplegen miymanxanalarda da ádette pullı bolǵan jámiyetlik terminallar bar. Bul terminallar bilet bronlaw, bankke aqsha salıw yamasa onlayn tólem sıyaqlı hár túrli maqsetlerde keń qollanıladı. Wi-Fi lokal kompyuter tarmaqları arqalı Internetke sımsız kiriw múmkinshiligin beredi. Usınday kiriw múmkinshiligin beretuǵın ıssı noqatlarǵa Wi-Fi kafeleri kiredi, onda paydalanıwshılar noutbuk yamasa PDA sıyaqlı ózleriniń sımsız qurılmaların alıp keliwi kerek. Bul xızmetler hámme ushın biypul, tek tutınıwshılar ushın biypul yamasa pullı bolıwı múmkin.

Xalıqlıq háreketler sımsız jámiyetlik tarmaqlardıń payda bolıwına alıp keldi. [[Nyu-York]], [[London]], [[Vena]], [[Toronto]], [[San-Francisko]], Filadelfiya, [[Chikago]] hám Pittsburg sıyaqlı kóplegen qalalarda úlken maydanlardı qamtıytuǵın kommerciyalıq Wi-Fi xızmetleri bar, onda Internetke park otırǵıshı sıyaqlı orınlardan kiriwge boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Pasternak| at = Sean B.| url = https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&amp;sid=aQ0ZfhMa4XGQ| bet = Toronto Hydro to Install Wireless Network in Downtown Toronto| baspaxana = Bloomberg| sáne = 2006-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060410104717/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&amp;sid=aQ0ZfhMa4XGQ| arxivsáne = 2006-jıl 10-aprel }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, Ricochet sıyaqlı menshikli mobil sımsız tarmaqlar, uyalı tarmaqlar arqalı hár túrli joqarı tezlikli maǵlıwmat xızmetleri hám turaqlı sımsız xızmetler menen tájiriybeler ótkerilgen. Zamanagóy smartfonlar da uyalı baylanıs operator tarmaǵı arqalı Internetke kire aladı. Veb-brauzing ushın bul qurılmalar Google Chrome, Safari hám Firefox sıyaqlı qosımshalardı usınadı, al qosımshalar dúkanlarınan basqa da kóplegen Internet programmalıq támiynatların ornatıwǵa boladı. 2016-jıldıń oktyabr ayında mobil hám planshet qurılmaları arqalı Internetti paydalanıw dúnya júzi boyınsha birinshi márte stacionar kompyuterlerden ozıp ketti&lt;ref&gt;{{Web deregi | citata = StatCounter Global Stats finds that mobile and tablet devices accounted for 51.3% of Internet usage worldwide in October compared to 48.7% by desktop.| url = http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| bet = Mobile and Tablet Internet Usage Exceeds Desktop for First Time Worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161101170640/http://gs.statcounter.com/press/mobile-and-tablet-internet-usage-exceeds-desktop-for-first-time-worldwide| arxivsáne = 2016-jıl 1-noyabr | jumıs = StatCounter: Global Stats, Press Release| sáne = 2016-jıl 1-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

==== Mobil baylanıs ====
[[Fayl:Number of mobile cellular subscriptions 2012-2016.svg|thumb|2012-2016 jıllardaǵı mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı]] Xalıqaralıq telekommunikaciya birlespesi (XTB) bahalawı boyınsha, 2017-jıldıń aqırına kelip, jeke paydalanıwshılardıń 48% turaqlı Internetke jalǵanǵan, bul kórsetkish 2012-jılı 34% bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| bet = World Telecommunication/ICT Indicators Database 2020 (24th Edition/July 2020)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190421072228/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/publications/wtid.aspx| arxivsáne = 2019-jıl 21-aprel | jumıs = International Telecommunication Union (ITU)| sáne = 2017a | citata = Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates). World Telecommunication/ICT Indicators database}}&lt;/ref&gt;. Sońǵı jıllarda, ásirese Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında hám Afrikada mobil Internet baylanısı kiriw múmkinshiligin keńeytiwde áhmiyetli orın iyeledi&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018|publisher=UNESCO|year=2018|access-date=29 May 2018|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920181419/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002610/261065e.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Unikal mobil uyalı baylanıs abonentleriniń sanı 2012-jıldaǵı 3,9 milliardtan 2016-jılı 4,8 milliardqa shekem ósti, bul dúnya júzi xalqınıń úshten ekisin quraydı, abonentlerdiń yarımınan kóbisi Aziya hám Tınısh okeanı aymaǵında jaylasqan. 2020-jılǵa kelip abonentler sanı 5,7 milliard paydalanıwshıǵa jetedi dep boljanǵan&lt;ref name=&quot;GSMA The Mobile Economy 2019&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 11-mart | bet = GSMA The Mobile Economy 2019| url = https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190311062226/https://www.gsma.com/r/mobileeconomy/| arxivsáne = 2019-jıl 11-mart }}&lt;/ref&gt;. 2018-jılǵa kelip, dúnya júzi xalqınıń 80% 4G tarmaǵı menen qamtılǵan. Paydalanıwshılardıń mobil qosımshalar arqalı informaciyaǵa kiriw múmkinshiligindegi sheklewler Internettiń keńirek fragmentaciya procesi menen sáykes keledi. Fragmentaciya media mazmunǵa kiriwdi shekleydi hám kóbinese eń jarlı paydalanıwshılarǵa tásir etedi.

«Nol tarif» - Internet xızmet kórsetiwshileriniń paydalanıwshılarǵa belgili bir mazmun yamasa qosımshalarǵa haqısız kiriw múmkinshiligin beriw ámeliyatı - ekonomikalıq tosqınlıqlardı jeńiw ushın múmkinshilikler bergen, biraq sın pikir bildiriwshiler tárepinen eki basqıshlı Internet jaratıwda ayıplanǵan. «Nol tarif» máselesin sheshiw ushın alternativ model «teńdey tarif» túsinigi retinde payda boldı hám Afrikada Mozilla hám Orange tárepinen sınaqtan ótkerilmekte. Teńdey tarif bir túrdegi mazmunnıń artıqmashlıǵın saplastıradı hám belgilengen maǵlıwmat limitine shekem barlıq mazmundı nol tarifleydi. Chatham House tárepinen járiyalanǵan izertlewde, Latın Amerikasında izertlengen 19 mámlekettiń 15-inde qanday da bir gibrid yamasa nol tarifli ónim usınılǵan. Aymaqtaǵı ayırım mámleketlerde (barlıq mobil tarmaq operatorları boyınsha) bir neshe joba tańlawı bar edi, al Kolumbiya sıyaqlı basqa mámleketlerde 30 ǵa shekem aldın tólew hám 34 ke shekem keyin tólew jobaları usınılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Galpaya| at = Helani| sáne = 2019-jıl 12-aprel | bet = Zero-rating in Emerging Economies| url = https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062932/https://www.cigionline.org/sites/default/files/documents/GCIG%20no.47_1.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Global Commission on Internet Governance}}&lt;/ref&gt;.

Global Qubladaǵı segiz mámlekette ótkerilgen izertlew nátiyjesinde, hárbir mámlekette nol tarifli maǵlıwmat jobaları bar ekenligi anıqlandı, biraq olardıń usınıw jiyiligi hám haqıyqıy qollanılıwında úlken ayırmashılıqlar bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://a4ai.org/the-impacts-of-emerging-mobiledata-services-in-developing-countries/| bet = Alliance for Affordable Internet (A4AI). 2015. Models of Mobile Data Services in Developing Countries. Research brief. The Impacts of Emerging Mobile Data Services in Developing Countries.}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Izertlew Bangladesh, Kolumbiya, Gana, Hindstan, Keniya, Nigeriya, Peru hám [[Filippin]]de bazar úlesi boyınsha joqarı úsh-bes operatordı qarap shıqtı. Izertlengen 181 jobanıń 13 procenti nol tarifli xızmetlerdi usınǵan. Gana, Keniya, [[Nigeriya]] hám [[Qubla Afrika]]nı qamtıǵan basqa bir izertlew, [[Facebook]] kompaniyasınıń Free Basics hám Wikipedia Zero xızmetleri eń keń tarqalǵan nol tarifli mazmun ekenligin anıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Gillwald| first1 = Alison| first2 = Chenai| last2 = Chair| first3 = Ariel| last3 = Futter| first4 = Kweku| last4 = Koranteng| first5 = Fola| last5 = Odufuwa| first6 = John| last6 = Walubengo| sáne = 2016-jıl 12-sentyabr | bet = Much Ado About Nothing? Zero Rating in the African Context| url = https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-noyabr | jumıs = Researchictafrica| arxivsáne = 2020-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201216150858/https://researchictafrica.net/publications/Other_publications/2016_RIA_Zero-Rating_Policy_Paper_-_Much_ado_about_nothing.pdf| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

== Internet Protokol Toplamı ==
Internet standartları Internet protokol toplamı (sonday-aq birinshi eki komponentke tiykarlanıp TCP/IP dep te ataladı) dep atalatuǵın strukturanı súwretleydi. Bul protokollar toplamı dáslep &lt;nowiki&gt;RFC 1122&lt;/nowiki&gt; hám &lt;nowiki&gt;RFC 1123&lt;/nowiki&gt; hújjetlerinde sáwlelendirilgen, olardıń islew kólemine qaray tórt konceptual qatlamǵa bólingen. Eń joqarǵı qatlam - qosımsha qatlamı, bunda baylanıs hárbir qosımsha ushın eń qolaylı obektler yamasa maǵlıwmat strukturaları tiykarında súwretlenedi. Mısalı, veb-brauzer klient-server qosımsha úlgisinde isleydi hám HyperText Transfer Protocol (HTTP) hám qosımshaǵa baylanıslı maǵlıwmat strukturası, máselen, [[HTML|HyperText Markup Language]] (HTML) arqalı informaciya almasadı.

Bul joqarǵı qatlamnıń astında, tasıw qatlamı hár túrli xostlardaǵı qosımshalardı tarmaq arqalı logikalıq kanal menen baylanıstıradı. Ol bul xızmetti hár túrli múmkin bolǵan sıpatlamalar menen, máselen, tártipli, isenimli jetkiziw (TCP) hám isenimsiz datagramma xızmeti (UDP) menen támiyinleydi.

Bul qatlamlardıń astında tarmaqlardı shegaralarında baylanıstıratuǵın hám olar arqalı trafikti almastıratuǵın tarmaqlastırıw texnologiyaları jaylasqan. Internet qatlamı Internet Protokolın (IP) ámelge asıradı, ol kompyuterlerge bir-birin IP adres arqalı anıqlaw hám tabıwǵa, sonday-aq óz trafigin aralıq (tranzit) tarmaqlar arqalı jiberiwge múmkinshilik beredi. Internet Protokolı qatlamınıń kodı ol fizikalıq túrde qanday tarmaq ústinde jumıs islep atırǵanına ǵárezsiz.

Arxitekturanıń eń tómengi qatlamında baylanıs qatlamı jaylasqan, ol bir fizikalıq baylanıstaǵı túyinlerdi jalǵaydı hám basqa baylanıslarǵa ótiw ushın marshrutizatorlardı talap etpeytuǵın protokollardı óz ishine aladı. Protokol toplamı bitlerdi jetkiziwdiń apparatlıq usılların yamasa usınday apparatlıq támiynattı basqarıw protokolların anıq kórsetpeydi, biraq sáykes texnologiyanıń bar ekenin boljaydı. Bunday texnologiyalarǵa Wi-Fi, Ethernet hám DSL mısal bola aladı.

[[Fayl:UDP encapsulation.svg|thumb|Paydalanıwshı maǵlıwmatları protokol stegi arqalı ótkende, hár abstrakciya qatlamı jiberiwshi xostta qaplaw informaciyasın qosadı. Maǵlıwmatlar xostlar hám marshrutizatorlar arasında baylanıs dárejesinde sım arqalı jiberiledi. Qaplaw qabıllawshı xost tárepinen alıp taslanadı. Aralıq releyler hár adımda baylanıs qaplawın jańalaydı hám marshrutlastırıw maqsetinde IP qatlamın tekseredi.]]

=== Internet protokolı ===
[[Image:IP stack connections.svg|thumb|Eki xosttan (A hám B) ibarat ápiwayı tarmaq topologiyasında, olardıń tiyisli marshrutizatorları arasındaǵı baylanıs arqalı konceptual maǵlıwmat aǵımı. Hár xosttaǵı qosımsha, processler bir-birine tikkeley qanday da bir maǵlıwmat qubırı menen jalǵanǵanday oqıw hám jazıw operaciyaların orınlaydı. Bul qubır ornatılǵannan keyin, baylanıstıń kópshilik detalları hár processten jasırın boladı, sebebi baylanıstıń tiykarǵı principleri tómengi protokol qatlamlarında ámelge asırıladı. Uqsaslıq boyınsha, tasıw qatlamında baylanıs qosımsha maǵlıwmat strukturaların hám jalǵawshı marshrutizatorlardı bilmey, xosttan xostqa bolıp kórinedi, al tarmaqaralıq qatlamda hár marshrutizatorda ayırım tarmaq shegaraları kesip ótiledi.]]
Internet modeliniń eń kórnekli komponenti - Internet Protokolı (IP). IP tarmaqaralıq baylanıstı múmkin etedi hám, mánisi boyınsha, Internettiń ózin quradı. Internet Protokolınıń eki versiyası bar: IPv4 hám IPv6.

==== IP Adresleri ====
[[Fayl:An example of theoretical DNS recursion.svg|right|thumb|DNS sheshiwshi paydalanıwshıǵa kórinetuǵın «www.wikipedia.org» domen atın IPv4 Adresi 207.142.131.234 ke aylandırıw ushın úsh ataw serverin paydalanadı.]]
Tarmaqtaǵı ayırım kompyuterlerdi anıqlaw ushın Internet IP adreslerin támiyinleydi. IP adresleri internet paketlerin olardıń adreslerine baǵdarlaw ushın Internet infrastrukturası tárepinen qollanıladı. Olar paket ishinde jaylasqan turaqlı uzınlıqtaǵı sanlardan ibarat. IP adresleri ádette úskenelerge ya avtomatik túrde DHCP arqalı beriledi, ya konfiguraciyalanadı.

Biraq, tarmaq basqa da adreslew sistemaların qollaydı. Paydalanıwshılar ádette IP adresleri ornına domen atların (mısalı, «en.wikipedia.org») kirgizedi, sebebi olardı este saqlaw ańsat; olar Domen Atamaları Sisteması (DNS) arqalı marshrutlastırıw maqsetleri ushın kóbirek nátiyjeli bolǵan IP adreslerine aylandırıladı.

==== IPv4 ====
Internet Protokolı 4-versiyası (IPv4) IP adresin 32-bitli san retinde anıqlaydı. IPv4 - Internettiń birinshi áwladında qollanılǵan dáslepki versiya bolıp, házirge shekem basım qollanılıp atır. Ol 1981-jılı shama menen 4.3 milliard (109) xosttı qamtıw ushın jobalanǵan edi. Biraq, Internettiń jedel ósiwi IPv4 adresleriniń tawsılıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Huston| at = Geoff| bet = IPv4 Address Report, daily generated| url = http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090401001902/http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;, bul process 2011-jılı global IPv4 adres bólistiriw basseyni tawsılǵanda aqırǵı basqıshına ótti.

==== IPv6 ====
Internettiń ósiwi hám qoljetimli IPv4 adresleriniń azayıwı sebepli, 1990-jıllardıń ortasında IP protokolınıń jańa versiyası - IPv6 islep shıǵıldı. Bul versiya ádewir úlken adreslew múmkinshiliklerin hám Internet trafigin nátiyjelirek marshrutlastırıwdı támiyinleydi. IPv6 IP adresi ushın 128 bit qollanadı hám 1998-jılı standartlastırılǵan. IPv6 di engiziw 2000-jıllardıń ortasınan baslap ámelge asırılıp atır hám házirgi waqıtta pútkil dúnya boyınsha keńeyip atır, sebebi Internet adreslerin dizimge alıw orayları (RIRs) barlıq resurs basqarıwshıların tez qabıllaw hám ótiwdi rejelestiriwge shaqırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| bet = Notice of Internet Protocol version 4 (IPv4) Address Depletion| qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100107095025/https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

IPv6 dizaynı boyınsha IPv4 penen tikkeley úylesimli emes. Negizinde, ol IPv4 programmalıq támiynatı menen tikkeley erisiw múmkin bolmaǵan Internettiń parallel versiyasın dúzedi. Sonlıqtan, tarmaqlar aralıq baylanıs ushın awdarma qurılmaları bolıwı kerek yamasa túyinler eki tarmaq ushın de qos tarmaqlıq programmalıq támiynatqa iye bolıwı kerek. Derlik barlıq zamanagóy kompyuter operaciyalıq sistemaları Internet Protokolınıń eki versiyasın da qollaydı. Biraq, tarmaq infrastrukturası bul rawajlanıwda artta qalıp atır. Onıń infrastrukturasın quraytuǵın fizikalıq baylanıslardıń quramalı toparınan tısqarı, Internet eki tárepleme yamasa kóp tárepleme kommerciyalıq shártnamalar, mısalı, piring kelisimleri hám tarmaq arqalı maǵlıwmat almasıwdı súwretleytuǵın texnikalıq specifikaciyalar yamasa protokollar arqalı ámelge asırıladı. Shınında da, Internet óziniń óz-ara baylanısları hám marshrutlastırıw siyasatları menen anıqlanadı.

==== Subtarmaq ====
[[Fayl:Subnetting Concept-en.svg|thumb|300px|right|Xost identifikatorın bóliw arqalı subtarmaq jaratıw]]
Subtarmaq yamasa subnet - bul IP tarmaǵınıń logikalıq bóliniwi. Tarmaqtı eki yamasa onnan kóp tarmaqqa bóliw ámeliyatı subneting dep ataladı. Subtarmaqqa tiyisli kompyuterler IP adresleriniń eń áhmiyetli bit toparında birdey etip adreslengen. Bul IP adresiniń eki maydanǵa logikalıq bóliniwine alıp keledi: tarmaq nomeri yamasa marshrutlastırıw prefiksi hám qalǵan maydan yamasa xost identifikatorı. Qalǵan maydan belgili bir xost yamasa tarmaq interfeysi ushın identifikator bolıp xızmet etedi.

Marshrutlastırıw prefiksi Klassız Domen Aralıq Marshrutlastırıw (CIDR) notaciyasında tarmaqtıń birinshi adresi retinde jazılıp, keyin slesh belgisi (/) hám prefikstiń bit uzınlıǵı menen tamamlanıwı múmkin. Mısalı, 198.51.100.0/24 - bul berilgen adresten baslanatuǵın Internet Protokolı 4-versiyası tarmaǵınıń prefiksi bolıp, 24 bit tarmaq prefiksi ushın ajıratılǵan hám qalǵan 8 bit xost adreslewi ushın saqlanǵan. 198.51.100.0 den 198.51.100.255 ke shekemgi adresler usı tarmaqqa tiyisli. IPv6 adres specifikaciyası 2001:db8::/32 - bul 2&lt;sup&gt;96&lt;/sup&gt; adreske iye úlken adress blogı bolıp, 32-bitlik marshrutlastırıw prefiksine iye.

IPv4 ushın tarmaq onıń subnet maskası yamasa netmaskası menen de sıpatlanıwı múmkin, ol tarmaqtaǵı hár qanday IP adresine bit boyınsha AND operaciyası qollanılǵanda marshrutlastırıw prefiksin beriwshi bit maskası bolıp tabıladı. Subnet maskaları da adress sıyaqlı noqatalı-onlıq notaciyada kórsetiledi. Mısalı, 255.255.255.0 - bul 198.51.100.0/24 prefiksi ushın subnet maskası bolıp esaplanadı.

Derek adresi hám baǵdar adresiniń marshrutlastırıw prefiksleri parıq etkende, trafik subtarmaqlar arasında marshrutizatorlar arqalı almasadı. Marshrutizator subtarmaqlar arasında logikalıq yamasa fizikalıq shegara xızmetin atqaradı.

Bar bolǵan tarmaqtı subtarmaqlarǵa bóliwdiń paydaları hárbir ornatıw scenariyine baylanıslı ózgeredi. CIDR qollanılatuǵın Internettiń adress bólistiriw arxitekturasında hám iri shólkemlerde adress keńisligin nátiyjeli bólistiriw zárúr. Subtarmaqlarǵa bóliw marshrutlastırıw nátiyjeliligin arttırıwı múmkin yamasa úlken shólkemde subtarmaqlar hár túrli bólimler tárepinen basqarılǵanda tarmaqtı basqarıwda artıqmashlıqlarǵa iye bolıwı múmkin. Subtarmaqlar logikalıq jaqtan ierarxiyalıq arxitekturada jaylastırılıp, shólkemniń tarmaq adress keńisligin terek tárizli marshrutlastırıw qurılısına bóliwi múmkin.

==== Marshrutlaw ====
Kompyuterler hám marshrutizatorlar ózleriniń operaciyalıq sistemalarında marshrutlaw kestelerin paydalanıp, IP paketlerin basqa subtarmaqqa jaylasqan túyinge jiberiw ushın qollanadı. Marshrutlaw kesteleri qoldan konfiguraciya etiw arqalı yamasa avtomatlı túrde marshrutlaw protokolları arqalı saqlanıp turıladı. Aqırǵı túyinler ádette tranzit beriwshi Internet xızmet kórsetiwshisine (ISP) qaray baǵıtlanǵan ádepki marshruttı paydalanadı, al ISP marshrutizatorları bolsa global Internettiń quramalı baylanıslarında eń nátiyjeli marshruttı anıqlaw ushın Shegara Shlyuz Protokolın (Border Gateway Protocol) qollanadı. Ádepki shlyuz - bul pakettiń belgilengen IP adresine basqa hesh qanday marshrut sáykes kelmegende, basqa tarmaqlarǵa qayta jiberiwshi xost (marshrutizator) xızmetin atqaratuǵın túyin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| bet = How to Find Your Default Gateway IP Address| familiya = Fisher| at = Tim| jumıs = [[Lifewire]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190225162425/https://www.lifewire.com/how-to-find-your-default-gateway-ip-address-2626072| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| bet = Default Gateway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201026160616/https://www.techopedia.com/definition/2184/default-gateway| arxivsáne = 2020-jıl 26-oktyabr | jumıs = techopedia.com| sáne = 2020-jıl 30-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== IETF ===
Internet infrastrukturasındaǵı apparatlıq támiynat komponentleri kóbinese basqa programmalıq támiynat sistemaların qollaw ushın paydalanılsa da, Internetti sıpatlaytuǵın hám onıń keńeyiwi hám tabısı ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın nárse - bul programmalıq támiynattıń dizaynı hám standartlastırıw processi. Internet programmalıq támiynat sistemalarınıń arxitekturalıq dizaynı ushın juwapkershilikti Internet Injenerlik Tapsırma Kúshi (IETF) óz moynına alǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ietf.org/| bet = IETF Home Page| baspaxana = Ietf.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090618032558/http://www.ietf.org/| arxivsáne = 2009-jıl 18-iyun }}&lt;/ref&gt;. IETF Internet arxitekturasınıń hár túrli aspektleri boyınsha standart belgilewshi jumıs toparların júrgizedi, olar hár qanday jeke adamǵa ashıq. Nátiyjede alınǵan úlesler hám standartlar IETF veb-saytında Pikir Soraw (RFC) hújjetleri túrinde járiyalanadı. Internetti ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı tarmaqlaw usılları Internet Standartların quraytuǵın arnawlı belgilengen RFC hújjetlerinde jaylastırılǵan. Basqa, anaǵurlım az qatań hújjetler tek informaciyalıq, eksperimental yamasa tariyxıy bolıp, yamasa Internet texnologiyaların ámelge asırıwda házirgi eń jaqsı ámeliyatlardı (BCP) sáwlelendiredi.

== Qollanıwlar hám xızmetler ==
Internet kóplegen qollanıwlar hám xızmetlerdi, eń baslısı Dúnya júzilik tordı, sonıń ishinde sociallıq mediyanı, elektron poshtanı, mobil qosımshalardı, kóp oyınshılı onlayn oyınlardı, Internet telefoniyasın, fayl bólisiwdi hám aǵımlı media xızmetlerin qamtıydı. Búgingi kúnde bul xızmetlerdi usınatuǵın serverlerdiń kópshiligi maǵlıwmat oraylarında jaylasqan hám mazmunǵa kóbinese joqarı ónimli mazmun jetkiziw tarmaqları arqalı kirilip atır.

=== Dúnya júzilik tor ===
[[Fayl:First Web Server.jpg|thumb|Bul NeXT Kompyuteri Tim Berners-Li tárepinen CERN-de qollanılǵan hám dúnyadaǵı birinshi Veb server bolǵan.]]

Dúnya júzilik tor - bul hújjetler, súwretler, multimediya, qosımshalar hám basqa da resurslardıń global toplamı bolıp, olar logikalıq jaqtan gipersiltemeler menen baylanısqan hám Birdeylestirilgen Resurs Identifikatorları (URI) menen belgilengen, bul global atalǵan siltemeler sistemasın támiyinleydi. URI-ler simvollıq túrde xızmetlerdi, veb serverlerdi, maǵlıwmatlar bazaların hám olar usına alatuǵın hújjetler hám resurslardı anıqlaydı. HyperText Transfer Protocol (HTTP) Dúnya júzilik tordıń tiykarǵı kiriw protokolı bolıp tabıladı. Veb xızmetler de programmalıq támiynat sistemaları arasında informaciya alıp beriw, biznes maǵlıwmatların hám logistikanı bólisiw hám almasıw ushın HTTP di qollanadı hám ol Internette baylanıs ushın qollanılatuǵın kóplegen tiller yamasa protokollardıń biri bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| bet = The Difference Between the Internet and the World Wide Web| jumıs = Webopedia| baspaxana = QuinStreet Inc.| sáne = 2010-jıl 24-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-may | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140502001005/http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/Web_vs_Internet.asp| arxivsáne = 2014-jıl 2-may }}&lt;/ref&gt;.

[[Microsoft]]tıń Internet Explorer/Edge, Mozilla Firefox, Opera, [[Apple Inc.|Appledıń]] Safari hám Google Chrome sıyaqlı Dúnya júzilik tarmaq brauzer programmalıq támiynatı paydalanıwshılarǵa hújjetlerge engizilgen gipersiltemeler arqalı bir veb betinen ekinshisine ótiwge múmkinshilik beredi. Bul hújjetler kompyuter maǵlıwmatlarınıń hár qanday kombinaciyasın, sonıń ishinde grafika, sesler, tekst, video, multimediya hám paydalanıwshı bet penen óz-ara tásir etip atırǵanda isleytuǵın interaktiv mazmundı óz ishine alıwı múmkin. Klient tárepindegi programmalıq támiynat animaciyalar, oyınlar, ofis qosımshaları hám ilimiy demonstraciyalardı óz ishine alıwı múmkin. [[Yahoo!]], Bing hám [[Google]] sıyaqlı izlew sistemaları arqalı gilt sózlerge tiykarlanǵan Internet izertlewleri arqalı dúnya júzi boyınsha paydalanıwshılar onlayn informaciyanıń úlken hám hár túrli kólemine ańsat hám tez kire aladı. Baspa mediyası, kitaplar, enciklopediyalar hám dástúrli kitapxanalar menen salıstırǵanda, Dúnya júzilik tor úlken masshtabta informaciyanıń oraysızlandırılıwına imkaniyat berdi.

Internet jeke adamlar hám shólkemlerge ideyalar hám informaciyanı potencial úlken auditoriyaǵa onlayn túrde ádewir azaytılǵan shıǵın hám waqıt keshigiwi menen járiyalawǵa múmkinshilik berdi. Veb-betti, blogtı járiyalaw yamasa veb-sayt qurıw dáslepki az shıǵındı talap etedi hám kóplegen biypul xızmetler bar. Biraq, úlken, kásiplik veb-saytlardı tartımlı, hár túrli hám jańalanǵan informaciya menen járiyalaw hám saqlaw ele de qıyın hám qımbat másele bolıp qalmaqta. Kóplegen adamlar hám ayırım kompaniyalar hám toparlar veb jurnallardı yamasa bloglardı paydalanadı, olar tiykarınan onlayn kúndeliklerdi ańsat jańalaw ushın qollanıladı. Ayırım kommerciyalıq shólkemler xızmetkerlerdi óz qánigelik tarawlarında másláhát beriwge xoshametleydi, sebebi keliwshiler ekspert bilimi hám biypul informaciyadan tásirlenip, nátiyjede korporaciyaǵa tartıladı degen úmitte boladı.

Keń tarqalǵan veb betterde reklama beriw paydalı bolıwı múmkin, al elektron sawda, yaǵnıy ónimler hám xızmetlerdi tikkeley Veb arqalı satıw, rawajlanıwdı dawam etpekte. Onlayn reklama - bul [[marketing]] hám reklama túri bolıp, tutınıwshılarǵa reklamalıq marketing xabarların jetkiziw ushın Internetti paydalanadı. Ol elektron pochta marketingi, izlew sisteması marketingi (SEM), sociallıq media marketingi, kóplegen túrdegi displey reklamaları (sonıń ishinde veb banner reklaması) hám mobil reklamanı óz ishine aladı. 2011-jılı AQSHta Internet reklama tabısları kabel televideniesiniń tabıslarınan asıp ketti hám efir televideniesiniń tabıslarına jaqınlastı&lt;ref name=&quot;IAB2012&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| bet = IAB Internet advertising revenue report: 2012 full year results| sáne = April 2013 | baspaxana = PricewaterhouseCoopers, Internet Advertising Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004001439/http://www.iab.net/media/file/IAB_Internet_Advertising_Revenue_Report_FY_2012_rev.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Kóplegen keń tarqalǵan onlayn reklama ámeliyatları dawlı bolıp, olar barǵan sayın kóbirek retlestiriwge ushıramaqta.

1990-jılları Veb rawajlanǵanda, ádettegi veb-bet tolıq túrde veb-serverde saqlanıp, [[HTML]] formatında formatlanǵan hám sorawǵa juwap retinde veb-brauzerge jiberiwge tayar turǵan edi. Waqıttıń ótiwi menen, veb-betlerdi jaratıw hám usınıw processi dinamikalıq bolıp, beyimlesiwshi dizayn, maket hám kontentti payda etti. Veb-saytlar kóbinese dáslep júdá az mazmun menen kontentti basqarıw programmalıq támiynatı járdeminde jaratıladı. Bul sistemalarǵa úles qosıwshılar (olar haqı tólenetuǵın xızmetkerler, shólkemniń aǵzaları yamasa jámiyetshilik wákilleri bolıwı múmkin) usı maqsette islengen redakciyalaw betlerin paydalanıp tiykarǵı maǵlıwmatlar bazasın kontent penen toltıradı, al kásiplik emes keliwshiler bul kontentti HTML formatında kóredi hám oqıydı. Jańadan kirgizilgen kontentti qabıl etiw hám onı maqsetli keliwshilerge jetkiziw processine redaktorlaw, maqullaw hám qáwipsizlik sistemaları kirgizilgen bolıwı da, bolmawı da múmkin.

=== Baylanıs ===
Elektron pochta - Internet arqalı jetkeriletuǵın áhmiyetli baylanıs xızmeti. Tárepler arasında elektron tekst xabarların jiberiw koncepciyası, xat yamasa eskertpelerdi jiberiwge uqsas bolıp, Internettiń payda bolıwınan burın jaratılǵan&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Ron|last=Brown|title=Fax invades the mail market|url=https://books.google.com/books?id=Ry64sjvOmLkC&amp;pg=PA218|journal=New Scientist|volume=56|issue=817|date=October 26, 1972|pages=218–221}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Herbert P.|last=Luckett|title=What's News: Electronic-mail delivery gets started|url=https://books.google.com/books?id=cKSqa8u3EIoC&amp;pg=PA85|journal=Popular Science|volume=202|issue=3|date=March 1973|page=85}}&lt;/ref&gt;. Súwretler, hújjetler hám basqa fayllar elektron pochta qosımshaları retinde jiberiledi. Elektron pochta xabarları bir neshe elektron pochta mánzillerine kóshirme etip jiberiliwi múmkin. Baylanıs ushın Internetti paydalanatuǵın kóplegen tez xabar almasıw qosımshaları da bar, biraq olardıń óz-ara islesiw múmkinshiligi sheklengen.

Internet telefoniyası - Internet arqalı ámelge asırılatuǵın keń tarqalǵan baylanıs xızmeti. Tiykarǵı tarmaqaralıq protokoldıń atı, Internet Protokolı, óz atın Internet Protokolı arqalı dawıs jiberiw (VoIP) texnologiyasına bergen. Bul ideya 1990-jıllardıń basında jeke kompyuterler ushın raciya sıyaqlı dawıslı qosımshalar menen baslandı. Házirgi waqıtta VoIP sistemaları kóplegen bazarlarda ústemlik etedi hám dástúrli telefon sıyaqlı qolaylı hám paydalanıwǵa ańsat. Bul texnologiya, ásirese uzaq aralıqlarǵa baylanıs ornatıwda, dástúrli telefon qońırawlarına salıstırǵanda ádewir qarjı únemlewge múmkinshilik berdi. Kabel, ADSL hám mobil maǵlıwmat tarmaqları tutınıwshılarǵa Internetke kiriw múmkinshiligin beredi&lt;ref name=EBSCOhost&gt;{{cite journal|last=Booth|first=C|title=Chapter 2: IP Phones, Software VoIP, and Integrated and Mobile VoIP|journal=Library Technology Reports|year=2010|volume=46|issue=5|pages=11–19}}&lt;/ref&gt;, al arzan VoIP tarmaq adapterleri dástúrli analog telefon apparatları ushın baylanıstı támiyinleydi. VoIP dawıs sapası kóbinese dástúrli qońırawlardan asıp ketedi. VoIP ushın ele de sheshilmegen máseleler bar, mısalı, ayrıqsha jaǵdaylar xızmetleriniń nomerleri hámme jerde qoljetimli bolmawı múmkin hám qurılmalar jergilikli elektr támiynatına baylanıslı, al eski dástúrli telefonlar jergilikli tarmaqtan quwat aladı hám ádette elektr quwatı óshken jaǵdayda da isley beredi.

=== Fayl bólisiw ===
Fayl bólisiw - Internet arqalı úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı jiberiwdiń bir mısalı. Kompyuter faylı tutınıwshılarǵa, kásipleslerge hám doslarǵa qosımsha retinde elektron pochta arqalı jiberiliwi múmkin. Onı basqalar ańsat júklep alıwı ushın veb-saytqa yamasa Fayl Transfer Protokolı (FTP) serverine júklewge boladı. Onı kásiplesler dárhal paydalanıwı ushın «bólisilgen orınǵa» yamasa fayl serverine jaylastırıwǵa boladı. Kóp paydalanıwshılarǵa toparlı júklep alıwdıń júgin «ayna» serverlerin yamasa teń qatnasıwshılar tarmaqların paydalanıw arqalı jeńilletiwge boladı. Bul jaǵdaylardıń hár qaysısında faylǵa kiriw paydalanıwshını autentifikaciyalaw arqalı basqarılıwı múmkin, fayldıń Internet arqalı ótiwi shifrlaw arqalı jasırılıwı múmkin, hám faylǵa kiriw ushın aqsha tóleniwi múmkin. Baha, mısalı, maǵlıwmatları da - ádette tolıq shifrlanǵan túrde - Internet arqalı jiberiletuǵın kredit kartasınan qarjını uzaqtan esaptan shıǵarıw arqalı tóleniwi múmkin. Alınǵan fayldıń kelip shıǵıwı hám haqıyqıylıǵı cifrlı qollar yamasa MD5 ya bolmasa basqa xabar daydjestleri arqalı tekseriliwi múmkin.

Internettiń bul ápiwayı ózgeshelikleri, dúnya júzi boyınsha, kompyuter faylına aylandırılıp jiberile alatuǵın hár qanday nárseniń óndiriliwin, satılıwın hám tarqatılıwın ózgertpekte. Oǵan barlıq túrdegi baspa basılımları, programmalıq támiynat ónimleri, jańalıqlar, muzıka, film, video, fotografiya, grafika hám basqa da kórkem óner túrleri kiredi. Bul óz gezeginde, burın usı ónimlerdiń óndiriliwi hám tarqatılıwın qadaǵalaǵan hárbir bar sanaatta úlken ózgerislerge alıp keldi.

=== Media tarqatıw ===

==== Aǵımlı media ====
Aǵımlı media - bul paydalanıwshılar tárepinen dárhal paydalanıw yamasa ráhátleniw ushın cifrlı medianı real waqıt rejiminde jetkerip beriw. Kóplegen radio hám televidenie translyaciyaların ámelge asırıwshılar ózleriniń tikkeley audio hám video ónimleriniń Internet aǵımların usınadı. Olar sonday-aq aldın ala kóriw, klassikalıq úzindiler hám qayta tıńlaw sıyaqlı waqıttı ózgertip kóriw yamasa tıńlaw múmkinshiligin bere aladı. Yaǵnıy, Internetke jalǵanǵan qurılma, máselen kompyuter yamasa basqa da arnawlı qurılma, burın tek televizor yamasa radio qabıllaǵısh penen múmkin bolǵan usılda onlayn medianı paydalanıw ushın qollanılıwı múmkin. Mazmunnıń bar bolǵan túrleriniń kólemi ádewir keń, arnawlı texnikalıq veb-translyaciyalardan baslap sorawǵa iye kóp funkciyalı multimediyalıq xızmetlerge shekem. Podkasting - bul usı ideyanıń bir variaciyası, onda - ádette audio - material júklep alınadı hám kompyuterde oynatıladı yamasa jolda tıńlaw ushın kóshpeli media pleerge ótkeriledi. Bul ápiwayı úskenelerdi qollanatuǵın usıllar hár kimge, az ǵana cenzura yamasa licenziyalaw baqlawı menen, audio-vizual materiallardı dúnya júzi boyınsha translyaciya etiw imkaniyatın beredi. Cifrlı medianıń aǵımlı jetkeriliwi tarmaq ótkiziw qábiletine bolǵan talaptı arttıradı. Mısalı, video aǵımları ádette eski 480p «standart sapa» video ushın 1 Mbit/s baylanıs tezligin, 1080p «Tolıq HD» video ushın 4.5 Mbit/s&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Morrison| at = Geoff| url = http://www.nbcnews.com/id/40241749| bet = What to know before buying a 'connected' TV – Technology &amp; science – Tech and gadgets – Tech Holiday Guide| baspaxana = NBC News| sáne = 2010-jıl 18-noyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200212091603/http://www.nbcnews.com/id/40241749| arxivsáne = 2020-jıl 12-fevral | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, hám joqarı sapalı 4K video ushın 40 tan 80 Mbit/s ke shekem talap etedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = A beginner’s guide to bit rate {{!}} Adobe| url = https://www.adobe.com/uk/creativecloud/video/discover/bit-rate.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = www.adobe.com}}&lt;/ref&gt;.

Bul provayderlerge Netflix, Disney+, Amazon kompaniyasınıń Prime Video xızmeti, Mubi, Hulu hám [[Apple TV+]] sıyaqlı hesh qashan efirlik licenziyaǵa iye bolmaǵan bir qatar taza Internet «translyatorları» qosıldı. Bul aǵımlı kompaniyalar házirgi waqıtta dástúriy translyatorlardı artta qaldırıp, oyın-zawıq sanaatında ústemlik etpekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Bajarin| at = Tim| sáne = 2024-jıl 26-noyabr | bet = The Future Of Media: Streaming Dominates| url = https://www.forbes.com/sites/timbajarin/2024/11/26/the-future-of-media-streaming-dominance-and-the-data-revolution/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-iyun | jumıs = Forbes| til = en}}&lt;/ref&gt;. Spotify hám [[Apple Music]] sıyaqlı audio aǵım xızmetleri de audio oyın-zawıq bazarında áhmiyetli úleske iye.

Veb-kameralar bul qubılıstıń arzan keńeytiliwi bolıp tabıladı. Internet paydalanıwshıları Afrikadaǵı suw ishiw ornındaǵı haywanlardı, Panama kanalındaǵı kemelerdi, jergilikli aylanba joldaǵı qatnastı yamasa óz jayların tikkeley hám real waqıt rejiminde baqlay aladı. Video chat bólmeleri hám video konferenciyalar da keń tarqalǵan bolıp, jeke veb-kameralar eki tárepleme dawıs penen hám dawıssız kóp maqsetlerde qollanılmaqta.

==== Video bólisiw saytları ====
Video bólisiw veb-saytları da oyın-zawıq ekosistemasında úlken áhmiyetke iye. YouTube 2005-jıldıń 15-fevralında qurılǵan hám házirgi waqıtta eki milliardtan aslam paydalanıwshısı menen biypul aǵımlı video kórsetiw boyınsha jetekshi veb-sayt bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Press| url = https://www.youtube.com/about/press/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = YouTube| arxivsáne = 2017-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171111094352/https://www.youtube.com/yt/about/press/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ol ádette video fayllardı aǵımlı jetkeriw hám kórsetiw ushın veb-pleerdi paydalanadı. Dizimnen ótken paydalanıwshılar sheksiz muǵdarda video júkley aladı hám ózleriniń jeke profillerin dúze aladı. [[YouTube]] óz paydalanıwshıları hár kúni júzlegen million video kóretuǵının hám júzlegen mıń video júkleytuǵının málimleydi. Basqa video bólisiw veb-saytlarına Vimeo, [[Instagram]] hám [[TikTok]] kiredi.

==== Tikkeley translyaciya ====
Tikkeley translyaciya xızmetleri onlayn kontent dóretiwshilerden sheklengen auditoriyaǵa birme-bir yamasa birden kópke video translyaciyasın tikkeley alıp barıwǵa múmkinshilik beredi.

== Jámiyetlik tásir ==
Internet jámiyetlik qatnasıqtıń, iskerliktiń hám jámiyetlik birlespelerdiń jańa túrlerin payda etti. Bul qubılıs Internet sociologiyasın ilimiy izertlewdiń payda bolıwına alıp keldi. Dáslepki Internet ayırım jazıwshılarǵa tásir etip, olar Internetti simvollıq túrde súwretlewge májbúr boldı, mısalı, Internetti «adamlardı pútkil jer júzi boylap úlken kórinbeytuǵın tor menen baylanıstırıw quralı» dep táriyiplegen&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Carlson |first1=Kathie |title=The Book of Symbols: Reflections on Archetypal Images |url=https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse |last2=Flanagin |first2=Michael N. |last3=Martin |first3=Kathleen |last4=Martin |first4=Mary E. |last5=Mendelsohn |first5=John |last6=Rodgers |first6=Priscilla Young |last7=Ronnberg |first7=Ami |last8=Salman |first8=Sherry |last9=Wesley |first9=Deborah A. |publisher=[[Taschen]] |year=2010 |isbn=978-3-8365-1448-4 |editor-last=Arm |editor-first=Karen |location=Köln |page=[https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse/page/518 518] |editor-last2=Ueda |editor-first2=Kako |editor-last3=Thulin |editor-first3=Anne |editor-last4=Langerak |editor-first4=Allison |editor-last5=Kiley |editor-first5=Timothy Gus |editor-last6=Wolff |editor-first6=Mary}}&lt;/ref&gt;.

=== Paydalanıwshılar ===
[[Fayl:Graph depicting share of the population using the Internet.png|thumb|Internetti paydalanıwshı xalıqtıń úlesi&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ritchie|first1=Hannah|author1-link=Hannah Ritchie |last2=Roser|first2=Max|author2-link=Max Roser |date=2 October 2017|title=Technology Adoption|url=https://ourworldindata.org/technology-adoption|url-status=live|journal=Our World in Data|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012121855/https://ourworldindata.org/technology-adoption|archive-date=12 October 2019|access-date=12 October 2019}}&lt;/ref&gt; [[c:Data:Share of population using the Internet.tab|Source data]]. ]]
[[Fayl:Internet users for 100 people by GDP per capita.svg|alt=A scatter plot showing Internet usage per capita versus GDP per capita. It shows Internet usage increasing with GDP.|thumb|Tańlanǵan mámleketler boyınsha hár 100 adamǵa Internet paydalanıwshıları hám adam basına JIÓ]]
[[Fayl:Internet users per 100 inhabitants ITU.svg|thumb|upright=1.3|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''Hár 100 turǵınǵa Internet paydalanıwshıları'''&lt;/div&gt;&lt;small&gt;Derek: Xalıqaralıq telekommunikaciya awqamı&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls &quot;Individuals using the Internet 2005 to 2014&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528031339/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2014/ITU_Key_2005-2014_ICT_data.xls |date=28 May 2015 }}, Key ICT indicators for developed and developing countries and the world (totals and penetration rates), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ &quot;Internet users per 100 inhabitants 1997 to 2007&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517033104/http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ict/ |date=17 May 2015 }}, ICT Data and Statistics (IDS), International Telecommunication Union (ITU). Retrieved 25 May 2015.&lt;/ref&gt;]]

2000-jıldan 2009-jılǵa shekem dúnya júzi boyınsha Internet paydalanıwshılarınıń sanı 390 millionnan 1.9 milliardqa shekem ósti&lt;ref&gt;[https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/ Internet users graphs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509175322/https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/default.aspx |date=9 May 2020 }}, Market Information and Statistics, International Telecommunication Union&lt;/ref&gt;. 2010-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń 22% kompyuterlerge eristi, kúnine 1 milliard [[Google]] izlewi ámelge asırıldı, 300 million Internet paydalanıwshısı bloglardı oqıdı hám [[YouTube]]ta kúnine 2 milliard video kórildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| bet = Google Earth demonstrates how technology benefits RI's civil society, govt| baspaxana = Antara News| sáne = 2011-jıl 26-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121029074528/http://www.antaranews.com/en/news/71940/google-earth-demonstrates-how-technology-benefits-ris-civil-society-govt| arxivsáne = 2012-jıl 29-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń sanı 3 milliardtan asıp ketti yamasa dúnya xalqınıń 44 procentin quradı, biraq olardıń eki úlesi eń bay ellerden boldı, evropalılardıń 78 procenti Internetti paydalandı, onnan keyin Amerikaınıń 57 procenti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| bet = There are now 3 billion Internet users, mostly in rich countries| avtor = Steve Dent| sáne = 2014-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 25-noyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141128020032/http://www.engadget.com/2014/11/25/3-billion-internet-users/| arxivsáne = 2014-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, 2018-jılǵa kelip, tek Aziyanıń ózi dúnyadaǵı 4.3 milliard Internet paydalanıwshısınıń 2.2 milliardın qurap, barlıq Internet paydalanıwshılarınıń 51% in iyeledi. Qıtaydıń Internet paydalanıwshıları 2018-jılı úlken belgige jetti, eldiń Internetti tártiplestiriwshi uyımı, Qıtay Internet Tarmaǵı Informaciya Orayı, Qıtayda 802 million paydalanıwshı bar ekenin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| jumıs = Cnnic.com| bet = Statistical Report on Internet Development in China| sáne = January 2018 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190412062935/https://cnnic.com.cn/IDR/ReportDownloads/201807/P020180711391069195909.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 12-aprel | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Qıtaydan keyin Hindstan turdı, shama menen 700 million paydalanıwshısı bar, al Qurama Shtatlar 275 million paydalanıwshı menen úshinshi orında turdı. Biraq, engiziliw dárejesi boyınsha, 2022-jılı Qıtayda 70% engiziliw dárejesi bolsa, Hindstanda 60% hám Qurama Shtatlarda 90% boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2019 World Population Stats| jumıs = internetworldstats.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171124192836/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 24-noyabr | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı dúnyadaǵı Internet paydalanıwshılarınıń 54% Aziyada, 14% Evropada, 7% Arqa Amerikada, 10% Latın Amerikası hám Karibte, 11% Afrikada, 4% Orta Shıǵısta hám 1% Okeaniyada jaylasqan&lt;ref name=&quot;inetstats&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Usage Statistics News and Population Stats| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170319013935/http://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2017-jıl 19-mart | sáne = 2023-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr }}&lt;/ref&gt;. 2019-jılı Kuveyt, Qatar, Folklend atawlarında, Bermud hám Islandiyada paydalanıwshılar sanı boyınsha eń joqarı Internet engiziliw dárejesi boldı, xalıqtıń 93% yamasa onnan da kóbireginiń kirisi bar edi&lt;ref name=&quot;ITU-IndividualsUsingTheInternet&quot;&gt;[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls &quot;Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141641/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls |date=9 February 2014 }}, International Telecommunication Union (Geneva), June 2013. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;. 2022-jılǵa kelip, dúnya xalqınıń úshten ekisinen kóbiregin quraytuǵın 5.4 milliard adam Internetti paydalanadı dep bahalandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.internetworldstats.com/stats.htm| bet = World Internet Users Statistics and 2023 World Population Stats| jumıs = Internet World Stats| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240319110853/https://www.internetworldstats.com/stats.htm| arxivsáne = 2024-jıl 19-mart }}&lt;/ref&gt;.

