Qaraqalpaqstan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Qaraqalpaqstan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315</id>
    <revision>
      <id>266885</id>
      <parentid>266752</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mangit 95</username>
        <id>16348</id>
      </contributor>
      <origin>266885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14725" sha1="60xm0l1ruypbmgml77xbi6j2bb06owe" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı
|atı=Qaraqalpaqstan
|mámleket_atı_tolıq=Qaraqalpaqstan Respublikası
|mámleket_atı=Qaraqalpaqstan
|súwret_bayraq=Flag of Karakalpakstan.svg
|súwret_gerb=Emblem of Karakalpakstan.svg
|etnoxoronim=[[qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]
|rásmiy_tiller= [[qaraqalpaq tili]],[[ózbek tili]] 
|gimn=Anthem of Karakalpakstan.ogg
|paytaxtı=[[Nókis]]|waqıt_utc=+05:00
|jetekshi_hámeli_1=[[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]] Baslıǵı
|jetekshi_atı_1=[[Amanbay Orınbaev]]
|maydan=166,590 kv.km
|common_name=Karakalpakstan
|súwret_karta=Karakalpakstan orthographic projection no background.png|súwret_karta2=Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg
|tiykar_salınǵan=[[1924|1924-jıl]] [[14-oktyabr]]
|jetekshi_hámeli_2=[[Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi]] Baslıǵı
|jetekshi_atı_2=[[Farhad Ermanov]]
|xalıq=2 057 700
|xalıq_dizim_jıl=2024
|xalıq_orın=9
|xalıq_tıǵızlıq=12,03
|xalıq_orın_tıǵızlıq=13
|telefon_prefiksi=+998}}
'''Qaraqalpaqstan Respublikası''' yamasa '''Qaraqalpaqstan'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20251112163744/https://www.constitution.uz/uploads/constitution_oz.pdf Өзбекстан Республикасынын конституциясы] {{Lang-uz}}&lt;/ref&gt; — [[Ózbekstan Respublikası]] quramındaǵı [[suverenli respublika]]. Ózbekstannıń arqa-batısında jaylasqan. Paytaxtı — [[Nókis]] qalası. Iri qalaları — [[Xojeli]], [[Qońırat]], [[Shımbay]], [[Taqıyatas]], [[Tórtkúl]] hám [[Biruniy]].

Respublika administrativlik jaqtan 16 rayon hám 1 qaladan turadı.

== Geografiyası ==
Qaraqalpaqstan házirgi waqıtta, tiykarınan, shólstanlıqtan ibarat hám Ózbekstannıń batısında, Ámiwdárya háwiziniń eń tómengi bóliminde, [[Aral teńizi]] boyında jaylasqan&lt;ref name=&quot;Batalden&quot;&gt;{{cite book |title=The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics |last=Batalden |first=Stephen K. |author2=Batalden, Sandra L. |year=1997 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-89774-940-5 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045035/https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Merkel&quot;&gt;{{cite book |title=The New Uranium Mining Boom: Challenge and Lessons Learned |last=Merkel |first=Broder |author2=Schipek, Mandy |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3642221217 |page=128 |url=https://books.google.com/books?id=ZrmhBB9jY00C&amp;q=karakalpakstan&amp;pg=PA127 |access-date=7 June 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045033/https://books.google.com/books?id=ZrmhBB9jY00C&amp;q=karakalpakstan&amp;pg=PA127 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Maydanı 164 900 km² bolıp&lt;ref name=&quot;Roeder&quot;&gt;{{cite book |title=Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism |last=Roeder |first=Philip G. |year=2007 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-13467-3 |pages=55, 67 |url=https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045034/https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, átrapı shól menen qorshalǵan. [[Qızılqum]] shóli shıǵısında, al [[Qaraqum]] shóli qublasında jaylasqan. [[Ústirt]] plato batısqa qaray [[Kaspiy teńizi]]ne shekem sozılıp jatadı&lt;ref name=&quot;Bolton&quot;&gt;{{cite book |title=Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus |last=Bolton |first=Roy |year=2009 |publisher=Sphinx Fine Art |isbn=978-1-907200-00-7 |page=54 |url=https://books.google.com/books?id=ppFqRnZXNWsC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045034/https://books.google.com/books?id=ppFqRnZXNWsC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Klimatı ==
{{main|Qaraqalpaqstan klimatı}}
Qaraqalpaqstan Respublikası keskin kontinentallı hám hádden tısqarı qurǵaqshılıǵı menen ajıralıp turadı. Klimat shárayatınıń bunday bolıwında onıń Evraziya materiginiń ishkerisinde jaylasıwı, relyeftiń tegisligi, dúnya júzilik okean suwlarınan júdá uzaq jaqta jaylasıwı, [[Arktika|Arktikadan]] keletuǵın suwıq hawa massası ushın irkinishtiń joq ekenligi hám Aral ekologiyalıq apatshılıǵı kúshli tásir jasaydı.