Internet arqalı baylanıs ushın eń keń tarqalǵan til hámme waqıtta inglis tili bolǵan. Bul Internettiń kelip shıǵıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonday-aq bul tildiń lingva franka hám dúnya tili retindegi roli menen baylanıslı bolıwı múmkin. Dáslepki kompyuter sistemaları Amerika Standart Informaciya Almasıw Kodı (ASCII) ishindegi háripler menen sheklengen edi, bul latın álipbesiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Inglis tilinen keyin (27%), Pútkil dúnyajúzilik torda eń kóp soraw jiberiletuǵın tiller qıtay (25%), ispan (8%), yapon (5%), portugal hám nemis (hárbiri 4%), arab, francuz hám orıs (hárbiri 3%) hám koreys (2%) tilleri bolıp tabıladı. Sońǵı jıllarda Internet texnologiyaları, ásirese Unicode qollanıwında, jetkilikli dárejede rawajlandı, sonlıqtan dúnyada keń qollanılatuǵın tillerde rawajlanıw hám baylanıs ushın jaqsı imkaniyatlar bar. Biraq, máselen, moјibake (ayırım tillerdiń háripleriniń nadurıs kórsetiliwi) sıyaqlı ayırım kemshilikler ele de saqlanıp qalmaqta.

2005-jılı AQSHta ótkerilgen izertlewde, Internetti paydalanıwshı erkeklerdiń procenti hayallardikinen azǵana joqarı bolǵan, biraq 30 jastan tómenlerde bul ayırmashılıq keri bolǵan. Erkekler kóbirek kiriw, kóbirek waqıt jumsaw hám keń polosalı baylanıs paydalanıwshıları bolıwǵa beyim bolǵan, al hayallar baylanısıw múmkinshiliklerinen (mısalı, elektron pochtadan) kóbirek paydalanıwǵa beyim bolǵan. Erkekler Internetti esap-fakturalardı tólew, aukcionlarǵa qatnasıw hám muzıka hám videolardı júklep alıw sıyaqlı oyın-zawıq maqsetlerinde paydalanıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Erkekler menen hayallar Internetti satıp alıw hám bank xızmetleri ushın birdey dárejede paydalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Fallows| at = Deborah| sáne = 2005-jıl 28-dekabr | bet = How Women and Men Use the Internet| url = https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| jumıs = Pew Research Center| til = en-US| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230608191432/https://www.pewresearch.org/internet/2005/12/28/how-women-and-men-use-the-internet/| arxivsáne = 2023-jıl 8-iyun }}&lt;/ref&gt;. 2008-jılı hayallar kópshilik sociallıq tarmaq xızmetlerinde, mısalı Facebook hám Myspace te, erkeklerden ádewir kóp bolǵan, biraq bul qatnas jasqa qaray ózgerip turǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090320211742/http://business.rapleaf.com/company_press_2008_07_29.html| arxivsáne = 2009-jıl 20-mart | bet = Rapleaf Study Reveals Gender and Age Data of Social Network Users| jumıs = Rapleaf| sáne = 2008-jıl 29-iyul }}&lt;/ref&gt;. Hayallar kóbirek aǵımlı kontentti kórgen, al erkekler kóbirek júklep alǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| bet = Women Ahead of Men in Online Tv, Dvr, Games, And Social Media.| baspaxana = Entrepreneur| sáne = 2008-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080916094836/http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/178175272.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Erkekler blog jazıwǵa kóbirek beyim bolǵan. Blog jazatuǵınlar arasında erkekler kásiplik blog alıp barıwǵa beyim bolsa, hayallar jeke blog alıp barıwǵa kóbirek beyim bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| bet = State of the Blogosphere| baspaxana = Technorati| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091002101707/http://technorati.com/blogging/state-of-the-blogosphere/| arxivsáne = 2009-jıl 2-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Internet paydalanıwshılarına qatnaslı bir neshe jańa sózler bar: Netizen («tor puqarası» mánisinde)&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Seese|first1=Michael|isbn=978-1-60005-132-6|page=130|url=https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&amp;q=citizen+of+the+net&amp;pg=PA130|title=Scrappy Information Security|access-date=5 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905151414/https://books.google.com/books?id=3noNR3IfSpgC&amp;pg=PA130&amp;lpg=PA130&amp;dq=citizen+of+the+net|archive-date=5 September 2017|year=2009|publisher=Happy About }}&lt;/ref&gt; onlayn jámiyetlerdi, ulıwma Internetti yamasa sóz erkinligi sıyaqlı baylanıslı siyasiy máseleler hám huqıqlardı jaqsılawǵa belsene qatnasıwshılarǵa qollanıladı&lt;ref&gt;&quot;[http://dictionary.reference.com/browse/netizen netizen]&quot;, Dictionary.com. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421223939/http://dictionary.reference.com/browse/netizen |date=21 April 2012 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hauben&gt;{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| bet = The Net and Netizens| at = Michael| familiya = Hauben| sáne = 1996-jıl 5-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110604214312/http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01| arxivsáne = 2011-jıl 4-iyun | baspaxana = Columbia University}}&lt;/ref&gt;, Internavt Internetti basqarıwshılar yamasa texnikalıq jaqtan joqarı qábiletli paydalanıwshılarǵa qollanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| bet = A Brief History of the Internet| sáne = 2003-jıl 10-dekabr | first1 = B M.| last1 = Leiner| first2 = V G.| last2 = Cerf| first3 = D D.| last3 = Clark| first4 = R E.| last4 = Kahn| first5 = L| last5 = Kleinrock| first6 = D C.| last6 = Lynch| first7 = J| last7 = Postel| first8 = L G.| last8 = Roberts| first9 = S| last9 = Wolff| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070604153304/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml| arxivsáne = 2007-jıl 4-iyun | jumıs = the Internet Society}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = internaut| url = https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| jumıs = Oxford Dictionaries| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150613002443/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut| arxivsáne = 2015-jıl 13-iyun }}&lt;/ref&gt;, cifrlı puqara bolsa Internetti jámiyet, siyasat hám húkimet qatnasıwında qollanıw ushın paydalanatuǵın adamǵa qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Karen|last1=Mossberger|title=Digital Citizenship – The Internet, Society and Participation|first2=Caroline J.|last2=Tolbert|first3=Ramona S.|last3=McNeal|year=2011|publisher=SPIE Press |isbn=978-0-8194-5606-9}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;300px&quot;&gt;
InternetUsersByLanguagePieChart.svg|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''Til boyınsha Internet paydalanıwshıları'''&lt;ref name=NIUBL-IWS&gt;{{Web deregi|url=http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|title=Top Ten Internet Languages |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426122721/http://www.internetworldstats.com/stats7.htm|archive-date=26 April 2012|website=Internet World Stats, Miniwatts Marketing Group|date=18 March 2012 |access-date=22 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
WebsitesByLanguagePieChart.svg|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''Veb-sayt kontenti tilleri'''&lt;ref name=UofCLBWApril2013&gt;{{Web deregi|title=Usage of content languages for websites|url=http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|work=W3Techs|access-date=26 April 2013|archive-url=https://archive.today/20120717235405/http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|archive-date=17 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Paydalanıw ===
[[Fayl:Share_of_individuals_using_the_internet.png|thumb|360px|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''2021-jıldaǵı Internet paydalanıwshıları mámleket xalqınıń procenti retinde'''&lt;/div&gt;Derek: Our World in Data.]][[Fayl:FixedBroadbandInternetPenetrationWorldMap.svg|thumb |360px |&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''2012-jıldaǵı turaqlı keń polosalı Internet jazılıwshıları&lt;br /&gt;mámleket xalqınıń procenti retinde'''&lt;/div&gt;Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı&lt;ref name=&quot;FixedBroadbandITUDynamic2012&quot;&gt;[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx &quot;Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.&lt;/ref&gt;.]]

[[Fayl:MobileBroadbandInternetPenetrationWorldMap 2013.svg|thumb |360px |&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''2012-jıldaǵı mobil keń polosalı Internet jazılıwshıları&lt;br /&gt;mámleket xalqınıń procenti retinde'''&lt;/div&gt;Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Awqamı&lt;ref name=&quot;MobleBroadbandITUDynamic2012&quot;&gt;[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx &quot;Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx|date=26 July 2019}}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved 29 June 2013.&lt;/ref&gt;.]]
Internet, ásirese ólshenbegen joqarı tezlikli baylanıslardıń keń tarqalıwı menen, jumıs saatları hám ornında kóbirek beyimlilikke múmkinshilik beredi. Internetke kóplegen qurallar arqalı, sonıń ishinde mobil Internet qurılmaları arqalı da, derlik hár jerden kiriwge boladı. Mobil telefonlar, maǵlıwmat kartaları, qolda alıp júretuǵın oyın konsolleri hám uyalı routerler paydalanıwshılarǵa Internetke sımsız jalǵanıwǵa múmkinshilik beredi. Kishi ekranlar hám usınday qalta ólshemindegi qurılmalardıń basqa da sheklengen múmkinshilikleri sheńberinde, elektron pochta hám veb sıyaqlı Internet xızmetleri jetkilikli bolıwı múmkin. Xızmet kórsetiwshiler usınılatuǵın xızmetlerdi sheklewi múmkin hám mobil maǵlıwmatlar ushın tólemler basqa kiriw usıllarına qaraǵanda ádewir joqarı bolıwı múmkin.

Mektepke shekemgi tárbiyadan baslap doktorlıqtan keyingi dárejege shekem barlıq dárejedegi bilimlendiriw materialları veb-saytlardan tabıladı. Mısallar CBeebies-ten baslap, mektep hám joqarı mektep qaytalaw qosımshaları hám virtual universitetlerge shekem, [[Google Scholar]] sıyaqlı platformalar arqalı joqarı dárejeli ilimiy ádebiyatlarǵa kiriw múmkinshiligin óz ishine aladı. Aralıqtan bilim alıw, úy tapsırmaları hám basqa tapsırmalardı orınlawda járdem, óz betinshe oqıw, bos waqıttı ótkiziw yamasa qızıqlı fakt haqqında kóbirek maǵlıwmat izlew ushın, adamlardıń hár qanday dárejedegi bilimlendiriw informaciyasına hár qanday jerden kiriwi burınǵıdan da ańsat boldı. Ulıwma alǵanda Internet hám ayrıqsha Pútkil dúnyajúzilik tor hám rásmiy, hám rásmiy emes bilimlendiriwdiń áhmiyetli quralı bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Internet izertlewshilerge (ásirese sociallıq hám miynet psixologiyası ilimleri boyınsha) virtual laboratoriyalar arqalı aralıqtan izertlew alıp barıwǵa múmkinshilik beredi, bul nátiyjelerdiń kólemi hám ulıwmalastırılıwında, sonday-aq ilimpazlar arasındaǵı baylanısta hám nátiyjelerdi járiyalawda tereń ózgerislerge alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reips|first=U.-D.|year=2008|chapter=How Internet-mediated research changes science|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|title=Psychological aspects of cyberspace: Theory, research, applications|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809235408/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/psychology/social-psychology/psychological-aspects-cyberspace-theory-research-applications|archive-date=9 August 2014|pages=268–294|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-69464-3}}&lt;/ref&gt;.

Birge islesiwge arnalǵan programmalıq támiynattıń járdeminde ideyalar, bilim hám kónlikpelerdi tómen bahada hám derlik tez payıtta bólisiw birgelikte islewdi ádewir ańsatlastırdı. Topar tek arzan bahada baylanısıp hám ideyalardı bólisip qoymastan, Internettiń keń qamtıwı usınday toparlardıń ańsat payda bolıwına múmkinshilik beredi. Oǵan mısal retinde ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketin keltiriwge boladı, ol basqa nárseler menen birge [[Linux]], Mozilla Firefox hám OpenOffice.org (keyinnen LibreOffice bolıp bólingen) sıyaqlı programmalardı dóretti. Internet chat, meyli IRC chat bólmesi, tez xabar almasıw sisteması yamasa sociallıq tarmaq xızmeti bolsın, sheriklerge kún dawamında kompyuterlerinde islep atırǵanda baylanısta qalıwdıń júdá qolaylı usılın beredi. Xabarlar elektron pochtaǵa qaraǵanda jáne de tezirek hám qolaylıraq almasılıwı múmkin. Bul sistemalar fayllardı almasıwǵa, súwretler hám kóriniwlerdi bólisiwge yamasa komanda aǵzaları arasında dawıslı hám video baylanıstı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin.

Kontentti basqarıw sistemaları birge islesiwshi toparlarǵa bir-biriniń jumısın tosınnan joq qılmastan, bólisilgen hújjetler toplamları ústinde bir waqıtta islewge múmkinshilik beredi. Biznes hám joybar toparları kalendarlardı, sonday-aq hújjetlerdi hám basqa da informaciyanı bólise aladı. Bunday birge islesiw ilimiy izertlew, programmalıq támiynattı islep shıǵıw, konferenciyalardı jobalastırıw hám dóretiwshilik jazıw sıyaqlı keń kólemli tarawlarda ámelge asırıladı. Sociallıq hám siyasiy birge islesiw de Internetke kiriw múmkinshiligi hám kompyuter sawatlılıǵı keńeygen sayın keńeyip barmaqta.

Internet kompyuter paydalanıwshılarına hár qanday kiriw noqatınan basqa kompyuterlerge hám informaciya saqlaw orınlarına ańsat aralıqtan kiriwge múmkinshilik beredi. Kiriw kompyuter qáwipsizligi menen bolıwı múmkin; yaǵnıy, talaplarǵa baylanıslı autentifikaciya hám shifrlaw texnologiyaları. Bul kóplegen sanaatlarda aralıqtan jumıs islewdiń, birge islesiwdiń hám informaciya bólisiwdiń jańa usılların xoshametlemekte. Úyinde otırǵan esapshı tórtinshi mámlekettegi IT qánigeleri tárepinen aralıqtan saqlanatuǵın úshinshi mámlekette jaylasqan serverde, basqa mámlekette jaylasqan kompaniyanıń esap kitapların tekseriwi múmkin. Bul esaplar dúnyanıń hár tárepinen keńselerden olarǵa elektron pochta arqalı jiberilgen informaciya tiykarında, basqa aralıqtaǵı orınlarda úyde isleytuǵın buxgalterler tárepinen dúzilgen bolıwı múmkin. Bul nárselerdiń ayırımları Internettiń keń tarqalıwınan aldın da múmkin edi, biraq jeke ijara baylanıs sızıqlarınıń qımbatlıǵı olardıń kópshiligin ámelde orınlanbaytuǵın edi. Mısalı, xızmet saparında yaki demalısta dúnyanıń arǵı shetinde bolǵan keńse xızmetkeri óziniń elektron xatlarına kire aladı, bultlı esaplawlar járdeminde óz maǵlıwmatlarına kire aladı, yamasa Internettegi qáwipsiz virtual jeke tarmaq (VPN) baylanısı arqalı óziniń keńse kompyuterine aralıqtan kiriw seansın asha aladı. Bul xızmetkerge keńseden tısqarı jerde bolǵan waqıtta da óziniń barlıq ádettegi fayllarına hám maǵlıwmatlarına, sonıń ishinde elektron pochta hám basqa qosımshalarǵa tolıq kiriw múmkinshiligin bere aladı. Sistema administratorları arasında bul «Virtual jeke qorqınısh» dep atalǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = The Virtual Private Nightmare: VPN| url = http://librenix.com/?inode=5013| baspaxana = Librenix| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyul | sáne = 2004-jıl 4-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110515152637/http://librenix.com/?inode=5013| arxivsáne = 2011-jıl 15-may }}&lt;/ref&gt;, sebebi ol korporativ tarmaqtıń qáwipsiz shegarasın aralıqtaǵı orınlarǵa hám onıń xızmetkerleriniń úylerine keńeytedi. 2010-jıllardıń aqırına kelip, Internet «global Arqa xalqınıń kópshiligi ushın ilimiy informaciyanıń tiykarǵı deregi» retinde táriyiplengen&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Dariusz Jemielniak|url=https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|title=Collaborative Society|author2=Aleksandra Przegalinska|year= 2020|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-35645-9|access-date=26 November 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123045652/https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Sociallıq tarmaqlar hám oyın-zawıq ===
Kóplegen adamlar jańalıqlar, hawa rayı hám sport xabarlarına kiriw, demalıslardı jobalastırıw hám bronlaw hám ózleriniń jeke qızıǵıwshılıqların qanaatlandırıw ushın Pútkil dúnyajúzilik tarmaǵın paydalanadı. Adamlar dúnya júzi boyınsha doslar menen baylanıs ornatıw hám saqlap qalıw ushın chat, xabar almasıw hám elektron pochtadan paydalanadı, geyde burın xat jazısıp turǵan doslar menen baylanısqanday etip. [[Facebook]] sıyaqlı [[sociallıq tarmaq]] xızmetleri sociallasıw hám óz-ara tásir etiwdiń jańa usılların dóretti. Bul saytlardıń paydalanıwshıları betlerge kóp túrli informaciyalardı qosa aladı, ulıwma qızıǵıwshılıqlardı quwıp, basqalar menen baylanısa aladı. Sonday-aq bar tanıslardı tabıw, adamlardıń bar toparları arasında baylanıstı támiyinlew múmkin. LinkedIn sıyaqlı saytlar kommerciyalıq hám biznes baylanısların rawajlandıradı. YouTube hám Flickr paydalanıwshılardıń video hám súwretlerine qánigelesken. Sociallıq tarmaq xızmetleri sonday-aq biznesler hám basqa shólkemler tárepinen óz brendlerin alǵa ilgeriletiw, tutınıwshılarǵa marketing qılıw hám postlardıń «en jayıwın» xoshametlew ushın keń qollanıladı.

Adamlar hám shólkemler ushın sociallıq tarmaq xızmetlerinde postlar (ásirese ashıq postlar) jazıwdıń bir qáwipi - ásirese aqmaq yamasa dawlı postlar geyde basqa Internet paydalanıwshıları tárepinen kútilmegen hám múmkin úlken kólemli qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin. Bul qáwip sonday-aq dawlı oflayn minez-qulıqqa da baylanıslı, eger ol keń túrde málim bolsa. Bul qarsı reakciyanıń tábiyatı qarsı pikirler hám ashıq masqaralawdan baslap, mazaqlawlar hám jekkóriw sózleri arqalı, eń tómen jaǵdaylarda, zorlaw hám ólim qáwpine shekem keń kólemde bolıwı múmkin. Onlayn tosqınlıqtıń joqlıǵı effekti kóp adamlardıń júzbe-júz bolǵanǵa qaraǵanda onlaynda kóbirek qatal yamasa mazaq etiwshi minez-qulıq kórsetiw tendenciyasın súwretleydi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |title=Twitter 'report abuse' button calls after rape threats |last=Moore |first=Keith |date=27 July 2013 |work=[[BBC News]] |access-date=7 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904014545/http://www.bbc.co.uk/news/technology-23477130 |archive-date=4 September 2014 }}&lt;/ref&gt;..

Shólkemler ushın, bunday qarsı reakciya, ásirese media tárepinen xabar etilse, ulıwma brend zıyanına alıp keliwi múmkin. Biraq, bul bárhama olay emes, sebebi shólkem usınǵan pikirge qarsı adamlardıń názerindegi brend zıyanı geyde basqalardıń názerinde brendti kúsheytiw menen teńlestiriliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, eger shólkem yamasa jeke adam basqalar nadurıs dep esaplaytuǵın talaplarǵa boysınsa, bul qarsı reakciyaǵa alıp keliwi múmkin.

Reddit sıyaqlı ayırım veb-saytlar, jeke adamlar haqqında jeke informaciyanı járiyalawǵa tıyım salatuǵın qaǵıydalarǵa iye (sonday-aq doksing dep te ataladı), sebebi bunday postlar úlken sandaǵı Internet paydalanıwshılarınıń usılayınsha anıqlanǵan belgili jeke adamlarǵa qarsı basım kórsetiwine alıp keliwi múmkin degen táshiwishler bar. Atap aytqanda, Reddit-tiń jeke informaciyanı járiyalawdı qadaǵan etetuǵın qaǵıydası, Reddit ke júklengen Facebook skrinshotlarındaǵı barlıq sáykeslendiriwshi súwretler hám atlar cenzuradan ótiwi kerek degendi ańlatadı dep keń túrde túsiniledi. Biraq, bul qaǵıydanıń ashıq Twitter postlarına qatnası anıq emes, hám hár qanday jaǵdayda da, pikirles adamlardıń onlaynda bir-biriniń dıqqatın olar kelispeytuǵın ashıq sociallıq media postlarına qaratıwdıń kóp basqa jolları bar.

Balalar da onlayn ortalıqta kiberqorqıtıw hám jınıslıq niyetli adamlardıń jaqınlasıwı sıyaqlı qáwiplerge ushıraydı, olar geyde ózlerin bala etip kórsetedi. Balalar jáne de ózlerin táshiwishlendiretuǵın yaki ata-anaları jas shegarasına say emes dep esaplaytuǵın materiallardı ushıratıwı múmkin. Tájiriybesizlik sebepli, olar ózleri haqqında jeke informaciyanı onlaynda járiyalawı múmkin, bul olardı yaki olardıń shańaraqların, eger eskertilmese, qáwip astına qoyıwı múmkin. Kóp ata-analar balaların Internettegi jaman materiallardan qorǵaw maqsetinde Internet filtrlewdi qosıwdı yaki balalarınıń onlayn iskerligin baqılawdı tańlaydı. Facebook hám Twitter sıyaqlı eń keń tarqalǵan sociallıq tarmaq xızmetleri ádette 13 jastan kishi paydalanıwshılarǵa qadaǵan etedi. Biraq, bul siyasatlardı jalǵan tuwılǵan sáneni kórsetip dizimnen ótiw arqalı aylanıp ótiw ańsat, hám 13 jastan kishi balalardıń ádewir bólegi báribir bunday saytlarǵa qosılıwı múmkin. Balalar ushın jaqsıraq qorǵaw dárejesin támiyinleytuǵının aytatuǵın kishi jastaǵı balalar ushın sociallıq tarmaq xızmetleri de bar.

Internet óziniń payda bolıwınan baslap bos waqıttı ótkeriw ushın tiykarǵı orın bolıp kelgen, universitet serverlerinde MUD hám MOO sıyaqlı qızıqlı sociallıq tájiriybeler ótkerilip, házil-dálkekke baylanıslı Usenet toparları kóp trafik alǵan. Kóplegen Internet forumlarında oyınlar hám kúlkili videolarǵa arnalǵan bólimler bar.

Internettegi bos waqıttı ótkeriwdiń jáne bir tarawı - kóp oyınshılı oyınlar. Oyın-zawıqtıń bul túri jámiyetler dúzedi, onda hár túrli jas hám shıǵısı bar adamlar kóp oyınshılı oyınlardıń tez pátli dúnyasınan lázzet aladı.Jazılmaǵan paydalanıwshılar belgili bir oyın túrleri yamasa belgili bir oyınlar menen sheklengen. Kóp adamlar Internetti muzıka, filmler hám basqa shıǵarmalarǵa kiriw hám júklep alıw ushın paydalanadı, olardan ráhátleniw hám dem alıw ushın qollanadı. Bul iskerliklerdiń hámmesi ushın oraylastırılǵan serverler hám tarqatılǵan teń qatnasıwshı texnologiyaların paydalanıp, pullı hám pulsız xızmetler bar. Bul dereklerdiń ayırımları dóretiwshilerdiń avtorlıq huqıqlarına basqalarǵa qaraǵanda kóbirek itibar beredi.

Internetti paydalanıw paydalanıwshılardıń jalǵızlıǵı menen baylanıslı ekenligi anıqlanǵan. Jalǵız adamlar Internetti óz sezimlerin bildiriw hám óz tariyxların basqalar menen bólisiw ushın qollanıwǵa beyim, mısalı, «Men jalǵızban, állekim meniń menen sóylese me?» degen temadaǵı jazbalar. 2017-jılǵı bir kitapta Internet adam iskerliginiń kópshilik táreplerin pútkil insaniyat aǵzaları hám básekilesi bolıwı múmkin bolǵan birden-bir maydanǵa biriktiredi hám nátiyjede psixikalıq densawlıqqa tiykarınan unamsız tásir etedi dep aytılǵan. Hár bir iskerlik tarawındaǵı tabıslar keń tarqalǵan hám dawıslı túrde járiyalanǵan bolsa da, olar dúnyanıń eń ayrıqsha adamlarınıń júdá jińishke bólegine ǵana tiyisli bolıp, qalǵanlardı artta qaldıradı. Internetke shekem hár qanday tarawda jetiskenlikke erisiw úmiti awıl, shetki aymaq, qala yamasa hátte mámleket dárejesinde ámelge asırıwdıń aqılǵa muwapıq itimallıǵı menen qollap-quwatlanǵan bolsa, Internet dúnyasında usınday úmitler búgingi kúnde ámelge aspaytuǵını anıq: planetanıń qanday da bir jerinde bárhama jaqsıraq isley alatuǵın hám házir jalǵız bolǵan joqarı orındı iyeley alatuǵın birew bar&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barker|first=Eric|title=Barking Up the Wrong Tree|url=https://archive.org/details/barkingupwrongtr0000bark|publisher=HarperCollins|date=2017|isbn=978-0-06-241604-9|pages=[https://archive.org/details/barkingupwrongtr0000bark/page/235 235]–236}}&lt;/ref&gt;.

Kiberbuzıwshılıq korporativ resurslardıń jumsalıwına alıp keliwi múmkin; Peninsula Business Services kompaniyasınıń 2003-jılǵı izertlewine sáykes, Britaniyadaǵı ortasha xızmetker jumıs waqtında kúnine 57 minut Internette sharlap júrgen&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |title=Net abuse hits small city firms |work=The Scotsman |date=11 September 2003 |access-date=7 August 2009 |location=Edinburgh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020041820/http://www.scotsman.com/news/net-abuse-hits-small-city-firms-1-892163 |archive-date=20 October 2012 }}&lt;/ref&gt;. Internetke ǵárezlilik buzılıwı - bul kúndelikli turmısqa kesent etetuǵın kompyuterdi shamadan tıs paydalanıw. Nikolas G. Karr Internetti paydalanıwdıń adamlarǵa basqa da tásirleri bar dep esaplaydı, mısalı, tez oqıw uqıplılıǵın jaqsılaydı hám haqıyqıy dóretiwshilikke alıp baratuǵın tereń oylawǵa kesent etedi&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276|title=The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains|first=Nicholas G.|last=Carr|author-link=Nicholas G. Carr|publisher=W.W. Norton|year=2010|page=[https://archive.org/details/shallowswhatinte0000carr/page/276 276]|isbn=978-0-393-07222-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Elektron biznes ===
Elektron biznes (e-biznes) pútkil qádir-qımbat dizbegin qamtıytuǵın biznes processlerin óz ishine aladı: satıp alıw, jetkerip beriw dizbegin basqarıw, marketing, satıw, klientlerge xızmet kórsetiw hám biznes qatnasıqlar. Elektron kommerciya klientler hám sherikler menen qatnasıqlardı qurıw hám jaqsılaw ushın Internetti paydalanıp tabıs aǵımların qosıwǵa umtıladı. International Data Corporation maǵlıwmatları boyınsha, dúnya júzilik elektron kommerciyanıń kólemi, global biznesten bizneske hám tutınıwshıǵa tranzakciyalar birlestirilgende, 2013-jıl ushın 16 trillion dollardı quraydı. Oxford Economics esabatında bul ekewi birlestirilip, cifrlı ekonomikanıń ulıwma kólemi 20,4 trillion dollar dep bahalanǵan, bul dúnya júzilik satıwlardıń shama menen 13,8% ine teń&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| bet = The New Digital Economy: How it will transform business| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140706101452/http://www.myclouddoor.com/web/documents/The%20New%20Digital%20Economy.pdf| arxivsáne = 2014-jıl 6-iyul | jumıs = Oxford Economics| sáne = 2011-jıl 2-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Internet arqalı ámelge asırılatuǵın sawdanıń ekonomikalıq artıqmashlıqları haqqında kóp jazılǵan bolsa da, Internettiń ayırım tárepleri, máselen kartalar hám jaylasıw ornın anıqlaytuǵın xızmetler ekonomikalıq teńsizlikti hám cifrlı ayırmashılıqtı kúsheytiwi múmkin ekenligin kórsetetuǵın dáliller de bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = How the Internet Reinforces Inequality in the Real World| jumıs = The Atlantic| avtor = Badger, Emily| sáne = 2013-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-fevral | url = http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130211095334/http://www.theatlanticcities.com/technology/2013/02/how-internet-reinforces-inequality-real-world/4602/| arxivsáne = 2013-jıl 11-fevral }}&lt;/ref&gt;. Elektron kommerciya kishi shańaraq biznesleriniń hám dástúriy dúkanlardıń birlesiwine hám qulawına sebepshi bolıp, tabıs teńsizliginiń artıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland/| bet = E-commerce will make the shopping mall a retail wasteland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130219011301/http://www.zdnet.com/e-commerce-will-make-the-shopping-mall-a-retail-wasteland-7000009960/| arxivsáne = 2013-jıl 19-fevral | jumıs = ZDNet| url-status = live| sáne = 2013-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| bet = 'Free Shipping Day' Promotion Spurs Late-Season Online Spending Surge, Improving Season-to-Date Growth Rate to 16 Percent vs. Year Ago| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130128191411/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2012/12/Free_Shipping_Day_Promotion_Spurs_Late-Season_Online_Spending_Surge| arxivsáne = 2013-jıl 28-yanvar | jumıs = Comscore| sáne = 2012-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| bet = The Death of the American Shopping Mall| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130215044619/http://www.theatlanticcities.com/jobs-and-economy/2012/12/death-american-shopping-mall/4252/| arxivsáne = 2013-jıl 15-fevral | jumıs = The Atlantic – Cities| sáne = 2012-jıl 26-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Avtor Endryu Kin, Internet sebepli júz bergen sociallıq ózgerislerdiń uzaq waqıtlı sınshısı, Internet biznesleriniń birlesiwiniń ekonomikalıq tásirlerine itibar qaratqan. Kin 2013-jılǵı Jergilikli Ózin-ózi Támiyinlew Institutınıń esabatına tiykarlanıp, dástúriy usaqlap satıw dúkanları hár 10 million dollar satıw ushın 47 adamdı jumısqa alatuǵının, al Amazon bolsa tek 14 adamdı jumısqa alatuǵının keltiredi. Usıǵan uqsas, 700 xızmetkeri bar bólme ijaraǵa beriw startabı Airbnb 2014-jılı 10 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul 152,000 adamdı jumısqa alǵan Hilton Worldwide qunınıń shama menen yarımına teń. Sol waqıtta Uber 1,000 tolıq shtatlı xızmetkerdi jumısqa alǵan hám 18,2 milliard dollarǵa bahalanǵan, bul birge alǵanda 60,000 ǵa jaqın adamdı jumısqa alǵan Avis Rent a Car hám The Hertz Corporation kompaniyalarınıń ulıwma bahasına teń&lt;ref&gt;{{cite news| last1=Harris |first1=Michael |title=Book review: 'The Internet Is Not the Answer' by Andrew Keen |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |access-date=25 January 2015 |newspaper=The Washington Post|date=2 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120000258/https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-internet-is-not-the-answer-by-andrew-keen/2015/01/02/8627999a-7973-11e4-9a27-6fdbc612bff8_story.html |archive-date=20 January 2015 }}&lt;/ref&gt;.

=== Aralıqtan jumıs islew ===
Aralıqtan jumıs islew toparlıq programmalıq támiynat, virtual jeke tarmaqlar, konferenciya baylanısları, videotelefoniya hám VoIP sıyaqlı qurallar arqalı ámelge asırıladı, solay etip jumıs hár qanday jerde, kóbinese xızmetkerdiń úyinde orınlanıwı múmkin. Bul kompaniyalar ushın nátiyjeli hám paydalı bolıwı múmkin, sebebi xızmetkerlerge uzaq aralıqlarda baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul arqalı ádewir jol waqtı hám qarjı únemlenedi. Kóbirek xızmetkerler úylerinde usı qurallardı paydalanıp, ózleriniń úyin kompaniyanıń ishki tarmaǵına hám ishki baylanıs tarmaqlarına jalǵaw ushın jetkilikli tezliktegi internetke iye.

=== Birge islesip baspadan shıǵarıw ===
Vikiler akademiyalıq jámiyette de institucional hám xalıqaralıq shegaralar arqalı informaciyanı bólisiw hám tarqatıw ushın qollanılǵan. Bul ortalarda olar grant jazıwda birge islesiw, strategiyalıq jobalaw, bólim hújjetlestiriwi hám komitet jumısı ushın paydalı ekenligi anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Putting Wikis to Work in Libraries|author=Nancy T. Lombardo|s2cid=11552140|volume=27|issue=2|date=June 2008|journal=Medical Reference Services Quarterly|pages=129–145|doi=10.1080/02763860802114223|pmid=18844087}}&lt;/ref&gt;. AQSH Patent hám tovar belgileri basqarması jámiyetshilikke qaralıp atırǵan patent ótinishlerin tekseriwge tiyisli aldıńǵı texnologiyalardı tabıwda birge islesiwge múmkinshilik beriw ushın vikiden paydalanadı. Nyu-Yorktıń Kuins rayonı puqaralarǵa jergilikli parktiń dizaynı hám jobalawında birge islesiw ushın vikiden paydalanǵan&lt;ref name=&quot;Noveck&quot;&gt;{{cite journal|title=Wikipedia and the Future of Legal Education |author=Noveck, Beth Simone |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals/jled57&amp;div=8&amp;id=&amp;page= |date=March 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703005842/http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals%2Fjled57&amp;div=8&amp;id=&amp;page= |archive-date=3 July 2014 }}{{subscription required}}&lt;/ref&gt;. Inglis tilindegi Vikipediya Dúnya júzilik tarmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&amp;th=8000&amp;lines=500| bet = WikiStats by S23| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-aprel | baspaxana = S23Wiki| sáne = 2008-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140825164715/http://s23.org/wikistats/largest_html.php?sort=users_desc&amp;th=8000&amp;lines=500| arxivsáne = 2014-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt; vikiler arasında eń úlken paydalanıwshı bazasına iye hám trafik boyınsha barlıq saytlar arasında aldıńǵı 10 qatarǵa kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.alexa.com/topsites| bet = Alexa Web Search – Top 500| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-mart | baspaxana = [[Alexa Internet]]| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150302173920/http://www.alexa.com/topsites| arxivsáne = 2015-jıl 2-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Qáwipsizlik ==
Internet resursları, apparatlıq támiynat hám programmalıq támiynat komponentlerin ruqsatsız baqlawǵa alıw, úzilisler payda etiw, aldaw, qorqıtıp aqsha alıw yamasa jeke informaciyaǵa kiriw maqsetinde jınayatshı yamasa zıyanlı háreketlerdiń obekti bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gralla|first=Preston|title=How the Internet Works|year=2007|publisher=Que Pub|location=Indianapolis|isbn=978-0-7897-2132-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howinternetworks00gral}}&lt;/ref&gt;.

=== Zıyanlı programmalıq támiynat ===
Zıyanlı programmalıq támiynat - bul Internet arqalı qollanılatuǵın hám tarqalatuǵın zıyanlı programmalıq támiynat. Oǵan adamlardıń járdeminde kóshiriletuǵın kompyuter virusları, ózin-ózi avtomatik túrde kóshiretuǵın kompyuter qurtları, xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleri ushın programmalıq támiynat, tólem talap etetuǵın zıyanlı programmalar, botnetler hám paydalanıwshılardıń háreketleri hám terip jazıwları haqqında xabar beretuǵın shpionlıq programmalar kiredi. Ádette, bul háreketler kiberjınayatshılıqtı quraydı. Qorǵanıw teoretikleri sonday-aq xakerlerdiń usıǵan uqsas usıllardı úlken kólemde qollanıp, kiber urıs alıp barıw múmkinshilikleri haqqında boljawlar islegen&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Andriole| at = Steve| bet = Cyberwarfare Will Explode In 2020 (Because It's Cheap, Easy And Effective)| url = https://www.forbes.com/sites/steveandriole/2020/01/14/cyberwarfare-will-explode-in-2020-because-its-cheap-easy--effective/| sáne = 2020-jıl 14-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-may | jumıs = Forbes| til = en}}&lt;/ref&gt;.

Zıyanlı programmalıq támiynat Internettegi jeke adamlar hám biznesler ushın úlken mashqalalar tuwdıradı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kim |first1=Jin-Young |last2=Bu |first2=Seok-Jun |last3=Cho |first3=Sung-Bae |date=2018-09-01 |title=Zero-day malware detection using transferred generative adversarial networks based on deep autoencoders |url=http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |s2cid-access=free |via=Soft Computing Laboratory, Dept. of Computer Science, Yonsei University |journal=Information Sciences |language=en |volume=460–461 |pages=83–102 |doi=10.1016/j.ins.2018.04.092 |issn=0020-0255 |s2cid=51882216 |access-date=2 December 2021 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20220430072512/http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |archive-date= Apr 30, 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of &quot;malware&quot;: Bibliometric analysis of malware study |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |language=en |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |access-date=30 April 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Symantec kompaniyasınıń 2018-jılǵı Internet qáwipsizligi qáwipleri boyınsha esabatına (ISTR) tiykarlanıp, 2017-jılı zıyanlı programmalıq támiynat túrleriniń sanı 669,947,865 ke jetken, bul 2016-jılǵa salıstırǵanda eki ese kóp&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Xiao |first1=Fei |last2=Sun |first2=Yi |last3=Du |first3=Donggao |last4=Li |first4=Xuelei |last5=Luo |first5=Min |date=2020-03-21 |title=A Novel Malware Classification Method Based on Crucial Behavior |journal=Mathematical Problems in Engineering |volume=2020 |pages=1–12 |doi=10.1155/2020/6804290 |issn=1024-123X |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Kompyuter arqalı ámelge asırılatuǵın basqa da jınayatlardı óz ishine alatuǵın kiberjınayatshılıqtıń 2021-jılı dúnya júzi ekonomikasına 6 trillion AQSH dolları muǵdarında zıyan keltiriwi boljanǵan hám ol jılına 15% tezlik penen ósip atır&lt;ref name=&quot;Morgan&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Morgan| at = Steve| sáne = 2020-jıl 13-noyabr | bet = Cybercrime To Cost The World $10.5 Trillion Annually By 2025| url = https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220305072352/https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/| arxivsáne = 2022-jıl 5-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-mart | jumıs = Cybercrime magazine website| baspaxana = Cybersecurity ventures| format = | doi = }}&lt;/ref&gt;. 2021-jıldan baslap, zıyanlı programmalıq támiynat elektr tarqatıw tarmaǵı sıyaqlı áhmiyetli infrastrukturanı basqaratuǵın kompyuter sistemaların obektke alıwǵa arnalıp islengen&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Eder-Neuhauser |first1=Peter |last2=Zseby |first2=Tanja |last3=Fabini |first3=Joachim |date=2019-06-01 |title=Malware propagation in smart grid networks: metrics, simulation and comparison of three malware types |journal=Journal of Computer Virology and Hacking Techniques |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=109–125 |doi=10.1007/s11416-018-0325-y |issn=2263-8733 |s2cid=255164530 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Razak |first1=Mohd Faizal Ab |last2=Anuar |first2=Nor Badrul |last3=Salleh |first3=Rosli |last4=Firdaus |first4=Ahmad |date=2016-11-01 |title=The rise of &quot;malware&quot;: Bibliometric analysis of malware study |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804516301904 |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=75 |pages=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |issn=1084-8045|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Zıyanlı programmalıq támiynat antivirus programmalıq támiynatınıń anıqlaw algoritmlerinen qashıp ótiwge arnalıp islengen bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Spring| at = Tom| sáne = 2023-jıl 12-iyun | bet = Obfuscation tool 'BatCloak' can evade 80% of AV engines| url = https://www.scmagazine.com/news/obfuscation-batcloak-80-percent-av-engines| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = SC Media| til = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Amos| at = Zac| bet = How Ransomware Can Evade Antivirus Software| url = https://gca.isa.org/blog/how-ransomware-can-evade-antivirus-software| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-dekabr | jumıs = gca.isa.org| til = en}}&lt;/ref&gt;.

=== Baqlaw ===
Kompyuterli baqlawdıń kópshilik bólegi Internettegi maǵlıwmatlar hám trafikti monitoring etiwdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;sciam-internet&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|title=Internet Eavesdropping: A Brave New World of Wiretapping|last=Diffie|first=Whitfield|author2=Susan Landau|date=August 2008|work=Scientific American|access-date=13 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113212137/http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping|archive-date=13 November 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarında Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, barlıq telefon qońırawları hám keń polosalı Internet trafigi (elektron xatlar, veb trafik, tez xabar almasıw hám t.b.) federal huqıq qorǵaw uyımları tárepinen real waqıt rejiminde tosqınlıqsız monitoring etiliwi ushın qoljetimli bolıwı talap etiledi&lt;ref name=&quot;eff-calea-archive&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081025074518/http://w2.eff.org/Privacy/Surveillance/CALEA/?f=archive.html| arxivsáne = 2008-jıl 25-oktyabr | bet = CALEA Archive| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eff-calea-summary&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.eff.org/issues/calea| bet = CALEA: The Perils of Wiretapping the Internet| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090316041313/http://www.eff.org/issues/calea| arxivsáne = 2009-jıl 16-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eff-calea-faq&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.eff.org/pages/calea-faq| bet = CALEA: Frequently Asked Questions| jumıs = Electronic Frontier Foundation (website)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090501072553/http://www.eff.org/pages/calea-faq| arxivsáne = 2009-jıl 1-may | sáne = 2007-jıl 20-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Paketlerdi uslap qalıw - bul kompyuter tarmaǵındaǵı maǵlıwmatlar trafigin monitoring etiw. Kompyuterler Internet arqalı xabarlardı (elektron xatlar, súwretler, videolar, veb betler, fayllar hám t.b.) «paketler» dep atalatuǵın kishi bóleklerge bóliw arqalı baylanısadı, olar óz mánziline jetkenshe kompyuterler tarmaǵı arqalı jóneltiledi, sol jerde olar qaytadan tolıq «xabar» ǵa jıynaladı. Paketlerdi uslap qalıw qurılması bul paketlerdi tarmaq arqalı ótip baratırǵanda uslap qaladı, olardı basqa programmalar járdeminde tekseriw ushın. Paketlerdi uslap qalıw - bul informaciya jıynaw quralı, biraq analiz quralı emes. Yaǵnıy, ol «xabarlardı» jıynaydı, biraq olardı analizlemeydi hám olardıń mánisin anıqlamaydı. Trafikti analizlew hám uslap alınǵan maǵlıwmatlardı áhmiyetli/paydalı informaciyanı izlep tekseriw ushın basqa programmalar kerek boladı. Huqıq qorǵaw organları ushın baylanıs járdemi haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, AQSHtaǵı barlıq telekommunikaciya provayderleri federal huqıq qorǵaw hám barlaw uyımlarına óz klientleriniń barlıq keń polosalı Internet hám VoIP trafigin uslap qalıwǵa múmkinshilik beriw ushın paketlerdi uslap qalıw texnologiyasın ornatıwı talap etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120907032500/http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf| bet = American Council on Education vs. FCC, Decision, United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit| sáne = 2006-jıl 9-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2012-jıl 7-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Paketlerdi uslap qalıwdan alınǵan úlken kólemdegi maǵlıwmatlar belgili sózler yamasa sóz dizbekleriniń qollanılıwı, belgili bir túrdegi veb-saytlarǵa kiriw yamasa belgili tárepler menen elektron pochta yamasa chat arqalı baylanısıw sıyaqlı tiyisli informaciyanı filtrleytuǵın hám xabarlaytuǵın baqlaw programmalıq támiynatın talap etedi&lt;ref name=&quot;usatoday-chatroom&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|title=Government funds chat room surveillance research|last=Hill|first=Michael|date=11 October 2004|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=19 March 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100511220550/http://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm|archive-date=11 May 2010}}&lt;/ref&gt;. Informaciya xabardarlıǵı byurosı, NSA, GCHQ hám FBR sıyaqlı uyımlar maǵlıwmatlardı uslap qalıw hám analizlew sistemaların islep shıǵıw, satıp alıw, engiziw hám paydalanıw ushın jılına milliardlaǵan dollar jumsaydı&lt;ref name=&quot;zdnet-fbi&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407040227/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html|title=FBI turns to broad new wiretap method|last=McCullagh|first=Declan|date=30 January 2007|work=ZDNet News|access-date=13 March 2009|archive-date=7 April 2010}}&lt;/ref&gt;.

== Ónimdarlıq ==
Internet geterogen tarmaq bolǵanlıqtan, onıń fizikalıq qásiyetleri, sonıń ishinde mısalı, baylanıslardıń maǵlıwmat uzatıw tezligi keń kólemde ózgeredi. Ol óziniń keń kólemli shólkemlesiwine baylanıslı payda bolatuǵın qubılıslardı kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Albert |first1=Réka |last2=Jeong |first2=Hawoong |last3=Barabási |first3=Albert-László |s2cid=4419938 |title=Diameter of the World-Wide Web |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-09-09_401_6749/page/130 |journal=Nature |date=9 September 1999 |volume=401 |issue=6749 |pages=130–131 |doi=10.1038/43601|arxiv=cond-mat/9907038 |bibcode=1999Natur.401..130A }}&lt;/ref&gt;.

=== Trafik kólemi ===
Internet trafiginiń kólemin ólshew qıyın, sebebi kóp qatlamlı, ierarxiyalıq emes topologiyada bir ǵana ólshew noqatı joq. Trafik maǵlıwmatları 1-dárejeli tarmaq provayderleriniń óz-ara baylanıs noqatları arqalı ótetuǵın ulıwma kólemnen bahalanıwı múmkin, biraq iri provayder tarmaqlarında jergilikli qalatuǵın trafik esapqa alınbawı múmkin.

=== Úzilisler ===
Internettiń tolıq toqtawı yamasa úzilisi jergilikli signal beriw toqtawlarınan kelip shıǵıwı múmkin. Suw astı baylanıs kabelleriniń buzılıwı úlken aymaqlarda tolıq toqtawlarǵa yamasa páseyiwlerge alıp keliwi múmkin, mısalı 2008-jılǵı suw astı kabeliniń buzılıwı sıyaqlı. Rawajlanbaǵan eller joqarı ótkizgishlik uqıplılıǵına iye baylanıslardıń az bolıwına baylanıslı bunday jaǵdaylarǵa kóbirek ushıraydı. Qurǵaqlıqtaǵı kabeller de zıyanlanıwǵa beyim, mısalı 2011-jılı bir hayal temir qaldıqların izlep, Armeniya mámleketiniń derlik pútkil baylanısın úzip taslaǵan&lt;ref&gt;{{cite news|work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |title=Georgian woman cuts off web access to whole of Armenia |date=6 April 2011 |access-date=11 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825075603/http://www.theguardian.com/world/2011/apr/06/georgian-woman-cuts-web-access |archive-date=25 August 2013 }}&lt;/ref&gt;.

=== Energiya paydalanıw ===
2014-jılǵı bir-birin tekseriwden ótken ilimiy maqalaǵa sáykes, Internettiń elektr energiyasın paydalanıwı haqqındaǵı bahalawlar tartıslı másele bolǵan. Bul maqalada aldıńǵı on jıl dawamında járiyalanǵan maǵlıwmatlarda berilgen kórsetkishler bir-birinen 20,000 ese parıq qılǵanı anıqlanǵan, yaǵnıy bir gigabayt maǵlıwmat jiberiw ushın jumsalatuǵın energiya muǵdarı 0.0064 kilovatt-saattan 136 kilovatt-saatqa shekem bolǵan&lt;ref name=&quot;Environmental Impact Assessment Review&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Coroama|first1=Vlad C.|last2=Hilty|first2=Lorenz M.|date=February 2014|title=Assessing Internet energy intensity: A review of methods and results|url=http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|journal=Environmental Impact Assessment Review|language=en|volume=45|pages=63–68|doi=10.1016/j.eiar.2013.12.004|bibcode=2014EIARv..45...63C |access-date=9 March 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923042203/http://publicationslist.org/data/lorenz.hilty/ref-218/2014_Coroama_Hilty_Assessing_Internet_Energy_Intensity_AAM.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Izertlewshiler bul ayırmashılıqlardı tiykarınan eki faktorǵa baylanıslı dep esaplaydı: birinshi - salıstırıw jılı (yaǵnıy, waqıt ótiwi menen nátiyjeliliktiń artıwı esapqa alınǵan ba yamasa joq pa), ekinshi - analizge «jeke kompyuterler hám serverler sıyaqlı aqırǵı qurılmalar kirgizilgen be» yamasa joq pa?!

2011-jılı ilimpazlar Internet tárepinen paydalanılatuǵın ulıwma energiya muǵdarın 170 hám 307 GVt aralıǵında dep bahaladı, bul adamzat paydalanatuǵın energiyanıń eki procentinen de az. Bul bahalawǵa dúnya júzi boyınsha boljanǵan 750 million noutbuk, bir milliard smartfon hám 100 million serverdi qurıw, paydalanıw hám dáwirli túrde almastırıw ushın zárúr bolǵan energiya, sonday-aq marshrutizatorlar, uyalı baylanıs minaraları, optikalıq awıstırǵıshlar, Wi-Fi uzatqıshlar hám bultlı saqlaw qurılmaları Internet trafigin jibergende paydalanatuǵın energiya kirgizilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | at = Jim| familiya = Giles| bet = Internet responsible for 2 per cent of global energy usage| jumıs = New Scientist| sáne = 2011-jıl 26-oktyabr | url = http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html| arxivsáne = 2014-jıl 1-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141001113334/http://www.newscientist.com/blogs/onepercent/2011/10/307-gw-the-maximum-energy-the.html}},&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810075940/http://conferences.sigcomm.org/hotnets/2011/papers/hotnetsX-final56.pdf |archive-date=10 August 2014|first1=Barath|last1=Raghavan|first2=Justin|last2=Ma|title=Proceedings of the 10th ACM Workshop on Hot Topics in Networks |chapter=The energy and emergy of the internet |date=14 November 2011|pages=1–6|location=Cambridge, MA.|publisher=ACM SIGCOMM|doi=10.1145/2070562.2070571|isbn=978-1-4503-1059-8|s2cid=6125953}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Internet| ]]
[[Kategoriya:Telekommunikaciya]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>1ucc9nxc4xaf1tglm9ny1k7r69i74k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompyuter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4109</id>
    <revision>
      <id>266815</id>
      <parentid>266152</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78955" sha1="rzovf0sevq262vr91mpnse3wzh5uue5" xml:space="preserve">{{multiple image|perrow = 2|total_width=300
| image1 = ENIAC-changing a tube (cropped).jpg | alt1 = Black-and-white image of a man replacing one vacuum tube out of hundreds in early computer
| image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Computer room with multiple computer cabinets and operating panel
| image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Smartphone with rainbow-like display held in a hand
| image4 = ThinkCentre S50.jpg | alt4 = Black desktop computer with monitor on top and keyboard in front
| image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Purple video game console with attached controller
| image6 = Summit (supercomputer).jpg | alt6 = Rows of large, dark computer cabinets in warehouse-like room
| footer = Hár túrli dáwirlerdegi kompyuterler hám esaplaw qurılmaları - shepten ońǵa, joqarıdan tómenge:&lt;br&gt;Dáslepki vakuum trubkalı kompyuter (ENIAC)&lt;br&gt;Meynfreym kompyuter (IBM System/360)&lt;br&gt;[[Smartfon]] (LYF Water 2)&lt;br&gt;Stol ústi kompyuteri (monitorı menen IBM ThinkCentre S50)&lt;br&gt;Video oyın konsolı (Nintendo GameCube)&lt;br&gt;Superkompyuter (IBM Summit)
}}

'''Kompyuter''' — bul arifmetikalıq yamasa logikalıq operaciyalar izbe-izligin (esaplawlardı) avtomatlı túrde orınlaw ushın [[Programmalastırıw|programmalastırılıwı]] múmkin bolǵan mashina. Zamanagóy cifrlı elektron kompyuterler [[Kompyuter programması|programmalar]] dep atalatuǵın operaciyalardıń ulıwma toparların orınlay aladı, bul kompyuterlerge keń kólemdegi wazıypalardı orınlawǵa múmkinshilik beredi. «Kompyuter sisteması» termini tolıq islewi ushın zárúr bolǵan [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]], [[operaciyalıq sistema]], [[programmalıq támiynat]] hám periferiya qurılmaların óz ishine alǵan tolıq kompyuterge; yamasa birge baylanısqan hám birgelikte isleytuǵın kompyuterler toparına, mısalı [[kompyuter tarmaǵı]] yamasa kompyuter klasterine qatnaslı bolıwı múmkin.

Mikrotolqınlı peshler hám aralıqtan basqarıw pultleri sıyaqlı ápiwayı arnawlı qurılmalardan baslap, zavodtaǵı óndirislik robotlarǵa shekem, sanaat hám tutınıwshı ónimleriniń keń kólemi kompyuterlerdi basqarıw sistemaları retinde paydalanadı. Kompyuterler [[jeke kompyuter]]ler hám [[smartfon]]lar sıyaqlı ulıwma maqsetli qurılmalardıń tiykarın quraydı. Kompyuterler milliardlaǵan kompyuterler menen paydalanıwshılardı baylanıstıratuǵın [[Internet]]ti quwatlandıradı.

Dáslepki kompyuterler tek esaplawlar ushın paydalanıwǵa arnalǵan. Áyyemgi dáwirlerden baslap-aq [[abakus]] sıyaqlı ápiwayı qol ásbapları adamlarǵa esaplawlardı orınlawda járdem bergen. Sanaat revolyuciyasınıń baslarında toqıw stanokları ushın nusqalardı basqarıw sıyaqlı uzaq, jalıqtıratuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın ayırım mexanikalıq qurılmalar jasalǵan. XX ásirdiń baslarında quramalıraq elektr mashinaları arnawlı analog esaplawların orınlaǵan. Birinshi cifrlı elektron esaplaw mashinaları [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urısı]] dáwirinde islep shıǵılǵan bolıp, olar hám elektromexanikalıq, hám termoelektron lampaların paydalanǵan. 1940-jıllardıń aqırında payda bolǵan birinshi yarım ótkizgishli tranzistorlardan soń, 1950-jıllardıń aqırında kremniy tiykarındaǵı MOSFET (MOS tranzistor) hám monolit integral sxema chip texnologiyaları payda boldı, bul 1970-jıllarda mikroprocessor hám mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi. Sol waqıttan baslap kompyuterlerdiń tezligi, quwatı hám kóp tárepliligi ádewir artıp kelmekte, tranzistorlar sanı tez pát penen kóbeymekte (Mur nızamı boyınsha olardıń sanı hár eki jılda eki ese artqan), bul XX ásirdiń aqırı - XXI ásirdiń baslarında Cifrlı revolyuciyaǵa alıp keldi.

Ádette, zamanagóy kompyuter keminde bir qayta islew elementinen, ádette [[mikroprocessor]] túrindegi [[Oraylıq processor|oraylıq processor blogınan]] (CPU) hám qanday da bir [[kompyuter yadı]]nan, kóbinese yarım ótkizgishli yad chiplerinen ibarat. Qayta islew elementi arifmetikalıq hám logikalıq operaciyalardı orınlaydı, al izbe-izlik hám basqarıw blogı saqlanǵan informaciyaǵa juwap retinde operaciyalardıń tártibin ózgerte aladı. Periferiya qurılmalarına [[Kirgiziw qurılması|kirgiziw qurılmaları]] ([[Kompyuter klaviaturası|klaviaturalar]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqanshalar]], djoystikler hám t.b.), [[Shıǵarıw qurılması|shıǵarıw qurılmaları]] ([[Kompyuter monitorı|monitorlar]], [[Printеr|printerler]] hám t.b.) hám eki funkciyanı da orınlaytuǵın kirgiziw/shıǵarıw qurılmaları (mısalı, sensorlı ekranlar) kiredi. Periferiya qurılmaları sırtqı dereklerden informaciya alıwǵa múmkinshilik beredi hám olar operaciyalardıń nátiyjelerin saqlaw hám qayta alıwǵa imkaniyat beredi.

== Etimologiya ==
[[Fayl:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|thumb|upright=1.15|Mikroskop hám kalkulyator menen isleytuǵın «adam kompyuteri», 1952-jıl|alt=A human computer.]]
Sózdiń házirgi mánisi tek XX ásirdiń ortasında payda boldı; Oksford inglis tili sózligine muwapıq, «kompyuter» sóziniń birinshi belgili qollanılıwı basqa mánide, 1613-jılı inglis jazıwshısı Richard Bretueyttiń «Jas adamnıń terip alǵanları» dep atalǵan kitabında bolǵan: «Men waqıttıń eń haqıyqıy esaplawshısın hám eń jaqsı arifmetikti oqıdım, ol kúnlerińniń sanın qısqartadı.» Bul terminniń qollanılıwı adam kompyuterine, yaǵnıy esaplawlardı yamasa sanawlardı orınlaytuǵın adamǵa qaratılǵan edi. Sóz XX ásirdiń ortasına shekem birdey mániste qollanılıp keldi. Bul dáwirdiń sońǵı bóliminde hayal-qızlar kóbinese kompyuterler retinde jumısqa alınatuǵın edi, sebebi olarǵa er adamlarǵa qaraǵanda az haqı tólewge bolatuǵın edi.1943-jılǵa kelip, adam kompyuterleriniń kópshiligi hayal-qızlar edi.

Onlayn Etimologiya Sózligi «kompyuter» sóziniń birinshi tastıyıqlanǵan qollanılıwın 1640-jıllardan, «esaplawshı» mánisinde beredi; bul «compute (v.)» feylinen jasalǵan «esaplaw ataması». Onlayn Etimologiya Sózligi bul terminniń «esaplaw mashinası» (hár qanday túrdegi) mánisinde qollanılıwı 1897-jıldan baslanǵanın kórsetedi. Onlayn Etimologiya Sózligi terminniń «házirgi qollanılıwı», yaǵnıy 'programmalastırılatuǵın cifrlı elektron kompyuter' mánisindegi qollanılıwı «1945-jıldan usı at penen; teoriyalıq mánide 1937-jıldan, Tyuring mashinası retinde» baslanǵanın kórsetedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = computer (n.)| url = http://www.etymonline.com/index.php?term=computer| url-status = live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust | jumıs = Online Etymology Dictionary| til = en-US| arxivsáne = 2016-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161116065135/http://www.etymonline.com/index.php?term=computer}}&lt;/ref&gt;. Házirgi kompyuterler kóplegen joqarı dárejeli funkciyalardı orınlay alatuǵın bolsa da, atama saqlanıp qalǵan.

== Tariyxı ==

=== XX ásirge shekemgi dáwir ===
[[Fayl:Os d'Ishango IRSNB.JPG|thumb|upright=0.65|Ishango súyegi, tariyxqa shekemgi Afrikaǵa tiyisli súyek qural]]
Mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdem beriw ushın qurılmalar qollanılǵan, kóbinese barmaqlar menen birge-bir sáykeslik principin paydalanǵan. Eń erte esaplaw qurılması, belgi tayaqshasınıń bir túri bolsa kerek. Keyinirek Ónimdar Yarım Ayında payda bolǵan esap júrgiziw qurallarına kalkuli (ılay sharlar, konuslar hám t.b.) kiredi, olar pispegen ılay ıdıslarda mórlengen nárselerdiń, múmkin mal ya dán sanın kórsetken&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Eleanor|last=Robson|author-link=Eleanor Robson|year=2008|title=Mathematics in Ancient Iraq|isbn=978-0-691-09182-2|page=5|publisher=Princeton University Press}}: calculi were in use in Iraq for primitive accounting systems as early as 3200–3000 BCE, with commodity-specific counting representation systems. Balanced accounting was in use by 3000–2350 BCE, and a [[sexagesimal number system]] was in use 2350–2000 BCE.&lt;/ref&gt;. Esaplaw tayaqshaların qollanıw soǵan mısal bola aladı.

[[Fayl:Abacus 6.png|thumb|upright=1.15|left|[[Qıtay]] suanpanı. Bul abakusta kórsetilgen san 6,302,715,408.]]
Abakus dáslep arifmetikalıq tapsırmalar ushın qollanılǵan. Rim abakusı Babiloniyada b.e.sh. 2400-jıllarda qollanılǵan qurılmalardan rawajlanǵan. Sonnan berli esaplaw taxtaları ya kesteleriniń kóp basqa túrleri oylap tabılǵan. Orta ásirler Evropa esap-kitap bólmesinde stolǵa shilter gezleme jayılıp, onıń ústinde belgili qaǵıydalar boyınsha belgiler jıljıtılıp, aqsha summaların esaplawǵa járdem bergen&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Flegg, Graham. |title=Numbers through the ages |date=1989 |publisher=Macmillan Education|isbn=0-333-49130-0|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |language=en-US |oclc=24660570}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Antikythera Fragment A (Front).webp|thumb|upright=0.8|Antikitera mexanizmi, áyyemgi Greciyada shama menen b.e.sh. 200–80-jıllar aralıǵında payda bolǵan erte analog esaplaw qurılması bolıp esaplanadı.]]
Derek J. de Solla Praystıń pikiri boyınsha, Antikitera mexanizmi belgili bolǵan eń erte mexanikalıq analog kompyuter bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html ''The Antikythera Mechanism Research Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html |date=28 April 2008 }}, The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 1 July 2007.&lt;/ref&gt;. Ol astronomiyalıq jaylasıwlardı esaplaw ushın jobalastırılǵan. Bul mexanizm 1901-jılı Greciya atawı Antikiteranıń jaǵasında, Kitera hám Krit aralıqlarınıń arasında, Antikitera suw astı kemesi qaldıqlarınan tabılǵan hám shama menen b.e.sh. 100-jılǵa tiyisli dep belgilengen. Antikitera mexanizmine uqsas quramalılıqtaǵı qurılmalar on tórtinshi ásirge shekem qayta payda bolmaǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |date=1 November 2006 |title=In search of lost time |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |bibcode=2006Natur.444..534M |s2cid=4305761 |doi-access=free  | issn = 0028-0836}}&lt;/ref&gt;.

Esaplaw hám ólshew ushın kóplegen mexanikalıq járdemshi qurallardı astronomiyalıq hám navigaciyalıq maqsetlerde paydalanıw ushın dúzilgen. Planisfera - Ábiw Rayxan ál-Beruniy tárepinen XI ásirdiń basında oylap tabılǵan juldız kartası&lt;ref name=&quot;Wiet&quot;&gt;G. Wiet, V. Elisseeff, P. Wolff, J. Naudu (1975). ''History of Mankind, Vol 3: The Great medieval Civilisations'', p. 649. George Allen &amp; Unwin Limited, [[UNESCO]].&lt;/ref&gt;. Astrolyabiya Ellinistik dáwirde b.e.sh. I yamasa II ásirlerde oylap tabılǵan hám kóbinese Gipparxqa tiyisli dep esaplanadı. Planisfera menen dioptranıń birikpesi bolǵan astrolyabiya, sferalıq astronomiyada bir neshe túrli máselelerdi sheshe alatuǵın nátiyjeli analog kompyuter edi. Mexanikalıq kalendar kompyuterin&lt;ref&gt;Fuat Sezgin. &quot;Catalogue of the Exhibition of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science (at the Johann Wolfgang Goethe University&quot;, Frankfurt, Germany), Frankfurt Book Fair 2004, pp.&amp;nbsp;35 &amp; 38.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |first=François |last=Charette |title=Archaeology: High tech from Ancient Greece |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-30_444_7119/page/551 |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=551–552 |year=2006 |doi=10.1038/444551a|pmid=17136077 |bibcode=2006Natur.444..551C |s2cid=33513516 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; hám tis dóńgeleklerin óz ishine alǵan astrolyabiyanı 1235-jılı Persiyanıń [[Isfahan|Isfaxan]] qalasınan shıqqan Ábi Bakr oylap tapqan&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Silvio A.|last1=Bedini|first2=Francis R.|last2=Maddison|year=1966|title=Mechanical Universe: The Astrarium of Giovanni de' Dondi|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=56|issue=5|pages=1–69|jstor=1006002|doi=10.2307/1006002}}&lt;/ref&gt;. Ábiw Rayxan ál-Beruniy birinshi mexanikalıq tisli ay-quyash kalendar astrolyabiyasın,&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Derek de S.|last=Price|author-link=Derek J. de Solla Price|year=1984|title=A History of Calculating Machines|url=https://archive.org/details/ieee-micro_1984-02_4_1/page/22|journal=IEEE Micro|volume=4|number=1|pages=22–52|doi=10.1109/MM.1984.291305}}&lt;/ref&gt; erte dáwirdegi turaqlı sımlı bilimlerdi qayta islew mashinasın&lt;ref name=Oren&gt;{{cite journal|first=Tuncer|last=Őren|author-link=Tuncer Őren|year=2001|title=Advances in Computer and Information Sciences: From Abacus to Holonic Agents|url=http://www.site.uottawa.ca/~oren/pubs/pubs-2001-02-Tubitak.pdf|journal=Turk J Elec Engin|volume=9|number=1|pages=63–70|access-date=21 April 2016|archive-date=15 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915033859/http://www.site.uottawa.ca/~oren/pubs/pubs-2001-02-Tubitak.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; tis dóńgelekleri menen&lt;ref&gt;[[Donald Routledge Hill]] (1985). &quot;Al-Biruni's mechanical calendar&quot;, ''Annals of Science'' '''42''', pp.&amp;nbsp;139–163.&lt;/ref&gt; shama menen 1000-jılı oylap tapqan.

Sektor, proporciya, trigonometriya, kóbeytiw hám bóliw máselelerin sheshiw ushın, sonday-aq kvadrat hám kub túbirleri sıyaqlı hár qıylı funkciyalar ushın qollanılatuǵın esaplaw ásbabı, XVI ásirdiń aqırında rawajlandı hám artilleriya, jer ólshew hám navigaciyada qollanıldı.

Planimetr mexanikalıq baylanıs arqalı ústinen sızıp ótiw jolı menen jabıq figuranıń maydanın esaplaw ushın qollanılatuǵın qol ásbabı bolǵan.

[[Fayl:Sliderule 2005.png|thumb|upright=1.25|left|Sızǵısh esaplaǵısh]]
Sızǵısh esaplaǵısh shama menen 1620-1630-jıllar aralıǵında, logarifm túsiniginiń járiyalanıwınan keyin kóp ótpesten, inglis ruwxaniyi Uilyam Otred tárepinen oylap tabılǵan. Bul kóbeytiw hám bóliw ámellerin orınlaw ushın qollanılatuǵın qol menen isleytuǵın analog kompyuter. Sızǵısh esaplaǵıshtıń rawajlanıwı dawam etken sayın, qosımsha shkalalar keri sanlar, kvadratlar hám kvadrat korenler, kublar hám kub korenler, sonday-aq logarifmler hám eksponentalar, dóńgelek hám giperbolalıq trigonometriya hám basqa da funkciyalar sıyaqlı transcendent funkciyalardı támiyinledi. Arnawlı shkalalı sızǵısh esaplaǵıshlar házirge shekem ápiwayı esaplawlardı tez orınlaw ushın qollanıladı, mısalı, jeńil samolyotlarda waqıt hám aralıqtı esaplaw ushın qollanılatuǵın E6B dóńgelek sızǵısh esaplaǵıshı.

1770-jıllarda shveycariyalı saat ustası Per Jake-Dro qálem uslap jaza alatuǵın mexanikalıq quwırshaq (avtomat) soqtı. Onıń ishki dóńgelekleriniń sanın hám tártibin ózgertiw arqalı hár qıylı háripler, demek hár qıylı xabarlar jaratılıwı múmkin edi. Shınında da, ol mexanikalıq jollar menen kórsetpelerdi oqıw ushın «programmalastırılıwı» múmkin edi. Eki basqa quramalı mashina menen birge, quwırshaq Shveycariyadaǵı Nevshatel qalasınıń Kórkem óner hám tariyx muzeyinde saqlanbaqta hám ele de islep tur&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 11-iyul | bet = The Writer Automaton, Switzerland| url = http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton| baspaxana = chonday.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 20-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150220154407/http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton}}&lt;/ref&gt;.

1831-1835-jıllar aralıǵında matematik hám injener Djovanni Plana Máńgi kalendar mashinasın oylap taptı, ol bloklar hám cilindrler sisteması arqalı kabisa jıllardı hám kún uzınlıǵınıń ózgeriwin esapqa alıp, birinshi jıldan (yaǵnıy, biziń eramızdan burınǵı 1-jıldan) 4000-jılǵa shekem hár bir jıl ushın máńgi kalendardi boljay alatuǵın edi. 1872-jılı shotland ilimpazı ser Uilyam Tomson tárepinen oylap tabılǵan suw aǵımın boljaw mashinası sayız suwlarda júziwde úlken payda keltirdi. Ol belgili bir orında belgilengen dáwir ushın boljanǵan suw betin avtomatik túrde esaplaw ushın bloklar hám sımlar sistemasın paydalandı.

Differencial analizator - integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın jobalanǵan mexanikalıq analog kompyuter, integraciyanı orınlaw ushın dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalandı. 1876-jılı-aq ser Uilyam Tomson usınday esaplawshı qurallardı qurıw múmkinshiligi haqqında sóz etken edi, biraq shar hám disk integratorlarınıń sheklengen shıǵıs momenti oǵan tosqınlıq etken edi&lt;ref name=&quot;scientific-computing.com&quot;&gt;Ray Girvan, [https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html &quot;The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage&quot;], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html|date=3 November 2012}}, ''Scientific Computing World'', May/June 2003.&lt;/ref&gt;. Differencial analizatorda bir integratordıń shıǵısı kelesi integratordıń kirgiziwin yamasa grafikalıq shıǵarıwdı basqardı. Moment kúsheytkish usı mashinalardıń islewine múmkinshilik bergen jańalıq boldı. 1920-jıllardan baslap, Vannevar Bush hám basqalar mexanikalıq differencial analizatorlardı islep shıqtı.

1890-jıllarda ispan injeneri Leonardo Torres Kevedo polinomlardıń haqıyqıy hám kompleks korenlerin sheshe alatuǵın bir qatar rawajlanǵan analog mashinaların islep shıǵara basladı,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Torres |first=Leonardo |author-link=Leonardo Torres Quevedo |date=1895-10-10 |title=Memória sobre las Máquinas Algébricas |url=https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1895/1895_tomoI_28_01.pdf |journal=Revista de Obras Públicas |language=es |issue=28 |pages=217–222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MaquinasAlgebricasLTQ&quot;&gt;Leonardo Torres. ''[https://books.google.com/books?id=Eo0NAQAAIAAJ Memoria sobre las máquinas algébricas: con un informe de la Real academia de ciencias exactas, fisicas y naturales]'', Misericordia, 1895.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomas2008&quot;&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Federico |date=2008-08-01 |title=A short account on Leonardo Torres' endless spindle |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094114X07001231 |journal=[[Mechanism and Machine Theory]] |publisher=[[International Federation for the Promotion of Mechanism and Machine Science|IFToMM]] |volume=43 |issue=8 |pages=1055–1063 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2007.07.003 |issn=0094-114X|hdl=10261/30460 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gomez-JaureguiGutierrez-GarciaGonzález-RedondoIglesiasManchadoOtero2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Gomez-Jauregui |first1=Valentin |last2=Gutierrez-Garcia |first2=Andres |last3=González-Redondo |first3=Francisco A. |last4=Iglesias |first4=Miguel |last5=Manchado |first5=Cristina |last6=Otero |first6=Cesar |date=2022-06-01 |title=Torres Quevedo's mechanical calculator for second-degree equations with complex coefficients|journal=[[Mechanism and Machine Theory]] |publisher=[[International Federation for the Promotion of Mechanism and Machine Science|IFToMM]] |volume=172 |issue=8|page=104830 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2022.104830|s2cid=247503677 |doi-access=free |hdl=10902/24391 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; olar 1901-jılı Parij Ilimler akademiyası tárepinen járiyalandı&lt;ref&gt;{{cite journal|date=1901|first=Leonardo|language=fr|last=Torres Quevedo|publisher=Impr. nationale (París)|title=Machines á calculer|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k840139b?rk=21459;2 |journal=Mémoires Présentés par Divers Savants à l'Académie des Scienes de l'Institut de France |volume=XXXII}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Birinshi kompyuter ===
[[Fayl:Charles Babbage - 1860.jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Charlz Bebbidj]]]]
{{multiple image
|direction = vertical
|footer = 
|align = right
|image1 = Difference engine plate 1853.jpg
|caption1 = Bebbidjdiń Ayırma mashinasınıń bir bóleginiń diagramması
|image2 = Differenceengine.jpg|width=165
|caption2 = Sietldegi Intellektual Venchurler laboratoriyasındaǵı 2-sanlı Ayırma mashinası
}}

Charlz Bebbidj, inglis mexanikalıq injeneri hám kóp tarawlı ilimpaz, programmalastırıw boyınsha kompyuter túsinigin jarattı. Ol «kompyuterdiń atası» dep esaplanıp,&lt;ref&gt;{{cite book |author=Halacy, Daniel Stephen |title=Charles Babbage, Father of the Computer |url=https://archive.org/details/charlesbabbagefa00hala |url-access=registration |year=1970 |publisher=Crowell-Collier Press |isbn=978-0-02-741370-0 }}&lt;/ref&gt; XIX ásirdiń basında birinshi mexanikalıq kompyuterdi oylap taptı hám jobaladı.

Ayırma mashinası ústinde islegennen keyin, ol 1822-jılı óz oylap tabıwın «Astronomiyalıq hám matematikalıq kestelerdi esaplawda mashinalardı qollanıw haqqında maǵlıwmat» degen atamadaǵı maqalasında Korollik Astronomiya jámiyetine járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = O'Connor| first1 = John J.| last2 = Robertson| first2 = Edmund F.| author-link2 = Edmund F. Robertson| sáne = 1998 | url = http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html| bet = Charles Babbage| jumıs = MacTutor History of Mathematics archive| baspaxana = School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060616002258/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html| arxivsáne = 2006-jıl 16-iyun }}&lt;/ref&gt;. Ol jáne de navigaciyalıq esaplawlarǵa járdem beriw ushın jobaladı, 1833-jılı ol anaǵurlım ulıwma dizayn, analitikalıq mashina múmkin ekenin túsindi. Programmalar hám maǵlıwmatlardı kirgiziw mashinaǵa perfokartalar arqalı beriliwi kerek edi, bul usıl sol waqıtta Jakkard stanogı sıyaqlı mexanikalıq toqıw stanokların basqarıw ushın qollanılatuǵın edi. Shıǵarıw ushın mashinada printer, iymeklik sızǵısh hám qońıraw bolıwı kerek edi. Mashina jáne de keyinirek oqıw ushın kartalarǵa sanlardı tese alatuǵın edi. Mashina arifmetikalıq logikalıq blok, shártli tarmaqlanıw hám cikller túrindegi basqarıw aǵımı hám integraciyalanǵan yadtı óz ishine alıp, onı házirgi terminler menen Tyuring-tolıq dep sıpatlawǵa bolatuǵın ulıwma maqsetli kompyuterdiń birinshi dizaynına aylandırdı&lt;ref name=&quot;babbageonline&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 19-yanvar | bet = Babbage| url = http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/babbage.aspx?page=5| qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-avgust | jumıs = Online stuff| baspaxana = Science Museum| arxivsáne = 2012-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120807185334/http://www.sciencemuseum.org.uk/onlinestuff/stories/babbage.aspx?page=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Graham-Cumming| at = John| sáne = 2010-jıl 23-dekabr | bet = Let's build Babbage's ultimate mechanical computer| url = https://www.newscientist.com/article/mg20827915.500-lets-build-babbages-ultimate-mechanical-computer.html| url-status = live| qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-avgust | jumıs = opinion| baspaxana = New Scientist| til = en-US| arxivsáne = 2012-jıl 5-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120805050111/http://www.newscientist.com/article/mg20827915.500-lets-build-babbages-ultimate-mechanical-computer.html}}&lt;/ref&gt;.

Mashina óz dáwirinen bir ásirge alǵa ketken edi. Onıń mashinası ushın barlıq bólekler qoldan isleniwi kerek edi - bul mıńlaǵan bólekleri bar qurılma ushın úlken másele bolǵan. Aqırında, Britaniya húkimetiniń qarjılandırıwdı toqtatıw haqqındaǵı sheshimi menen joybar toqtatıldı. Bebbidjdiń analitikalıq mashinanı pitkere almawınıń tiykarǵı sebepleri siyasiy hám finanslıq qıyınshılıqlar, sonday-aq onıń oǵada quramalı kompyuter islep shıǵıwǵa hám basqalardan tezirek alǵa ilgerilewge bolǵan qálewi edi. Soǵan qaramastan, onıń ulı Genri Bebbidj 1888-jılı analitikalıq mashinanıń esaplaw blogınıń (digirman) ápiwayılastırılǵan nusqasın juwmaqladı. Ol 1906-jılı onıń kestelerdi esaplawda qollanılıwınıń tabıslı kórsetpesin berdi.

=== Elektromexanikalıq esaplaw mashinası ===
[[Fayl:Aritmómetro_Electromecánico.jpg|thumb|left|Leonardo Torres Kevedonıń elektromexanikalıq kalkulyatorı (1920).]]

1914-jılı járiyalanǵan «Avtomatika boyınsha ocherkler» atlı miynetinde Leonardo Torres Kevedo Bebbidjdiń mexanikalıq Ayırma Mashinasın hám Analitikalıq Mashinasın qurıw boyınsha háreketleriniń qısqasha tariyxın jazdı&lt;ref name=&quot;LTQ1914es&quot;&gt;L. Torres Quevedo. ''Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones,'' Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12, pp. 391–418, 1914.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Torres Quevedo, Leonardo. [https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1914/1914_tomoI_2043_01.pdf Automática: Complemento de la Teoría de las Máquinas, (pdf)], pp. 575–583, Revista de Obras Públicas, 19 November 1914.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ronald T. Kneusel. ''[https://books.google.com/books?id=eq4ZDgAAQBAJ&amp;dq=leonardo+torres+quevedo++electromechanical+machine+essays&amp;pg=PA84 Numbers and Computers],'' Springer, pp. 84–85, 2017. {{ISBN|978-3-319-50508-4}}&lt;/ref&gt;. 1920-jılı arifmometrdiń oylap tabılǵanınıń 100 jıllıǵın bayramlaw ushın Torres Parijde Elektromexanikalıq Arifmometrdi usındı, ol paydalanıwshıǵa klaviatura arqalı arifmetikalıq máselelerdi kirgiziwge múmkinshilik berdi hám nátiyjelerdi esaplap, basıp shıǵardı,&lt;ref name=&quot;Randell1982p109&quot;&gt;B. Randell. ''Electromechanical Calculating Machine,'' The Origins of Digital Computers, pp.109–120, 1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cristopher Moore, Stephan Mertens. ''[https://books.google.com/books?id=z4zMiZyAE1kC&amp;dq=leonardo+torres+quevedo+++computing&amp;pg=PA291 The Nature of Computation],'' Oxford, England: Oxford University Press, p. 291, 2011. {{ISBN|978-0-199-23321-2}}.&lt;/ref&gt; elektromexanikalıq analitikalıq mashinanıń orınlanıwınıń múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;Randell, Brian. [https://dl.acm.org/doi/pdf/10.5555/1074100.1074334 Digital Computers, History of Origins, (pdf)], p. 545, Digital Computers: Origins, Encyclopedia of Computer Science, January 2003.&lt;/ref&gt;.

=== Analog kompyuterler ===
[[Fayl:099-tpm3-sk.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ser Uilyam Tomsonnıń úshinshi tolqın boljaw mashinasınıń dizaynı, 1879–81]]
XX ásirdiń birinshi yarımında kóplegen ilimiy esaplaw talapları oǵada rawajlanǵan analog kompyuterler tárepinen qanaatlandırıldı, olar esaplaw ushın tikkeley mexanikalıq yamasa elektr modelin tiykar etip paydalandı. Biraq, olar programmalastırılmaǵan edi hám ulıwma alǵanda zamanagóy cifrlı kompyuterlerdiń kóp tárepliligi hám dálligine iye emes edi. Birinshi zamanagóy analog kompyuter tolqındı boljaw mashinası boldı, onı Ser Uilyam Tomson (keyin Lord Kelvin bolǵan) 1872-jılı oylap tapqan. Differencial analizator, dóńgelek hám disk mexanizmlerin paydalanıp integraciya jolı menen differencial teńlemelerdi sheshiw ushın dizayn islengen mexanikalıq analog kompyuter, 1876-jılı Djeyms Tomson tárepinen konceptuallastırılǵan, ol ataqlıraq Ser Uilyam Tomsonnıń ájaǵası edi.

Mexanikalıq analog esaplawdıń kórkem óneri 1931-jılı MIT-te Vannivar Bush tárepinen juwmaqlanǵan differencial analizator menen óziniń shıńına jetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2000-jıl 1-may | bet = Computing Before Silicon| url = https://www.technologyreview.com/2000/05/01/236348/computing-before-silicon/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 18-may | jumıs = MIT Technology Review| til = en}}&lt;/ref&gt;. 1950-jıllarǵa kelip, cifrlı elektron kompyuterlerdiń tabısı kópshilik analog esaplaw mashinalarınıń aqırın keltirdi, biraq analog kompyuterler 1950-jıllar dawamında bilimlendiriw (sırǵanaq sızǵısh) hám aviaciya (basqarıw sistemaları) sıyaqlı ayırım qollanıwlarda paydalanılıwın dawam etti.

=== Cifrlı kompyuterler ===

==== Elektromexanikalıq ====
Klod Shennonnıń 1937-jılǵı magistrlik dissertaciyası cifrlı esaplawdıń tiykarların saldı, onıń logikalıq algebrasın kommutaciya sxemaların analizlew hám sintezlewge qollanıw tuwralı pikiri barlıq elektron cifrlı kompyuterlerdiń tiykarın quraytuǵın negizgi koncepciya boldı&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=081H96F1enMC |title=A Brief History of Computing |date=2008 |publisher=Springer London |isbn=978-1-84800-083-4 |editor-last=O’Regan |editor-first=Gerard |location=London |pages=28 |language=en |doi=10.1007/978-1-84800-084-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Tse| at = David| avtorsilteme = David Tse| sáne = 2020-jıl 22-dekabr | bet = How Claude Shannon Invented the Future| url = https://www.quantamagazine.org/how-claude-shannons-information-theory-invented-the-future-20201222/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-noyabr | jumıs = Quanta Magazine}}&lt;/ref&gt;.

1938-jılǵa kelip, Amerika Qurama Shtatları áskeriy-teńiz flotı qozǵalıwshı kózlewge torpedanı atıw máselesin sheshiw ushın trigonometriyanı qollanǵan suw astı qayıqları ushın Torpeda Maǵlıwmatların Esaplaw Mashinasın, elektromexanikalıq analog kompyuterin islep shıqtı. Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, basqa ellerde de usıǵan uqsas qurılmalar islep shıǵıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Parmar| at = Sunil| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | bet = Restoration of the TDC MARK III aboard USS PAMPANITO| url = https://archive.navalsubleague.org/1995/restoration-of-the-tdc-mark-m-aboard-pampanito| qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-may | jumıs = NSL Archive| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|left|upright=0.9|Konrad Cuzeniń Z3 mashinasınıń kóshirmesi, birinshi tolıq avtomatlastırılǵan, cifrlı (elektromexanikalıq) kompyuter]]
Dáslepki cifrlı kompyuterler elektromexanikalıq edi; elektr ajıratqıshları esaplawdı orınlaw ushın mexanikalıq relelerdi háreketke keltirdi. Bul qurılmalar tómen jumıs tezligine iye bolıp, nátiyjesinde ádewir tezirek tolıq elektrli kompyuterler menen almastırıldı, dáslep vakuum trubkaların qollanıp. 1939-jılı [[Berlin]]de nemis injeneri Konrad Cuze tárepinen dóretilgen Z2, elektromexanikalıq rele kompyuteriniń eń dáslepki mısallarınıń biri edi&lt;ref name=&quot;Part 4 Zuse&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm| bet = Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers| familiya = Zuse| at = Horst| jumıs = The Life and Work of Konrad Zuse| baspaxana = EPE Online| qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm| arxivsáne = 2008-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Konrad Zuse (1992).jpg|thumb|right|upright=0.6|Konrad Cuze, zamanagóy kompyuterdiń oylap tabıwshısı&lt;ref name=&quot;Bellis&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Bellis| at = Mary| sáne = 2019-jıl 15-may | orig-date = First published 2006 at inventors.about.com/library/weekly/aa050298.htm| bet = Biography of Konrad Zuse, Inventor and Programmer of Early Computers| url = https://www.thoughtco.com/konrad-zuse-modern-computer-4078237| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213003237/https://www.thoughtco.com/konrad-zuse-modern-computer-4078237| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-fevral | jumıs = thoughtco.com| baspaxana = Dotdash Meredith| citata = Konrad Zuse earned the semiofficial title of 'inventor of the modern computer'{{who|date=February 2023}}.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/issues/ch001335.htm| bet = Who is the Father of the Computer?| jumıs = ComputerHope}}&lt;/ref&gt;]]
1941-jılı Cuze óziniń aldıńǵı mashinasın Z3 penen jalǵastırdı, ol dúnyadaǵı birinshi jumıs islewshi elektromexanikalıq programmalastırılatuǵın, tolıq avtomatlastırılǵan cifrlı kompyuter edi&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zuse|first=Konrad|author-link=Konrad Zuse|title=The Computer – My Life ''Translated by McKenna, Patricia and Ross, J. Andrew from:'' Der Computer, mein Lebenswerk (1984)|place=Berlin/Heidelberg|publisher=Springer-Verlag|orig-date=1984|year=2010|language=en|isbn=978-3-642-08151-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Salz Trautman |first=Peggy |date=20 April 1994 |title=A Computer Pioneer Rediscovered, 50 Years On |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1994/04/20/news/20iht-zuse.html  |access-date=15 February 2017 |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104051054/http://www.nytimes.com/1994/04/20/news/20iht-zuse.html }}&lt;/ref&gt;. Z3 2000 rele menen qurılǵan bolıp, shama menen 5-10 Gc taktlik jiyilikte isleytuǵın 22 [[bit]] sóz uzınlıǵın ámelge asırdı&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zuse|first=Konrad|author-link=Konrad Zuse|title=Der Computer. Mein Lebenswerk.|edition=3rd|year=1993|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin|language=de|isbn=978-3-540-56292-4|page=55}}&lt;/ref&gt;. Programma kodı tesikli plenkada berilgen bolsa, maǵlıwmatlar 64 sózlik yadta saqlanıwı yamasa klaviaturadan kirgiziliwi múmkin edi. Ol geypara tárepleri boyınsha zamanagóy mashinalarǵa júdá uqsas bolıp, qalqıwshı útirli sanlar sıyaqlı kóplegen jańalıqlardı engizdi. Charlz Bebbidjdiń aldıńǵı dizaynında qollanılǵan ámelge asırılıwı qıyınıraq bolǵan onlıq sistema ornına, ekilik sistemanı qollanıw Cuzeniń mashinaların qurıwdı ańsatlastırdı hám sol waqıtta bar bolǵan texnologiyalardı esapqa alǵanda, olardıń isenimliligin arttırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://goremotesupport.com/blog/crash-the-story-of-it-zuse| bet = Crash! The Story of IT: Zuse| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-iyun | url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160918203643/https://goremotesupport.com/blog/crash-the-story-of-it-zuse/| arxivsáne = 2016-jıl 18-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Z3 ózi universal kompyuter emes edi, biraq onı Tyuring tolıq bolıwı ushın keńeytiwge bolatuǵın edi&lt;ref name=&quot;rojas-ieee&quot;&gt;{{cite journal|last=Rojas |first=R. |s2cid=14606587 |title=How to make Zuse's Z3 a universal computer |url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_july-september-1998_20_3/page/51 |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=20 |issue=3 |pages=51–54 |year=1998 |doi=10.1109/85.707574 |author-link=Raúl Rojas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rojas-universal&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Rojas| at = Raúl| bet = How to Make Zuse's Z3 a Universal Computer| url = http://www.inf.fu-berlin.de/users/rojas/1997/Universal_Computer.pdf| url-status = live| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-sentyabr | jumıs = fu-berlin.de| arxivsáne = 2017-jıl 9-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170809123935/http://www.inf.fu-berlin.de/users/rojas/1997/Universal_Computer.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Cuzeniń keyingi kompyuteri, Z4, dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq kompyuter boldı; Ekinshi jer júzilik sebepli dáslepki keshigiwden soń, ol 1950-jılı juwmaqlanıp, ETH Cyurixke jetkerip berildi. Kompyuter Cuzeniń óz kompaniyası, Zuse KG tárepinen islep shıǵarıldı, ol 1941-jılı Berlinde tek ǵana kompyuterler islep shıǵarıw maqsetinde qurılǵan birinshi kompaniya edi&lt;ref name=&quot;OReganZuse&quot;&gt;{{Cite book|last=O'Regan|first=Gerard|title=A Brief History of Computing|publisher=Springer Nature|year=2010|isbn=978-3-030-66599-9|page=65|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Z4 ERMETHtiń qurılısı ushın ilham deregi boldı, ERMETH Shveycariyadaǵı birinshi hám Evropadaǵı dáslepki kompyuterlerdiń biri boldı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bruderer |first=Herbert |title=Milestones in Analog and Digital Computing |publisher=Springer |year=2021 |isbn=978-3-03040973-9 |edition=3rd |pages=1009, 1087}}&lt;/ref&gt;.

==== Vakuum trubkaları hám cifrlı elektron sxemaları ====
Tolıǵı menen elektronlı sxema elementleri tez arada ózleriniń mexanikalıq hám elektromexanikalıq ekvivalentlerin almastırdı, sol waqıtta cifrlı esaplaw analogtı almastırdı. 1930-jılları Londondaǵı Pochta izertlew stanciyasında jumıs islegen injener Tommi Flauers telefon stanciyası ushın elektronikanı qollanıwdıń múmkinshiliklerin izertley basladı. Ol 1934-jılı jasaǵan eksperimental úskene bes jıldan soń iske tústi, telefon stanciyası tarmaǵınıń bir bólegin mıńlaǵan vakuum trubkaların paydalanıp, elektronlı maǵlıwmat islew sistemasına aylandırdı. AQSHta Ayova mámleketlik universitetiniń Djon Vinsent Atanasoff hám Klifford E. Berri 1942-jılı Atanasoff-Berri Kompyuterin (ABC) islep shıqtı hám sınaqtan ótkerdi,&lt;ref&gt;{{cite news |date=15 January 1941 |title=notice |work=Des Moines Register}}&lt;/ref&gt; bul birinshi «avtomat elektronlı cifrlı kompyuter» edi&lt;ref&gt;{{cite book|title=The First Electronic Computer|author=Arthur W. Burks|year=1989|publisher=University of Michigan Press |url={{GBurl|id=_Zja6hoP4psC}}|isbn=0-472-08104-7|access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;. Bul dizayn da tolıǵı menen elektronlı bolıp, shama menen 300 vakuum trubkasın paydalandı, yad ushın kondensatorlar mexanikalıq aylanıwshı barabanǵa bekitilgen edi.

[[Fayl:Colossus.jpg|thumb|upright=1.15|Eki hayal Colossus kompyuteri janında kórinedi. Colossus, birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın esaplaw qurılması, Ekinshi jer júzilik urısı waqtında nemis shifrların buzıw ushın qollanıldı. Bul jerde ol 1943-jılı Bletchli-Parkta qollanılıp atırǵanı kórsetilgen.|alt=Two women are seen by the Colossus computer.]]
Ekinshi jer júzilik urısı waqtında, Bletchli-Parktaǵı britaniyalı kod buzıwshılar nemis áskeriy baylanıslarınıń shifrlanǵan xabarların ashıwda bir qatar jetiskenliklerge eristi. Nemis shifrlaw mashinası Enigmaǵa birinshi gezekte elektro-mexanikalıq bombalar járdeminde hújim etildi, olardı kóbinese hayallar basqardı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Miller |first=Joe |date=November 10, 2014 |title=The woman who cracked Enigma cyphers |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-29840653 |url-status=live |access-date=October 14, 2018 |archive-date=10 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110140239/https://www.bbc.com/news/technology-29840653 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bearne |first=Suzanne |date=July 24, 2018 |title=Meet the female codebreakers of Bletchley Park |url=https://www.theguardian.com/careers/2018/jul/24/meet-the-female-codebreakers-of-bletchley-park |url-status=live |access-date=October 14, 2018 |website=The Guardian |language=en |archive-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020226/https://www.theguardian.com/careers/2018/jul/24/meet-the-female-codebreakers-of-bletchley-park }}&lt;/ref&gt;. Joqarı dárejeli Áskeriy baylanıslar ushın qollanılǵan anaǵurlım quramalı nemis Lorenc SZ 40/42 mashinasın buzıw ushın, Maks Nyuman hám onıń kásiplesleri Flauerske Colossus qurıwdı tapsırdı. Ol 1943-jıldıń fevral ayınıń basınan baslap on bir ay dawamında birinshi Colossustı jobalaw hám qurıw menen shuǵıllandı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Bletchley's code-cracking Colossus |language=en-US |work=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8492762.stm |access-date=2021-11-24 |archive-date=4 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204035124/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8492762.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1943-jıldıń dekabr ayında funkcionallıq sınaqtan ótkennen keyin, Colossus Bletchli-Parkqa jiberildi, ol jerge 1944-jıldıń 18-yanvarında jetkerildi&lt;ref name=&quot;The Colossus Computer&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.tnmoc.org/colossus-rebuild-story| bet = Colossus – The Rebuild Story| jumıs = The National Museum of Computing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418230306/http://www.tnmoc.org/colossus-rebuild-story| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt; hám 5-fevralda birinshi xabarǵa hújim etti&lt;ref name=&quot;Copeland2006&quot;&gt;{{Cite book|last=Copeland|first=Jack|year=2006|title=Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers|url=https://archive.org/details/colossussecretso0000unse|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=[https://archive.org/details/colossussecretso0000unse/page/101 101]–115|isbn=978-0-19-284055-4}}&lt;/ref&gt;.

Colossus dúnyadaǵı birinshi elektronlı cifrlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı&lt;ref name=&quot;stanf&quot;&gt;{{cite book|url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/|title=The Modern History of Computing|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2017|language=en-US|access-date=7 January 2014|archive-date=12 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712072148/http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol kóp sanlı vakuum trubkaların paydalandı. Onıń qaǵaz lenta arqalı kirgiziw sisteması bar edi hám maǵlıwmatlar ústinde hár túrli bulev logikalıq operaciyaların orınlawǵa qábiletli edi, biraq ol Tyuring-tolıq emes edi. Toǵız Mk II Colossus qurıldı (Mk I Mk II ge ózgertilip, ulıwma on mashina boldı). Colossus Mark I 1,500 termionlı vakuum trubkasınan turǵan, al Mark II 2,400 trubka menen Mark I den bes ese tezirek hám paydalanıwǵa ápiwayıraq bolıp, dekodlaw processin ádewir tezletti&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Randell|first1=Brian|author-link1=Brian Randell|last2=Fensom|first2=Harry|last3=Milne|first3=Frank A.|title=Obituary: Allen Coombs|newspaper=The Independent|date=15 March 1995|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-allen-coombs-1611270.html|access-date=18 October 2012|archive-date=3 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203042657/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-allen-coombs-1611270.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fensom|first=Jim|title=Harry Fensom obituary|date=8 November 2010|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2010/nov/08/harry-fensom-obituary|access-date=17 October 2012|newspaper=The Guardian|archive-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917220225/http://www.theguardian.com/theguardian/2010/nov/08/harry-fensom-obituary|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:Eniac.jpg|thumb|upright=1.15|left|ENIAC birinshi elektronlı, Tyuring-tolıq qurılma boldı hám AQSH Áskeriy kúshleri ushın ballistikalıq traektoriya esaplawların orınladı.]]
ENIAC&lt;ref&gt;John Presper Eckert Jr. and John W. Mauchly, Electronic Numerical Integrator and Computer, United States Patent Office, US Patent 3,120,606, filed 26 June 1947, issued 4 February 1964, and invalidated 19 October 1973 after court ruling on ''[[Honeywell v. Sperry Rand]]''.&lt;/ref&gt; (Elektronlı Sanlı Integrator hám Kompyuter) AQSHta qurılǵan birinshi elektronlı programmalastırılatuǵın kompyuter boldı. ENIAC Colossus qa uqsas bolsa da, ol ádewir tezirek, kóbirek iykemli hám Tyuring-tolıq edi. Colossus sıyaqlı, ENIACtaǵı «programma» onıń patch kabelleri hám tumblerleriniń jaǵdayları menen anıqlanatuǵın edi, bul keyin payda bolǵan programması yadta saqlanatuǵın elektronlı mashinalardan ádewir parıq qılatuǵın edi. Programma jazılǵannan keyin, onı mashinaǵa mexanikalıq túrde ornatıw kerek boldı, yaǵnıy shtepseller hám tumblerlerdi qoldan qayta ornatıw arqalı. ENIACtıń baǵdarlamashıları altı hayal boldı, olar kóbinese jámlesip «ENIAC qızları» dep ataldı.

Ol elektronikanıń joqarı tezligin kóp quramalı máseleler ushın programmalastırılıw múmkinshiligi menen biriktirdi. Ol sekundına 5000 ret qosıw yamasa alıw ámelin orınlay alatuǵın edi, bul basqa hár qanday mashinadan mıń ese tezirek edi. Onıń jáne kóbeytiw, bóliw hám kvadrat koren shıǵarıw modulleri bar edi. Joqarı tezlikli yadı 20 sóz (shama menen 80 bayt) penen sheklengen edi. Pensilvaniya universitetinde Djon Mochli hám Dj. Presper Ekkerttiń basshılıǵında qurılǵan ENIACtıń rawajlanıwı hám qurılısı 1943-jıldan 1945-jıldıń aqırında tolıq iske túskenge shekem dawam etti. Mashina úlken bolıp, 30 tonna salmaqqa iye edi, 200 kilovatt elektr quwatın paydalanıp, 18,000 nan aslam vakuum trubkaları, 1,500 rele hám júz mıńlaǵan rezistorlar, kondensatorlar hám induktorlardı óz ishine alǵan&lt;ref name=&quot;Eniac&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer| bet = Generations of Computer| baspaxana = techiwarehouse.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150702211455/http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer/| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyul }}&lt;/ref&gt;.

=== Zamanagóy kompyuterler ===

==== Zamanagóy kompyuter túsinigi ====
Zamanagóy kompyuterdiń principi [[Alan Tyuring]] tárepinen onıń 1936-jılǵı áhmiyetli maqalasında usınılǵan,&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1112/plms/s2-42.1.230|last=Turing|first=A. M.|year=1937|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|journal=Proceedings of the London Mathematical Society|series=2 |volume=42|number=1|pages=230–265|s2cid=73712 }}&lt;/ref&gt; «Esaplawǵa bolatuǵın sanlar haqqında». Tyuring «Universal esaplaw mashinası» dep ataǵan ápiwayı qurılmanı usındı, házir ol universal Tyuring mashinası dep ataladı. Ol bunday mashinanıń lentada saqlanǵan kórsetpelerdi (programmanı) orınlaw arqalı esaplawǵa bolatuǵın hár qanday nárseni esaplay alatuǵının dálilledi, bul mashinanı programmalastırıwǵa múmkinshilik beredi. Tyuring dizaynınıń tiykarǵı túsinigi - bul saqlanǵan programma, onda esaplawǵa arnalǵan barlıq kórsetpeler yadta saqlanadı. Fon Neyman zamanagóy kompyuterdiń oraylıq túsinigi usı maqalaǵa tiykarlanǵanın moyınladı&lt;ref&gt;{{cite book|last=Copeland|first=Jack|author-link=Jack Copeland|year=2004|title=The Essential Turing|quote-page=22|quote=von Neumann&amp;nbsp;... firmly emphasized to me, and to others I am sure, that the fundamental conception is owing to Turing—insofar as not anticipated by Babbage, Lovelace and others.}} Letter by [[Stanley Frankel]] to [[Brian Randell]], 1972.&lt;/ref&gt;. Tyuring mashinaları búgingi kúnge shekem esaplaw teoriyasında izertlewdiń oraylıq obekti bolıp qalmaqta. Shekli yad qorları tárepinen qoyılǵan sheklewlerden basqa, zamanagóy kompyuterler Tyuring-tolıq dep ataladı, yaǵnıy olardıń algoritmlerdi orınlaw qábileti universal Tyuring mashinasına teń.

==== Saqlanǵan programmalar ====
[[Fayl:SSEM Manchester museum close up.jpg|right|thumb|upright=1.15|alt=Three tall racks containing electronic circuit boards|Qayta tiklengen Manchester Baby bólimi, birinshi elektron saqlanǵan programmalı kompyuter]]
Dáslepki esaplaw mashinaları turaqlı programmalarǵa iye edi. Onıń funkciyasın ózgertiw mashinanı qayta sımlawdı hám qayta qurıwdı talap etti&lt;ref name=&quot;Copeland2006&quot; /&gt;. Saqlanǵan programmalı kompyuter usınısı menen bul ózgerdi. Saqlanǵan programmalı kompyuter dizaynı boyınsha kórsetpe toplamın qamtıydı hám yadta esaplawdı táriyipleytuǵın kórsetpeler toplamın (programmanı) saqlay aladı. Saqlanǵan programmalı kompyuterdiń teoriyalıq tiykarı [[Alan Tyuring]] tárepinen 1936-jılǵı maqalasında qoyılǵan. 1945-jılı Tyuring Milliy fizika laboratoriyasına qosıldı hám elektron saqlanǵan programmalı cifrlı kompyuterdi rawajlandırıw boyınsha jumıstı basladı. Onıń 1945-jılǵı «Usınılǵan elektron kalkulyator» bayanatı usınday qurılma ushın birinshi specifikaciya boldı. Pensilvaniya universitetindegi Djon fon Neyman da 1945-jılı «EDVAC haqqında bayanatlarınıń birinshi jobasın» tarqattı&lt;ref name=&quot;stanf&quot; /&gt;.

Manchester Baby dúnyadaǵı birinshi saqlanǵan programmalı kompyuter boldı. Ol Angliyadaǵı Manchester universitetinde Frederik S. Uilyams, Tom Kilburn hám Djeff Tutill tárepinen qurıldı hám óziniń birinshi programmasın 1948-jıldıń 21-iyunında iske qostı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Enticknap |first=Nicholas |title=Computing's Golden Jubilee |journal=Resurrection |issue=20 |date=Summer 1998 |url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |issn=0958-7403 |access-date=19 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109142655/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |archive-date=9 January 2012  }}&lt;/ref&gt;. Ol Uilyams trubkası, birinshi erkin kirisli cifrlı saqlaw qurılması ushın sınaq platforması retinde jobalanǵan edi&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Early computers at Manchester University|journal=Resurrection|volume=1|issue=4|date=Summer 1992|url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g|issn=0958-7403|access-date=7 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828010743/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g|archive-date=28 August 2017}}&lt;/ref&gt;. 1998-jılǵı retrospektivada kompyuter «kishi hám ápiwayı» dep sıpatlansa da, ol zamanagóy elektron kompyuteriniń barlıq zárúr elementlerin óz ishine alǵan birinshi isleytuǵın mashina boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.computer50.org/mark1/contemporary.html| bet = Early Electronic Computers (1946–51)| baspaxana = University of Manchester| qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090105031620/http://www.computer50.org/mark1/contemporary.html| arxivsáne = 2009-jıl 5-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Baby óz dizaynınıń orınlanıwın kórsetkennen keyin-aq, universitette onı ámeliy paydalı kompyuterge, Manchester Mark 1 ge aylandırıw boyınsha joybar baslandı.

Mark 1 óz gezeginde tez arada Ferranti Mark 1 ushın prototipke aylandı, ol dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq jaqtan qoljetimli ulıwma maqsetli kompyuter edi&lt;ref name=NapperMK1&gt;{{Web deregi | familiya = Napper| at = R. B. E.| bet = Introduction to the Mark 1| url = http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html| baspaxana = The University of Manchester| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081026080604/http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html| arxivsáne = 2008-jıl 26-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Ferranti tárepinen qurılǵan bul kompyuter 1951-jıldıń fevral ayında Manchester universitetine jetkerildi. 1953-jıldan 1957-jılǵa shekem usı keyingi mashinalardıń keminde jetewi jetkerildi, olardıń biri [[Amsterdam]]daǵı Shell laboratoriyasına&lt;ref&gt;{{Web deregi | baspaxana = [[Computer Conservation Society]]| bet = Our Computer Heritage Pilot Study: Deliveries of Ferranti Mark I and Mark I Star computers| url = http://www.ourcomputerheritage.org/wp/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161211201840/http://www.ourcomputerheritage.org/wp/| arxivsáne = 2016-jıl 11-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-yanvar }}&lt;/ref&gt;. 1947-jıldıń oktyabr ayında Britaniyalı awqatlandırıw kompaniyası J. Lyons &amp; Company direktorları kompyuterlerdiń kommerciyalıq rawajlanıwına tásir etiwde belsendi rol atqarıwǵa qarar etti. 1949-jılǵı Kembridj EDSAC úlgisinde islengen Lyons kompaniyasınıń LEO I kompyuteri 1951-jıldıń aprel ayında iske tústi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Lavington| at = Simon| bet = A brief history of British computers: the first 25 years (1948–1973).| baspaxana = [[British Computer Society]]| url = http://www.bcs.org/server.php?| qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2010-jıl 5-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100705050757/http://www.bcs.org/server.php}}&lt;/ref&gt; hám dúnyada birinshi bolıp ádettegi keńse kompyuter jumısın orınladı.

==== Tranzistorlar ====
[[Fayl:Transistor-die-KSY34.jpg|thumb|right|Bipolyarlı tranzistor (BTT)]]
Maydan-effektli tranzistor koncepciyası 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınılǵan edi. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs kompaniyasında Uilyam Shoklidiń basshılıǵında islep atırıp, 1947-jılı birinshi isleytuǵın tranzistor - noqat-kontaktlı tranzistordı dúzdi, sonnan keyin 1948-jılı Shoklidiń bipolyarlı tranzistorı payda boldı&lt;ref name=&quot;Lee&quot;&gt;{{cite book |last1=Lee |first1=Thomas H. |title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits |date=2003 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-64377-1 |url=https://web.stanford.edu/class/archive/ee/ee214/ee214.1032/Handouts/HO2.pdf |access-date=31 July 2019 |archive-date=9 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209032130/https://web.stanford.edu/class/archive/ee/ee214/ee214.1032/Handouts/HO2.pdf  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Puers&quot;&gt;{{cite book |last1=Puers |first1=Robert |last2=Baldi |first2=Livio |last3=Voorde |first3=Marcel Van de |last4=Nooten |first4=Sebastiaan E. van |title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes |date=2017 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-3-527-34053-8 |page=14 |url={{GBurl|id=JOqVDgAAQBAJ|p=14}} |access-date=31 July 2019 }}&lt;/ref&gt;. 1955-jıldan baslap, tranzistorlar kompyuter dizaynında vakuum trubkaların almastırdı, bul kompyuterlerdiń «ekinshi áwladınıń» payda bolıwına alıp keldi. Vakuum trubkaları menen salıstırǵanda, tranzistorlardıń kóplegen artıqmashlıqları bar: olar kishirek hám vakuum trubkalarına qaraǵanda az quwat talap etedi, sonlıqtan az jıllılıq shıǵaradı. Tutasıw tranzistorları vakuum trubkalarına qaraǵanda ádewir isenimli boldı hám uzaǵıraq, sheksiz xızmet múddetine iye edi. Tranzistorlı kompyuterler salıstırmalı túrde ıqsham keńislikte on mıńlaǵan binar logikalıq sxemalardı óz ishine ala alatuǵın edi. Biraq, dáslepki tutasıw tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar bolıp, olardı ǵalabalıq óndiriw tiykarında islep shıǵarıw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen sheklep qoydı&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |pages=165–167 |url={{GBurl|id=2STRDAAAQBAJ|p=165}} |access-date=28 August 2019 }}&lt;/ref&gt;.

Manchester Universitetinde Tom Kilburnniń basshılıǵındaǵı komanda jańadan islep shıǵılǵan tranzistorlardı ventillerdiń ornına qollanıp mashina dizaynladı hám qurdı{{sfn|Lavington|1998|pp=34–35}}. Olardıń birinshi tranzistorlı kompyuteri hám dúnyadaǵı birinshi usınday kompyuter 1953-jılı iske tústi, al ekinshi versiyası 1955-jıldıń aprel ayında sol jerde tamamlandı. Biraq, mashina óziniń 125 kGc saattıq tolqın formaların payda etiw ushın hám magnitli baraban yadında oqıw hám jazıw sxemalarında ventillerdi paydalanǵan edi, sonlıqtan ol tolıǵı menen tranzistorlanǵan birinshi kompyuter bolmadı. Bul ayırmashılıq 1955-jılǵı Harwell CADET kompyuterine tiyisli,&lt;ref name=&quot;ieeexplore.ieee&quot;&gt;{{cite journal |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |date=June 1998 |title=Some early transistor applications in the UK |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/689507 |url-status=dead |journal=Engineering Science &amp; Education Journal |volume=7 |issue=3 |pages=100–106 |doi=10.1049/esej:19980301 |doi-broken-date=11 July 2025 |issn=0963-7346 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108041817/https://ieeexplore.ieee.org/document/689507 |archive-date=8 November 2020 |access-date=7 June 2009|url-access=subscription }} {{subscription required}}.&lt;/ref&gt; ol Xaruelldegi Atom energiyası boyınsha izertlew mákemesiniń elektronika bólimi tárepinen qurılǵan&lt;ref name=&quot;ieeexplore.ieee&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |title=Introduction to Transistor Circuits |url=https://archive.org/details/introductiontotr0000unse_q6o3 |publisher=Oliver and Boyd |year=1957 |location=Edinburgh, Scotland |page=[https://archive.org/details/introductiontotr0000unse_q6o3/page/139 139]}}&lt;/ref&gt;.

[[Fayl:MOSFET Structure.svg|thumb|right|MOSFET (MOS tranzistor), zatvor (G), denesi (B), derek (S) hám aǵın (D) terminalların kórsetedi. Dárwaza deneden izolyaciyalawshı qatlam (qızǵısh) arqalı ajıratılǵan.]]

Metall-oksid-kremniy maydan-effektli tranzistor (MOSFET), sonday-aq MOS tranzistor dep te atalatuǵın, 1955 hám 1960-jıllar aralıǵında Bell Labs laboratoriyasında oylap tabıldı&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kahng |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |bibcode=1960JPCS...14..131L |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lojek12023&quot;&gt;{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science &amp; Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}&lt;/ref&gt; hám ol haqıyqıy ıqsham tranzistor bolıp, keń kólemli qollanıwlar ushın miniatyurizaciyalanıwı hám massalıq óndiriliwi múmkin edi&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt;. Onıń joqarı masshtablanıwı,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |s2cid=29105721 |title=Through-Silicon Via (TSV) |url=https://archive.org/details/ieee-proceedings_2009-01_97_1/page/43 |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |issn=0018-9219}}&lt;/ref&gt; hám bipolyar qosılıw tranzistorlarına salıstırǵanda ádewir tómen quwat jumsawı hám joqarı tıǵızlıǵı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Young |first=Ian |date=12 December 2018 |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |language=en-US |work=[[EETimes]] |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&amp;doc_id=1334068 |url-status=live |access-date=18 July 2019 |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924091622/https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36 }}&lt;/ref&gt; arqasında, MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integraciyalanǵan sxemalardı qurıwǵa múmkinshilik berdi&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Laws| at = David| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | bet = Who Invented the Transistor?| url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul | jumıs = [[Computer History Museum]]| arxivsáne = 2013-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131213221601/https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hittinger&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1973-08_229_2/page/48 |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |issn=0036-8733|jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmatlardı qayta islewden tısqarı, ol sonday-aq MOS tranzistorların yad yacheykalarınıń saqlaw elementleri retinde ámeliy qollanıwǵa múmkinshilik berdi, bul MOS yarım ótkizgishli yadtıń rawajlanıwına alıp keldi, ol kompyuterlerde burınǵı magnit ózekli yadtı almastırdı. MOSFET mikrokompyuter revolyuciyasına alıp keldi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Malmstadt |first1=Howard V. |last2=Enke |first2=Christie G. |last3=Crouch |first3=Stanley R. |title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation |date=1994 |publisher=[[American Chemical Society]] |isbn=978-0-8412-2861-0 |page=389 |url={{GBurl|id=lyJGAQAAIAAJ}} |quote=The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution. |access-date=28 August 2019 }}&lt;/ref&gt; hám kompyuter revolyuciyasınıń jetekshi kúshine aylandı&lt;ref&gt;{{cite book |author1-link=Jerry G. Fossum |last1=Fossum |first1=Jerry G. |last2=Trivedi |first2=Vishal P. |title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs |date=2013 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-43449-3 |page=vii |url={{GBurl|id=zZJfAAAAQBAJ|pg=PR7}} |access-date=28 August 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uspto&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Marriott| at = J. W.| sáne = 2019-jıl 10-iyun | bet = Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference| url = https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul | jumıs = [[United States Patent and Trademark Office]]}}&lt;/ref&gt;. MOSFET kompyuterlerde eń keń qollanılatuǵın tranzistor bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;kahng&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Dawon Kahng| url = https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng| url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-iyun | jumıs = [[National Inventors Hall of Fame]]| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027062651/https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atalla&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Martin Atalla in Inventors Hall of Fame, 2009| url = https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 19-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190919204631/https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla| url-status = live}}&lt;/ref&gt; hám cifrlı elektronikanıń tiykarǵı qurılıs blogı bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;triumph&quot;&gt;{{cite AV media |title=Triumph of the MOS Transistor |url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818215224/https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw |archive-date=2021-08-18 |via=YouTube |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=21 July 2019 |date=6 August 2010}}&lt;/ref&gt;.

==== Integral sxemalar ====
[[Fayl:MOS 6502A.jpg|thumb|Integral sxemalar ádette plastik, metall yamasa keramika qutılarǵa ornalastırıladı, bul IS-tı zaqımlanıwdan qorǵaw hám qurastırıwdı ańsatlastırıw ushın islenedi.]]
Esaplaw quwatındaǵı keyingi úlken alǵa ilgerilew integral sxemanıń (IS) payda bolıwı menen keldi. Integraciyalanǵan sxema ideyasın birinshi bolıp Qorǵanıw ministrliginiń Korollik radar mekemesinde isleytuǵın radar ilimpazı Djeffri U.A. Dammer oylap taptı. Dammer integral sxemanıń birinshi ashıq táriypin 1952-jıldıń 7-may kúni Vashington qalasında ótkerilgen Sapalı elektron komponentlerdiń rawajlanıwı boyınsha simpoziumda usındı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121025045943/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html &quot;The Hapless Tale of Geoffrey Dummer&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130511181443/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |date=11 May 2013 }}, (n.d.), (HTML), ''Electronic Product News'', accessed 8 July 2008.&lt;/ref&gt;.

Birinshi isleytuǵın IS-lardı Texas Instruments kompaniyasında Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor kompaniyasında Robert Noys oylap taptı&lt;ref&gt;{{Web deregi | at = Jack| familiya = Kilby| avtorsilteme = Jack Kilby| bet = Nobel lecture| baspaxana = Nobel Foundation| jıl = 2000| location = Stockholm| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf| qaralǵan sáne = 2008-jıl 15-may | arxivsáne = 2008-jıl 29-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080529024119/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Kilbi integral sxema haqqındaǵı dáslepki ideyaların 1958-jıldıń iyul ayında jazıp aldı hám 1958-jıldıń 12-sentyabr kúni birinshi isleytuǵın integraciyalanǵan úlgini tabıslı kórsetti&lt;ref name=&quot;TIJackBuilt&quot;&gt;[http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml ''The Chip that Jack Built''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501073820/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml |date=1 May 2015 }}, (c. 2008), (HTML), Texas Instruments, Retrieved 29 May 2008.&lt;/ref&gt;. 1959-jıldıń 6-fevral kúngi patent ótinishinde Kilbi óziniń jańa qurılmasın «yarım ótkizgish materialdan islengen dene ... onda elektron sxemanıń barlıq komponentleri tolıq integraciyalanǵan» dep táriyiplegen&lt;ref&gt;Jack S. Kilby, Miniaturized Electronic Circuits, United States Patent Office, US Patent 3,138,743, filed 6 February 1959, issued 23 June 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Winston |first=Brian |title=Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet |url={{GBurl|id=gfeCXlElJTwC|p=221}} |year=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-14230-4 |page=221 |access-date=6 June 2020}}&lt;/ref&gt;. Biraq, Kilbidiń oylap tapqanı monolit integral sxema (IS) chipi emes, al gibrid integral sxema (gibrid IS) edi&lt;ref name=&quot;Saxena140&quot;&gt;{{cite book |last1=Saxena |first1=Arjun N. |title=Invention of Integrated Circuits: Untold Important Facts |date=2009 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-281-445-6 |page=140 |url={{GBurl|id=-3lpDQAAQBAJ|p=140}} |access-date=28 August 2019 }}&lt;/ref&gt;. Kilbidiń IS-ında sırtqı sım jalǵanıwları bar edi, bul onı kóplep islep shıǵarıwdı qıyınlastırdı&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Integrated circuits| url = https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html| jumıs = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 21-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Noys ta Kilbiden yarım jıl keyin óziniń integral sxema ideyasın oylap taptı&lt;ref&gt;[[Robert Noyce|Robert Noyce's]] Unitary circuit, {{Ref patent|country=US|number=2981877|status=patent|gdate=1961-04-25|title=Semiconductor device-and-lead structure|assign1=[[Fairchild Semiconductor Corporation]]}}.&lt;/ref&gt;. Noystıń oylap tapqanı birinshi haqıyqıy monolit IS chipi boldı&lt;ref name=&quot;nasa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory1959&quot;&gt;{{Web deregi | bet = 1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024144046/https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Onıń chipi Kilbidiń chipindegi kóplegen ámeliy máselelerdi sheshti. Fairchild Semiconductor kompaniyasında islep shıǵarılǵan bul chip kremniyden islengen edi, al Kilbidiń chipi germaniyden islengen edi. Noystıń monolit IS-ı 1959-jıldıń basında onıń kásiplesi Jan Xoerni tárepinen islep shıǵılǵan tegis process járdeminde jasalǵan edi. Óz gezeginde, tegis process Karl Frosh hám Linkoln Deriktiń kremniy dioksidi járdeminde yarım ótkizgish betin passivlestiriw boyınsha jumıslarına tiykarlanǵan edi&lt;ref name=&quot;Lojek12023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L. |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moskowitz4&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&amp;pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lécuyer |first1=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&amp;pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |last2=Brook |first2=David C. |last3=Last |first3=Jay |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&amp;pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}&lt;/ref&gt;.

Zamanagóy monolit IS-ları tiykarınan MOS (metall-oksid-yarım ótkizgish) integral sxemalar bolıp, MOSFET-lerden (MOS tranzistorları) qurılǵan&lt;ref name=&quot;Kuo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf |issn=1064-8208 |doi-access=free |access-date=31 July 2019 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829042321/http://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Dáslepki eksperimental MOS IS 1962-jılı RCA kompaniyasında Fred Xeyman hám Stiven Xofsteyn tárepinen jasalǵan 16 tranzistorlı chip boldı&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution| url = https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 10-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200310142421/https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Keyinirek, 1964-jılı General Microelectronics kompaniyası birinshi kommerciyalıq MOS IS-ın usındı,&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html| bet = 1964 – First Commercial MOS IC Introduced| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151222203215/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt; onı Robert Norman islep shıqqan edi&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;. 1967-jılı Bell Labs laboratoriyasında Robert Kervin, Donald Kleyn hám Djon Saras tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorlı (kremniy-zatvorlı) MOS tranzistorınıń islep shıǵılıwınan soń, 1968-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında Federiko Fadjin tárepinen ózin-ózi dúzetiwshi zatvorları bar birinshi kremniy-zatvorlı MOS IS islep shıǵıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = 1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729145834/https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Sonnan berli MOSFET zamanagóy IS-larındaǵı eń áhmiyetli qurılma komponenti bolıp qalmaqta&lt;ref name=&quot;Kuo&quot; /&gt;.

[[Fayl:MOS 6502 die.jpg|thumb|MOS 6502 chipiniń súwreti, 1970-jıllardıń basındaǵı bir chipte 3500 tranzistordı integraciyalaǵan mikroprocessor]]
MOS integral sxemasınıń rawajlanıwı [[mikroprocessor]]dıń oylap tabılıwına alıp keldi,&lt;ref name=&quot;computerhistory1971&quot;&gt;{{Web deregi | bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Colinge2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Colinge |first1=Jean-Pierre |last2=Greer |first2=James C. |title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension |date=2016 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-05240-6 |page=2 |url={{GBurl|id=FvjUCwAAQBAJ|p=2}} |access-date=31 July 2019 }}&lt;/ref&gt; hám kompyuterlerdiń kommerciyalıq hám jeke qollanılıwınıń keń tarqalıwın járiyaladı. Qaysı qurılmanıń birinshi mikroprocessor bolǵanı haqqında tartıslar bar, bul biraz [[Mikroprocessor|«mikroprocessor»]] termininiń anıq anıqlaması boyınsha kelisimniń joqlıǵına baylanıslı, biraq birinshi bir chipli mikroprocessordıń Intel 4004 bolǵanı keń moyınlanǵan,&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Intel's First Microprocessor—the Intel 4004| baspaxana = Intel Corp.| sáne = November 1971 | url = http://www.intel.com/museum/archives/4004.htm| qaralǵan sáne = 2008-jıl 17-may | arxivsáne = 2008-jıl 13-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080513221700/http://www.intel.com/museum/archives/4004.htm}}&lt;/ref&gt; onı Federiko Fadjin óziniń kremniy-zatvorlı MOS IS texnologiyası menen,&lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;[[Federico Faggin]], [https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?arnumber=4776530 The Making of the First Microprocessor], ''IEEE Solid-State Circuits Magazine'', Winter 2009, [[IEEE Xplore]].&lt;/ref&gt; sonday-aq Intel kompaniyasındaǵı Ted Xoff, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor menen birge joybarlap hám ámelge asırǵan. 1970-jıllardıń basında, MOS IS texnologiyası bir chipte 10,000-nan aslam tranzistordı integraciyalawǵa múmkinshilik berdi.

Chipte Sistema (SoCs) - bul tıyın ólshemindegi mikrochipte (yamasa chipte) jaylasqan tolıq kompyuterler&lt;ref name=&quot;networkworld.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.networkworld.com/article/3154386/7-dazzling-smartphone-improvements-with-qualcomms-snapdragon-835-chip.html| bet = 7 dazzling smartphone improvements with Qualcomm's Snapdragon 835 chip| sáne = 2017-jıl 3-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 30-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190930224934/https://www.networkworld.com/article/3154386/7-dazzling-smartphone-improvements-with-qualcomms-snapdragon-835-chip.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Olarda integraciyalanǵan RAM hám flesh yadı bolıwı yamasa bolmawı múmkin. Eger integraciyalanbaǵan bolsa, RAM ádette SoC-tıń tikkeley ústine (Package on package dep ataladı) yamasa astına (sxema taxtasınıń qarama-qarsı tárepinde) jaylastırıladı, al flesh yadı ádette SoC-tıń dál qasına ornalastırıladı. Bul maǵlıwmat almasıw tezligin jaqsılaw ushın islenedi, sebebi maǵlıwmat signalları uzaq aralıqlardı ótiwi kerek emes. 1945-jıldaǵı ENIAC-tan baslap, kompyuterler ádewir rawajlandı, házirgi SoCs-lar (mısalı, Snapdragon 865) tıyın ólsheminde bola tura, ENIAC-tan júz mıńlaǵan ese kúshlirek, milliardlaǵan tranzistorlardı integraciyalaydı hám tek bir neshe vatt quwat jumsaydı.

=== Mobil kompyuterler ===
Dáslepki mobil kompyuterler awır bolıp, tiykarǵı elektr quwatı menen jumıs islegen. 50 funt (23&amp;nbsp;kg) salmaqtaǵı IBM 5100 erte mısallardan biri edi. Keyingi kóshpeli úlgiler, mısalı Osborne 1 hám Compaq Portable aytarlıqtay jeńil bolǵan, biraq ele de elektr rozetkasına qosılıwı kerek edi. Grid Compass sıyaqlı dáslepki noutbuklar batareyalardı qosıw arqalı bul talaptı saplastırdı - hám esaplaw resurslarınıń úziliksiz miniatyurizaciyası hám kóshpeli batareya ómiriniń jetilisiwi menen, kóshpeli kompyuterler 2000-jıllarda keń qollanıldı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://arstechnica.com/uncategorized/2008/12/global-notebook-shipments-finally-overtake-desktops/|title=Global notebook shipments finally overtake desktops|work=Ars Technica|first=David|last=Chartier|date=23 December 2008|access-date=14 June 2017|archive-date=4 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704180604/https://arstechnica.com/uncategorized/2008/12/global-notebook-shipments-finally-overtake-desktops/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Usı rawajlanıwlar óndiriwshilerge 2000-jıllardıń basında esaplaw resursların uyalı telefonlarǵa biriktiriwge múmkinshilik berdi.

Bul [[smartfon]]lar hám planshetler hár túrli operaciyalıq sistemalarda isleydi hám jaqında bazarda ústemlik etiwshi esaplaw qurılmasına aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | avtor = IDC| bet = Growth Accelerates in the Worldwide Mobile Phone and Smartphone Markets in the Second Quarter, According to IDC| sáne = 2013-jıl 25-iyul | url = http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24239313| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140626022208/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24239313| arxivsáne = 2014-jıl 26-iyun }}&lt;/ref&gt;. Olar Chipte Sistema (SoCs) tiykarında isleydi, bul tıyın ólshemindegi mikrochipte jaylasqan tolıq kompyuterler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;networkworld.com&quot;/&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]</text>
      <sha1>rzovf0sevq262vr91mpnse3wzh5uue5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Búlbúl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10994</id>
    <revision>
      <id>266808</id>
      <parentid>243333</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T00:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>266808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="nxi0lzsa5l5w787bjkpo16900eentic" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Iyun 2023}}
{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Búlbúl
| súwret               = Bulbul.png
| súwret_táriypi       = 
| laqabı               = 
| tuwılǵan_atı         = Murtuza Mashadi Rza ulı Mammadov
| tuwılǵan_sánesi      = 
| tuwılǵan_jeri        = Xanbaǵı, Kavkaz nayıplıǵı, [[Rossiya imperiyası]] (házirgi [[Ázerbayjan]])
| kelip_shıǵıwı        = Ázerbayjan
| qaytıs_bolǵan_sánesi = 
| qaytıs_bolǵan_jeri   = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[Sovet Awqamı]]
| ólim_sebebi          = 
| bilimi               = 
| janrı                = klassika, xalıq muzıkası
| kásibi               = [[qosıqshı]]
| ásbapları            = 
| iskerlik_jılları     = 1916–1961
}}
'''Búlbúl'''{{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Bülbül}}|{{langx|ru|Бюль-Бюль|{{transliteration|ru|Byul-Byul}}}}}}}} ([[1897|1897-jıl]] [[22-iyun]] — [[1961|1961-jıl]] [[26-sentyabr]], tuwılǵan waqtındaǵı atı '''Murtuza Məşədi Rza ulı Məmmədov'''){{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Murtuza Məşədi Rza oğlu Məmmədov}}|{{langx|ru|Муртуза Мешади Рза оглы Мамедов|{{transliteration|ru|Murtuza Meshadi Rza ogly Mamedov}}}}}}}} — ázerbayjanlı hám sovet operalıq tenorı, xalıq muzıkası atqarıwshısı, Ázerbayjanda vokal kórkem óneri hám milliy muzıkalıq teatrına tiykar salıwshılardıń biri.

== Esteligi ==
Búlbúl Baku qalasındaǵı [[Húrmet qıyabanı]]nda jerlengen.

[[Ázerbayjan Mámleketlik mádeniyat ministrligi]] Búlbúldiń hám basqa da ataqlı qarabaǵlı ázerbayjanlılardıń bir waqıtları Shushada ornatılǵan bronza byustlerin Gruziyadaǵı «qara bazardan» satıp alǵan. 1992-jılı Shushanıń armyanlar tárepinen basıp alınıwınan soń, bul estelikler oqqa tutılǵan, óz orınlarınan alınǵan hám metall retinde satılmaqshı bolǵan. Házirgi waqıtta bul estelikler Baku qalasındaǵı Ázerbayjan kórkem óner muzeyi háwlisinde saqlanbaqta&lt;ref&gt;Thomas De Waal, ''Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War'', NYU Press, 2004, {{ISBN|0-8147-1945-7}}. 12-bap: &quot;Shusha: The Last Citadel&quot;.&lt;/ref&gt;.

2008-jılı [[Ázerbayjan Mámleketlik banki]] Búlbúldiń esteligine arnalǵan 100 [[Ázerbayjan manatı|manatlıq]] altın [[estelik tiyin|tiyin]] shıǵardı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ Ázerbayjan Mámleketlik banki]. Estelik tiyinler. [http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ 1992–2010-jılları shıǵarılǵan tiyınlar] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ |date=2010-01-19 }}: Bulbuldıń esteligine arnalǵan altın tiyın. – Alınǵan sánesi: 25-fevral 2010-jıl.&lt;/ref&gt;.

== Sıylıqları hám ataǵı ==
{|
|-
| [[Fayl:People_Artist_of_the_USSR1.jpg|20px]]
| [[SSSR xalıq artisti]] (1938)
|-
| [[Fayl:Medal_Stalin_Prize.png|20px]]
| [[SSSR mámleketlik sıylıǵı|Stalin sıylıǵı]] (1950)
|-
| [[Fayl:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|60px]]
| [[Lenin ordeni]] (1946, 1956)
|-
| [[Fayl:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg|60px]]
| [[Miynet Qızıl Bayraq ordeni]] (1936, 1958)
|-
| [[Fayl:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|60px]]
| [[Húrmet belgisi ordeni]] (1938)
|-
| [[Fayl:Garibaldi Medal.png|60px]]
| [[Garibaldi partizan juldızı]] (Italiya)
|-
|}

* [[Sumqayt]] qalasınıń húrmetli puqarası
* [[Ázerbayjan]] SSR xalıq artisti (1935)

== Qosımsha qarań==
* [[Búlbúl úy-muzeyi|Búlbúl úy-muzeyi (Baku)]]
* [[Búlbúl úy-muzeyi (Shusha)]]

== Eskertpeler ==
{{Notelist}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya}}
* {{YouTube|7Qqn7YY2H2I|Koroglu video 1954}}
* [http://azer.com/aiweb/categories/music/AudioPages/Bulbul/Bulbul.html Búlbúldi tıńlaw], Azerbaijan International muzıka bólimi

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka muǵallimleri]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka dirijyorları]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan opera kompozitorları]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan kompozitorı]]
[[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]]</text>
      <sha1>nxi0lzsa5l5w787bjkpo16900eentic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qızketken (magistral kanal)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17031</id>
    <revision>
      <id>266787</id>
      <parentid>147569</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50396-66</username>
        <id>16631</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>266787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="f7ea78avjq38ec5pkb9t9r87a3abvmb" xml:space="preserve">rayonı|Qaraózek]], [[Bozataw rayonı|Bozataw]], [[Shımbay rayonı|Shımbay rayonlarındaǵı]] 130,2 mıń ga jerdi suwǵaradı. Kanaldıń bas imaratı 1935-jılda qurılǵan; 1959-jılda kanaldıń aqırında [[Kegeyli kanalı|Kegeyli]] (115 m³/s), Quwanıshjarma (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallarına suw beriw ushın suw saqlaǵısh qurılǵan; etek bólimindegi 1&amp;nbsp;km aralıqta kanal ózeni 117 metrge keńeytirildi hám 5 metrge shekrm shuqırlastırıldı (tındırıw wazıypasın óteydi hám tarmaq kanallarına shógindilerdiń ótiwin kemeytiredi). [[1965]]-jılda Qızketkenge qosımsha suw alıw maqsetinde Taxiyatas bógetiniń tómengi bóliminde Úlkenǵar nasos stanciyasiı (suw sarpı 54 m³/s) hám Kegeyli kanalına jalǵanǵan18&amp;nbsp;km li kanal qurıldı. Nátiyjede kanal suwı menen 218 mıń ga dan kóplew jerdi suwǵarıw múmkin boldı&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil &lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{ÓzME}}
[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]]
[[Kategoriya:Ózbekstan geografiyası]]
[[Kategoriya:Kanallar]]</text>
      <sha1>f7ea78avjq38ec5pkb9t9r87a3abvmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>266789</id>
      <parentid>266787</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-50396-66|~2026-50396-66]] ([[User talk:~2026-50396-66|talqılaw]]) tárepinen islengen [[Special:Diff/266787|266787]] sanlı ózgeris biykarlandı. Sebepsiz maǵlıwmat óshiriw.</comment>
      <origin>266789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="ew42tu42o2skunbom4ne4r04u4taxqg" xml:space="preserve">'''Qızketken''' — [[Qaraqalpaqstan]] Respublikasındaǵı magistral kanal. [[Ámiwdárya|Ámiwdáryadan]] [[suw]] aladı. Uzınlıǵı 38,2&amp;nbsp;km, suw ótkeriw imkaniyatı 320 m³/s [[Nókis rayonı|Nókis]], [[Kegeyli rayonı|Kegeyli]], [[Qaraózek rayonı|Qaraózek]], [[Bozataw rayonı|Bozataw]], [[Shımbay rayonı|Shımbay rayonlarındaǵı]] 130,2 mıń ga jerdi suwǵaradı. Kanaldıń bas imaratı 1935-jılda qurılǵan; 1959-jılda kanaldıń aqırında [[Kegeyli kanalı|Kegeyli]] (115 m³/s), Quwanıshjarma (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallarına suw beriw ushın suw saqlaǵısh qurılǵan; etek bólimindegi 1&amp;nbsp;km aralıqta kanal ózeni 117 metrge keńeytirildi hám 5 metrge shekrm shuqırlastırıldı (tındırıw wazıypasın óteydi hám tarmaq kanallarına shógindilerdiń ótiwin kemeytiredi). [[1965]]-jılda Qızketkenge qosımsha suw alıw maqsetinde Taxiyatas bógetiniń tómengi bóliminde Úlkenǵar nasos stanciyasiı (suw sarpı 54 m³/s) hám Kegeyli kanalına jalǵanǵan18&amp;nbsp;km li kanal qurıldı. Nátiyjede kanal suwı menen 218 mıń ga dan kóplew jerdi suwǵarıw múmkin boldı&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil &lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]]
[[Kategoriya:Ózbekstan geografiyası]]
[[Kategoriya:Kanallar]]</text>
      <sha1>ew42tu42o2skunbom4ne4r04u4taxqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sociallıq media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20897</id>
    <revision>
      <id>266814</id>
      <parentid>266140</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93971" sha1="m9101nq17u4879lw1mqzb7rb4z7iimh" xml:space="preserve">[[Fayl:Social_media.png|nobaý|[[Smartfon]] ekranındaǵı sociallıq media qosımsha belgileri.]]
'''Sociallıq media''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Social media. Sonday-aq: sociallıq informaciya quralları dep te ataladı)'' ‒ bul virtual jámiyetler hám tarmaqlar arasında kontent (ideyalar, qızıǵıwshılıqlar hám basqa da ózin kórsetiw formaları sıyaqlı) jaratıw, bólisiw hám jıynawdı ámelge asıratuǵın interaktiv texnologiyalar&lt;ref name=&quot;Kietzmann&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt; Ulıwma ózgeshelikleri tómendegilerdi qamtıydı:&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377}}&lt;/ref&gt;.

* [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılarǵa]] mazmun (kontent) jaratıw hám bólisiw, [[sociallıq tarmaq]]ta qatnasıw imkaniyatın beretuǵın onlayn platformalar&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot;&gt;{{Cite journal|last=Obar|first=Jonathan A.|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|date=2015}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFObarWildman2015&quot;&gt;Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|&quot;Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue&quot;]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]&lt;/span&gt;. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&amp;nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot;&gt;{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|publisher=Kelley School of Business|location=Bloomington, Indiana|date=2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fuchs-2017&quot;&gt;{{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|title=Social media: a critical introduction|url=https://archive.org/details/socialmediacriti0000fuch|date=2017|publisher=SAGE|isbn=978-1-4739-6683-3|edition=2nd|location=Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne}}&lt;/ref&gt;.
* Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent - tekst postlar yamasa kommentariyalar, cifrlı súwretler yamasa videolar hám onlayn óz-ara tásirler arqalı payda bolǵan [[maǵlıwmat]]lar.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;
* Sociallıq media shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanatuǵın xızmetke tiyisli profiller&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot;&gt;{{Cite journal|last=Boyd|first=Danah M.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship}}&lt;/ref&gt;.
* Sociallıq media paydalanıwshı profilin basqa adamlar yamasa toparlar profilleri menen baylanıstırıw arqalı onlayn sociallıq tarmaqlar rawajlanıwına járdem beredi.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt;

&quot;Social&quot; termini media kontekstinde platformalardıń jámiyet xızmetin ámelge asırıwǵa imkaniyat beretuǵının bildiredi. Sociallıq media adam tarmaqların keńeytip, kúsheytiwi múmkin&lt;ref name=&quot;Dijck&quot;&gt;{{Cite book|last1=Dijck|first1=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media}}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshılar sociallıq mediaǵa veb-baǵdarlamalı qosımshalar yamasa mobil qurılmalardaǵı arnawlı qosımshalar arqalı kiredi. Bul interaktiv platformalar jeke adamlarǵa, jámiyetlerge hám shólkemlerge paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan yamasa ózi tańlaǵan kontentti (mazmundı) bólisiw, birgelikte jaratıw, talqılaw, qatnasıw hám ózgertiw imkaniyatın beredi&lt;ref name=&quot;Schivinski-2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schivinski|first1=Bruno|last2=Brzozowska-Woś|first2=Magdalena|title=Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use|journal=Frontiers in Psychology|volume=11|pages=3576|doi=10.3389/fpsyg.2020.617140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBoydEllison2007&quot;&gt;Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|&quot;Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship&quot;]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kietzmann&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKietzmannHermkens2011&quot;&gt;Kietzmann, Jan H.; Hermkens, Kristopher (2011). [http://summit.sfu.ca/item/18103 &quot;Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media&quot;]. ''Business Horizons'' (Submitted manuscript). '''54''' (3): 241–251. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.01.005|10.1016/j.bushor.2011.01.005]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:51682132 51682132].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Sociallıq media esteliklerdi hújjetlestiriw, úyreniw hám doslıq qarım-qatnas ornatıw ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|first1=Gwenn|last2=Clarke-Pearson|first2=Kathleen|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|volume=127|issue=4|pages=800–804|doi=10.1542/peds.2011-0054|journal=Pediatrics|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/}}&lt;/ref&gt;. Olar adamlardı, kompaniyalardı, ónimleri hám ideyalardı járiyalaw ushın paydalanılıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot; /&gt; Sociallıq media jańalıqlardı qabıl etiw, járiyalaw yamasa bólisiw ushın qollanılıwı múmkin.

100 millionnan artıq dizimge alınǵan paydalanıwshısı bar kóp qollanılatuǵın sociallıq media platformalarına [[Twitter]], [[Facebook]], [[WeChat]], [[ShareChat]], [[Instagram]], [[Pinterest]], QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads hám [[LinkedIn]] kiredi. Túsindiriwge baylanıslı, geydе sociallıq media xızmetleri dep atalatugın basqa da kóp qollanılatuǵın platformalarǵa [[YouTube]], Letterboxd, QQ, Quora, [[Telegram]], [[WhatsApp]], Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, [[TikTok]] hám Microsoft Teams kiredi. Vikiler birgelikte kontent jaratıwdıń mısalları bolıp tabıladı.

Sociallıq media qurallari eski mediadan (mısalı, gazetalar, televidenie hám radio xabar tarqatıw) kóp tárepten, sonıń ishinde sapası&lt;ref name=&quot;qualitymedia&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Agichtein|first1=Eugene|last2=Castillo|first2=Carlos|title=Finding high-quality content in social media|year=2008}}&lt;/ref&gt;, jetiw kólemi, jiyiligi, qolaylılıǵı, áhmiyetliligi hám turaqlılıǵı boyınsha ózgeshelenedi&lt;ref name=&quot;Tao-2016&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Tao|first1=Xiaohui|last2=Huang|first2=Wei|title=Special issue on knowledge management of web social media}}&lt;/ref&gt;. Sociallıq media quralları dialoglı uzatıw sistemasında (kóp derekten kóp qabıllawshıǵa) isleydi, al dástúrli media monologlı uzatıw modeli (bir derekten kóp qabıllawshıǵa) tiykarında jumıs isleydi. Mısalı, gazeta kóp jazılıwshılarǵa jetkiziledi, al radio stanciyası bir qalaǵa birdey baǵdarlamalardı tarqatadı&lt;ref name=&quot;Pavlik-2015&quot;&gt;{{Cite book|last1=Pavlik|first1=John|title=Converging Media 4th Edition|url=https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl|last2=MacIntoch|first2=Shawn|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-934230-3|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl/page/189 189]}}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media balalar hám jasóspirimlerge tiygizetugın bir qatar keri tásirler ushın sınǵa alınǵan, sonıń ishinde orınsız kontentke duwshar bolıw, úlkenler tárepinen paydalanıw, uyqı máselesi, dıqqat máselesi, shetke shıǵarılıw sezimi hám hár túrli psixikalıq densawlıq mashqalaları bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.yalemedicine.org/news/social-media-teen-mental-health-a-parents-guide| bet = How Social Media Affects Your Teen's Mental Health: A Parent's Guide| til = en| jumıs = Yale Medicine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.aecf.org/blog/social-medias-concerning-effect-on-teen-mental-health| bet = Social Media and Teen Mental Health| sáne = 2023-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = The Annie E. Casey Foundation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}&lt;/ref&gt;.

Jasóspirimlerden tısqarı, sociallıq media úlkenlerdiń turmıs tárizinе de tásir etiwi múmkin. Tilekke qarsı, kóp adamlar bul qosımshalarǵa sonshelli kóp waqıt jumsaydı, olar kúndelikli wazıypaların orınlay almaydı yamasa hátte karyerasın baslay almaydı. Ayırımlar sociallıq mediada basqalar aqsha tawıp atırǵanın kórip, olar da onı tabıs deregi sıpatında qollanıwı múmkin dep oylaydı. Bul hámme ushın paydalı yamasa múmkin emes; eger ámelge aspasа, olardıń ruwxıy densawlıǵı jaman bolıp, ómirdi mánissiz dep esaplawı múmkin&lt;ref name=&quot;Raffoul 2023 123-135&quot;&gt;{{Cite journal|last=Raffoul|first=Amanda|year=2023|title=Impact of social media on mental health|journal=Journal of Health Psychology|volume=27|issue=3|pages=123-135|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10752512/}}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq medianiń unamlı tárepleri bar bolsa da - mısalı, adamlardıń aqsha tabıw imkániyatı - bul olardıń jalǵız tabıs deregi bolmawı kerek. Basqalar onlayn tanısıw arqalı ómirlik baylanıslar tabadı, ayırımları haqıyqatında sociallıq media qosımshaları arqalı ushırasıp, úylenedi. Degen menen, ruwxıy densawlıq máselesi bar adamlar ushın sociallıq media olardıń mashqalaların kúsheytiwi múmkin. Házirgi waqıtta, adamlar qapa yamasa túskinlikke túskende, seyilge shıǵıwdan, kitap oqıwdan yamasa basqalar menen baylanısıwdan qashıwı múmkin. Bunıń ornına, olar kóbinese kúni-túni bul qosımshalarǵa kóz juwırtadı, bul fizikalıq densawlıq máselelerine de alıp keledi, al olardıń ruwxıy halı páseуedi&lt;ref name=&quot;Raffoul 2023 123-135&quot;/&gt;.

Eger adam jumıssızlıqtan yamasa maqsettiń joqlıǵınan azap shegip atırǵan bolsa, ásirese onıń ushın qattı miynet etkennen keyin, sociallıq mediada basqalardıń ózi qálegeniniń barlıǵına iyе ekenin kóriw jaǵdaydı júdá jamanlatıwı múmkin. Olar úzliksiz ózlerin sol adamlar menen salıstırıwı múmkin, olar haqıyqatında kóringenindey ómir súrmewi múmkin (yaǵnıy social tarmaqtaǵıday).

== Tariyxı ==

=== Erte esaplaw texnologiyası ===
PLATO sisteması 1960-jılı Illinois universitetinde iske túsirildi hám keyinirek Control Data Corporation tárepinen kommerciyalıq jaqtan bazarǵa shıǵarıldı. Ol sociallıq media ózgeshelikleriniń erte formaların usındı, onıń jańalıqlarına Notes, PLATOnıń xabar-forum qosımshasın; TERM-talk, onıń tez xabar almasıw funkciyasın; Talkomatic, bálkim birinshi onlayn sáwbet bólmesi; News Report, kóp [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] tárepinen jaratılǵan onlayn gazeta, blog hám Kiriwge ruqsat dizimleriniń kiriwi, bul jazba faylı yamasa basqa qosımshanıń iyesine belgili bir paydalanıwshılar toparına kiriwdi sheklew imkániyatın berdi, mısalı, tek doslar, klaslaslаr yamasa kásiplesler.
[[Fayl:The_IMP_Log_The_Very_First_Message_Sent_on_the_Internet_(6293913865).jpg|nobaý|ARPANET arqalı internet boyınsha jiberilgen birinshi xabarǵa arnalǵan IMP jurnalı.]]
1967-jılı iske túsken [[ARPANET]], 1970-jıllardıń aqırına kelip húkimet/bizneskе tiyisli emes ideyalar hám kommunikaciya almasıwın ámelge asırdı, bul 1982-jılı MITtiń Jasalma intellekt laboratoriyasında esaplaw boyınsha qollanbada berilgen tarmaqlıq etiketi (yamasa &quot;netetiketi&quot;) menen tastıyıqlanǵan&lt;ref name=&quot;Stacy&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/ai_wp_235.pdf?sequence=4| bet = Getting Started Computing at the AI Lab| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190323132534/https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/AI_WP_235.pdf?sequence=4| arxivsáne = 2019-jıl 23-mart | avtor = Stacy| at = Christopher C.| sáne = 1982-jıl 7-sentyabr | baspaxana = MIT Artificial Intelligence Laboratory}}&lt;/ref&gt;. ARPANET 1990-jıllarda Internetke aylandı. 1979-jılı Nоrth Carolina universitetiniń Chapel Hill filialında hám Duke universitetinde Tom Truscott hám Jim Ellis tárepinen oylap tabılǵan Usenet, 1980-jılı dúzilgen birinshi ashıq sociallıq media qosımshası boldı.
[[Fayl:Koala_Country_Doors_Menu.jpg|nobaý|Pikir sorawnaması hám &quot;Búgin kim keldi?&quot; sorawın óz ishine alǵan byulleten taqtası sistemasınıń menyusi]]
Elektronlıq byulleten taqtası sistemasınıń (BTS) aldınǵısı, Community Memory dep atalatugın, 1973-jılı payda boldı. Tiykarǵı BTSlar 1978-jılı 16-fevralda iske túsken [[Chikago]]daǵı Kompyuter Byulleten Taqtası Sisteması menen keldi. Kóp ótpey, AQSHtıń kóp iri qalalarında birden artıq BTS bar edi, olar TRS-80, Apple II, Atari, [[IBM|IBM PC]], Commodore 64, Sinclair hám usıǵan uqsas jeke kompyuterlerde isledi. CompuServe, Prodigy hám AOL úsh iri BTS kompaniyalarınan edi hám 1990-jıllarda Internetke birinshi bolıp kóshti. 1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń ortasına shekem tek Arqa Amerikanıń ózinde on mıńlaǵan BTSlar bar edi&lt;ref name=&quot;Edwards-2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| bet = The Lost Civilization of Dial-Up Bulletin Board Systems| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2016-jıl 4-noyabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;. Xabar forumlari 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basında BTSnıń belgili qubılısı boldı.

1991-jılı Tim Berners-Li [[HTML]] gipertekst baǵdarlamasın Internet penen birlestirdi, bul Dúnyajúzilik tordı jarattı. Bul áhmiyetli jańalıq bloglar, dizim serverler hám elektron pochta xızmetleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Xabar forumları vebke kóshti hám Internet forumlarına aylandı, bul arzan kiriwge hám bir waqıtta kóbirek adamlardı qollap-quwatlaw imkaniyatına iye boldı.

Bul dáslepki tekstke tiykarlanǵan sistemalar XXI ásirde cifrlı kameralar hám kameralı telefonlar járdeminde súwretler hám videolardı óz ishine alıw ushın keńeydi&lt;ref name=&quot;spinoff&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html| bet = CMOS Sensors Enable Phone Cameras, HD Video| jıl = 2017| jumıs = [[NASA Spinoff]]| baspaxana = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Sociallıq media platformaları ===
[[Fayl:SixDegrees.com_logo.png|nobaý|1997-jılı iske túsken SixDegrees kóbinese birinshi sociallıq media saytı dep esaplanadı.]]
Onlayn xızmetlerdiń rawajlanıwı tarmaqlanǵan baylanıs kanalları sıpatında xızmet etiwden [[Web 2.0]] dáwirinde tarmaqlanǵan sociallıq óz-ara tásir ushın interaktiv platformalarǵa aylanıwǵa qaray rawajlandı&lt;ref name=&quot;Dijck&quot;&gt;{{Cite book|last=Dijck|first=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media| sáne =2013-01-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997079-7| til =en}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDijck2013&quot;&gt;Dijck, Jose van (2 January 2013). [https://books.google.com/books?id=t5RpAgAAQBAJ ''The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media'']. Oxford University Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-997079-7|&lt;bdi&gt;978-0-19-997079-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media 1990-jıllardıń ortalarında GeoCities, Classmates.com hám SixDegrees.com sıyaqlı platformalardıń payda bolıwı menen baslandı&lt;ref name=&quot;Ngak-2011&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/| bet = Then and now: a history of social networking sites| avtor = Ngak| at = Chenda| sáne = 2011-jıl 6-iyul | jumıs = CBS news| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta tez xabar almasıw hám sáwbet klientleri bar bolsa da, SixDegrees ózgeshe edi, sebebi ol adamlardıń anonim emes, al ózleriniń haqıyqıy atların qollanıp baylanısıwı ushın arnalǵan birinshi onlayn xızmet edi. Ol profiller, doslar dizimi hám oqıw ornı baylanısları sıyaqlı funkciyalarǵa iye bolıp, onı &quot;eń birinshi sociallıq tarmaq saytı&quot;na aylandırdı&lt;ref name=&quot;Ngak-2011&quot; /&gt; Platformanıń atı &quot;altı dárejeli bóliniw&quot; koncepciyasınan ilham alǵan, bul koncepciya planetadaǵı hárbir adam basqa hár kimnen tek altı baylanıs uzaqlıqta ekenin bildiredi.&lt;ref name=&quot;Dewzilla-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| bet = A Brief History of Social Media &amp; timeline - 1973 to 2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201023215054/https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | sáne = 2020-jıl 11-fevral | til = en| jumıs = Dewzilla| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllardıń basında sociallıq media platformaları Friendster hám Myspace sıyaqlılar menen keń tarqaldı, keyinirek [[Facebook]], [[YouTube]] hám [[Twitter]] payda boldı.

2015-jılǵı izertlewde xabarlaǵanınday, dúnya boyınsha paydalanıwshılar ózleriniń onlayn waqtınıń 22% in sociallıq tarmaqlarǵa jumsaǵan&lt;ref name=&quot;Nielsen-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online.html| bet = Social Networks Blogs Now Account for One in Every Four and a Half Minutes Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220506180045/https://www.nielsen.com/us/en/insights/article/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online/| arxivsáne = 2022-jıl 6-may | avtor = Nielsen Company| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = Nielsen| qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-aprel }}&lt;/ref&gt;, bul kóbinese [[smartfon]]lardıń qoljetimliliginen bolǵan bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Sterling-2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://marketingland.com/facebook-usage-accounts-1-5-minutes-spent-mobile-171561| bet = Nearly 80 percent of social media time now spent on mobile devices| avtor = Sterling| at = Greg| sáne = 2016-jıl 4-aprel | baspaxana = Marketing Land| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılǵa kelip 4.76 milliard adam&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://datareportal.com/social-media-users| bet = Global Social Media Statistics| til = en-GB| jumıs = DataReportal – Global Digital Insights| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt; yaǵnıy dúnya xalqınıń 59% i sociallıq medianı paydalanǵan

== Anıqlama ==
2015-jılǵı shоlıw sociallıq media xızmetlerine tán tórt ózgeshelikti anıqladı&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy| sáne =2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFObarWildman2015&quot;&gt;Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|&quot;Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue&quot;]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]&lt;/span&gt;. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&amp;nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;:

* Web 2.0 Internetke tiykarlanǵan qosımshalar&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|date=2015|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377|issn=1556-5068}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFObarWildman2015&quot;&gt;Obar, Jonathan A.; Wildman, Steve (2015). [[doi:10.2139/ssrn.2647377|&quot;Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue&quot;]]. ''Telecommunications Policy''. '''39''' (9): 745–750. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.2139/ssrn.2647377|10.2139/ssrn.2647377]]&lt;/span&gt;. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1556-5068 1556-5068]. [[SSRN (identifier)|SSRN]]&amp;nbsp;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2647377 2647377].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaplanHaenlein2010&quot;&gt;[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 &quot;Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media&quot;]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 April&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].&lt;/q&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;
* Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan jeke profiller&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBoydEllison2007&quot;&gt;Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|&quot;Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship&quot;]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* Profiller arasındaǵı baylanıslar arqalı payda bolǵan sociallıq tarmaqlar,&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt; mısalı, izlewshiler, toparlar hám dizimler.

2019-jılı Merriam-Webster sociallıq medianı bılay anıqladı: &quot;elektronlıq baylanıstıń túrleri (mısalı, sociallıq tarmaqlar hám mikrobloglar ushın veb-saytlar), olar arqalı paydalanıwshılar maǵlıwmat, ideyalar, jeke xabarlar hám basqa da mazmundı (mısalı, videolar) bólisiw ushın onlayn jámiyetler jaratadı.&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media| bet = social media| baspaxana = Merriam-Webster| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart }}&lt;/ref&gt;

== Xızmetler ==
Sociallıq media keńeyip baratırǵan xızmetler toplamın óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;IJMR Article&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Aichner|first1=Thomas|last2=Jacob|first2=Frank H.|title=Measuring the Degree of Corporate Social Media Use|journal=International Journal of Market Research| sáne =March 2015|volume=57|issue=2|pages=257–275|url=https://www.researchgate.net/publication/283073224|doi=10.2501/IJMR-2015-018}}&lt;/ref&gt;:

* Bloglar (mısalı, HuffPost, Boing Boing)
* Biznes tarmaqları (mısalı, LinkedIn, XING)
* Birgelikte islengen proektler ([[Mozilla]], [[GitHub]])
* Kárxana sociallıq tarmaqları (Yammer, Socialcast, Slack)
* Forumlar (Gaia Online, IGN)
* Mikrobloglar ([[Twitter]], Tumblr, Weibo)
* Súwret bólisiw (Pinterest, Flickr, Photobucket)
* Ónim/xızmetlerdi sholıw (Amazon, Upwork)
* Sociallıq belgi qoyıw (Delicious, Pinterest)
* MMORPG qosqanda sociallıq oyınlar (Fortnite, World of Warcraft)
* [[Sociallıq tarmaq]] ''([[Inglis tili|ingl]]. [[:en:Social networking service|Social networking service]])''(Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE)
* Video bólisiw (YouTube, Vimeo)
* Virtual dúnyalar (Second Life, Twinity)

Ayırım xızmetler birneshe xızmet túrin usınadı&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBoydEllison2007&quot;&gt;Boyd, Danah M.; Ellison, Nicole B. (2007). [[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|&quot;Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship&quot;]]. ''Journal of Computer-Mediated Communication''. '''13''' (1): 210–30. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x]]&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Mobil sociallıq media ==
Mobil sociallıq media [[smartfon]]lar hám planshetler sıyaqlı mobil qurılmalarda sociallıq medianı paydalanıwdı bildiredi. Ol óziniń hámme jerde bar bolıwı menen ózgeshelenedi, sebebi paydalanıwshılar endi [[kompyuter]]de qatnasıw ushın stol basında bolıwı shárt emes. Mobil xızmetler paydalanıwshınıń házirgi ornın qollanıp, sol orınǵa baylanıslı maǵlıwmat, baylanıslar yamasa xızmetlerdi usına aladı.

Andreas Kaplannıń pikirinshe, mobil sociallıq media xızmetleri tórt túrge bólinedi&lt;ref name=&quot;mobileKaplan&quot;&gt;{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|date=March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_march-april-2012_55_2/page/129|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}&lt;/ref&gt;:

* Keńislik-waqıt ólshewshiler (orın hám waqıtqa baylanıslı): Belgili bir waqıtta belgili bir orınǵa tiyisli xabarlar almasıw (jolda tıǵılıs haqqında jazıw)
* Keńislik-ornalastırıwshılar (tek orınǵa baylanıslı): Belgili bir orınǵa tiyisli, basqalar tárepinen keyinirek oqılatuǵın jazıwlar/xabarlar (mısalı, restoran haqqında pikir)
* Tez-taymerler (tek waqıtqa baylanıslı): Tezlikti arttırıw ushın dástúrli sociallıq media mobil qosımshalarınıń kóshiriliwi (mısalı, status jańalawların jiberiwde)
* Ásten-taymerler (orın yamasa waqıtqa baylanıslı emes): Dástúrli sociallıq media qosımshalarınıń mobil qurılmalarǵa kóshiriliwi (mısalı, video kóriw)

== Elementler hám funkciya ==

=== Virallıq ===
Geybir mazmun viral túrde tarqalıw potencialına iye, bul viral infekciyalardıń adamnan adamǵa juǵımlı túrde tarqalıwına uqsatıw. Bir paydalanıwshı óziniń tarmаǵı boyınsha post tarqatadı, bul basqa paydalanıwshılardıń da solay islewine alıp keledi. Salıstırmalı túrde belgisiz paydalanıwshınıń postı bir neshe saаt ishinde kóp sanlı adamlarǵa jetip barıwı múmkin. Virallıq kepillengen emes; az ǵana postlar bunday ótiwdi ámelge asıradı.

Viral marketing kampaniyaları biznes ushın ayırıqsha tartımlı, sebebi olar dástúrli marketing kampaniyalarına salıstırǵanda az ǵana ǵárejet penen keń kólemli járiyalaw qamtıwın ámelge asıra aladı. Kommerciyalıq emes shólkemler hám aktivistler de mazmundı viral túrde tarqatıwǵa háreket etiwi múmkin.

Sociallıq media saytları paydalanıwshılarǵa mazmundı qayta bólisiwge járdem beriw ushın arnawlı funkciyalardı usınadı, mısalı, X hám [[Facebook]]tıń &quot;unatıw&quot; opciyası.

==== Botlar ====
Botlar - bul [[Internet|internette]] isleytuǵın avtomatlastırılǵan baǵdarlamalar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dictionary.com/browse/bots?s=t| bet = bots| jumıs = Dictionary.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;. Olar kóp baylanıs wazıypaların avtomatlastıradı. Bul bot jetkerip beriwshiler industriyasınıń payda bolıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://demtech.oii.ox.ac.uk/research/posts/industrialized-disinformation/| bet = DemTech {{!}} Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of Organized Social Media Manipulation| til = en-GB| jumıs = demtech.oii.ox.ac.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-aprel }}&lt;/ref&gt;.

[[Chatbot]]lar hám sociallıq botlar unatıw, kommentariy qaldırıw hám izlew sıyaqlı adam háreketin eliklew ushın baǵdarlanǵan. Botlar sociallıq media marketingti jeńillestiriw ushın da islep shıǵılǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Castronovo|first1=Cristina|last2=Huang|first2=Lei| sáne =2012|title=Social Media in Alternative Marketing Communication Model|journal=Journal of Marketing Development &amp; Competitivness|volume=6|pages=117–136}}&lt;/ref&gt;. Botlar marketing industriyasın analitikalıq dáwirge alıp keldi, sebebi botlar adam hám bot óz-ara tásirin ajıratıwdı qıyınlastıradı&lt;ref name=&quot;Baym-2013&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Baym|first1=Nancy K.|date=October 7, 2013|title=Data Not Seen: The uses and shortcomings of social media metrics|journal=First Monday|volume=18}}&lt;/ref&gt;. Ayırım botlar platformalardıń paydalanıw shártlerin buzadı, bul botlardı kategoriyalı túrde joq etiw ushın tıyım hám kampaniyalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://help.instagram.com/478745558852511| bet = Terms of Use| til = en| jumıs = help.instagram.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-iyun }}&lt;/ref&gt;. Botlar hátte tıyımlardı aylanıp ótiw ushın haqıyqıy adamlar sıpatında kóriniw múmkin&lt;ref name=&quot;cgwj&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Chu|first1=Z.|last2=Gianvecchio|first2=S.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?|journal=IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing|volume=9|pages=811–824}}&lt;/ref&gt;.

'Kiborglar' - bot járdeminde isleytuǵın adamlar yamasa adam járdeminde isleytuǵın botlar&lt;ref name=&quot;cgwj&quot;&gt;{{Cite journal|last=Chu|first=Z.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFChuGianvecchioWangJajodia2012&quot;&gt;Chu, Z.; Gianvecchio, S.; Wang, H.; Jajodia, S. (2012). &quot;Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?&quot;. ''IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing''. '''9''' (6): 811–824. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/tdsc.2012.75|10.1109/tdsc.2012.75]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:351844 351844].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;—jalǵan xabar tarqatıwdan baslap marketing dábdebe jaratıwǵa shekem, nızamlı hám nızamsız maqsetler ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stone-Gross|first=B.|title=The Underground Economy of Spam: A Botmaster's Perspective of Coordinating Large-Scale Spam Campaigns|url=http://static.usenix.org/events/leet11/tech/full_papers/Stone-Gross.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|last=House|first=Arthur|title=The real cyborgs - in-depth feature about people merging with machines|work=Telegraph.co.uk|access-date=March 2, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-twitter-army-228923| bet = Inside Trump's 'cyborg' Twitter army| avtor = Schreckinger| at = Ben| sáne = 2016-jıl 30-sentyabr | jumıs = Politico| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Nızamlı dep esaplanǵan keń tarqalǵan qollanıw belgili bir waqıtta post jaylastırıwdı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://smallbiztrends.com/2021/03/social-media-management-tools.html| bet = 50 Social Media Management Tools for your Business| avtor = Pilon| at = Annie| sáne = 2021-jıl 11-mart | til = en-us| baspaxana = Small Business Trends| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-mart }}&lt;/ref&gt;. Adam post mazmunın jazadı, al bot onı belgili bir waqıtta jaylastıradı. Basqa jaǵdaylarda, kiborglar jalǵan xabar tarqatadı.&lt;ref name=&quot;cgwj&quot; /&gt; Kiborglar &quot;qolǵap quwırshaqları&quot; sıpatında islewi múmkin, bunda bir adam basqa birew bolıp kóriniw yamasa hárbiri adam bolıp kórinetuǵın bir neshe akkauntlardı basqaradı.

==== Patentler ====
[[AQSh|AQSHta]] sociallıq mediaǵa baylanıslı kóp sanlı patentler bar, olar tez ósip atır. 2020-jılǵa kelip[jańalanǵan], AQSHta 5000 nan artıq sociallıq media patent ótinishleri járiyalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PG01| bet = USPTO search on published patent applications mentioning &quot;social media&quot;| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180915174948/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PG01| arxivsáne = 2018-jıl 15-sentyabr | baspaxana = Appft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}&lt;/ref&gt;. Tek 100 den azǵana aslam patent berilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PTXT| bet = USPTO search on issued patents mentioning &quot;social media&quot;| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210224013356/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PTXT| arxivsáne = 2021-jıl 24-fevral | baspaxana = Patft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}&lt;/ref&gt;.

=== Platforma konvergenciyası ===
Texnologiyalıq konvergenciyanıń bir kórinisi sıpatında, hár qıylı sociallıq media platformaları ózleriniń dáslepki kólemlerinen tıs funkciyalardı ózlestirip, bir-biri menen kóbirek qabatlasıp baratır.

Mısal retinde - bul sociallıq oraylıq sayt [[Facebook]] tıń 2007-jıl may ayında integraciyalanǵan video platformasın iske túsiriwi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/| bet = Facebook Video Launches: YouTube Beware!| avtor = Cashmore| at = Pete| sáne = 2007-jıl 25-may | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}&lt;/ref&gt;, hám [[Instagram]] nıń, onıń dáslepki kólemi tómen ólshemli foto bólisiw bolǵan, sherek minutlıq 640×640 piksellik videolardı bólisiw imkaniyatın kirgiziwi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://about.instagram.com/blog/announcements/introducing-video-on-instagram| bet = Introducing Video on Instagram| sáne = 2013-jıl 20-iyun | til = en| baspaxana = Instagram}}&lt;/ref&gt; (keyin ólshemi úlkeytirilgen bir minutqa shekem uzaytılǵan). Instagram keyinirek Snapchat tárepinen keń tarqatılǵan storieslerdi (24 saattan soń ózi joq bolatuǵın qısqa videolar) hám izleniwi múmkin videolar ushın IGTV ni ámelge asırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://animoto.com/blog/video-marketing/instagram-video-length| bet = Instagram Video Length Guide (An Easy Cheat Sheet)| avtor = Livesay| at = Kari| sáne = 2022-jıl 13-aprel | baspaxana = Animoto| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Keyin storiesler [[YouTube]] tárepinen de qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco| bet = YouTube is rolling out its Instagram-like Stories feature to more creators| avtor = Alexander| at = Julia| sáne = 2018-jıl 29-noyabr | til = en| jumıs = The Verge}}&lt;/ref&gt;.

X, dáslepki kólemi tekst tiykarındaǵı mikroblog bolǵan, keyinirek foto bólisiwdi qabıl etti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://mashable.com/2011/08/09/twitter-photo-sharing-all/| bet = Twitter Rolls Out Photo Sharing to All Users| avtor = Parr| at = Ben| sáne = 2011-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = Mashable}}&lt;/ref&gt;, soń video bólisiwdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2015/now-on-twitter-group-direct-messages-and-mobile-video-capture.html| bet = Now on Twitter: group Direct Messages and mobile video camera| avtor = Kamdar| at = Jinen| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | til = en-us| baspaxana = Twitter}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2016/new-ways-to-tap-into-video-on-twitter.html| bet = New ways to tap into video on Twitter| avtor = Rishel| at = Jeremy| sáne = 2016-jıl 21-iyun | til = en-us| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;, al keyin YouTubetıń Creator Studiosınan soń biznes paydalanıwshılar ushın media studiyasın qostı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.socialmediatoday.com/social-business/twitter-updates-media-studio-expands-access-all-users| bet = Twitter Updates Media Studio, Expands Access to All Users| avtor = Hutchinson| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-mart | baspaxana = Social Media Today| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;.

Talqılaw platforması Reddit sırtqı súwret bólisiw platforması Imgur dı almastırıwshı integraciyalanǵan súwret jaylastırıwshını qostı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/announcements/comments/4p5dm9/image_hosting_on_reddit/| bet = r/announcements - Image Hosting on Reddit| sáne = 2016-jıl 21-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;, soń ishki video jaylastırıw xızmetin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/changelog/comments/6jo5it/reddit_change_introducing_video_uploading_beta/| bet = r/changelog - [Reddit change] Introducing video uploading beta| sáne = 2017-jıl 26-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;, al keyin Imgur-dan belgili bolǵan súwret gallereyaların (bir postta bir neshe súwret) qostı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| bet = Introducing Reddit Image Galleries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200716191433/https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyul | sáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Upvoted}}&lt;/ref&gt;. Imgur video bólisiwdi ámelge asırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on| bet = Imgur adds 30-second video uploads so your GIFs can have soundtracks| avtor = Liao| at = Shannon| sáne = 2018-jıl 29-may | til = en| jumıs = The Verge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| bet = How to Upload Video| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190613074923/https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyun | jumıs = Imgur}}&lt;/ref&gt;.

[[YouTube]] tek tekst postları hám sorawnamalardı bólisiw ushın Community funksiyasın iske túsirdi.

== Paydalanıw statistikası ==
Statista maǵlıwmatlarında, 2022-jılı dúnya boyınsha shama menen 3.96 milliard adam sociallıq medianı paydalanǵan. Bul kórsetkish 2020-jılǵı 3.6 milliardtan ósken&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| bet = Number of global social network users 2017-2025{{!}} Statista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210818050635/https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| arxivsáne = 2021-jıl 18-avgust | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;.

Tómende Statista maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, 2024-jıl yanvar ayındaǵı [jańalanǵan] aktiv paydalanıwshılar sanına qaray eń kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi berilgen&lt;ref name=&quot;Statista-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Most popular social networks worldwide as of January 2022, ranked by number of monthly active users (in millions)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220129042041/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| arxivsáne = 2022-jıl 29-yanvar | jumıs = [[Statista]]}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
2024-jıl yanvar ayındaǵı eń kóp paydalanıwshıǵa iye sociallıq tarmaq xızmetleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Biggest social media platforms 2024| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;
!#
!Tarmaq
!Paydalanıwshılar sanı (million)
!Islep shıǵarıwshı mámleket
|-
|1
|[[Facebook]]
|3,049
|[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]
|-
|2
|[[YouTube]]
|2,491
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|-
|3
|[[WhatsApp]]
|2,000
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|-
|3
|[[Instagram]]
|2,000
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|-
|5
|[[TikTok]]
|1,526
|[[Qıtay]]
|-
|6
|WeChat
|1,336
|[[Qıtay]]
|-
|7
|Facebook Messenger
|979
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|-
|8
|[[Telegram]]
|800
|[[Rossiya]]
|-
|9
|[[TikTok|Douyin]]
|752
|[[Qıtay]]
|-
|10
|Snapchat
|750
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|-
|11
|Kuaishou
|685
|[[Qıtay]]
|-
|12
|[[Twitter]]
|619
|[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]]
|}

=== Qollanılıwı: pandemiyaǵa shekem ===
2009-jılǵı izertlew kórsetkendey, jeke ózgeshelikler sociallıq medianı kim paydalanatuǵının túsindiriwge járdem beriwi múmkin: ekstraversiya hám ashıqlıq sociallıq media menen unamlı qarım-qatnasqa iye, al emocional turaqlılıq sociallıq media menen unamsız qıyallanǵan qatnasqa iye&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Correa|first1=Teresa|last2=Hinsley|first2=Amber W.| sáne =October 2009|title=Who Interacts on the Web?: The Intersection of Users' Personality and Social Media Use|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0747563209001472|journal=Computers in Human Behavior|volume=26|issue=2|pages=247–253|doi=10.1016/j.chb.2009.09.003}}&lt;/ref&gt;. 2015-jılǵı izertlew xabarlaǵanınday, sociallıq salıstırıw baǵdarı joqarı bolǵan adamlar, sociallıq salıstırıw baǵdarı tómen adamlarǵa qaraǵanda sociallıq medianı kóbirek paydalanatuǵın bolıp kórinedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Vogel|first1=Erin A.|last2=Rose|first2=Jason P.|title=Who compares and despairs? The effect of social comparison orientation on social media use and its outcomes|journal=Personality and Individual Differences|volume=86|pages=249–56|doi=10.1016/j.paid.2015.06.026}}&lt;/ref&gt;.

Common Sense Media xabarlaǵanınday, AQSHta 13 jastan kishi balalar sociallıq tarmaq xızmetlerin paydalanǵan, biraq kóp sociallıq media saytları paydalanıwshılardıń 13 yamasa onnan úlken bolıwın talap etedi&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Jargon|first=Julie|date=June 19, 2019|title=How 13 Became the Internet's Age of Adulthood|url=https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı kompaniya tuwılǵannan 8 jasqa shekemgi balalardıń ata-anaları arasında sorawnaмa ótkizip, bul jastaǵı balalardıń 4% i [[Instagram]], [[Snapchat]] yamasa (házirgi waqıtta jumıs islemeytuǵın) Musical.ly sıyaqlı sociallıq media saytların &quot;kóbinese&quot; yamasa &quot;geyde&quot; paydalanatuǵının xabarladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017| bet = The Common Sense census: Media use by kids age zero to eight, 2017| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2017-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Olardıń 2019-jılǵı sorawnaması 8-16 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizilip, 8-12 jas aralıǵındaǵı balalardıń shama menen 31% i sociallıq medianı paydalanatuǵının anıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019| bet = The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2019| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2019 | jumıs = Common Sense Media}}&lt;/ref&gt;. Sol sorawnamada 16-18 jastaǵı jasóspirimlerden sociallıq medianı paydalanıwdı qashаn baslaǵanı soralǵanda, orta jas 14 bolǵan, biraq 28% i 13 jasqa tolmastan aldın paydalanıwdı baslaǵanın aytqan.

=== Pandemiya waqtındaǵı paydalanıw ===

==== Jasóspirimler tárepinen paydalanıw ====
[[COVID-19 pandemiyası]] waqtında sociallıq media kommunikaciyada áhmiyetli rol atqardı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in| sáne =2020-09-15|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı iyun ayında Cartoon Network hám Cyberbullying Research Center tárepinen ótkizilgen sorawnamada Amerika jasóspirimleriniń (9-12 jas) arasında eń kóp qollanılatuǵın qosımsha YouTube (67%) ekenligin anıqladı&lt;ref name=&quot;Patchin-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}&lt;/ref&gt;. (Jas ósken sayın, jasóspirimlerdiń sociallıq media qosımshaları hám oyınlardı paydalanıw itimallıǵı artqan.) Soǵan uqsas, Common Sense Medianıń 2020-jılı 13-18 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizgen sorawnaması YouTubetıń eń kóp tarqalǵanın kórsetti (13-18 jaslılardıń 86% i paydalanǵan)&lt;ref name=&quot;Robb-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Balalar ósken sayın, olar sociallıq media xızmetlerin kóbirek paydalanıp, YouTubetı mazmun qabıllawda jiyirek qollanǵan.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+2019-2020-jıllarda AQSH jasóspirimleriniń (9-12 jas) paydalanǵan qosımshaları&lt;ref name=&quot;Patchin-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPatchinHinduja2020&quot;&gt;Patchin, Justin W.; Hinduja, Sameer (2020). [https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html &quot;Tween cyberbullying in 2020&quot;]. ''Cartoon Network''. Archived from [https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html the original] on 20 October 2020.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
!Platforma
!Ulıwma
!Balalar
!Qızlar
!9 jasar balalar
!12 jastaǵı balalar
|-
|[[YouTube]]
|67%
|68%
|66%
|53.6%
|74.6%
|-
|Minecraft
|48%
|61%
|35%
|43.6%
|49.9%
|-
|Roblox
|47%
|44%
|49%
|41.2%
|41.7%
|-
|Google Classroom
|45%
|48%
|41%
|39.6%
|49.3%
|-
|Fortnite
|31%
|43%
|20%
|22.2%
|38.9%
|-
|[[TikTok]]
|30%
|23%
|30%
|16.8%
|37%
|-
|YouTube Kids
|26%
|24%
|28%
|32.7%
|22.1%
|-
|Snapchat
|16%
|11%
|21%
|5.6%
|22.3%
|-
|Facebook Messenger Kids
|15%
|12%
|18%
|19.1%
|10.4%
|-
|[[Instagram]]
|15%
|12%
|19%
|3%
|28.8%
|-
|Discord
|8%
|11%
|5%
|0.7%
|14.4%
|-
|[[Facebook]]
|8%
|6%
|9%
|2.2%
|15%
|-
|Twitch
|5%
|7%
|2%
|1.0%
|9.9%
|-
|Joqarıda aytılǵanlardıń heshqaysısı
|5%
|6%
|5%
|9.6%
|3.3%
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+2020-jılı (13-18 jas) hám 2017-jılı (10-18 jas) AQSH balaları tárepinen paydalanılǵan sociallıq media platformaları&lt;ref name=&quot;Robb-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFRobb2020&quot;&gt;Robb, Michael B. (2020). [https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020 &quot;Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020&quot;]. ''Common Sense Media''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 August&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
!Platforma
!2020
!2017
|-
|[[YouTube]]
|86%
|70%
|-
|[[Instagram]]
|69%
|60%
|-
|Snapchat
|68%
|59%
|-
|[[TikTok]]
|47%
|N/A
|-
|[[Facebook]]
|43%
|63%
|-
|[[Twitter]]
|28%
|36%
|-
|Reddit
|14%
|6%
|-
|Basqa sociallıq tarmaq xızmeti
|2%
|3%
|-
|Sociallıq tarmaq xızmetin paydalanbaw
|4%
|6%
|}

==== Úlkenler (eresekler) tárepinen paydalanıw sebepleri ====
Úlkenler (eresekler) [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınan]] aldın sociallıq medianı paydalanıp kelgen bolsa da, kóbirek adamlar sociallıq baylanısta qalıw hám pandemiya jańalıqların alıw ushın onı paydalana basladı.&lt;blockquote&gt;&quot;Sociallıq media medicinаlıq maǵlıwmat izlew ushın keń qollanıla basladı hám jámiyetshilikti koronavirus pandemiyası haqqında hár túrli kóz-qarastan maǵlıwmat jıynawǵa qızıqtırdı. Bul kúnleri adamlar úyde qalıwǵa májbúr bolǵanda, sociallıq media xabardarlıqtı arttırıw hám pandemiya jańalıqların jetkeriwde baylanıstırıwshı hám qollap-quwatlawshı quralǵa aylandı.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in|last3=Ida|first3=Rachmah| sáne =2020|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms|journal=Journal of Public Affairs| til =en|volume=20|issue=4|pages=e2417|doi=10.1002/pa.2417|issn=1479-1854}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám sistemalar sociallıq medianı adamlardıń densawlıq haqqında maǵlıwmat alatuǵın orın sıpatında kóbirek tán ala basladı:&lt;blockquote&gt;&quot;[[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde sociallıq medianı paydalanıw házirgi zaman densawlıqtı saqlaw sistemalarınıń hámme jerde bar bólegi bolıp qalatuǵınday dárejege shekem tezlesti.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wong|first1=Adrian|last2=Ho|first2=Serene|last3=Olusanya|first3=Olusegun|last4=Antonini|first4=Marta Velia|last5=Lyness|first5=David|date=2021-08-01|title=The use of social media and online communications in times of pandemic COVID-19|url=https://doi.org/10.1177/1751143720966280|journal=Journal of the Intensive Care Society| til =en|volume=22|issue=3|pages=255–260|doi=10.1177/1751143720966280|issn=1751-1437|pmc=8373288|pmid=34422109}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Bul jaǵday dezinformaciyanıń tarqalıwına da alıp keldi. 2020-jıl 11-dekabrde, CDC &quot;Háreketke shaqırıw: Infodemiyanı basqarıw&quot; degen xabar shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic| bet = Call for Action: Managing the Infodemic| sáne = 2020-jıl 11-dekabr | til = en| baspaxana = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}&lt;/ref&gt;.Biraq, medicinalıq jámiyetshiliktiń basqa wákilleri sociallıq media ǵárezliligi haqqında tásirlengen edi, sebebi ol barǵan sayın áhmiyetli kontekstke hám sonıń ushın &quot;sociallıq tastıyıqlaw hám kúsheytiwdiń deregi&quot;ne aylanıp baratır edi hám olar sociallıq medianı kóbirek paydalanıw zıyanlı bolıwı yamasa bolmawına isenimsiz edi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Singh|first1=Shweta|last2=Dixit|first2=Ayushi|last3=Joshi|first3=Gunjan| sáne =December 2020|title=Is compulsive social media use amid COVID-19 pandemic addictive behavior or coping mechanism?|journal=Asian Journal of Psychiatry|volume=54|pages=102290|doi=10.1016/j.ajp.2020.102290|issn=1876-2018|pmc=7338858|pmid=32659658}}&lt;/ref&gt;.

=== Biznes ===
Kóp biznesler sociallıq medianı marketing, brendlew&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379| bet = 5 Indirect Ways Building Social Authority Improves Your Brand| avtor = Spillane| at = James| sáne = 2013-jıl 3-yanvar | baspaxana = Business 2 Community| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-may }}&lt;/ref&gt;, járiyalaw, baylanıs, satıwdı xoshametlew, rásmiy emes xızmetker oqıwı/shólkemdi rawajlandırıw, básekiles analizi, jumısqa alıw, qarım-qatnastı basqarıw/sadıqlıq baǵdarlamaları&lt;ref name=&quot;mobileKaplan&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.| sáne =March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaplan2012&quot;&gt;Kaplan, Andreas M. (March–April 2012). &quot;If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4&quot;. ''Business Horizons''. '''55''' (2): 129–139. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2011.10.009|10.1016/j.bushor.2011.10.009]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;, hám elektron sawda ushın paydalanadı. Kompaniyalar ózleriniń marketing, satıw hám basqa baǵdarlamalarına járdem beriw ushın sáwbetlerdi baqlaw, izlew hám tallaw ushın sociallıq media monitoringi quralların paydalanadı. Qurallar biypul, tiykarǵı qosımshalardan baslap jazılıwǵa tiykarlanǵan qurallarga shekem boladı. Sociallıq media industriya tendenciyaları haqqında maǵlıwmat beredi. Qarjı industriyasında kompaniyalar bazar keypiyatın tallaw ushın sociallıq medianı qural sıpatında paydalanadı. Bular qarjı ónimlerin marketinglawdan baslap, bazar tendenciyaların hám ishki sawda-satıqtı anıqlaw quralı sıpatında paydalanıwǵa shekem sozıladı. Bul imkániyatlardı paydalanıw ushın bizneslerge hárbir platforma ushın paydalanıw boyınsha kórsetpeler kerek&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas M.|last2=Haenlein|first2=Michael|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_january-february-2010_53_1/page/61|journal=Business Horizons|date=2010|volume=53|issue=1|pages=61, 64–65, 67|doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaplanHaenlein2010&quot;&gt;[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 &quot;Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media&quot;]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 April&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].&lt;/q&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Sociallıq medianı biznes maqsetlerinde paydalanıw biznestiń óz sociallıq media bar bolıwın tolıq qadaǵalay almaytuǵını sebepli quramalı. Bunıń ornına, ol &quot;sáwbetlesiwge&quot; qatnasıw arqalı óz ornın belgileydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| bet = Research Survey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120504164122/http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| arxivsáne = 2012-jıl 4-may | avtor = Rutledge| at = Pamela| baspaxana = The Media Psychology Blog| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel | citata = One of the tenets of social media is that you can't control your message, you can only participate in the conversation.}}&lt;/ref&gt;. Biznes sociallıq medianı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Meske|first1=Christian|last2=Stieglitz|first2=Stefan| sáne =2014-01-15|title=Reflektion der wissenschaftlichen Nutzenbetrachtung von Social Software / Reflecting the Scientific Discussion of Benefits Induced by Social Software|journal=I-com|volume=13|issue=3|doi=10.1515/icom.2014.0015|issn=2196-6826}}&lt;/ref&gt; tutınıwshı-shólkem dárejesinde hám ishki-shólkem dárejesinde paydalanadı.

Sociallıq media tabıslardı kórsetiw hám basqa jaǵdayda ańsat qol jetpeytuǵın/belgisiz bolǵan resurslarǵa kiriwdi jeńillestirip, kárxanalıq iskerligi hám innovaciyanı xoshametlewi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wang|first1=Wei|last2=Liang|first2=Qiaozhuan|last3=Mahto|first3=Raj V.|last4=Deng|first4=Wei|last5=Zhang|first5=Stephen X.|date=2020|journal=Technological Forecasting and Social Change|doi=10.1016/j.techfore.2020.120337|title=Entrepreneurial entry: The role of social media|volume=161|pmid=33012851|pmc=7522013}}&lt;/ref&gt;.

==== Marketing ====
&quot;Sociallıq media marketing ónimdi yamasa xızmetti járiyalaw hám tutınıwshılar menen baylanıs ornatıwǵa járdem bere aladı. Sociallıq media marketing tólengen media, tabıs mediası hám menshikli mediaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stephen|first=Andrew T.|date=2012-10-01|title=The Effects of Traditional and Social Earned Media on Sales: A Study of a Microlending Marketplace|url=https://doi.org/10.1509/jmr.09.0401| til =en}}&lt;/ref&gt;. Tólengen sociallıq media arqalı firmalar sociallıq media platformasında reklama alıp baradı. Tabıs sociallıq media firmalar mápli táreplerde tásir qaldıratuǵın bir nárse islegende hám olar ol haqqında óz erki menen kontent jaylastırǵanda payda boladı. Menshikli sociallıq media - platformanıń óz paydalanıwshıları ushın kontent jaratıw/járiyalaw arqalı ózin járiyalawı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://marketinginsidergroup.com/content-marketing/what-are-paid-owned-and-earned-media-and-which-one-drives-more-roi/| bet = What Are Paid, Owned, and Earned Media, and Which One Drives More ROI?| avtor = Brenner| at = Michael| sáne = 2022-jıl 7-aprel | til = en-US| jumıs = Marketing Insider Group| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Tiykarǵı maqsetler - brend haqqında xabardarlıqtı payda etiw, tutınıwshılar menen sáwbet arqalı olardı tartıw (mısalı, tutınıwshılar firma haqqında pikir bildiredi) hám tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw imkaniyatın beriw&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Chaffey|first1=Dave|title=Digital Marketing|year=2012|url=https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave|last2=Ellis-Chadwick|first2=Fiona| sáne =2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-273-74610-2|edition=5th|pages=[https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave/page/30 30]–31}}&lt;/ref&gt;. Sociallıq medianıń teń qatnaslı baylanısı kúshli shólkemnen tutınıwshılarǵa ótkeredi, sebebi tutınıwshı kontenti keń kólemde kórinedi hám kompaniya tárepinen basqarılmaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Frambach|first2=Ruud T.|date=July 2011|title=Innovations in Retail Business Models|pages=S3–S16}}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media tulǵaları, kóbinese &quot;tásir etiwshiler&quot; dep ataladı, marketologlar tárepinen onlayn túrde ónimler menen kompaniyalardı járiyalaw ushın qáwenderlik berilgen internet-ataqlı adamlardı. Izertlewler kórsetkenindey&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/danielnewman/2015/06/23/love-it-or-hate-it-influencer-marketing-works/#5718a249150b| bet = Love It Or Hate It: Influencer Marketing Works| avtor = Newman| at = Daniel| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt;, bul usınıslar qaysı ónim/xızmetti satıp alıwdı sheshpegen paydalanıwshılardıń, ásirese jas tutınıwshılardıń itibarın tartadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dunkley|first1=Lydia|title=Reaching The Zolom's Children: Harnessing the Power of Digital Influencers in Film Publicity|url=https://promotionalcommunications.org/index.php/pc/article/view/85|access-date=2017-11-11| sáne =7 February 2017}}&lt;/ref&gt;. Tásir etiwshilerdi óz auditoriyasına ónim yamasa xızmetti marketinglaw yamasa járiyalaw ushın paydalanıw ámeliyatı kóbinese tásir etiwshi marketing dep ataladı.&quot;

&quot;2013-jılı Birlesken Korollik Reklama Standartları Administraciyası (ASA) ataqlı adamlardı ónim yamasa xızmetti usınıw ushın tólengenligin anıq kórsetiw ushın #spon yamasa #ad heshteglerinen paydalanıwdı usınıs etti. AQSH Federal Sawda Komissiyası usıǵan uqsas kórsetpeler berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2019/11/ftc-releases-advertising-disclosures-guidance-online-influencers| bet = FTC Releases Advertising Disclosures Guidance for Online Influencers| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| baspaxana = Federal Trade Commission| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may }}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media platformaları reklamada belgili bir auditoriyaǵa baǵdarlanıw imkaniyatın beredi. Sociallıq media paydalanıwshıları reklamanı bólisip, pikir bildire aladı, bul passiv tutınıwshılardı aktiv járiyalawshılarǵa hám hátteki óndiriwshilerge aylandıradı&lt;ref&gt;{{Cite journal| sáne =2011|title=Viral Advertising in Social Media Participation in Facebook Groups and Responses among College-Aged Users|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15252019.2011.10722189|access-date=2018-03-07}}&lt;/ref&gt;. Maqsetti anıqlaw reklama beriwshilerden durıs paydalanıwshılarǵa qalay jetiwdi túsiniw ushın qosımsha kúsh talap etedi&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot;&gt;{{Cite journal|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232|publisher=Kelley School of Business|date=2010|access-date=2019-04-28}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaplanHaenlein2010&quot;&gt;[[Andreas Kaplan|Kaplan, Andreas M.]]; Haenlein, Michael (2010). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0007681309001232 &quot;Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media&quot;]. ''Business Horizons''. '''53''' (1). Bloomington, Indiana: Kelley School of Business: 61, 64–65, 67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003|10.1016/j.bushor.2009.09.003]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16741539 16741539]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 April&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...].&lt;/q&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Kompaniyalar házilik (mısalı, shitposting) arqalı básekileslerinen kúlip qoyıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.qsrmagazine.com/exclusives/wendys-roasts-its-way-social-media-stardom| bet = Wendy's Roasts its Way to Social Media Stardom| avtor = Hardy| at = Kevin| sáne = 2018-jıl 18-iyun | jumıs = qsrmagazine.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-iyun }}&lt;/ref&gt;. Reklama hatte fanart dóretiwge ilham berip, jańa auditoriyalardı tartıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.deviantart.com/tag/wendysmascot| bet = Explore the Best Wendysmascot Art| til = en| jumıs = DeviantArt| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Heshtegler (mısalı, #ejuice hám #eliquid) qızıǵıwshı paydalanıwshılardı obyektke alıwdıń bir usılı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=From Apple to Werewolf: A content analysis of marketing for e-liquids on Instagram}}&lt;/ref&gt;.

Paydalanıwshı kontenti tásir etiwshilerdiń qatnasısız teńlesler tásirin payda etip, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıwı múmkin. 2012-jılı ótkerilgen izertlew bul baylanıstı úyrenip, teńlesler arasındaǵı baylanıstıń satıp alıw niyetine tásir etiwi múmkinligin bildirdi: sáykeslikti xoshametlewge tikkeley tásir hám ónimge qızıǵıwshılıqtı arttırıw arqalı reklama tásir. Bul izertlew ónim haqqında teńlesler arasındaǵı baylanıs ónimge qızıǵıwshılıqtı arttıradı dep tastıyıqladı&lt;ref name=&quot;Wang2011&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Xia| sáne =November 2012|title=Social Media Peer Communication and Impacts on Purchase Intentions: A Consumer Socialization Framework|url=http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/78294.pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Ilim ===
Ilimpazlar ilimiy bilimler hám izertlewlerin bólisiw ushın ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X hám Academia.edu sıyaqlı sociallıq media platformalarınan paydalanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/s41556-018-0253-6|title=Social media for scientists|year=2018|pmid=30482942}}&lt;/ref&gt;. Eń kóp qollanılatuǵın platformalar - X hám bloglar. Sociallıq medianı qollanıw ilimpazlar, jurnalistler hám jámiyet arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqsılaǵanı haqqında xabarlar bar. 2010-jıl 1-sentyabrden 2011-jıl 31-avgustqa shekem X platformasında ilim menen baylanıslı 495,000 nan aslam pikir bólisildi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Building Buzz: (Scientists) Communicating Science in New Media Environments|last1=Liang|first1=Xuan|author2=Su|author3=Yeo|doi=10.1177/1077699014550092}}&lt;/ref&gt;. Ilim menen baylanıslı bloglar jámiyettiń ilimdi úyreniw, izbe-iz qızıǵıw hám talqılaw qızıǵıwshılıǵına juwap beredi hám motivaciya beredi. Jazıwlar tez jazılıwı múmkin hám oqıwshılarǵa avtorlar menen real waqıtta óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beredi&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/23674/chapter/6|doi=10.17226/23674|title=Communicating Science Effectively|year=2017|isbn=978-0-309-45102-4|last1=National Academies Of Sciences|first1=Engineering|author2=Division of Behavioral Social Sciences Education|author3=Committee on the Science of Science Communication: A Research Agenda}}&lt;/ref&gt;. Klimattıń ózgeriwin izertlew kontekstinde ótkerilgen bir izertlew klimatolog ilimpazlar hám ilimiy institutlar onlayn talqılawda minimallıq rol atqarǵanın hám húkimetlik emes shólkemler tárepinen alǵa ilgerlegenin bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcc.191|title=Online communication on climate change and climate politics: a literature review|last1=Schäfer|first1=Mike S.|doi=10.1002/wcc.191}}&lt;/ref&gt;.

=== Akademiya ===
Akademikler sociallıq media belsendiligin akademiyalıq basılımlardı bahalaw&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Haustein|first1=Stefanie|year=2016|title=Grand challenges in altmetrics: Heterogeneity, data quality and dependencies|journal=Scientometrics|volume=108|pages=413–423|bibcode=2016arXiv160304939H|doi=10.1007/s11192-016-1910-9}}&lt;/ref&gt;, jámiyetlik pikirdi ólshew&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Yang|first1=Y|title=Sentiment Analysis of Tweets on Menu Labeling Regulations in the US.|journal=Nutrients|volume=15|doi=10.3390/nu15194269}}&lt;/ref&gt;, tásir etiwshi akkauntlardı anıqlaw&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Howard|first1=C|title=The top sports medicine influencers on X (formerly Twitter).|journal=Journal of Sports Sciences|pages=1–6|doi=10.1080/02640414.2023.2259723}}&lt;/ref&gt;, yamasa ideyalar yamasa sheshimlerdi crowdsourcing etiw ushın paydalanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mondal|first1=H|title=Twitter-based crowdsourcing: What kind of measures can help to end the COVID-19 pandemic faster?|journal=Frontiers in Medicine|volume=9|pages=961360|doi=10.3389/fmed.2022.961360}}&lt;/ref&gt;. Facebook, X sıyaqlı sociallıq media platformaları da sezimlerdi analizlew arqalı saylaw nátiyjelerin boljaw ushın birlestirip qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chauhan|first1=P.|title=The emergence of social media data and sentiment analysis in election prediction|journal=Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing|volume=12|pages=2601–2627|doi=10.1007/s12652-020-02423-y}}&lt;/ref&gt;. Qosımsha sociallıq media (mısalı, YouTube, Google Trends) dawıs beriwshilerdiń keńirek segmentine jetip barıw, mediaga tán birjaqlılıqtı minimallastırıw hám ortasha haqıyqıy dawıs úlesinen yarım procent ayrılıp turatuǵın saylaw boljamların arzan bahalawga qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Franch|first1=F.|title=(Wisdom of the Crowds)^2: 2010 UK election prediction with social media|journal=Journal of Information Technology &amp; Politics|volume=10|pages=57–71|doi=10.1080/19331681.2012.705080}}&lt;/ref&gt;.

=== Oqıw ornına qabıllaw ===
Ayırım jerlerde oqıwshılar sociallıq media parolların mektep administraciyasına tapsırıwǵa májbúr bolǵan&lt;ref name=&quot;ACLU1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools| bet = ACLU-MN Files Lawsuit Against Minnewaska Area Schools| sáne = 2012-jıl 6-mart | baspaxana = ACLU Minnesota| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Oqıwshılardıń sociallıq media qupıyalıǵın qorǵaytugın nızamlar az. ACLU sıyaqlı shólkemler qupıyalıqtı qorǵawdı kúsheytiwdi talap etedi. Olar akkaunt maǵlıwmatların beriwge qısım kórsetilgen oqıwshılardı qarsılıq kórsetiwge shaqıradı.

Kolledjler hám universitetler qabıllaw processi dawamında ótinish beriwshilerdiń sociallıq media profillerinen ibarat internet xızmetlerine kiriwi múmkin. Joqarı oqıw ornına tayarlıq xızmetlerin kórsetiwshi Kaplan, Inc korporaciyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jılı qabıllaw xızmetkerleri ótinish beriwshiler haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 27% jaǵdayda Google, 26% jaǵdayda Facebook paydalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned/| bet = Kaplan Test Prep Survey: More College Admissions Officers Checking Applicants' Digital Trails, But Most Students Unconcerned| sáne = 2013-jıl 31-oktyabr | baspaxana = Kaplan Test| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Sociallıq media betlerinde gúmanlı materiallar bar oqıwshılar qabıllaw processinen shıǵarılıwı múmkin.&lt;blockquote&gt;&quot;2017-jıl iyul ayında Amerikanıń Kollej Registratorları hám Qabıllaw Xızmetkerleri Assocaciyası tárepinen ótkerilgen bir sorawnama boyınsha, respondentlerdiń 11 procenti sociallıq media mazmunı tiykarında talabandı qabıllawdan bas tartqanın bildirgen. Bul kórsetkish Birinshi dúzetiwge tiyisli bolǵan mámleketlik institutlardıń 8 procentin óz ishine aladı. Soraw-juwap nátiyjesinde institutlardıń 30 procenti ótinish beriwshilerdiń jeke sociallıq media akkauntların hesh bolmaǵanda geyde qarap shıǵıwın moyınlaǵan.&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion| bet = The First Amendment, Social Media and College Admissions| avtor = LoMonte| at = Frank| sáne = 2021-jıl 13-dekabr | til = en-US| baspaxana = Inside Higher Ed}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Sud isleri ===
Sociallıq media kommentariyaları hám súwretleri jumıs nızamı, balaǵa ǵamxorlıq/balanı qollap-quwatlaw hám mayıplıq talapları boyınsha sud islerinde qollanılǵan. [[Apple Inc.|Apple]] xızmetkeri óz jumıs beriwshisin [[Facebook]] ta sınǵa alǵannan keyin, ol jumıstan shıǵarıldı. Burınǵı xızmetker Apple kompaniyasın ádalatsız bosatıw boyınsha sudqa bergen waqtında, sud xızmetkerdiń Facebook jazıwların teksergennen soń, jazıwlar Apple siyasatın buzǵanın aytıp, Apple paydasına qarar shıǵarǵan&lt;ref name=&quot;BlogHerald&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.blogherald.com/2017/08/24/5-court-cases-social-media-played-part/| bet = 5 Court Cases Where Social Media Played a Part| sáne = 2017-jıl 24-avgust | jumıs = Blog Herald| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Bir jup ajırasqannan keyin, er adam &quot;repperdiń burınǵı hayalın óltiriw fantaziyaları haqqında aytqan&quot; qosıq sózlerin jaylastırıp, qorqıtıwlar járiyalaǵan. Sud onı ayıplı dep esaplaǵan.&lt;ref name=&quot;BlogHerald&quot; /&gt; Mayıplıq talabı boyınsha bir iste, jumısta qulaǵan hayal óziniń birotala jaraqatlanǵanın aytqan; jumıs beriwshi onıń sociallıq media jazıwların onıń talabına qarsı dalil retinde qollanǵan.&lt;ref name=&quot;BlogHerald&quot; /&gt;

=== Densawlıq ===

==== Jasóspirimler ====
Sociallıq media jasóspirimler densawlıǵı ushın qollap-quwatlaw sistemasın usına aladı, sebebi ol olardı ózi ushın áhmiyetli dep esaplaǵan densawlıq máselelerine dıqqatın qaratıwǵa imkaniyat beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal| sáne =June 2016|title=Our future: a Lancet commission on adolescent health and wellbeing}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, semizlikti emlewden ótip atırǵan jasóspirimlerdegi klinikalıq izertlewde, qatnasıwshılar sociallıq media olardı jeke salmaǵın túsiriw mazmunına hám basqa semiz jasóspirimlerdegi sociallıq qollap-quwatlawǵa kiriwine imkaniyat bergenin aytqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Health literacy in a complex digital media landscape: Pediatric obesity patients' experiences with online weight, food, and health information}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media densawlıq haqqında maǵlıwmat bere alsa da, ádette bul maǵlıwmattıń sapasın támiyinlew mexanizmi joq&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders &quot;media and eating disorders&quot;]. National Eating Disorder Association. 5 October 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;15 May&lt;/span&gt; 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Milliy As Buzılıwları Assocaciyası salmaǵın túsiriw mazmunı menen nadurıs maǵlıwmatqa tásirlengen hayallar arasındaǵı tartipsiz awqatlanıw arasında joqarı baylanıs bar ekenin xabarladı.&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot; /&gt; Densawlıq sawatlılıǵı paydalanıwshılarǵa bunday mazmundı anıqlaw/aldın alıw kónlikpelerin beredi. Húkimetler hám jámiyetlik densawlıq shólkemleri tárepinen densawlıq sawatlılıǵın arttırıw boyınsha kórsetilgen háreketler sheklengen tabısqa eriskenin bildirdi.

Anoreksiyaǵa qarsı saytlar sıyaqlı sociallıq media, ásirese jasóspirimlerde, sociallıq media arqalı zıyanlı densawlıqqa baylanıslı háreketlerdi kúsheytip, zıyan keltiriw qáwpin arttıradı dep xabarlanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| bet = Eating Disorders and the Internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101019032231/http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| arxivsáne = 2010-jıl 19-oktyabr | baspaxana = National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==== Pandemiya ====
Koronavirus pandemiyası waqtında, hár tárepleme nadurıs maǵlıwmatlar sociallıq media arqalı keń tarqaldı&lt;ref&gt;{{Cite journal| sáne =2023|title=The impact of fake news on social media and its influence on health during the COVID-19 pandemic: a systematic review}}&lt;/ref&gt;. Burmalanıp kórsetiwge duwshar bolǵan temalar emlewdi, juqtırıwdan saqlanıwdı, vakcinaciyalanıwdı hám jámiyetlik siyasattı óz ishine aldı. Bir waqıttıń ózinde, húkimetler hám basqalar jámiyetlik siyasattı qollap-quwatlaw ushın durıs hám nadurıs maǵlıwmatlardı basıp qoyıwǵa sociallıq media platformalarına tásir etti&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2022-10-09|title=How social media 'censorship' became a front line in the culture war|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/|access-date=2024-05-26}}&lt;/ref&gt;. Sociallıq medianı kóbirek paydalanıw teoriyalardı qabıl etiwge kóbirek baylanıslı bolǵanı xabarlandı, bul psixikalıq densawlıqtıń jamanlasıwına&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Belief in a COVID-19 Conspiracy Theory as a Predictor of Mental Health and Well-Being of Health Care Workers in Ecuador: Cross-Sectional Survey Study}}&lt;/ref&gt; hám jámiyetlik densawlıq usınıslarına az ámel etiwge alıp keldi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Social media use as a predictor of handwashing during a pandemic: evidence from COVID-19 in Malaysia}}&lt;/ref&gt;.

==== Ǵárezlilik ====
Sociallıq media platformaları ǵárezlilikke baylanıslı háreketler ushın qolaylı ortalıq bolıwı múmkin, izertlewler shekten tıs paydalanıw ǵárezlilikke uqsas belgilerge alıp keliwi múmkinligin kórsetedi. Bul belgilerge májbúriy tekserip turıw, kewil-keyiptiń ózgeriwin hám sociallıq medianı paydalanbaw waqtında ózin jaman seziwdi óz ishine aladı, bul betpe-bet sociallıq qarım-qatnaslardıń azayıwına hám jeke qarım-qatnaslar hám jalǵızlıq seziminiń jamanlasıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Meta-analyses of comparative efficacy of antidepressant medications on peripheral BDNF concentration in patients with depression}}&lt;/ref&gt;.

=== Uyqınıń buzılıwı ===
2017-jılǵı izertlew uyqınıń buzılıwı menen sociallıq medianı paydalanıw arasındaǵı baylanıs haqqında xabarladı. Ol kompyuter/telefon displeylerinen shıǵatuǵın kók jaqtılıq - hám waqıttıń dawamınlıǵınan góre jiyiligi, &quot;obsessiv 'tekserip turıw'&quot; dep atalatuǵın uyqınıń buzılıwın boljaydı dep juwmaq shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20180104-is-social-media-bad-for-you-the-evidence-and-the-unknowns| bet = Is social media bad for you? The evidence and the unknowns| avtor = Brown| at = Jessica| til = en| baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-iyun }}&lt;/ref&gt;. Sociallıq medianı paydalanıw menen uyqınıń buzılıwı arasındaǵı baylanıs jas úlkenler ushın klinikalıq aqıbetlerge iye&lt;ref name=&quot;Levenson 36–41&quot;&gt;{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults}}&lt;/ref&gt;. Jaqında ótkerilgen izertlew háptesine sociallıq medianı eń kóp paydalanatuǵın adamlarda uyqınıń eń kóp buzılıwı kózge taslanǵanın kórsetti. Kúnine sociallıq medianı paydalanıwdıń orta esap penen waqtı 61 minut boldı. Hayallarda uyqınıń buzılıwınıń joqarı dárejesi kóbirek ushırasıwı itimal&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica C.|title=The Association Between Social Media Use and Sleep Disturbance Among Young Adults}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen jasóspirimler túnde telefonlarında uzaq waqıt otırıwdan uyqısızlıqqa ushıraydı, bul olardı mektepte sharshaǵan hám dıqqatsız qıladı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ritcher|first=Ruthann|title=Among teens, sleep deprivation an epidemic|url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2015/10/among-teens-sleep-deprivation-an-epidemic.html|access-date=14 November 2020|publisher=Stanford School of Medicine| til =en}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılǵı izertlew Facebook ta ótkerilgen waqıt GPA menen keri baylanısta ekenin kórsetti, biraq uyqınıń buzılıwı menen baylanıs anıqlanbaǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Junco|first=Reynol|title=Too Much Face and Not Enough Books}}&lt;/ref&gt;.

=== Emocionallıq tásirler ===
Sociallıq medianıń izertlengen tásirleriniń biri - 'Facebook depressiyası', ol sociallıq mediada júdá kóp waqıt ótkiziw jasóspirimlerge tásir etedi&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot; /&gt; Bul adamnan qashıwǵa alıp keliwi múmkin, ol jalǵızlıq hám óz-ózine tómen baha beriwdi kúsheytiwi múmkin.&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|pages=800–804}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSchurgin_O'KeeffeClarke-Pearson2011&quot;&gt;Schurgin O'Keeffe, Gwenn; Clarke-Pearson, Kathleen (2011). [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/ &quot;The impact of social media on children, adolescents, and families&quot;]. ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1542/peds.2011-0054|10.1542/peds.2011-0054]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&amp;nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588 21444588]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:56801712 56801712].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Sociallıq media paydalanıwshılardı aylandırıwdı dawam etiwge xoshametlewshi kontentti tańlaydı&lt;ref name=&quot;Levenson 36–41&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Levenson|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults|pages=36–41}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFLevensonShensaSidaniColditz2016&quot;&gt;Levenson, Jessica; Shensa, Ariel; Sidani, Jaime E.; Colditz, Jason B.; Primack, Brian A. (April 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 &quot;The association between social media use and sleep disturbance among young adults&quot;]. ''Preventative Meditation''. '''85''': 36–41. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ypmed.2016.01.001|10.1016/j.ypmed.2016.01.001]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4857587 4857587]&lt;/span&gt;. [[PMID (identifier)|PMID]]&amp;nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26791323 26791323].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Izertlewler balalardıń óz-ózine baha beriwi unamlı pikirler menen unamlı tásir etiletuǵının hám keri pikirler yamasa pikirlerdiń joqlıǵı menen keri tásir etiletuǵının kórsetedi. Bul óz-ózin qabıl etiwge tásir etti&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Seymour|title=Successes and setbacks of social media: impact on academic life|year=2021|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-69523-3|pages=132}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı 6,000 ǵa jaqın jasóspirimlerde ótkerilgen izertlew, sociallıq medianı paydalanıwda ǵárezlilikke uqsas belgileri bar dep xabarlaǵanlar óz-ózine tómen baha beriw hám depressiya belgileriniń joqarı dárejesi haqqında xabarlaw itimallıǵı joqarı ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bányai|title=Problematic Social Media Use: Results from a Large-Scale Nationally Representative Adolescent Sample|pages=e0169839}}&lt;/ref&gt;.

Ekinshi emocionallıq tásir - sociallıq media tulǵasızlanıw, ol ambivalentlik, emocionallıq sharshaǵanlıq hám depersonalizaciya dep anıqlanadı. Ambivalentlik - sociallıq medianı paydalanıwdan payda haqqında túsinbewshilik. Emocionallıq sharshaǵanlıq - sociallıq medianı paydalanıwdan stress. Depersonalizaciya (tulǵasızlanıw) - sociallıq mediadan emocionallıq uzaqlasıw. Tulǵasızlanıwdıń bul úsh faktorı sociallıq mediada dawam etiw itimallıǵına keri tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Han|year=2018|title=Social Media Burnout: Definition, Measurement Instrument, and Why We Care|pages=1–9}}&lt;/ref&gt;.

Úshinshi emocionallıq tásir - &quot;qaldırıp ketiwden qorqıw&quot; (FOMO), ol &quot;basqalar ózi joq bolǵan qızıqlı waqıyalardı bastan keship atırǵan bolıwı múmkin degen keń tarqalǵan qorqınısh&quot;&lt;ref name=&quot;Przybylski, Andrew K. 2013&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Przybylski|first1=Andrew K.|last2=Murayama|first2=Kou|last3=DeHaan|first3=Cody R.|last4=Gladwell|first4=Valerie|year=2013|title=Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=4|pages=1841–1848|doi=10.1016/j.chb.2013.02.014}}&lt;/ref&gt;. Bul sociallıq mediadaǵı doslarǵa kóbirek itibar beriwge baylanıslı.&lt;ref name=&quot;Przybylski, Andrew K. 2013&quot; /&gt;

Sociallıq media sonday-aq Twitter medicinaǵa baylanıslı jámááti ushın islegenindey qollap-quwatlaw usına aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Fuller|first1=Maren Y.|last2=Allen|first2=Timothy Craig| sáne =2016-09-01|title=Let's Have a Tweetup: The Case for Using Twitter Professionally|url=http://meridian.allenpress.com/aplm/article/140/9/956/196157/Lets-Have-a-Tweetup-The-Case-for-Using-Twitter|journal=Archives of Pathology &amp; Laboratory Medicine| til =en|volume=140|issue=9|pages=956–957|doi=10.5858/arpa.2016-0172-SA|pmid=27195434|issn=1543-2165}}&lt;/ref&gt;. X densawlıqtı saqlaw qánigeleri hám studentler arasında akademiyalıq talqılawlardı ámelge asırdı, sol waqıtta bul adamlar ushın qollap-quwatlawshı jámáátti támiyinlep, aǵzalarǵa bir-birin like, kommentariyalar hám postlar arqalı qollap-quwatlawǵa imkaniyat berdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liu|first1=Lisa|last2=Woo|first2=Benjamin K P|date=2021-01-19|title=Twitter as a Mental Health Support System for Students and Professionals in the Medical Field|journal=JMIR Medical Education| til =en|volume=7|issue=1|pages=e17598|doi=10.2196/17598|pmid=33464210|issn=2369-3762}}&lt;/ref&gt;. Sociallıq mediaǵa kiriw ómirlik joldaslarınıń óliminen hám dosları hám jaqınlarınan geografiyalıq uzaqlıqtan keyin, úlken jastaǵı adamlardı baylanısta saqlawdıń bir usılın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cotten|first1=Shelia R.|last2=Schuster|first2=Amy M.|date=2022-06-01|title=Social media use and well-being among older adults|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X21002451|journal=Current Opinion in Psychology|volume=45|pages=101293|doi=10.1016/j.copsyc.2021.12.005|pmid=35065352|issn=2352-250X}}&lt;/ref&gt;.

=== Baylanıs ===
Sociallıq media hár túrli mádeniyatlarda baylanısıwdıń hár qıylı usıllarına qaramastan, kóp sanlı mádeniyat almasıwına hám mádeniyatlar aralıq baylanısqa imkaniyat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.pbs.org/ampu/crosscult.html| bet = Working on Common Cross-cultural Communication Challenges| avtor = DuPraw| at = Marcelle E.| sáne = 1997 | jumıs = www.pbs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;.

Sociallıq media jaslardıń baylanısıw usılına tásir etti, tildiń jańa formaların kirgizdi&lt;ref&gt;{{Cite book|doi=10.1007/978-3-030-84230-7|title=Esperanto Revolutionaries and Geeks| sáne =2021|last1=Fians|first1=Guilherme|isbn=978-3-030-84229-1}}&lt;/ref&gt;. Jańa qısqartıwlar waqıttı únemleydi, bul &quot;LOL&quot; mısalında kórsetilgen, ol &quot;qattı dawıslap kúliw&quot; ushın keń tarqalǵan qısqartpa.

Heshteg maǵlıwmat izlewdi ańsatlastırıw hám paydalanıwshılarǵa basqalardıń dıqqatın tartıw úmitinde qızıǵıwshılıq temalardı atap kórsetiw imkaniyatın beriw ushın jaratılǵan. Heshtegler háreketke járdem beriw, kontentti keleshekte paydalanıw ushın belgilew hám basqa paydalanıwshılarǵa talqılawǵa úles qosıw imkaniyatın beriw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Saxton|title=#AdvocatingForChange: The Strategic Use of Hashtags in Social Media Advocacy|pages=154–169}}&lt;/ref&gt;.

Ayırım jaslar ushın, sociallıq media hám xabar jazısıw kóbinese jeke baylanıslardıń ornın basqan, pandemiya sebebinen bólekleniwden beter bolǵan, sáwbet hám basqa da sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın keshiktirgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://childmind.org/article/how-using-social-media-affects-teenagers/| bet = How Using Social Media Affects Teenagers| til = en-us| jumıs = Child Mind Institute| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Kontent iyeligi ===
Sociallıq media kontenti paydalanıwshılar tárepinen jaratıladı. Biraq, kontent (mazmun) iyeligi paydalanıwshılar kelisim bergen Xızmet Kórsetiw Shártleri menen anıqlanadı. Platformalar mazmunǵa kiriwdi basqaradı hám onı úshinshi táreplerge beriw múmkin&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/student-papers/fall05-papers/facebook.pdf| bet = Facebook: Threats to Privacy| avtor = Jones| at = Harvey| jıl = 2005| baspaxana = MIT Computer Science &amp; Artificial Intelligence Lab| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}&lt;/ref&gt;.
Platformalardıń shártleri hár qıylı bolsa da, ulıwma olar barlıǵı paydalanıwshılardıń avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın jumısların platformanıń qálewinshe paydalanıwǵa ruqsat beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2015/05/20/what-you-really-sign-up-for-when-you-use-social-media.html| bet = What you really sign up for when you use social media| avtor = Thompson| at = Cadie| sáne = 2015-jıl 20-may | til = | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

2012-jılı Facebook tárepinen satıp alınǵannan keyin, Instagram paydalanıwshılardan ruqsat soramay yamasa olardı tólemsiz mazmundı járiyalawlarda paydalanıwdı niyetlegenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/instagram-says-it-now-has-the-right-to-sell-your-photos/| bet = Instagram says it now has the right to sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-dec-17-la-fi-tn-instagram-sell-photos-terms-of-service-20121217-story.html| bet = Instagram may have ads, let companies use your photos for the ads| avtor = Rodriguez| at = Salvador| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Keyin bul ózgerislerdi qaytardı, sol waqıttaǵı CEO Kevin Systrom xızmet kórsetiw shártlerin jańalawǵa wáde berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/instagram-apologizes-to-users-we-wont-sell-your-photos/| bet = Instagram apologizes to users: We won't sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/12/18/3781860/instagram-on-its-new-tos-its-not-our-intention-to-sell-your-photos| bet = Instagram says 'it's not our intention to sell your photos'| avtor = Sottek| at = T.C.| sáne = 2012-jıl 18-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|last=Aral|first=Sinan|year=2020|title=The Hype Machine: How Social Media Disrupts Our Elections, Our Economy, and Our Health—and How We Must Adapt|url=https://archive.org/details/hypemachinehowso0000aral|isbn=978-0-525-57451-4|publisher=Currency}}
* {{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|year=2014|title=Social Media: A Critical Introduction|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-5731-9}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>m9101nq17u4879lw1mqzb7rb4z7iimh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shınıǵıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21322</id>
    <revision>
      <id>266812</id>
      <parentid>266073</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72593" sha1="j31mb0pxuugvd1s50tmfytj7wi9clbp" xml:space="preserve">[[Fayl:Cycling in Amsterdam (893).jpg|thumb|[[Velosiped]] aydaw - bul keń tarqalǵan shınıǵıw túri.]]
[[Fayl:BCRL.jpg|thumb|Awırlıq kóteriw shınıǵıwları.|220x220px]]

'''Shınıǵıw,''' sonday-aq '''dene shınıǵıwları''' yamasa '''fizikalıq shınıǵıw''' ([[Inglis tili|inglisshe]] exercise or workout) - bul fizikalıq salamatlıqtı hám ulıwma densawlıqtı jaqsılaytuǵın yamasa saqlaytuǵın fizikalıq iskerlik&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors= Kylasov A, Gavrov S| year = 2011 | title = Diversity Of Sport: non-destructive evaluation| location = Paris| publisher = UNESCO: Encyclopedia of Life Support Systems|pages = 462–91|isbn = 978-5-89317-227-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Exercised |date=2020 |url= https://books.google.com/books?id=BS6OEAAAQBAJ |last=Liberman |first=Daniel |publisher=Vintage Books |isbn=978-0593295397 |author-link1=Daniel Liberman }}&lt;/ref&gt;. Ol hár túrli maqsetlerde orınlanadı, sonıń ishinde salmaq taslaw (azıw) yamasa saqlaw, ósiwge járdem beriw hám kúshti arttırıw, bulshıq etlerdi hám júrek-qan tamır sistemasın rawajlandırıw, jaraqatlardıń aldın alıw, [[sport]] kónlikpelerin jetilistiriw, densawlıqtı jaqsılaw&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise/art-20048389|title=7 great reasons why exercise matters|work=Mayo Clinic|access-date=2 November 2018| til =en}}&lt;/ref&gt; yamasa ápiwayı ráhátleniw ushın. Kóp adamlar sırtta shınıǵıwdı tańlaydı, sebebi olar toparlarǵa jıynalıp, sociallıq baylanıs ornatıp, ózleriniń jaqsı turmıs hám ruwxıy densawlıǵın jaqsılay aladı&lt;ref name=&quot;Fitness for Foreigners&quot;&gt;{{Web deregi | vauthors = Bergstrom K, Muse T, Tsai M, Strangio S| sáne = 2011-jıl 19-yanvar | bet = Fitness for Foreigners| url = http://www.slate.com/articles/life/fitness/2011/01/fitness_for_foreigners.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr | jumıs = Slate}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Deslandes A, Moraes H, Ferreira C, Veiga H, Silveira H, Mouta R, Pompeu FA, Coutinho ES, Laks J | display-authors = 6 | title = Exercise and mental health: many reasons to move | journal = Neuropsychobiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 191–198 |year = 2009 | pmid = 19521110 | doi = 10.1159/000223730 | s2cid = 14580554 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Densawlıqqa paydası jaǵınan, ádette, densawlıq mashqalalarınıń qáwpin tómenletiw ushın háptesine 150 minut ortasha intensivliktegi shınıǵıw usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = | sáne = 2022-jıl 25-yanvar | bet = Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64| url = https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = NHS| til = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 22-iyun | bet = How much physical activity do adults need?| url = https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/adults/index.htm| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| til = en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Physical activity| url = https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = WHO| til = en}}&lt;/ref&gt;. Sonnıń menen birge, hátte az muǵdarda shınıǵıw islew de, hesh qanday shınıǵıw islemegennen góre paydalıraq. Tek bir saat penen on bes minut (kúnine 11 minut) shınıǵıw islew erte ólim, júrek-qan tamır kesellikleri, insult hám rak qáwpin tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal | sáne =2023-08-14 |title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/small-amounts-of-exercise-protect-against-early-death-heart-disease-and-cancer/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_59256|s2cid=260908783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|display-authors=3 |last1=Garcia |first1=Leandro |last2=Pearce |first2=Matthew |last3=Abbas |first3=Ali |last4=Mok |first4=Alexander |last5=Strain |first5=Tessa |last6=Ali |first6=Sara |last7=Crippa |first7=Alessio |last8=Dempsey |first8=Paddy C |last9=Golubic |first9=Rajna |last10=Kelly |first10=Paul |last11=Laird |first11=Yvonne |last12=McNamara |first12=Eoin |last13=Moore |first13=Samuel |last14=de Sa |first14=Thiago Herick |last15=Smith |first15=Andrea D |date=2023-02-28 |title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |volume=57 |issue=15 |pages=979–989 |doi=10.1136/bjsports-2022-105669 |issn=0306-3674 |pmc=10423495 |pmid=36854652}}&lt;/ref&gt;.

== Klassifikaciya ==

Fizikalıq shınıǵıwlar ádette adam denesine bolǵan ulıwma tásirine baylanıslı úsh túrge bólinedi:&lt;ref name=&quot;phy_active&quot;&gt;{{Web deregi | avtor = ((National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute))| bet = Your Guide to Physical Activity and Your Heart| baspaxana = U.S. Department of Health and Human Services| sáne = June 2006 | url = http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/obesity/phy_active.pdf}}&lt;/ref&gt;
* Aerobikalıq shınıǵıw - bul úlken bulshıq et toparların paydalanatuǵın hám deneniń tınıshlıq halatına qaraǵanda kóbirek kislorod paydalanıwına sebep bolatuǵın hár qanday fizikalıq iskerlik&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt; Aerobikalıq shınıǵıwdıń maqseti - júrek-qan tamır shıdamlılıǵın arttırıw.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wilmore JH | title = Aerobic exercise and endurance: improving fitness for health benefits | url = https://archive.org/details/sim_physician-and-sportsmedicine_2003-05_31_5/page/45 | journal = The Physician and Sportsmedicine | volume = 31 | issue = 5 | pages = 45–51 | date = May 2003 | pmid = 20086470 | doi = 10.3810/psm.2003.05.367 | s2cid = 2253889 }}&lt;/ref&gt;. Aerobikalıq shınıǵıwǵa mısallar: juwırıw, velosiped aydaw, [[júziw]], tez júriw, arqan sekiriw, [[eskek esiw]], tawǵa shıǵıw, ayaq-oyın, [[tennis]] oynaw, úziliksiz shınıǵıw hám uzaq aralıqqa juwırıw.&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt;
* Anaerobikalıq shınıǵıw, onıń ishine kúsh hám qarsılıq shınıǵıwları kiredi, bulshıq etlerdi bekkemlep, kúsheytip hám kólemin arttırıp, sonday-aq súyek tıǵızlıǵın, teń salmaqlılıqtı hám koordinaciyanı jaqsılay aladı&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt; Kúsh shınıǵıwlarına mısallar: otırıp-turıw, tartılıw, lunj, otırıp turıw, shtanga kóteriw. Anaerobikalıq shınıǵıwǵa sonday-aq salmaq kóteriw, funkcionallıq shınıǵıwlar, ekscentrik shınıǵıwlar, interval shınıǵıwları, sprint hám qısqa múddetli bulshıq et kúshin arttıratuǵın joqarı intensivli interval shınıǵıwları kiredi.&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Vos NJ, Singh NA, Ross DA, Stavrinos TM, Orr R, Fiatarone Singh MA | title = Optimal load for increasing muscle power during explosive resistance training in older adults | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 5 | pages = 638–647 | date = May 2005 | pmid = 15972618 | doi = 10.1093/gerona/60.5.638 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.
* Iykemlilik shınıǵıwları bulshıq etlerdi sozadı hám uzartadı&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt; Sozılıw sıyaqlı iskerlikler buwınlardıń iykemliligin jaqsılawǵa hám bulshıq etlerdi jumsaq saqlawǵa járdem beredi.&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt; Maqset - qozǵalıs diapazonın jaqsılaw, bul jaraqatlanıw itimallıǵın tómenletiwi múmkin.&lt;ref name=&quot;phy_active&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = O'Connor DM, Crowe MJ, Spinks WL | title = Effects of static stretching on leg power during cycling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2006-03_46_1/page/52 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 46 | issue = 1 | pages = 52–56 | date = March 2006 | pmid = 16596099 }}&lt;/ref&gt;.

Fizikalıq shınıǵıwlar sonday-aq dállik, shaqqanlıq, kúsh hám tezlikke baǵdarlanǵan shınıǵıwlardı óz ishine alıwı múmkin&lt;ref name=&quot;crossfit&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://library.crossfit.com/free/pdf/CFJ-trial.pdf| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr | bet = What Is Fitness?| page = 4| sáne = October 2002 | baspaxana = The CrossFit Journal}}&lt;/ref&gt;.

Shınıǵıw túrlerin sonday-aq dinamikalıq yamasa statikalıq dep jiklewge (klassifikaciyalawǵa) boladı. Turaqlı juwırıw sıyaqlı &quot;dinamikalıq&quot; shınıǵıwlar qan aylanıwınıń jaqsılanıwı sebepli shınıǵıw waqtında diastolalıq qan basımınıń tómenlewine alıp keledi. Kerisinshe, salmaq kóteriw sıyaqlı statikalıq shınıǵıwlar shınıǵıw orınlanǵan waqıtta sistolalıq basımnıń ádewir kóteriliwine alıp keliwi múmkin, biraq bul waqtınsha boladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Souza Nery S, Gomides RS, da Silva GV, de Moraes Forjaz CL, Mion D, Tinucci T | title = Intra-arterial blood pressure response in hypertensive subjects during low- and high-intensity resistance exercise | journal = Clinics | volume = 65 | issue = 3 | pages = 271–277 | date = March 2010 | pmid = 20360917 | pmc = 2845767 | doi = 10.1590/S1807-59322010000300006 }}&lt;/ref&gt;.

== Densawlıqqa tásiri ==
[[Fayl:Effects of exercise on the organ systems of the body (cropped).jpg|thumb|Shınıǵıw kóp organlarǵa tásir etedi]]

Fizikalıq shınıǵıw fizikalıq fitnesti saqlaw ushın áhmiyetli hám ol salamatlıqtı saqlawǵa, as siniriw sistemasın retlestiriwge, salamat súyek tıǵızlıǵın, bulshıq et kúshin hám buwın qozǵalǵıshlıǵın qurıw hám saqlawǵa, fiziologiyalıq sawlıqtı alǵa ilgerletiwge, xirurgiyalıq qáwiplerdi azaytıwǵa hám immun sistemasın kúsheytiwge járdem ete aladı. Geypara izertlewler shınıǵıwdıń ómir uzaqlıǵın hám ulıwma ómir sapasın arttırıwı múmkinligin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gremeaux V, Gayda M, Lepers R, Sosner P, Juneau M, Nigam A | title = Exercise and longevity | journal = Maturitas | volume = 73 | issue = 4 | pages = 312–317 | date = December 2012 | pmid = 23063021 | doi = 10.1016/j.maturitas.2012.09.012 }}&lt;/ref&gt;. Ortasha hám joqarı dárejedegi fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlardıń ólim dárejesi, salıstırmalı túrde fizikalıq belsendi emes adamlarǵa qaraǵanda tómenirek&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Physical Activity and Health|url=https://books.google.com/books?id=WZZPc1FmL7QC&amp;pg=PA3|journal=United States Department of Health|isbn=978-1-4289-2794-0| author = United States Department Of Health And Human Services |year=1996}}&lt;/ref&gt;. Ortasha dárejedegi shınıǵıwlar qabınıw potencialın tómenletiw arqalı qartayıwdıń aldın alıw menen baylanıslı bolǵan&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Woods JA, Wilund KR, Martin SA, Kistler BM | title = Exercise, inflammation and aging | journal = Aging and Disease | volume = 3 | issue = 1 | pages = 130–140 | date = February 2012 | pmid = 22500274 | pmc = 3320801 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń kópshiligi háptesine shama menen 3500 metabolikalıq ekvivalent (MET) minutında erisiledi, al joqarıraq belsendіlik dárejelerinde qaytım azayadı&lt;ref name=BMJ2016 /&gt; Mısalı, kúndelikli 10 minut basqısh kóteriliw, 15 minut shańjutqısh penen tazalaw, 20 minut baǵ isleri menen shuǵıllanıw, 20 minut juwırıw hám transport ornına 25 minut jayaw júriw yamasa velosiped aydaw birgelikte háptesine shama menen 3000 MET minutın quraydı.&lt;ref name=BMJ2016&gt;{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq belsendiliktiń jetispewshiligi dúnya júzi boyınsha júrek táj keselliginen kelip shıǵatuǵın awırıwlardıń shama menen 6%, 2-tip diabettiń 7%, emshek raginiń 10% hám ishek raginiń 10% sebebi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-21-27-2012_380_9838/page/219 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}&lt;/ref&gt;. Ulıwma alǵanda, fizikalıq belsendisizlik dúnya júzi boyınsha erte ólimniń 9% sebebi boladı.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Amerika-Britaniya jazıwshısı Bill Brayson bılay dep jazǵan: &quot;Eger birew ortasha muǵdardaǵı shınıǵıwdıń bizge beretuǵın barlıq paydasın bere alatuǵın dári oylap tapqanda, ol dárhal tariyxtaǵı eń tabıslı dárige aylanǵan bolar edi.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bryson |first=Bill |author-link=Bill Bryson |title=[[The Body: A Guide for Occupants]] |publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]] |year=2019 |isbn=978-0857522405}}&lt;/ref&gt;

=== Fitness ===
Kópshilik adamlar fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw arqalı fitnesin jaqsılay aladı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Neil-Sztramko SE, Caldwell H, Dobbins M | title = School-based physical activity programs for promoting physical activity and fitness in children and adolescents aged 6 to 18 | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2021 | issue = 9 | pages = CD007651 | date = September 2021 | pmid = 34555181 | pmc = 8459921 | doi = 10.1002/14651858.CD007651.pub3 }}&lt;/ref&gt;. Qarsılıq shınıǵıwlarınan bulshıq etlerdiń kóleminiń artıwı tiykarınan awqatlanıw hám testosteron menen anıqlanadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hubal MJ, Gordish-Dressman H, Thompson PD, Price TB, Hoffman EP, Angelopoulos TJ, Gordon PM, Moyna NM, Pescatello LS, Visich PS, Zoeller RF, Seip RL, Clarkson PM | display-authors = 3 | title = Variability in muscle size and strength gain after unilateral resistance training | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2005-06_37_6/page/964 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 37 | issue = 6 | pages = 964–972 | date = June 2005 | pmid = 15947721 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń bul genetikalıq ózgesheligi elitar sportshılar menen keń xalıq arasındaǵı tiykarǵı fiziologiyalıq ayırmashılıqlardıń biri bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Brutsaert TD, Parra EJ | title = What makes a champion? Explaining variation in human athletic performance | journal = Respiratory Physiology &amp; Neurobiology | volume = 151 | issue = 2–3 | pages = 109–123 | date = April 2006 | pmid = 16448865 | doi = 10.1016/j.resp.2005.12.013 | s2cid = 13711090 }}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsci_geddes&quot;&gt;{{cite magazine| vauthors = Geddes L | title = Superhuman| pages = 35–41| magazine = New Scientist| date = 28 July 2007}}&lt;/ref&gt;. Orta jasta shınıǵıwdıń ómirdiń keyingi dáwirinde jaqsıraq fizikalıq uqıplılıqqa alıp keliwi múmkinligin kórsetetuǵın dáliller bar&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.medicineonline.com/news/12/10297/Being-active-combats-risk-of-functional-problems.html | title=Being active combats risk of functional problems}}&lt;/ref&gt;.

Erte qozǵalıs kónlikpeleri hám rawajlanıw ómirdiń keyingi dáwirindegi fizikalıq belsendilik hám jetiskenlikler menen de baylanıslı. Erte jastan qozǵalıs kónlikpeleri joqarı bolǵan balalar fizikalıq jaqtan belsendi bolıwǵa kóbirek beyim bolıp, sportta jaqsı nátiyjelerge erisiwge hám joqarı fitnes dárejesine iye bolıwǵa umtıladı. Erte qozǵalıs sheberligi balalıq dáwirdegi fizikalıq belsendilik hám fitnes dárejesi menen unamlı baylanısqa iye, al qozǵalıs kónlikpelerdiń tómen bolıwı kóbirek háreketsiz ómir saltına alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wrotniak BH, Epstein LH, Dorn JM, Jones KE, Kondilis VA | title = The relationship between motor proficiency and physical activity in children | journal = Pediatrics | volume = 118 | issue = 6 | pages = e1758–e1765 | date = December 2006 | pmid = 17142498 | doi = 10.1542/peds.2006-0742 | s2cid = 41653923 }}&lt;/ref&gt;.

Orınlanǵan fizikalıq belsendiliktiń túri hám intensivligi adamnıń fitnes dárejesine tásir etiwi múmkin. Joqarı intensivli interval shınıǵıwlarınıń adamnıń VO2 max kórsetkishin tómen intensivli shıdamlılıq shınıǵıwlarına qaraǵanda biraz kóbirek jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın geybir hálsiz dáliller bar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Milanović Z, Sporiš G, Weston M | title = Effectiveness of High-Intensity Interval Training (HIT) and Continuous Endurance Training for VO2max Improvements: A Systematic Review and Meta-Analysis of Controlled Trials | journal = Sports Medicine | volume = 45 | issue = 10 | pages = 1469–1481 | date = October 2015 | pmid = 26243014 | doi = 10.1007/s40279-015-0365-0 | s2cid = 41092016 | url = https://research.tees.ac.uk/ws/files/6460688/561180.pdf }}&lt;/ref&gt;. Biraq, ilimiy emes fitnes usılları sport jaraqatlarına alıp keliwi múmkin.

=== Júrek-qan tamır sisteması ===
[[Fayl:Central (cardiovascular) and peripheral (skeletal muscle) adaptations to exercise training.jpg|thumb|upright=1.5|Shınıǵıwǵa oraylıq (júrek-qan tamır) hám shetkeri (skelet bulshıq etleri) beyimlesiwler]]
Shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasına paydalı tásiri jaqsı dálillengen. Fizikalıq belsensizlik penen júrek-qan tamır kesellikleri arasında tuwrı baylanıs bar, hám fizikalıq belsensizlik táj arteriya keselliginiń rawajlanıwında ǵárezsiz qáwip faktorı bolıp tabıladı. Fizikalıq shınıǵıwlardıń tómen dárejesi júrek-qan tamır keselliklerinen ólim qáwpin arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Warburton DE, Nicol CW, Bredin SS | title = Health benefits of physical activity: the evidence | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2006-03-14_174_6/page/n70 | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 6 | pages = 801–809 | date = March 2006 | pmid = 16534088 | pmc = 1402378 | doi = 10.1503/cmaj.051351 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aha2017&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.heart.org/HEARTORG/HealthyLiving/PhysicalActivity/FitnessBasics/American-Heart-Association-Recommendations-for-Physical-Activity-in-Adults_UCM_307976_Article.jsp| bet = American Heart Association Recommendations for Physical Activity in Adults| baspaxana = American Heart Association| sáne = 2017-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-may }}&lt;/ref&gt;.

Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın balalarda dene mayınıń kóbirek joǵalıwı hám júrek-qan tamır fitnesiniń joqarılawı bayqaladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lumeng JC | title = Small-group physical education classes result in important health benefits | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2006-03_148_3/page/418 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 148 | issue = 3 | pages = 418–419 | date = March 2006 | pmid = 17243298 | doi = 10.1016/j.jpeds.2006.02.025 }}&lt;/ref&gt;. Izertlewler jaslarda akademiyalıq stresstiń keyingi jıllarda júrek-qan tamır kesellikleri qáwpin arttıratuǵının kórsetken; biraq, bul qáwipler úziliksiz fizikalıq shınıǵıwlar arqalı ádewir tómenletiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ahaneku JE, Nwosu CM, Ahaneku GI | title = Academic stress and cardiovascular health | url = https://archive.org/details/sim_academic-medicine_2000-06_75_6/page/567 | journal = Academic Medicine | volume = 75 | issue = 6 | pages = 567–568 | date = June 2000 | pmid = 10875499 | doi = 10.1097/00001888-200006000-00002 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Háptesine shama menen 700-2000 kkal energiya jumsaw menen orınlanǵan shınıǵıw muǵdarı menen orta jastaǵı hám jası úlken erkeklerdiń barlıq sebeplerden ólimi hám júrek-qan tamır keselliklerinen ólimi arasında doza-juwap qatnası bar. Ólimniń eń úlken potencial tómenlewi háreketsiz adamlardıń ortasha belsendi bolıwında kórinedi.

Izertlewler júrek keselligi hayallar arasında ólimniń tiykarǵı sebebi bolǵanlıqtan, jası úlkeyip baratırǵan hayallarda úziliksiz shınıǵıwlar salamat júrek-qan tamır profillerine alıp keletuǵının kórsetken.

Fizikalıq belsendiliktiń júrek-qan tamır keselliklerinen ólimge eń paydalı tásirleri ortasha intensivli belsendilik (jasqa baylanıslı, maksimal kislorod qabıllawdıń 40-60%) arqalı erisiliwi múmkin. Miokard infarktinen keyin, ómir saltın úziliksiz shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın etip ózgertken aman qalǵanlarda jasaw dárejesi joqarı bolǵan. Háreketsiz adamlar júrek-qan tamır hám basqa barlıq sebeplerden ólim ushın eń úlken qáwipte&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fletcher GF, Balady G, Blair SN, Blumenthal J, Caspersen C, Chaitman B, Epstein S, Sivarajan Froelicher ES, Froelicher VF, Pina IL, Pollock ML | display-authors = 6 | title = Statement on exercise: benefits and recommendations for physical activity programs for all Americans. A statement for health professionals by the Committee on Exercise and Cardiac Rehabilitation of the Council on Clinical Cardiology, American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_1996-08-15_94_4/page/n324 | journal = Circulation | volume = 94 | issue = 4 | pages = 857–862 | date = August 1996 | pmid = 8772712 | doi = 10.1161/01.CIR.94.4.857 | s2cid = 2392781 }}&lt;/ref&gt;. Amerika Júrek Associaciyası boyınsha, shınıǵıwlar júrek-qan tamır kesellikleri, sonıń ishinde júrek hújimi hám insult qáwpin tómenletedi.&lt;ref name=&quot;aha2017&quot; /&gt;

Ayırımlar fizikalıq shınıǵıwlardıń artıwı densawlıqtı saqlaw shıǵınların azaytıwı, jumısqa qatnasıw dárejesin arttırıwı, sonday-aq hayallardıń óz jumıslarına qoyatuǵın kúsh-jigerin arttırıwı múmkin dep usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Reed JL, Prince SA, Cole CA, Fodor JG, Hiremath S, Mullen KA, Tulloch HE, Wright E, Reid RD | display-authors = 6 | title = Workplace physical activity interventions and moderate-to-vigorous intensity physical activity levels among working-age women: a systematic review protocol | journal = Systematic Reviews | volume = 3 | issue = 1 | pages = 147 | date = December 2014 | pmid = 25526769 | pmc = 4290810 | doi = 10.1186/2046-4053-3-147 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

=== Immunlıq sistema ===
Fizikalıq shınıǵıw hám immunlıq sistema boyınsha júzlegen izertlewler júrgizilgen bolsa da, onıń kesellikke baylanısı haqqında az ǵana tikkeley dáliller bar&lt;ref name=&quot;Gleeson2007&quot; /&gt; Epidemiologiyalıq dáliller ortasha shınıǵıwdıń adam immunlıq sistemasına paydalı tásir etetuǵının kórsetedi; bul tásir J iymekligi túrinde modellestiriledi. Ortasha shınıǵıw joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń (JDJI) 29% tómenlewi menen baylanıslı bolǵan, biraq marafon juwırıwshılar boyınsha izertlewler olardıń uzaq múddetli joqarı intensivli shınıǵıwları infekciya payda bolıw qáwpiniń artıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan.&lt;ref name=&quot;Gleeson2007&quot; /&gt; Degen menen, basqa bir izertlew bul tásirdi tappaǵan. Uzaq múddetli, joqarı intensivli shınıǵıwlardıń anaǵurlım sessiyalarınan keyin immun kletkalarınıń funkciyaları buzıladı, hám ayırım izertlewler sportshılardıń infekciyalar ushın joqarı qáwipte ekenin anıqlaǵan. Izertlewler marafonǵa tayarlanıw sıyaqlı uzaq múddetli kúshli stresstiń limfocitler koncentraciyasın tómenletiw arqalı immunlıq sistemanı basıp taslay alatuǵının kórsetken.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Brolinson PG, Elliott D | title = Exercise and the immune system | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-sports-medicine_2007-07_26_3/page/n20 | journal = Clinics in Sports Medicine | volume = 26 | issue = 3 | pages = 311–319 | date = July 2007 | pmid = 17826186 | doi = 10.1097/01893697-200220010-00013 | s2cid = 91074779 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Sportshılar hám sportshı emeslerdiń immunlıq sistemaları ulıwma uqsas. Sportshılarda tábiyiy killer kletkalar sanı hám citolitikalıq belsendilik azǵana joqarı bolıwı múmkin, biraq olar klinikalıq jaqtan áhmiyetli bolıwı gúmanlı&lt;ref name=Gleeson2007&gt;{{cite journal | vauthors = Gleeson M | title = Immune function in sport and exercise | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2007-08_103_2/page/693 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 103 | issue = 2 | pages = 693–699 | date = August 2007 | pmid = 17303714 | doi = 10.1152/japplphysiol.00008.2007 | s2cid = 18112931 }}&lt;/ref&gt;.

S vitamini menen qosımsha támiyinlew marafon juwırıwshılarında joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń tómenlewi menen baylanıslı bolǵan.&lt;ref name=Gleeson2007 /&gt;

Sozılmalı kesellikler menen baylanıslı S-reaktiv belok sıyaqlı qabınıw biomarkerleri aktiv adamlarda háreketsiz adamlarǵa salıstırǵanda tómen boladı, hám shınıǵıwdıń unamlı tásirleri onıń qabınıwǵa qarsı tásirleri sebepli bolıwı múmkin. Júrek keselligi bar adamlarda shınıǵıw intervenciyaları qandaǵı fibrinogen hám S-reaktiv belok dárejesin tómenletedi, bul júrek-qan tamır qáwpiniń áhmiyetli markeri bolıp tabıladı&lt;ref name=Swardfager2012&gt;{{cite journal | vauthors = Swardfager W, Herrmann N, Cornish S, Mazereeuw G, Marzolini S, Sham L, Lanctôt KL | title = Exercise intervention and inflammatory markers in coronary artery disease: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2012-04_163_4/page/666 | journal = American Heart Journal | volume = 163 | issue = 4 | pages = 666–676 | date = April 2012 | pmid = 22520533 | doi = 10.1016/j.ahj.2011.12.017 }}&lt;/ref&gt;. Jedel shınıǵıwlardan keyin immunlıq sistemanıń basılıwı usı qabınıwǵa qarsı tásirdiń mexanizmleriniń biri bolıwı múmkin.&lt;ref name=Gleeson2007 /&gt;

=== Rak ===
Sistemalı sholıw fizikalıq aktivlik penen rak awırıwınan aman qalıw dárejesi arasındaǵı baylanıstı izertlegen 45 izertlewdi bahaladı. Sholıwǵa tiykarlanıp, &quot;[27 baqlaw izertlewinen] fizikalıq aktivliktiń ulıwma ólim, emshek ragi – specifikalıq hám ishek ragi – specifikalıq ólim dárejesin tómenletetuǵını haqqında izbe-iz dáliller bar. Házirgi waqıtta basqa rak túrlerinen aman qalǵanlar ushın fizikalıq aktivlik penen ólim arasındaǵı baylanıs haqqında jetkiliksiz dáliller bar.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ballard-Barbash R, Friedenreich CM, Courneya KS, Siddiqi SM, McTiernan A, Alfano CM | title = Physical activity, biomarkers, and disease outcomes in cancer survivors: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2012-06-06_104_11/page/815 | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 104 | issue = 11 | pages = 815–840 | date = June 2012 | pmid = 22570317 | pmc = 3465697 | doi = 10.1093/jnci/djs207 }}&lt;/ref&gt; Dáliller shınıǵıwdıń raktan aman qalǵanlardıń ómir sapasına unamlı tásir etiwi múmkin ekenin kórsetedi, oǵan táshwish, ózin-ózi bahalaw hám emocionallıq aman-esenlik sıyaqlı faktorlar kiredi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O, Gotay CC, Snyder C | title = Exercise interventions on health-related quality of life for cancer survivors | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD007566 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895961 | pmc = 7387117 | doi = 10.1002/14651858.cd007566.pub2 }}&lt;/ref&gt;. Aktiv emleniwden ótip atırǵan rak keselligi bar adamlar ushın shınıǵıw sharshaw hám fizikalıq jumıs islew sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı ómir sapasına da unamlı tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Snyder C, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O | title = Exercise interventions on health-related quality of life for people with cancer during active treatment | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD008465 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895974 | pmc = 7389071 | doi = 10.1002/14651858.cd008465.pub2 }}&lt;/ref&gt;. Bul joqarı intensivliktegi shınıǵıwlarda anıǵıraq kórinedi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Shınıǵıw emshek raginen aman qalǵanlarda rak penen baylanıslı sharshawdı azaytıwǵa járdem beriwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Meneses-Echávez JF, González-Jiménez E, Ramírez-Vélez R | title = Effects of supervised exercise on cancer-related fatigue in breast cancer survivors: a systematic review and meta-analysis | journal = BMC Cancer | volume = 15 | issue = 1 | pages = 77 | date = February 2015 | pmid = 25885168 | pmc = 4364505 | doi = 10.1186/s12885-015-1069-4 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Bul tema boyınsha ilimiy dáliller sheklengen bolsa da, rak kaxeksiyası bar adamlarǵa fizikalıq shınıǵıwlar menen shuǵıllanıw usınıladı&lt;ref name=&quot;pmid26401466&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Grande AJ, Silva V, Maddocks M | title = Exercise for cancer cachexia in adults: Executive summary of a Cochrane Collaboration systematic review | journal = Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle | volume = 6 | issue = 3 | pages = 208–211 | date = September 2015 | pmid = 26401466 | pmc = 4575551 | doi = 10.1002/jcsm.12055 }}&lt;/ref&gt;. Hár qıylı faktorlarǵa baylanıslı, rak kaxeksiyası bar ayırım adamlardıń fizikalıq shınıǵıwlar ushın múmkinshilikleri sheklengen&lt;ref name=&quot;pmid29891116&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sadeghi M, Keshavarz-Fathi M, Baracos V, Arends J, Mahmoudi M, Rezaei N | title = Cancer cachexia: Diagnosis, assessment, and treatment | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 127 | pages = 91–104 | date = July 2018 | pmid = 29891116 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2018.05.006 | s2cid = 48363786 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29440149&quot; /&gt; Kaxeksiyası bar adamlarda belgilengen shınıǵıwlardı orınlaw dárejesi tómen hám bul populyaciyada ótkerilgen klinikalıq sınaqlarda kóbinese qatnasıwdan bas tartıw dárejesi joqarı boladı.&lt;ref name=&quot;pmid29891116&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29440149&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Solheim TS, Laird BJ, Balstad TR, Bye A, Stene G, Baracos V, Strasser F, Griffiths G, Maddocks M, Fallon M, Kaasa S, Fearon K | display-authors = 6 | title = Cancer cachexia: rationale for the MENAC (Multimodal-Exercise, Nutrition and Anti-inflammatory medication for Cachexia) trial | journal = BMJ Supportive &amp; Palliative Care | volume = 8 | issue = 3 | pages = 258–265 | date = September 2018 | pmid = 29440149 | doi = 10.1136/bmjspcare-2017-001440 | s2cid = 3318359 | url = https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/cancer-cachexia(f73c13f1-e977-4b2a-aba8-37bb16aa4a79).html | hdl = 10852/73081 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Gematologiyalıq qáwipli isikleri bar úlkenlerde aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlardıń táshiwish hám awır jaǵımsız hádiyselerge tásiri haqqında tómen sapalı dáliller bar&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlar ólim dárejesi, ómir sapası yamasa fizikalıq jumıs islewde az yamasa hesh qanday parıq payda etpewi múmkin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Bul shınıǵıwlar depressiyanıń azǵana kemeyiwine hám sharshawdıń azayıwına alıp keliwi múmkin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Knips L, Bergenthal N, Streckmann F, Monsef I, Elter T, Skoetz N | title = Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | pages = CD009075 | date = January 2019 | pmid = 30702150 | pmc = 6354325 | doi = 10.1002/14651858.CD009075.pub3 | collaboration = Cochrane Hematological Malignancies Group }}&lt;/ref&gt;.

=== Neyrobiologiyalıq ===

==== Depressiya ====
Úziliksiz aerob shınıǵıwları ótkinshi eyforiya halatın payda etiwi múmkin, bul halat xalıq arasında uzaq juwırıwda &quot;juwırıwshınıń joqarı keypiyatı&quot; yamasa eskek esiwde &quot;eskekshiniń joqarı keypiyatı&quot; dep ataladı. Bul kem degende úsh eyforiya payda etiwshi neyroximiyalıq zattıń: anandamid (endokannabinoid)&lt;ref name=&quot;endocannabinoids&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tantimonaco M, Ceci R, Sabatini S, Catani MV, Rossi A, Gasperi V, Maccarrone M | title = Physical activity and the endocannabinoid system: an overview | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 71 | issue = 14 | pages = 2681–2698 | date = July 2014 | pmid = 24526057 | doi = 10.1007/s00018-014-1575-6 | s2cid = 14531019 | pmc = 11113821 }}&lt;/ref&gt;,β-endorfin (endogen opioid)&lt;ref name=&quot;Endorphin&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dinas PC, Koutedakis Y, Flouris AD | title = Effects of exercise and physical activity on depression | journal = Irish Journal of Medical Science | volume = 180 | issue = 2 | pages = 319–325 | date = June 2011 | pmid = 21076975 | doi = 10.1007/s11845-010-0633-9 | s2cid = 40951545 }}&lt;/ref&gt;, hám fenetilamin (iz qaldırıwshı amin hám amfetamin analogı)&lt;ref name=&quot;PEA exercise primary&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Szabo A, Billett E, Turner J | title = Phenylethylamine, a possible link to the antidepressant effects of exercise? | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sports-medicine_2001-10_35_5/page/342 | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 35 | issue = 5 | pages = 342–343 | date = October 2001 | pmid = 11579070 | pmc = 1724404 | doi = 10.1136/bjsm.35.5.342 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Renaissance&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lindemann L, Hoener MC | title = A renaissance in trace amines inspired by a novel GPCR family | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 26 | issue = 5 | pages = 274–281 | date = May 2005 | pmid = 15860375 | doi = 10.1016/j.tips.2005.03.007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neuropsychiatric&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Berry MD | title = The potential of trace amines and their receptors for treating neurological and psychiatric diseases | journal = Reviews on Recent Clinical Trials | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3–19 | date = January 2007 | pmid = 18473983 | doi = 10.2174/157488707779318107 | s2cid = 7127324 }}&lt;/ref&gt;biosinteziniń artıwı arqalı júzege keledi.

==== Miydiń shayqalıwı ====
2012-jılǵı sholıwdıń dáslepki maǵlıwmatları 40 jastan asqan ereseklerde tórt ayǵa shekem fizikalıq shınıǵıwlar uyqı sapasın jaqsılawı múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=De Luigi |first1=Arthur J. |last2=Bell |first2=Kathleen R. |last3=Bramhall |first3=Joe P. |last4=Choe |first4=Meeryo |last5=Dec |first5=Katherine |last6=Finnoff |first6=Jonathan T. |last7=Halstead |first7=Mark |last8=Herring |first8=Stanley A. |last9=Matuszak |first9=Jason |last10=Raksin |first10=P. B. |last11=Swanson |first11=Jennifer |last12=Millett |first12=Carolyn |date=2023 |title=Consensus statement: An evidence-based review of exercise, rehabilitation, rest, and return to activity protocols for the treatment of concussion and mild traumatic brain injury |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37794736 |journal=PM&amp;R |volume=15 |issue=12 |pages=1605–1642 |doi=10.1002/pmrj.13070 |issn=1934-1563 |pmid=37794736}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılǵı sholıw shınıǵıwlar kópshilik adamlar ushın uyqını jaqsılaytuǵının hám uyqısızlıqqa járdem beriwi múmkinligin kórsetti, biraq shınıǵıw menen uyqı arasındaǵı baylanıs haqqında tolıǵı menen juwmaq shıǵarıw ushın jetkilikli dálil joq.[86] 2018-jılǵı sistemalı sholıw hám meta-analiz shınıǵıwlardıń uyqısızlıqtan azap shegetuǵın adamlardıń uyqı sapasın jaqsılay alatuǵının kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ivanic |first1=Branimir |last2=Cronström |first2=Anna |last3=Johansson |first3=Kajsa |last4=Ageberg |first4=Eva |date=2024-09-06 |title=Efficacy of exercise interventions on prevention of sport-related concussion and related outcomes: a systematic review and meta-analysis |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39242177 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108260 |doi=10.1136/bjsports-2024-108260 |issn=1473-0480 |pmid=39242177}}&lt;/ref&gt;.

=== Libido ===
2013-jılǵı bir izertlew shınıǵıwlardıń antidepressantlardı qollanıwǵa baylanıslı jınıslıq qozıw máselelerin jaqsılaǵanın anıqladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lorenz TA, Meston CM | title = Acute exercise improves physical sexual arousal in women taking antidepressants | journal = Annals of Behavioral Medicine | volume = 43 | issue = 3 | pages = 352–361 | date = June 2012 | pmid = 22403029 | pmc = 3422071 | doi = 10.1007/s12160-011-9338-1 }}&lt;/ref&gt;.

=== Respirator sistema ===
Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlar júrek-qan tamır sistemasınıń fitnesiniń joqarılawın sezedi.[medicinalıq dálil kerek] Sırtta, ásirese transport qozǵalısı jaqın jerde shınıǵıw waqtında hawa pataslanıwına qosımsha dus keliw haqqında belgili bir dárejede táshiwish bar&lt;ref name=&quot;Laeremans et al. 2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Laeremans M, Dons E, Avila-Palencia I, Carrasco-Turigas G, Orjuela-Mendoza JP, Anaya-Boig E, Cole-Hunter T, DE Nazelle A, Nieuwenhuijsen M, Standaert A, VAN Poppel M, DE Boever P, Int Panis L | display-authors = 6 | title = Black Carbon Reduces the Beneficial Effect of Physical Activity on Lung Function | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1875–1881 | date = September 2018 | pmid = 29634643 | doi = 10.1249/MSS.0000000000001632 | hdl-access = free | s2cid = 207183760 | hdl = 10044/1/63478 }}&lt;/ref&gt;.

== Tásir etiw mexanizmi ==

=== Skelet bulshıq etleri ===
Qarsılıq shınıǵıwları hám keyin proteinge bay awqat qabıl etiw miofibrillyar bulshıq et proteini sintezin (MPS) stimullastırıw hám bulshıq et proteininiń ıdırawın (MPB) toqtatıw arqalı bulshıq etler gipertrofiyasın hám bulshıq et kúshiniń artıwın qollap-quwatlaydı&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Muscle hypertrophy review&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = A brief review of critical processes in exercise-induced muscular hypertrophy | journal = Sports Medicine | volume = 44 | issue = Suppl 1 | pages = S71–S77 | date = May 2014 | pmid = 24791918 | pmc = 4008813 | doi = 10.1007/s40279-014-0152-3 }}&lt;/ref&gt;. Qarsılıq shınıǵıwları arqalı bulshıq et proteini sinteziniń stimullasıwı rapamicinnniń mexanistik baǵdarınıń (mTOR) fosforlanıwı hám keyin mTORC1 aktivlesiwi arqalı ámelge asadı, bul mTORC1 diń tikkeley baǵdarların (p70S6 kinaza hám translyaciya repressor proteini 4EBP1) fosforlaw arqalı kletka ribosomalarında protein biosintezine alıp keledi&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Molecular Aspects of Medicine 2016 review&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brioche T, Pagano AF, Py G, Chopard A | title = Muscle wasting and aging: Experimental models, fatty infiltrations, and prevention | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 50 | pages = 56–87 | date = August 2016 | pmid = 27106402 | doi = 10.1016/j.mam.2016.04.006 | s2cid = 29717535 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01837630/file/2016_Brioche_MAM_1.pdf }}&lt;/ref&gt;. Awqatlanǵannan keyin bulshıq et proteininiń ıdırawınıń basılıwı tiykarınan plazmadaǵı insulin muǵdarınıń artıwı arqalı júzege asadı&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HMB in vivo human pharmacodynamics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo&quot; /&gt; Usıǵan uqsas, bulshıq et proteini sinteziniń artıwı (mTORC1 aktivlesiwi arqalı) hám bulshıq et proteini ıdırawınıń basılıwı (insulinge ǵárezsiz mexanizmler arqalı) β-gidroksi β-metilbutir kislotasın qabıl etkennen keyin de júz beretuǵını kórsetilgen.&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HMB in vivo human pharmacodynamics&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Hill DS, Phillips BE, Crossland H, Williams J, Loughna P, Churchward-Venne TA, Breen L, Phillips SM, Etheridge T, Rathmacher JA, Smith K, Szewczyk NJ, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Effects of leucine and its metabolite β-hydroxy-β-methylbutyrate on human skeletal muscle protein metabolism | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2013-06-01_591_11/page/2911 | journal = The Journal of Physiology | volume = 591 | issue = 11 | pages = 2911–2923 | date = June 2013 | pmid = 23551944 | pmc = 3690694 | doi = 10.1113/jphysiol.2013.253203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Limb MC, Phillips BE, Lund J, Williams JP, Brook MS, Cegielski J, Philp A, Ashcroft S, Rathmacher JA, Szewczyk NJ, Smith K, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Impact of the calcium form of β-hydroxy-β-methylbutyrate upon human skeletal muscle protein metabolism | journal = Clinical Nutrition | volume = 37 | issue = 6 Pt A | pages = 2068–2075 | date = December 2018 | pmid = 29097038 | pmc = 6295980 | doi = 10.1016/j.clnu.2017.09.024 | quote =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sarcopenia July 2015 review&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = Nutritional supplements in support of resistance exercise to counter age-related sarcopenia | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 4 | pages = 452–460 | date = July 2015 | pmid = 26178029 | pmc = 4496741 | doi = 10.3945/an.115.008367 }}&lt;/ref&gt;.

Aerob shınıǵıwları skelet bulshıq etleriniń mitoxondriyalarında mitoxondriyal biogenezdi hám oksidativ fosforlanıw qábiletiniń artıwın keltirip shıǵaradı, bul aerob shınıǵıwlarınıń submaksimal shıdamlılıq kórsetkishlerin jaqsılaytuǵın mexanizmlerdiń biri bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wibom R, Hultman E, Johansson M, Matherei K, Constantin-Teodosiu D, Schantz PG | title = Adaptation of mitochondrial ATP production in human skeletal muscle to endurance training and detraining | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 73 | issue = 5 | pages = 2004–2010 | date = November 1992 | pmid = 1474078 | doi = 10.1152/jappl.1992.73.5.2004 | url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:gih:diva-184 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity&quot; /&gt; Bul tásirler shınıǵıw nátiyjesinde kletka ishindegi AMP:ATP qatnasınıń artıwı arqalı ámelge asadı, bul óz gezeginde AMP-aktivlesken protein kinazanıń (AMPK) aktivlesiwine alıp keledi, ol bolsa keyinnen mitoxondriyal biogenezdiń tiykarǵı regulyatorı bolǵan peroksisoma proliferator-aktivlesken receptor gamma koaktivator-1α (PGC-1α) nı fosforlaydı.&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Boushel R, Lundby C, Qvortrup K, Sahlin K | title = Mitochondrial plasticity with exercise training and extreme environments | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 42 | issue = 4 | pages = 169–174 | date = October 2014 | pmid = 25062000 | doi = 10.1249/JES.0000000000000025 | s2cid = 39267910 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mitochondrial biogenesis&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Valero T | title = Mitochondrial biogenesis: pharmacological approaches | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 20 | issue = 35 | pages = 5507–5509 |year = 2014 | pmid = 24606795 | doi = 10.2174/138161282035140911142118 | hdl-access = free | hdl = 10454/13341 }}&lt;/ref&gt;.
{{multiple image
&lt;!-- Layout parameters --&gt;
 | align = center
 | direction = horizontal
 | total_width = 800
&lt;!-- Header --&gt;
 | header_align = &lt;!-- center (default), left, right --&gt;
 | header =
&lt;!--image 1--&gt;
 | image1 = Muscle protein synthesis signaling cascades.jpg
 | alt1 = Signaling cascade diagram
 | width1 = 619
 | height1 = 347
 | caption1 = Fizikalıq shınıǵıwlar hám belgili bir amin kislotaları yamasa olardıń tuwındıları (tiykarınan L-leycin hám HMB) tásirinde miofibrillyar bulshıq proteini sintezi hám mitoxondriyal biogenezge qatnasatuǵın molekulyar signal kaskadlarınıń diagramması&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brook MS, Wilkinson DJ, Phillips BE, Perez-Schindler J, Philp A, Smith K, Atherton PJ | title = Skeletal muscle homeostasis and plasticity in youth and ageing: impact of nutrition and exercise | journal = Acta Physiologica | volume = 216 | issue = 1 | pages = 15–41 | date = January 2016 | pmid = 26010896 | pmc = 4843955 | doi = 10.1111/apha.12532 }}&lt;/ref&gt;. Awqat proteininen alınǵan kóplegen amin kislotaları Rag GTPazaları arqalı signal beriw jolı menen mTORC1 aktivlesiwin qollap-quwatlaydı hám protein sintezin arttıradı&lt;ref name=&quot;Skeletal muscle homeostasis 2016 review&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The neurology of mTOR&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lipton JO, Sahin M | title = The neurology of mTOR | journal = Neuron | volume = 84 | issue = 2 | pages = 275–291 | date = October 2014 | pmid = 25374355 | pmc = 4223653 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.09.034 }}&lt;br /&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4223653/figure/F2/ Figure 2: The mTOR Signaling Pathway]&lt;/ref&gt;.
&lt;!--image 2--&gt;
 | image2 = Resistance exercise-induced muscle protein synthesis.jpg
 | alt2 = Graph of muscle protein synthesis vs time
 | width2 = 387
 | height2 = 221
 | caption2 = Qarsılıq shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin 48 saatqa shekem dawam etetuǵın dáwir ishinde bulshıq proteini sintezin (MPS) stimullastıradı (punktir sızıq penen kórsetilgen). Usı dáwir ishinde qálegen waqıtta proteinge bay awqat qabıl etiw shınıǵıw arqalı payda bolǵan bulshıq proteini sinteziniń artıwın kúsheytedi (tutas sızıqlar menen kórsetilgen)
}}

=== Basqa periferiya organları ===
[[Fayl:Aerobic Anaerobic Exercise Adaptations.jpg|400px|thumb|Úziliksiz aerob hám anaerob shınıǵıwlarǵa uzaq múddetli beyimlesiwlerdiń qısqasha mazmunı. Aerob shınıǵıwlar bir qatar oraylıq júrek-qan tamır sistemasınıń beyimlesiwlerin keltirip shıǵarıwı múmkin, sonıń ishinde júrek soǵıwınıń kóleminiń (SV)&lt;ref name=Exercise_SV&gt;{{cite journal | vauthors = Wang E, Næss MS, Hoff J, Albert TL, Pham Q, Richardson RS, Helgerud J | title = Exercise-training-induced changes in metabolic capacity with age: the role of central cardiovascular plasticity | journal = Age | volume = 36 | issue = 2 | pages = 665–676 | date = April 2014 | pmid = 24243396 | pmc = 4039249 | doi = 10.1007/s11357-013-9596-x }}&lt;/ref&gt; hám maksimal aerob qábiletiniń (VO2 max)&lt;ref name=Exercise_SV /&gt;&lt;ref name=AerobicMotorCapability&gt;{{cite journal | vauthors = Potempa K, Lopez M, Braun LT, Szidon JP, Fogg L, Tincknell T | title = Physiological outcomes of aerobic exercise training in hemiparetic stroke patients | url = https://archive.org/details/sim_stroke_1995-01_26_1/page/101 | journal = Stroke | volume = 26 | issue = 1 | pages = 101–105 | date = January 1995 | pmid = 7839377 | doi = 10.1161/01.str.26.1.101 }}&lt;/ref&gt; artıwı, sonday-aq tınıshlıq halatındaǵı júrek soǵıw jiyiliginiń (RHR) tómenlewi&lt;ref name=Exercise_RHR1&gt;{{cite journal | vauthors = Wilmore JH, Stanforth PR, Gagnon J, Leon AS, Rao DC, Skinner JS, Bouchard C | title = Endurance exercise training has a minimal effect on resting heart rate: the Heritage Study | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_1996-07_28_7/page/829 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 28 | issue = 7 | pages = 829–835 | date = July 1996 | pmid = 8832536 | doi = 10.1097/00005768-199607000-00009 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Exercise_RHR2&gt;{{cite journal | vauthors = Carter JB, Banister EW, Blaber AP | title = Effect of endurance exercise on autonomic control of heart rate | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 1 | pages = 33–46 | year = 2003 | pmid = 12477376 | doi = 10.2165/00007256-200333010-00003 | s2cid = 40393053 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Exercise_RHR3&gt;{{cite journal| vauthors = Chen CY, Dicarlo SE |title=Endurance exercise training-induced resting Bradycardia: A brief review|journal=Sports Medicine, Training and Rehabilitation|date=January 1998|volume=8|issue=1|pages=37–77|doi=10.1080/15438629709512518}}&lt;/ref&gt;. Qarsılıq shınıǵıwlarına, yaǵnıy anaerob shınıǵıwlardıń eń keń tarqalǵan túrine uzaq múddetli beyimlesiwler bulshıq et gipertrofiyasın&lt;ref name=Exercise_Hypertrophy&gt;{{cite journal | vauthors = Crewther BT, Heke TL, Keogh JW | title = The effects of a resistance-training program on strength, body composition and baseline hormones in male athletes training concurrently for rugby union 7's | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2013-02_53_1/page/34 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 53 | issue = 1 | pages = 34–41 | date = February 2013 | pmid = 23470909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Exercise_Hypertrophy2&gt;{{cite journal | vauthors = Schoenfeld BJ | title = Postexercise hypertrophic adaptations: a reexamination of the hormone hypothesis and its applicability to resistance training program design | url = https://archive.org/details/journal-strength-conditioning-resesarch_2013-06_27_6/page/1720 | journal = Journal of Strength and Conditioning Research | volume = 27 | issue = 6 | pages = 1720–1730 | date = June 2013 | pmid = 23442269 | doi = 10.1519/JSC.0b013e31828ddd53 | s2cid = 25068522 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;, bulshıq ettiń (lerdiń) fiziologiyalıq kóldeneń kesim maydanınıń (PCSA) úlkeyiwin hám nerv impulslarınıń kúsheyiwin&lt;ref name=Exercise_Neuraldrive&gt;{{cite journal | vauthors = Dalgas U, Stenager E, Lund C, Rasmussen C, Petersen T, Sørensen H, Ingemann-Hansen T, Overgaard K | display-authors = 6 | title = Neural drive increases following resistance training in patients with multiple sclerosis | journal = Journal of Neurology | volume = 260 | issue = 7 | pages = 1822–1832 | date = July 2013 | pmid = 23483214 | doi = 10.1007/s00415-013-6884-4 | s2cid = 848583 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AnaerobicStrength&gt;{{cite journal | vauthors = Staron RS, Karapondo DL, Kraemer WJ, Fry AC, Gordon SE, Falkel JE, Hagerman FC, Hikida RS | display-authors = 3 | title = Skeletal muscle adaptations during early phase of heavy-resistance training in men and women | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1994-03_76_3/page/1247 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 76 | issue = 3 | pages = 1247–1255 | date = March 1994 | pmid = 8005869 | doi = 10.1152/jappl.1994.76.3.1247 | s2cid = 24328546 }}&lt;/ref&gt; óz ishine aladı, bulardıń ekewi de bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi&lt;ref name=Exercise_MuscularStrength&gt;{{cite journal | vauthors = Folland JP, Williams AG | title = The adaptations to strength training : morphological and neurological contributions to increased strength | journal = Sports Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 145–168 | year = 2007 | pmid = 17241104 | doi = 10.2165/00007256-200737020-00004 | s2cid = 9070800 }}&lt;/ref&gt;. Nerv beyimlesiwleri tezirek baslanadı hám gipertrofiyalıq juwapqa shekem turaqlasadı&lt;ref name=NeuralvsHypertrophy1&gt;{{cite journal | vauthors = Moritani T, deVries HA | title = Neural factors versus hypertrophy in the time course of muscle strength gain | journal = American Journal of Physical Medicine | volume = 58 | issue = 3 | pages = 115–130 | date = June 1979 | pmid = 453338 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NeuralvsHypertrophy2&gt;{{cite journal | vauthors = Narici MV, Roi GS, Landoni L, Minetti AE, Cerretelli P | title = Changes in force, cross-sectional area and neural activation during strength training and detraining of the human quadriceps | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 310–319 | year = 1989 | pmid = 2583179 | doi = 10.1007/bf02388334 | s2cid = 2231992 }}&lt;/ref&gt;.]]
Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet bulshıq etleriniń endokrin organ sıpatındaǵı roli arqalı ámelge asırılatuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıwshı bulshıq etler jańa toqımanıń ósiwin, toqımanıń qayta tikleniwin hám kóplegen qabınıwǵa qarsı funkciyalardı qollap-quwatlaytuǵın miokinler dep atalatuǵın bir neshe zatlardı bólip shıǵaradı, bul óz gezeginde hár qıylı qabınıw kesellikleriniń rawajlanıw qáwpin tómenletedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK | title = Muscle as a secretory organ | journal = Comprehensive Physiology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 1337–1362 | date = July 2013 | pmid = 23897689 | doi = 10.1002/cphy.c120033 | isbn = 978-0-470-65071-4 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar densawlıqqa kóplegen zıyan keltiretuǵın, fizikalıq hám psixikalıq, kortizol dárejesin tómenletedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cohen S, Williamson GM | title = Stress and infectious disease in humans | url = https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1991-01_109_1/page/5 | journal = Psychological Bulletin | volume = 109 | issue = 1 | pages = 5–24 | date = January 1991 | pmid = 2006229 | doi = 10.1037/0033-2909.109.1.5 }}&lt;/ref&gt;. Awqatlanıwdan aldın shıdamlılıq shınıǵıwları awqatlanıwdan keyingi usınday shınıǵıwlarǵa qaraǵanda qandaǵı glyukoza dárejesin kóbirek tómenletedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Borer KT, Wuorinen EC, Lukos JR, Denver JW, Porges SW, Burant CF | title = Two bouts of exercise before meals, but not after meals, lower fasting blood glucose | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2009-08_41_8/page/1606 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 41 | issue = 8 | pages = 1606–1614 | date = August 2009 | pmid = 19568199 | doi = 10.1249/MSS.0b013e31819dfe14 | s2cid = 207184758 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Qatań shınıǵıwlardıń (VO2 max nıń 90-95%) ortasha shınıǵıwlarǵa (VO2 max nıń 40-70%) qaraǵanda júrektiń fiziologiyalıq gipertrofiyasın kóbirek keltirip shıǵaratuǵını haqqında dáliller bar, biraq bunıń ulıwma awırıwshańlıq hám/yamasa ólimshilik kórsetkishlerine qanday da bir tásiri bar-joqlıǵı belgisiz&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wisløff U, Ellingsen Ø, Kemi OJ | title = High-intensity interval training to maximize cardiac benefits of exercise training? | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 37 | issue = 3 | pages = 139–146 | date = July 2009 | pmid = 19550205 | doi = 10.1097/JES.0b013e3181aa65fc | s2cid = 25057561 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Aerob hám anaerob shınıǵıwlardıń ekewi de júrek kólemin (aerob shınıǵıwlar) yamasa miokard qalıńlıǵın (kúsh shınıǵıwları) arttırıw arqalı júrektiń mexanikalıq nátiyjeliligin joqarılatıwǵa xızmet etedi. Qarınshalar gipertrofiyası, yaǵnıy qarınsha diywallarınıń qalıńlasıwı, eger ol shınıǵıwlarǵa juwap retinde júzege kelse, ulıwma alǵanda paydalı hám salamat bolıp esaplanadı.

=== Oraylıq nerv sisteması ===
Fizikalıq shınıǵıwlardıń oraylıq nerv sistemasına tásiri biraz bulshıq etler tárepinen qanǵa bólinip shıǵarılatuǵın ayırım neyrotrofikalıq faktor gormonları, sonıń ishinde BDNF, IGF-1 hám VEGF arqalı ámelge asırılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Exercise – neurotrophic factors + basal ganglia&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Paillard T, Rolland Y, de Souto Barreto P | title = Protective Effects of Physical Exercise in Alzheimer's Disease and Parkinson's Disease: A Narrative Review | journal = Journal of Clinical Neurology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 212–219 | date = July 2015 | pmid = 26174783 | pmc = 4507374 | doi = 10.3988/jcn.2015.11.3.212 | quote = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BDNF meta analysis&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Szuhany KL, Bugatti M, Otto MW | title = A meta-analytic review of the effects of exercise on brain-derived neurotrophic factor | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 60 | pages = 56–64 | date = January 2015 | pmid = 25455510 | pmc = 4314337 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2014.10.003 | quote =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cerebral hemodynamics and AD&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tarumi T, Zhang R | title = Cerebral hemodynamics of the aging brain: risk of Alzheimer disease and benefit of aerobic exercise | journal = Frontiers in Physiology | volume = 5 | pages = 6 | date = January 2014 | pmid = 24478719 | pmc = 3896879 | doi = 10.3389/fphys.2014.00006 | quote = | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

== Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw ilajları ==
Xalıqtıń fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw maqsetinde kóbinese jámiyet kólemindegi hám mektep kampaniyalarınan paydalanıladı. Bunday baǵdarlamalardıń nátiyjeliligin anıqlawǵa baǵıshlanǵan izertlewlerdi nátiyjeleriniń hár qıylı bolıwına baylanıslı abaylap talqılaw kerek&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Úlken jastaǵı adamlar ushın ayırım túrdegi shınıǵıw baǵdarlamaları, mısalı, júriw, teńsalmaqlılıq, koordinaciya hám funkcional tapsırmalardı óz ishine alǵan baǵdarlamalar teńsalmaqlılıqtı jaqsılay alatuǵını haqqında ayırım dáliller bar.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Howe TE, Rochester L, Neil F, Skelton DA, Ballinger C | title = Exercise for improving balance in older people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 11 | pages = CD004963 | date = November 2011 | volume = 2012 | pmid = 22071817 | doi = 10.1002/14651858.cd004963.pub3 | publisher = John Wiley &amp; Sons, Ltd | s2cid = 205176433 | pmc = 11493176 }}&lt;/ref&gt;. Progressiv qarsılıq shınıǵıwlarınan soń, eresekler fizikalıq funkciyalarınıń jaqsılanıwı menen juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Liu CJ, Latham NK | title = Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD002759 | date = July 2009 | volume = 2009 | pmid = 19588334 | pmc = 4324332 | doi = 10.1002/14651858.CD002759.pub2 }}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq belsendilikti alǵa ilgerletiwshi qısqa múddetli aralasıwlar ekonomikalıq jaqtan nátiyjeli bolıwı múmkin, biraq bul dálil hálsiz hám izertlewler arasında ayırmashılıqlar bar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gc V, Wilson EC, Suhrcke M, Hardeman W, Sutton S | title = Are brief interventions to increase physical activity cost-effective? A systematic review | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 50 | issue = 7 | pages = 408–417 | date = April 2016 | pmid = 26438429 | pmc = 4819643 | doi = 10.1136/bjsports-2015-094655 }}&lt;/ref&gt;.

Qorshaǵan ortalıq tásiller úmitli kórinedi: tekshelerden paydalanıwdı xoshemetleytuǵın belgiler, sonday-aq jámiyetlik kampaniyalar shınıǵıw dárejelerin arttırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kahn EB, Ramsey LT, Brownson RC, Heath GW, Howze EH, Powell KE, Stone EJ, Rajab MW, Corso P | display-authors = 6 | title = The effectiveness of interventions to increase physical activity. A systematic review | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2002-05_22_4/page/73 | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 22 | issue = 4 Suppl | pages = 73–107 | date = May 2002 | pmid = 11985936 | doi = 10.1016/S0749-3797(02)00434-8 }}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Kolumbiyanıń [[Bogota]] qalası azamatlarına shınıǵıw islewdi ańsatlastırıw ushın ekshembi hám bayram kúnleri 113 kilometr (70 milya) joldı jawıp qoyadı. Bunday piyadalar zonaları sozılmalı keselliklerge qarsı gúres hám salamat dene massası indeksin (BMI) saqlap qalıw ilajlarınıń bir bólegi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.paho.org/English/DD/PIN/ePersp001_article01.htm| bet = Stopping the rising tide of chronic diseases Everyone's Epidemic| vauthors = Durán VH| jumıs = Pan American Health Organization| baspaxana = paho.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Ata-analar fizikalıq belsendiliktiń salamat dárejelerin úlgi etip kórsetiw arqalı yamasa fizikalıq belsendilikti xoshemetlew arqalı fizikalıq belsendilikti kótere aladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Xu H, Wen LM, Rissel C | title = Associations of parental influences with physical activity and screen time among young children: a systematic review | journal = Journal of Obesity | volume = 2015 | pages = 546925 | sáne = 19 March 2015 | pmid = 25874123 | pmc = 4383435 | doi = 10.1155/2015/546925 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. AQSHtaǵı Keselliklerdi qadaǵalaw hám aldın alıw oraylarınıń maǵlıwmatları boyınsha, balalar hám jasóspirimler hár kúni 60 minut yamasa onnan da kóbirek fizikalıq jumıs islewi kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cdc.gov/healthyschools/physicalactivity/guidelines.htm| bet = Youth Physical Activity Guidelines| jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| sáne = 2019-jıl 23-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Mektep sistemasına fizikalıq shınıǵıwlardı engiziw hám balalardıń salamat turmıs tárizin saqlawdaǵı tosqınlıqlardı azayta alatuǵın ortalıqtı támiyinlew áhmiyetli.

Evropa Komissiyasınıń Bilimlendiriw hám mádeniyat bas basqarması (DG EAC) óziniń Horizon 2020 hám Erasmus+ baǵdarlaması sheńberinde Densawlıqtı jaqsılawshı fizikalıq belsendilik (HEPA) joybarları ushın arnawlı baǵdarlamalar hám qarjılar ajıratqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| bet = Health and Participation| baspaxana = European Commission| sáne = 2013-jıl 25-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190705033323/https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| arxivsáne = 2019-jıl 5-iyul }}&lt;/ref&gt;, óytkeni izertlewler kóplegen evropalılardıń jeterli dárejede fizikalıq belsendi emesligin kórsetken. Bul tarawda EA boylap hám dúnya júzi boyınsha belsendi oyınshılar arasındaǵı birge islesiwdi arttırıw, EA hám onıń sherik mámleketlerinde HEPA nı xoshametlew hám Evropa sport háptesi ushın qarjılandırıw jetkilikli. DG EAC úziliksiz túrde sport hám fizikalıq belsendilik boyınsha Ewrobarometr baspadan shıǵarıp turadı.

== Shınıǵıw úrdisleri ==
Dúnya júzi boyınsha fizikalıq talap etiwshiligi tómen jumıslarǵa qaray úlken ózgeris boldı&lt;ref name=WHO2009&gt;{{Web deregi | url = https://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/| bet = WHO: Obesity and overweight| jumıs = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081218104805/http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ &lt;!--Added by H3llBot--&gt;| arxivsáne = 2008-jıl 18-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Bul mexanizaciyalastırılǵan transporttıń kóbeyip qollanılıwı, úyde miynetti jeńillestiriwshi texnologiyalardıń kóbirek tarqalıwı hám belsendi dem alıw shınıǵıwlarınıń azayıwı menen birge júrdi.&lt;ref name=WHO2009 /&gt; Biraq, jeke turmıs tárizindegi ózgerisler fizikalıq shınıǵıwlardıń jetispewshiligin dúzetiwi múmkin.

2015-jılı járiyalanǵan izertlew nátiyjeleri fizikalıq shınıǵıw intervenciyalarına pikirdi ulıwmalastırıwdı kirgiziw shınıǵıwǵa boysınıwshılıqtı hám ózin-ózi nátiyjelilikti arttıradı, sonıń menen birge psixologiyalıq hám fiziologiyalıq jaqtan unamlı tásir kórsetedi dep kórsetedi&lt;ref name=Kennedy&gt;{{cite journal | vauthors = Kennedy AB, Resnick PB | title = Mindfulness and Physical Activity | journal = American Journal of Lifestyle Medicine | volume = 9 | issue = 3 | pages = 3221–3323 | sáne = May 2015 | doi = 10.1177/1559827614564546 | s2cid = 73116017 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery |gallery=&quot;&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Shınıǵıw ushın sport jumısları&quot;&gt;
File:Woman running barefoot on beach.jpg|[[Juwırıw]] fizikalıq fitneske erisiwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi |url= https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/running-and-jogging-health-benefits#goal-setting-for-running-and-jogging |title= Running and jogging - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}&lt;/ref&gt;.
File:Cruising on a Board.jpg|alt=Skateboarding is good for cardiovascular health[better source needed]|Skeytbording júrek-qan tamır salamatlıǵı ushın paydalı&lt;ref&gt;{{Web deregi |title=5 Reasons Why Skateboarding Is Good Exercise |url=https://longboardingnation.com/reasons-skateboarding-good-exercise/ |website=Longboarding Nation |access-date=6 July 2021 | sáne =25 January 2019}}&lt;/ref&gt;.
File:IDHM Wasserspringen 2018-02-18 3m mixed Vorkampf Sprung 3 18.jpg|[[Júziw]] shınıǵıw sıpatında bulshıq etlerdi bekkemleydi hám kúshti arttıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/swimming-health-benefits#health-benefits-of-swimming |title= Swimming - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}&lt;/ref&gt;.
File:2018 USA Indoor Track and Field Championships (40357948141).jpg|Atletika (mısalı, sırıq penen sekiriw) shınıǵıw túri sıpatında.
File:Cristiano Ronaldo Iran vs Portugal.jpg|[[Futbol]] shınıǵıw retinde.
&lt;/gallery&gt;

=== Sociallıq hám mádeniy ózgeshelikler ===
Shınıǵıw hárbir elde hár qıylı kórinedi, shınıǵıwdıń artındaǵı motivaciyalar da solay.&lt;ref name=&quot;Fitness for Foreigners&quot; /&gt; Ayırım ellerde adamlar tiykarınan ishte shınıǵadı (mısalı, úyde yamasa fitnes klublarında), al basqalarında adamlar tiykarınan sırtta shınıǵadı. Adamlar jeke lázzet alıw, densawlıq hám salamatlıq, sociallıq qarım-qatnas, jarıs yamasa shınıǵıw ushın shınıǵıwı múmkin. Bul ayırmashılıqlar geografiyalıq jaylasıw hám sociallıq tendenciyalar sıyaqlı hár qıylı sebeplerge baylanıslı bolıwı múmkin.

Mısalı, [[Kolumbiya|Kolumbiyada]] azamatlar óz eliniń sırtqı ortalıǵın bahalaydı hám qutlıqlaydı. Kóp jaǵdaylarda olar tábiyattı hám jámiyetlerin ráhátleniw ushın sociallıq jıynalıslar sıpatında sırttaǵı iskerliklerdi paydalanadı. Kolumbiyanıń Bogota qalasında hár ekshembi kúni Ciclovía dep atalatuǵın 70 millik jol velosipedshiler, juwırıwshılar, rolikli konkishiler, skeytbordshılar hám basqa shınıǵıwshılar ushın jabılıp, olar shınıǵıw hám átirapınan ráhátleniw ushın paydalanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | vauthors = Hernández J| bet = Car-Free Streets, a Colombian Export, Inspire Debate| url = https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| jumıs = The New York Times| sáne = 2008-jıl 24-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210427180825/https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-aprel | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Kolumbiyaǵa uqsas, [[Kambodja]] azamatları da sırtta sociallıq shınıǵıwǵa beyim. Bul elde ashıq fitnes zalı anaǵurlım keń tarqalǵan. Adamlar bul sırttaǵı fitnes zallarına tek ǵana jámiyetlik imkaniyatlardan paydalanıw ushın emes, al jáne de jámiyetshilik ushın ashıq bolǵan aerobika hám ayaq oyın sessiyaların shólkemlestiriw ushın da jıynaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | vauthors = Sullivan N| bet = Gyms| url = https://www.travelfish.org/sight_profile/cambodia/phnom_penh_and_surrounds/phnom_penh/phnom_penh/2235| jumıs = Travel Fish| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

[[Shveciya]] da sırtqı fitnes zalların, utegym dep atalatuǵın orınlardı rawajlandıra basladı. Bul fitnes zalları xalıq ushın biypul hám kóbinese ájayıp, kórkem ortalıqlarǵa jaylastırılǵan. Adamlar salamat bolıw hám átiraptaǵı tábiyiy dúnyadan ráhátleniw ushın dáryalarda júzedi, qayıqlardı paydalanadı hám toǵaylar arqalı juwıradı. Bul ásirese Shveciyada onıń geografiyalıq jaylasıwına baylanıslı jaqsı isleydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | vauthors = Tatlow A| bet = When in Sweden...making the most of the great outdoors!| url = http://www.stockholmonashoestring.com/when-in-sweden-making-the-most-of-the-great-outdoors/| jumıs = Stockholm on a Shoestring| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

[[Qıtay|Qıtaydıń]] ayırım aymaqlarında, ásirese pensiyaǵa shıqqanlar arasında shınıǵıw sociallıq tiykarǵa iye bolıp kórinedi. Azanda jámiyetlik baǵlarda maydan ayaq oyınları ótkeriledi; bul jıynalıslar latın xoreografiyasın, bal ayaq oyının, tango yamasa hátte djitterbagtı óz ishine alıwı múmkin. Jámiyetlik orınlarda oynaw adamlarǵa ádette qarım-qatnas jasamaytuǵın adamlar menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul densawlıq hám sociallıq paydalardı támiyinleydi&lt;ref&gt;{{cite news| vauthors = Langfitt F |title=Beijing's Other Games: Dancing In The Park |url= https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93503524 |newspaper=NPR.org|publisher=NPR|access-date=5 December 2016}}&lt;/ref&gt;.

Fizikalıq shınıǵıwdaǵı bul sociomádeniy ózgeshelikler hár qıylı geografiyalıq orınlar hám sociallıq ortalıqlardaǵı adamlardıń shınıǵıwdıń hár qıylı motivaciyaları hám usıllarına iye ekenligin kórsetedi. Fizikalıq shınıǵıw densawlıq hám salamatlıqtı jaqsılay aladı, sonday-aq jámiyetlik baylanıslardı hám tábiyiy gózzallıqtı bahalawdı kúsheyte aladı.&lt;ref name=&quot;Fitness for Foreigners&quot; /&gt;

=== Baǵdarlamaǵa sadıqlıq ===
Shınıǵıw baǵdarlamasına sadıq bolıw yamasa onı izbe-iz dawam ettiriw kóp adamlar ushın qıyın bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=MacDonald |first1=Christopher |last2=Bennekou |first2=Mia |last3=Midtgaard |first3=Julie |last4=Langberg |first4=Hennig |last5=Lieberman |first5=Daniel | sáne =2024-11-27 |title=Why exercise may never be effective medicine: an evolutionary perspective on the efficacy versus effectiveness of exercise in treating type 2 diabetes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39603793 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108396 |doi=10.1136/bjsports-2024-108396 |issn=1473-0480 |pmid=39603793}}&lt;/ref&gt;. Izertlewler kóp hár qıylı faktorlardı anıqladı. Ayırım faktorlarǵa adamnıń ne ushın shınıǵıw islep atırǵanı (mısalı, densawlıq, sociallıq sebepler), qanday túrdegi shınıǵıwlar yamasa shınıǵıw baǵdarlamasınıń qalay dúzilgenligi, baǵdarlamada professionallardıń qatnasıwı bar ma yamasa joq pa, shınıǵıw hám densawlıq haqqında bilim beriw, shınıǵıw baǵdarlamasındaǵı monitoring hám alǵa ilgerilew, maqsetlerdi belgilew hám adamnıń shınıǵıw baǵdarlamasın tańlawǵa hám maqsetlerdi belgilewge qanshelli qatnasatuǵını kiredi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Collado-Mateo |first1=Daniel |last2=Lavín-Pérez |first2=Ana Myriam |last3=Peñacoba |first3=Cecilia |last4=Del Coso |first4=Juan |last5=Leyton-Román |first5=Marta |last6=Luque-Casado |first6=Antonio |last7=Gasque |first7=Pablo |last8=Fernández-Del-Olmo |first8=Miguel Ángel |last9=Amado-Alonso |first9=Diana |date=2021-02-19 |title=Key Factors Associated with Adherence to Physical Exercise in Patients with Chronic Diseases and Older Adults: An Umbrella Review |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=4 |pages=2023 |doi=10.3390/ijerph18042023 |doi-access=free |issn=1660-4601 |pmc=7922504 |pmid=33669679}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>j31mb0pxuugvd1s50tmfytj7wi9clbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>266784</id>
      <parentid>266767</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8249" sha1="sj8upha4opy3wc3r3gdu49cy2w40kpz" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25115}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bekan88&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4352}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1638}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:926}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:484}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>sj8upha4opy3wc3r3gdu49cy2w40kpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>266786</id>
      <parentid>266769</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="8bnujdt6ftdfhomyvd79b6dsadkmqgv" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119302}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4066}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:2036}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1333}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:570}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:390}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>8bnujdt6ftdfhomyvd79b6dsadkmqgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dunkan taksonomiyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26893</id>
    <revision>
      <id>266811</id>
      <parentid>149692</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7935" sha1="7oz1eqoytpx3ac834m4y2ycavz0t7b6" xml:space="preserve">'''Dunkan taksonomiyası''' — bul [[Kompyuter arxitekturası|kompyuter arxitekturalarınıń]] klassifikaciyası bolıp, onı 1990-jılı Ralf Dunkan usınǵan&lt;ref name=&quot;duncan&quot;&gt;{{Cite journal|title=A Survey of Parallel Computer Architectures|date=February 1990}}&lt;/ref&gt;. Dunkan konveyerli vektor processlerin óz ishine alıw ushın Flynn taksonomiyasına&lt;ref name=&quot;flynn&quot;&gt;{{Cite journal|title=Very High Speed Computing Systems|date=1966}}&lt;/ref&gt; ózgerisler kirgiziwdi usındı&lt;ref name=&quot;vhsc&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3Ld65MnwgkC&amp;dq=Duncan%27s+Taxonomy&amp;pg=PA25|author2=S. S. Iyengar|title=Introduction to Parallel Algorithms|location=United Kingdom|publisher=Wiley|date=1998|isbn=0-471-25182-8}}&lt;/ref&gt;.

== Taksonomiya ==
Taksonomiya 1988–1990-jıllar aralıǵında islep shıǵıldı hám birinshi ret 1990-jılı járiyalandı. Onıń dáslepki kategoriyaları tómende kórsetilgen.

=== Sinxron arxitekturalar ===
Bul kategoriya bir waqıtta orınlanıwdı sinxron túrde koordinaciyalaytuǵın hám bunı global saatlar, oraylıq basqarıw blokları yamasa vektorlıq blok kontrollerleri sıyaqlı mexanizmler arqalı ámelge asıratuǵın barlıq parallel arxitekturalar kiredi. Usı kategoriyanıń onnan keyingi bóliniwi tiykarınan sinxronizaciya mexanizmine tiykarlanǵan.

==== Konveyerli vektor processorları ====
Konveyerli vektor processorları massiv yamasa vektor elementleriniń izbe-iz aǵımın qabıl etetuǵın konveyerli funkcional bloklar menen xarakterlenedi, usılayınsha tolıq konveyerdegi hár túrli basqıshlar belgili bir waqıtta vektordıń hár túrli elementlerin qayta islep atırǵan boladı. Parallellik hám joqarıda súwretlengen jeke funkcional bloklardaǵı konveyerlew arqalı, hám de usınday bir neshe bloktı parallel iske túsiriw arqalı hám bir bloktıń shıǵısın basqa blokqa kiris retinde jalǵaw arqalı támiyinlenedi&lt;ref name=&quot;Hwang84&quot;&gt;{{Cite book|title=Tutorial Supercomputers: Design and Applications|date=1984}} esp. chapters 1 and 2&lt;/ref&gt;.

Vektor elementlerin arnawlı vektor registrlerinen funkcional bloklarǵa aǵımlı jiberetuǵın vektor arxitekturaları registrdan-registrge arxitekturalar dep ataladı, al funkcional bloklardı arnawlı yad buferlerinen támiyinleytuǵınlar yadtan-yadqa arxitekturalar dep belgilenedi. 1960-jıllar hám 1970-jıllardıń basındaǵı registrdan-registrge arxitekturalarınıń dáslepki mısalları qatarına Cray-1&lt;ref name=&quot;Russell78&quot;&gt;{{Cite journal|title=The CRAY-1 Computer System|journal=[[Communications of the ACM]]|date=January 1978|volume=21|issue=1|doi=10.1145/359327.359336|pages=63–72}}&lt;/ref&gt; hám Fujitsu VP-200 kiredi, al jańaraq mısallar RISC-V Vektor keńeytpesin óz ishine aladı.

Control Data Corporation STAR-100, CDC 205 hám Texas Instruments Advanced Scientific Computer yaddan-yadqa vektor arxitekturalarınıń dáslepki mısalları bolıp tabıladı.

1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında Cray Y-MP/4, IBM 3090 qosımsha vektor múmkinshiligi hám Nippon Electric Corporation SX-3 sıyaqlı ulıwma yadqa iye 4-10 vektorlı processorlardı qollap-quwatlaytuǵın vektor arxitekturaları engizildi (NEC SX arxitekturasına qarań).

==== SIMD ====
Bul sxema processordıń massiv hám associativ yad ishki klassları ushın tiykarǵı klass retinde Flinn taksonomiyasınan SIMD (bir kórsetpe aǵımı, kóp maǵlıwmat aǵımı) kategoriyasın paydalanadı. SIMD arxitekturaları&lt;ref name=&quot;simd96&quot;&gt;{{Cite book|pages=649–679|title=Parallel and Distributed Computing Handbook|date=1996}}&lt;/ref&gt; basqarıw blogınıń ulıwma kórsetpeni barlıq qayta islew elementlerine tarqatıwı menen xarakterlenedi, olar bul kórsetpeni jergilikli maǵlıwmatlardan alınǵan hár túrli operandlarǵa sinxron túrde orınlaydı. Ulıwma ózgesheliklerge jeke processorlardıń kórsetpeni óshiriw imkaniyatı hám buyrıq nátiyjelerin óz-ara baylanıs tarmaǵı arqalı jaqın qońsılarǵa tarqatıw múmkinshiligi kiredi.

===== Processor massivi =====

===== Associativ yad =====

==== Sistolalıq massiv ====
1980-jılları usınılǵan sistolalıq massivler – bul maǵlıwmatlar hám aralıq nátiyjeler turaqlı, jergilikli óz-ara baylanıs tarmaǵı arqalı ritmli túrde processordan processorǵa jiberiletuǵın kóp processorlı sistemalar. Sistolalıq arxitekturalar maǵlıwmat aǵımın processordan processorǵa sinxronlastırıw ushın global saat hám anıq waqıt keshigiwlerin paydalanadı. Sistolalıq sistemadaǵı hárbir processor maǵlıwmatlar hám nátiyjeler qońsı processorlarǵa jiberilmesten aldın ózgermeytuǵın kórsetpeler izbe-izligin orınlaydı&lt;ref name=&quot;HTKung&quot;&gt;{{Cite journal|title=Why Systolic Architectures?|url=https://archive.org/details/computer_1982-01_15_1/page/37|journal=[[IEEE Computer]]|volume=15|issue=1|date=January 1982|pages=37–46|doi=10.1109/MC.1982.1653825}}&lt;/ref&gt;.

=== MIMD arxitekturaları ===
Flinniń MIMD (kóp kórsetpe, kóp maǵlıwmat aǵımları) terminologiyasına tiykarlanǵan bul kategoriya processorlardıń qatań sinxronizaciyasız (potencial) hár túrli maǵlıwmat aǵımlarında bir neshe kórsetpeler izbe-izligin orınlaytuǵın keń spektrli arxitekturalardı qamtıydı. Buyrıq hám maǵlıwmat aǵımları hárbir processor ushın hár túrli bolıwı múmkin bolsa da, olar birdey bolıwı shárt emes. Solay etip, MIMD arxitekturaları hár qanday belgili bir waqıtta hár túrli basqıshlarda bolǵan birdey baǵdarlamalardı iske túsire aladı, hárbir processorda unikal kórsetpe hám maǵlıwmat aǵımların iske túsire aladı yamasa usı scenariylerdiń hárqaysısınıń kombinaciyasın orınlay aladı. Bul kategoriya tiykarınan yad shólkemlestiriliwi tiykarında jáne de bólinedi.

==== Bólistirilgen yad ====

==== Bólisilgen yad ====

=== MIMD-paradigma arxitekturaları ===
MIMD-ǵa tiykarlanǵan paradigmalar kategoriyası belgili bir programmalastırıw yamasa orınlaw paradigması arxitekturalıq dizayn ushın strukturalıq kózqaraslar sıyaqlı keminde sonsha tiykarǵı bolǵan sistemalardı qamtıydı. Solay etip, [[Maǵlıwmat aǵımı arxitekturası|maǵlıwmatlar aǵımı arxitekturaları]] hám redukciya mashinalarınıń dizaynı processorlar menen yadlardı MIMD usılında jalǵaw ónimi bolǵanı sıyaqlı, ózleriniń ózgeshe orınlaw paradigmasın qollap-quwatlaw ónimi de bolıp tabıladı. Kategoriyanıń ishki bóliniwleri usı paradigmalar menen anıqlanadı.

==== MIMD/SIMD gibridi ====

==== Maǵlıwmat aǵımı mashinası ====

==== Redukciya mashinası ====
Redukciya mashinası sintaksis terekleriniń sızıqlı kórinisine redukciya qaǵıydaların qollanıw arqalı lyambda esaplawına tiykarlanǵan tillerdi tikkeley orınlaydı. Bul usıl óziniń operaciyalıq dizaynı ishinde redukciya koncepciyasın óz boyına sińdirgen bolıp, dástúrli buyrıqlar toplamına súyenbesten, ańlatpalardı manipulyaciyalaw arqalı [[Kompyuter arxitekturası|dástúrli arxitekturalardan]] ayırmashılıq etedi.

Bul mashinalar talapqa tiykarlanǵan (jalqaw) bahalaw modelin qollanadı, bunda esaplawlar tek olardıń nátiyjeleri kerek bolǵanda ǵana baslanadı. Orınlaw ańlatpalardı ózleriniń eń ápiwayı formasına shekem qısqartıw arqalı dawam etedi, aqırında programmanıń nátiyjesin beredi. Bunı ámelge asırıw ushın, programmalar ańlatpalar grafigi retinde kórsetiledi, olar redukciya dawam etken sayın dinamikalıq túrde jańalanadı. Graf túyinleri mánislerdi, operaciyalardı yamasa siltemelerdi kórsetiw múmkin, al shıǵındılardı jıynaw endi qoljetimli bolmaǵan yadtı qaytarıp aladı.

Ǵárezsiz ishki ańlatpalar parallel túrde qısqartılıwı múmkin bolǵanlıqtan, redukciya mashinaları tábiyiy túrde mayda bólekli parallellikti qollap-quwatlaydı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>7oz1eqoytpx3ac834m4y2ycavz0t7b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>266785</id>
      <parentid>266768</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="fa96aufw6t9vv5ztppo89nqh8la8cjy" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119302}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25115}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bekan88&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4352}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4066}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:2036}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1638}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1333}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:926}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:570}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:484}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:390}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>fa96aufw6t9vv5ztppo89nqh8la8cjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saǵımbay Orazbakov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36939</id>
    <revision>
      <id>266816</id>
      <parentid>266127</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6710" sha1="4gviwevn5tpdsrpf5z3jtib4w1617qx" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı
|qaraqalpaqsha atı        = Saǵımbay Orazbakov
|negizgi atı              = {{lang-ky|Сагымбай Орозбаков}}
|súwret                   = Сагымбай Орозбаков.jpg
|tuwılǵan sánesi          = 
|tuwılǵan jeri            = [[Íssıkól wálayatı]], [[Rossiya imperiyası]]
|qaytıs bolǵan sánesi     = 
|qaytıs bolǵan jeri       = [[Qırǵız SSR]], [[SSSR]]
|puqaralıǵı               = [[Rossiya imperiyası]], SSSR
|milleti                  = [[Qırǵızlar|Qırǵız]]
|kásibi                   = [[Manasshı]], [[shayır]]
}}
'''Saǵımbay Orazbakov''' ({{Lang-ky|Орозбак уулу Сагымбай}}; [[1868|1868-jıl]] — [[1930|1930-jıl]]) — [[Qırǵızlar|qırǵız]] [[manasshı]]sı yamasa «[[Manas dástanı]]»n atqarıwshı. Onıń eń belgili variantınıń birinshi rásmiy hám tolıq basılımı 2010-jılı járiyalandı. Bul basılım bas qaharmannıń pútkil ómirin tolıq qamtıp alǵan dáslepki nusqa boldı&lt;ref name=&quot;musaev&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Мусаев |editor1-first=Самар |editor2-last=Акматалиев |editor2-first=Абдылдажан |title=МАНАС: Кыргыз элинин баатырдык эпосу. С. Орозбаковдун варианты боюнча |date=2010 |publisher=Хан-Тенир |location=Бишкек}}&lt;/ref&gt;.

== Biografiyası ==
Orazbakov óziniń ustazı bolǵan [[Tınıbek Japıy ulı]]nan tálim alǵan. Qırǵız tariyxshısı [[Belek Soltonoev]] 1908-jılı Orazbakovtıń atqarıwın óz kózi menen kórgen. [[1916|1916-jılǵı]] [[Úrkin]] waqıyaları waqtında ol [[Shınjan]]ǵa ([[Qıtay]]) qashıp ketedi hám 1917-jılı ol jerde Júsúpaqun Apay menen aytısqa túsedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jumaturdu |first1=Adil |title=A Comparative Study of Performers of the Manas Epic |journal=The Journal of American Folklore |date=2016 |volume=129 |issue=513 |pages=288–296}}&lt;/ref&gt;. Orazbakov óziniń atqarıw usılı hám anıqlıǵı boyınsha ayırım sın pikirlerge de ushıraǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prior |first1=Daniel G. |title=The Twilight Age of the Kirghiz Epic Tradition |date=2002 |location=Bloomington}}&lt;/ref&gt;.

== «Manas» eposınıń jazıp alınıwı (1922–1926) ==
Onıń bul úlken variantı bir qatar jańalıqlardı óz ishine aladı. Orazbakov dáslepki qıssa (gúrriń) kategoriyasın «tariyx» termini menen almastırǵan birinshi manasshı boldı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Plumtree |first1=James |title=Medieval stories and storytelling : multimedia and multi-temporal perspectives |date=2021 |location=Turnhout, Belgium |page=270}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol epostıń ishindegi mifologiyalıq orınlardı real geografiyalıq orınlar retinde kórsete baslaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Prior |first1=Daniel G. |title=Travels of Mount Qāf: From Legend to 42° 0' N 79° 51' E |journal=Oriente Moderno |date=2009 |volume=89 |issue=2 |pages=425–444}}&lt;/ref&gt;. Bul variant «Manas» dástanın ashıq túrde «qırǵız» eposı dep belgilegen dáslepki nusqa esaplanadı. Orazbakov variantında [[pantyurkizm]] hám [[panislamizm]] elementleri de ushırasadı. Bul ózgerisler onıń qáwenderi Qayum Miftakovtıń tásiri menen bolǵan bolıwı múmkin. [[Sovet Awqamı|Keńes dáwirinde]] bul variant revolyuciyaǵa shekemgi qırǵız jámiyetiniń tipik úlgisi retinde qaraldı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prior |first1=Daniel |title=Patron, Party, Patrimony: Notes on the Cultural History of the Kirghiz Epic Tradition |date=2020 |location=Bloomington}}&lt;/ref&gt;.

Bul varianttıń qoljazbaları házirgi kúnde Qırǵızstan Respublikası Milliy ilimler akademiyasında saqlanbaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Plumtree| first1 = James| bet = Orozbakov’s Manas (Kyrgyzstan)| url = https://www.cabinet.ox.ac.uk/orozbakov-s-manas-kyrgyzstan-0| jumıs = www.cabinet.ox.ac.uk}}&lt;/ref&gt;.

== Miyrası ==
Epostıń «Manastıń tuwılıwı» sıyaqlı bólimleri Abduraxmanovtıń «Manas seriyası»nda járiyalanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Orozbakov |first1=Sakimbaj |title=Manastyn balalyk chagy |date=1940 |publisher=Kyrgyzstan mamlekettik basmasy |location=Frunze}}&lt;/ref&gt;. Keńeslik awdarma usılları [[Semyon Lipkin]]ge epostıń ayırım bólimlerin qayta islep shıǵıwǵa imkaniyat berdi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Липкин |first1=Семён |title=Манас великодушный |date=1947 |publisher=Советский писатель}}&lt;/ref&gt;. Russha awdarması [[Moris Boura]] tárepinen [[Gomer]]diń shıǵarmaları menen salıstırmalı túrde úyrenildi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bowra |first1=C. M. |title=The Comparative Study of Homer |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1950-07_54_3/page/184 |journal=American Journal of Archaeology |date=July 1950 |volume=54 |issue=3 |pages=184}}&lt;/ref&gt;.

Urıstan keyingi dáwirde epostıń ideologiyalıq jaqtan sınǵa ushırawı hám onı [[Muxtar Áwezov]] sıyaqlı alımlardıń qorǵap shıǵıwı, Orazbakov variantı tiykarında siyasiy jaqtan qabıllanatuǵın «uyǵınlasqan» nusqanıń jaratılıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bennigsen |first1=Alexandre A. |title=The Crisis of the Turkic National Epics, 1951-1952 |url=https://archive.org/details/canadian-slavonic-papers_1975_17_2-3/page/463 |journal=Canadian Slavonic Papers |date=1975 |volume=17 |issue=2/3 |pages=463–474}}&lt;/ref&gt;. Epostıń jańalanǵan nusqası 1958–1962-jılları basıp shıǵarıldı. 2022-jılı bolsa «Penguin» baspası tárepinen epostıń inglis tilindegi awdarması járiyalandı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Orozbak uulu |first1=Sagymbaĭ |title=The memorial feast for Kokötöy Khan : a Kirghiz epic poem in the Manas tradition |date=2022 |translator=Daniel Prior |location=London}}&lt;/ref&gt;.

Dúnyada [[Sayaqbay Qaralaev]] tárepinen atqarılǵan hám yarım million qatardan asatuǵın variant kóbirek tilge alınsa da, Orazbakovtıń variantı klassikalıq nusqa retinde túsiniw ushın qolaylı hám tanımal bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bruley |first1=Julien |title=L'épopée de Manas: étude historique, patrimoniale et ethnographique |date=2019 |page=44}}&lt;/ref&gt;. Orazbakovtıń qoljazbaları [[YuNESKO]]nıń «Dúnya miyrası» (Memory of the World) xalıqaralıq dizimine kiritilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Manuscript of the Kyrgyz epic &quot;Manas&quot; by the narrator Sagymbay Orozbakov| url = https://www.unesco.org/en/articles/manas-epic-manuscripts-are-included-memory-world| jumıs = www.unesco.org/}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:1868-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:1930-jılı qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:Manasshılar]]
[[Kategoriya:Qırǵız shayırları]]</text>
      <sha1>4gviwevn5tpdsrpf5z3jtib4w1617qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jańabay Marziyaev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40854</id>
    <revision>
      <id>266790</id>
      <parentid>266782</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Marziyaev Janabay Kalıbaevich]] betin [[Jańabay Marziyaev]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama</comment>
      <origin>266782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="sn783j1lpzo4sv9ssji5detg42da5ld" xml:space="preserve">{{Wikilestiriw}}
'''Marziyaev Janabay Kalıbaevich''' - pedagog, jurnalist, ilimpaz. 
== Ómir hám miynet jolı ==
Marziyaev Janabay Kalıbaevich 1978-jılı 27-yanvarda Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nókis qalasında tuwılǵan. 1994-jılı Shımbay rayonındaǵı 5-sanlı mektepti tamamlaydı. Óz miynet jolın 1995-jıldıń yanvar ayınan baslap Shımbay rayonındaǵı “Qasım Áwezov” atındaǵı sovxozda isshi bolıp islewden baslaydı. 1995-1996 oqıw jılında Nókis qalasındaǵı 30-sanlı uchilishesiniń Qurılıs bóliminde oqıydı. Bunnan soń jáne Shımbay rayonındaǵı “Qasım Áwezov” atındaǵı sovxozda isshi bolıp jumısın dawam ettiredi. 1998-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Jurnalistika bólimine oqıwǵa qabıl etilip, 2002-jılı oqıwdı tabıslı tamamlap “jurnalist” qánigeligine iye boladı. Sol jılı yaǵnıy 2002-2003-jıllarda Qaraqalpaqstan  televideniesinde redaktor bolıp jumıs isleydi. 2003-2005-jıllarda Ózbekstan Milliy universiteti jurnalistika qánigeligi boyınsha magistratura basqıshında tálim aladı. 2005-2006-jıllarda Qaraqalpaq mámleketlik universiteti “Jurnalistika” kafedrasi assistenti bolıp isleydi, 2007-2009-jıllarda Ózbekstan Milliy universiteti aspiranturasında oqıydı. 2010-jıldan baslap qaytadan Qaraqalpaq mámleketlik universiteti “Jurnalistika” kafedrasi assistenti bolıp jumısqa qabıl etiledi. 2019-jıl 10-may kúni “Ózbekstan jurnalistika hám ǵalaba kommunikaciyalar” universiteti janındaǵı ilimiy dárejeler beriwshi Ilimiy keńeste “Ǵárezsizlik jılları qaraqalpaq baspasózinde ekologiyalıq mashqalalar analizi” temasında filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD.) dissertaciyasın tabıslı jaqlap shıqtı. 2019-2022-jıllarda kafedra docenti lawazımında isleydi, 2022-2025 jıllarda “Jurnalistika” kafedrası baslıǵı, 2026-jıl yanvar ayınan baslap “Mass-media hám ǵalaba kommunikaciyalar” kafedrası baslıǵı lawazımında islep kelmekte. 2026-jıl avgust ayında Ózbekstan Respublikası Joqarı Attestaciya komissiyası tárepinen professor ilimiy ataǵı berildi. 

== Dóretiwshiligi == 
J.Marziyaevtıń usı kúnge shekem jurnalistikanıń áhmiyetli máselelerine baǵıshlanǵan 100 den artıq maqala hám tezisleri járiyalanǵan. Sonıń menen birge sońǵı jıllarda jurnalistika tálim baǵdarında oqılıp atırǵan pánler boyınsha “Jurnalistika hám ǵalaba kommunikaciya tiykarları” (avtorlar menen birgelikte), “Shet el jurnalistikası” (avtorlar menen birgelikte) hám “Jámiyetshilik penen baylanıslar (PR)” (avtorlar menen birgelikte), “Ekologiyalıq jurnalistika tiykarları” atlı sabaqlıqları, “Media tili hám stili”, “ǴXQ tipologiyası”, “Mediada dizayn hám vizualizaciya”, “Jurnalistlik sheberlik”, “Jurnalistlik tekseriw”, “Zamanagóy jurnalistika teoriyasí hám ámeliyatí”  (avtorlar menen birgelikte), “Ekologiya hám jurnalistika”, “Kórkem-publicistikalıq janrlar” atlı oqıw qollanbaları, “Birlashgan portal imkoniyatlari” (avtorlar menen birgelikte), “Baspasóz tipologiyası” (avtorlar menen birgelikte), “Awdarma teoriyası” (avtorlar menen birgelikte), “Shet el jurnalistikası tariyxı” (avtorlar menen birgelikte) metodikalıq qollanbaları, “Mustaqillik yillari qoraqalpoq matbuotida ekologik muammolar talqini (1991-2017 yy.)” atlı monografiyası basılıp shıqtı. 
== Jetiskenligi ==
Janabay Marziyaev 2013-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti rektorınıń “Húrmet jarlıǵı” menen, 2023-jılı Qaraqalpaqstan  Respublikası  Bilimlendiriw Ministrliginiń “Qaraqalpaqstan  Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası” kókrek belgisi menen, 2025-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidumınıń qararına muwapıq «Watan pidayısı» kókirek belgisi menen sıylıqlanǵan.</text>
      <sha1>sn783j1lpzo4sv9ssji5detg42da5ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Jańabay Marziyaev</title>
    <ns>1</ns>
    <id>40865</id>
    <revision>
      <id>266791</id>
      <parentid>238302</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Marziyaev Janabay Kalıbaevich]] betin [[Talqılaw:Jańabay Marziyaev]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama</comment>
      <origin>238302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj" xml:space="preserve">{{Jıllıq kóriwler}}
{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Immert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42536</id>
    <revision>
      <id>266810</id>
      <parentid>262591</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T02:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>266810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="fuh1mi6cllgmcjamged9e0cj4mct4i3" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Immert
| negizgi atı = 
| túri = kommuna
| súwret = [[Fayl:Immert01.jpg|300px]]
| gerb = DEU Immert COA.svg
| bayraq = 
| lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 
| mámleket = {{GER}}
| region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat
| region = Rhineland-Palatinate
| kestede region = Rheinland-Pfalz
| rayon túri = Rayon
| rayon = Bernkastel-Wittlich (rayon)
| basshı túri = Burgomistr
| jer maydanı = 3,14
| xalıq sanı = 152
| sanalǵan jıl = 2017
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
| telefon kodı = 06504
| pochta indeksi = 54426
| avtomobil kodı = WIL
| identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı
| sanlı identifikator = 
}}
'''Immert''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Bernkastel-Wittlich (rayon)|Bernkastel-Wittlich]] rayonı quramına kiredi.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 152 adamdı quraǵan.

=== Keste kórinisinde ===
{{Xalıq sanı.wd||Keste}}

== Geografiyası ==
Jer maydanı — 3,14&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Immert}}
* {{OSM baylanıs|1258424}}
* [https://web.archive.org/web/20110719112336/http://www.vg-thalfang.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}}

{{Bernkastel-Wittlich rayonı qalaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Germaniya-geo-stub}}

[[Kategoriya:Bernkastel-Wittlich]]
[[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]]</text>
      <sha1>fuh1mi6cllgmcjamged9e0cj4mct4i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Mortus06</title>
    <ns>3</ns>
    <id>45669</id>
    <revision>
      <id>266796</id>
      <parentid>253544</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50600-37</username>
        <id>16635</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! */ Juwap beriw</comment>
      <origin>266796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="m5wihsonq5qtb3em6vfhy4wntl3zotv" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:50, 2026-jıl 12-iyul (UTC)

:Hi @[[Paydalanıwshı:Mortus06|Mortus06]] as you work on italian wikipedia, we need you contribution project for a move page, can you please correct the title [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]]? Thanks. [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/~2026-50600-37|~2026-50600-37]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37|talk]]) 15:49, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>m5wihsonq5qtb3em6vfhy4wntl3zotv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>266797</id>
      <parentid>266796</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50600-37</username>
        <id>16635</id>
      </contributor>
      <origin>266797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6065" sha1="9ox6oqv3fuh7stwda9snbr40th29je6" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:50, 2026-jıl 12-iyul (UTC)

:Hi @[[Paydalanıwshı:Mortus06|Mortus06]] as you work on italian wikipedia, we need you contribution project for a move page, can you please change and correct the title [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]]? Thanks. [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/~2026-50600-37|~2026-50600-37]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37|talk]]) 15:49, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>9ox6oqv3fuh7stwda9snbr40th29je6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>266800</id>
      <parentid>266797</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50608-23</username>
        <id>16637</id>
      </contributor>
      <origin>266800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6026" sha1="mva0oiw0x90cv4he8xgr7f44w5dvzl3" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:50, 2026-jıl 12-iyul (UTC)

:{{ping|Mortus06}} the title [[it:Barolo (vino)]] should be chaged to [[it:Barolo]], not the redirect. The page should be moved. Thanks in advacnce for your project contribution. [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/~2026-50600-37|~2026-50600-37]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37|talk]]) 15:49, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>mva0oiw0x90cv4he8xgr7f44w5dvzl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>266801</id>
      <parentid>266800</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50608-23</username>
        <id>16637</id>
      </contributor>
      <origin>266801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6025" sha1="knxyk83z7k676pim3i9yoeh6z99mmiu" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:50, 2026-jıl 12-iyul (UTC)

:{{ping|Mortus06}} the title [[it:Barolo (vino)]] should be chaged to [[it:Barolo]], not the redirect. The page should be moved. Thanks in advance for your project contribution. [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/~2026-50600-37|~2026-50600-37]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37|talk]]) 15:49, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>knxyk83z7k676pim3i9yoeh6z99mmiu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>266805</id>
      <parentid>266801</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50438-66</username>
        <id>16638</id>
      </contributor>
      <origin>266805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6072" sha1="4q9xl3k8ti0jofgqwajq215eg4inttw" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:50, 2026-jıl 12-iyul (UTC)

:{{ping|Mortus06}} please the title [[it:Barolo (vino)]] should be chaged to [[it:Barolo]], not the redirect, consistent with en.wiki: [[en:Barolo]]. The page should be moved. Thanks in advance for your project contribution. [[Arnawlı:Paydalanıwshı úlesi/~2026-50600-37|~2026-50600-37]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37|talk]]) 15:49, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>4q9xl3k8ti0jofgqwajq215eg4inttw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50396-66</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48188</id>
    <revision>
      <id>266788</id>
      <timestamp>2026-09-18T12:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="1hwrwjtmvk58flan9aumltb0myewmkf" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:38, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>1hwrwjtmvk58flan9aumltb0myewmkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Omar Ebrahim13</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48189</id>
    <revision>
      <id>266792</id>
      <timestamp>2026-09-18T15:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="n095epnhscj082v4usr6otf1nzpdt0i" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:38, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>n095epnhscj082v4usr6otf1nzpdt0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Totoja</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48190</id>
    <revision>
      <id>266793</id>
      <timestamp>2026-09-18T15:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="n095epnhscj082v4usr6otf1nzpdt0i" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:38, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>n095epnhscj082v4usr6otf1nzpdt0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-49817-44</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48191</id>
    <revision>
      <id>266794</id>
      <timestamp>2026-09-18T15:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="mbchlvxc8riwof777crqrlgded9ge04" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:39, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>mbchlvxc8riwof777crqrlgded9ge04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-09-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48192</id>
    <revision>
      <id>266798</id>
      <timestamp>2026-09-18T15:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Zitting Cisticola in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg»</comment>
      <origin>266798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5mk9xx10jx6tofh1v31eo8utlls0fe9" xml:space="preserve">Zitting Cisticola in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>5mk9xx10jx6tofh1v31eo8utlls0fe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-09-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48193</id>
    <revision>
      <id>266799</id>
      <timestamp>2026-09-18T16:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Blue-Eyed Anole, Corcovado Natl Park, Costa Rica.ogv»</comment>
      <origin>266799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="fxzjrmx594rp6yh0lghhz6ogmcdg69z" xml:space="preserve">Blue-Eyed Anole, Corcovado Natl Park, Costa Rica.ogv</text>
      <sha1>fxzjrmx594rp6yh0lghhz6ogmcdg69z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50608-23</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48194</id>
    <revision>
      <id>266802</id>
      <timestamp>2026-09-18T16:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:39, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:SeaBeeOne</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48195</id>
    <revision>
      <id>266803</id>
      <timestamp>2026-09-18T16:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:39, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50600-37</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48196</id>
    <revision>
      <id>266804</id>
      <timestamp>2026-09-18T16:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:39, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>4l0el6wbktdg7bp66r2qv6pzo0xuhlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50438-66</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48197</id>
    <revision>
      <id>266806</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="bbxc34wcdwchjzsn8bhda60qhykjfsh" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:39, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>bbxc34wcdwchjzsn8bhda60qhykjfsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:BlintyBoy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48198</id>
    <revision>
      <id>266807</id>
      <timestamp>2026-09-18T21:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="i8z0tacyv5p3znp1j0smfyb6whrnk7a" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:40, 2026-jıl 18-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>i8z0tacyv5p3znp1j0smfyb6whrnk7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50523-09</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48199</id>
    <revision>
      <id>266809</id>
      <timestamp>2026-09-19T01:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="ia0lm80el893kdlga548j1w1v1s10he" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:41, 2026-jıl 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>ia0lm80el893kdlga548j1w1v1s10he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Bobo192</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48200</id>
    <revision>
      <id>266817</id>
      <timestamp>2026-09-19T09:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="ehcv8hj0kjytnkyfrvtvm3458uix504" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:43, 2026-jıl 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>ehcv8hj0kjytnkyfrvtvm3458uix504</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:GauthamVarmaD</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48201</id>
    <revision>
      <id>266818</id>
      <timestamp>2026-09-19T10:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="2sa6mqm7ciaozwxwne3yy2z78z9xxvp" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:43, 2026-jıl 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>2sa6mqm7ciaozwxwne3yy2z78z9xxvp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>