== Demografiyası ==
2026-jıl 1-aprel jaǵdayına , Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 2 057 700 adamdı quradı.
2023-jıl 1-iyul jaǵdayına bola, Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 1 986 900 adamdı quradı. Bul 2022-jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 1,2%ke kóp. Er adamlar sanı (997 800) hayal-qızlar sanınan (989 100) sál kóbirek boldı. Awıllıq jerlerde jasaytuǵınlar sanı (1 015 500) qalalarda jasaytuǵınlarǵa (971 400) qaraǵanda sál kóbirek boldı&lt;ref name=stat2023&gt;{{Web deregi | url = https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/42015-qoraqalpog-iston-respublik-asi-| bet = Distribution of the permanent population of the Republic of Karakalpakstan| baspaxana = Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan| til = uz| sáne = 2023-jıl 25-iyul | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

2007-jılǵı esap-kitaplarǵa bola, xalıqtıń shama menen 400 000ı [[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]] etnikalıq toparına, 400 000ı [[Ózbekler|ózbekler]]ge hám 300 000ı [[Qazaqlar|qazaqlar]]ǵa tuwra keledi&lt;ref name=&quot;Mayhew&quot;/&gt;. Qaraqalpaqlardıń 95%i Ózbekstanda, tiykarınan Qaraqalpaqstanda jasasa da&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Birgit Schlyter |editor1-last=Schiffman |editor1-first=Harold |title=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors |date=2012 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-21765-2 |page=191 |chapter=Language Policy and Language Development in Multilingual Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;, [[qaraqalpaq tili]] ózbek tiline qaraǵanda [[Qazaq tili|qazaq tili]]ne jaqınıraq&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304185052/http://windowonheartland.blogspot.com/2012/01/karakalpakstan-uzbekistans-latent.html Karakalpakstan: Uzbekistan's latent conflict] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304185052/http://windowonheartland.blogspot.com/2012/01/karakalpakstan-uzbekistans-latent.html |date=4 March 2016 }}, 6 January 2012&lt;/ref&gt;. Qaraqalpaq tili sovet dáwirinde ózgertilgen [[Kirill alfaviti|kirill]] alfavitinde jazılǵan bolsa, 1996-jıldan baslap [[Latın alfaviti|latın alfavitinde]] jazılmaqta.

Paytaxt Nókis qalasınan basqa, iri qalalar qatarına [[Xojeli]], [[Taqıyatas]], [[Shımbay]], [[Qońırat]] hám [[Moynaq]] qalaları kiredi.

Tuwılıwdıń ulıwma koefficienti 2,2%ti quraydı: 2017-jılı shama menen 39 400 bala tuwılǵan. Sol dáwirde 8 400 ge jaqın adam qaytıs bolǵan. Ólimniń ulıwma koefficienti 0,47%ti quraydı. Tábiyiy ósim 31 000 adamdı yamasa 1,72% ti quradı.

2017-jılı ortasha jas 27,7 jas bolǵan, bul Ózbekstannıń basqa bólimlerine (pútkil mámleket boyınsha ortasha jas 28,5) qaraǵanda jasırıraq. Er adamlar ushın bul kórsetkish 27,1 jas, al hayal-qızlar ushın 28,2 jas bolǵan.

1926–1989-jıllardaǵı Pútkilawqamlıq xalıq sanı dizimine alıw maǵlıwmatları boyınsha Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı hám etnikalıq quramınıń dinamikası:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Milleti
!&lt;small&gt;1926 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1939 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1959 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1970 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1979 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1989 (adam)&lt;/small&gt;
!%
|-
|Jámi
|304 539
|100.00%
|469 702
|100.00%
|510 101
|100.00%
|702 264
|100.00%
|905 500
|100.00%
|1 212 207
|100.00%
|-
|Ózbekler
|84 099
|27.62%
|116 054
|24.71%
|146 783
|28.78%
|212 597
|30.27%
|285 400
|31.52%
|397 826
|32.82%
|-
|Qaraqalpaqlar
|116 125
|38.13%
|158 615
|33.77%
|155 999
|30.58%
|217 505
|30.97%
|281 809
|31.12%
|389 146
|32.10%
|-
|Qazaqlar
|85 782
|28.17%
|129 677
|27.61%
|133 844
|26.24%
|186 038
|26.49%
|243 926
|26.94%
|318 739
|26.29%
|-
|Túrkmenler
|9686
|3.18%
|23 259
|4.95%
|29 225
|5.73%
|37 547
|5.35%
|48 655
|5.37%
|60 244
|4.97%
|-
|Ruslar
|4924
|1.62%
|24 969
|5.32%
|22 966
|4.50%
|25 165
|3.58%
|21 287
|2.35%
|19 846
|1.64%
|-
|Koreysler
|
|
|7347
|1.56%
|9956
|1.95%
|8958
|1.28%
|8081
|0.89%
|9174
|0.76%
|-
|Tatarlar
|884
|0.29%
|4162
|0.89%
|6177
|1.21%
|7619
|1.08%
|7617
|0.84%
|7767
|0.64%
|-
|Ukrainler
|621
|0.20%
|3130
|0.67%
|2201
|0.43%
|2316
|0.33%
|2005
|0.22%
|2271
|0.19%
|-
|Bashqurtlar
|29
|0.01%
|381
|0.08%
|571
|0.11%
|854
|0.12%
|920
|0.10%
|1090
|0.09%
|-
|Qırǵızlar
|277
|0.09%
|181
|0.04%
|177
|0.03%
|400
|0.06%
|1955
|0.22%
|867
|0.07%
|-
|Moldavanlar
|10
|0.00%
|16
|0.00%
|
|
|57
|0.01%
|343
|0.04%
|632
|0.05%
|-
|Beloruslar
|30
|0.01%
|214
|0.05%
|328
|0.06%
|517
|0.07%
|852
|0.09%
|567
|0.05%
|-
|basqalar
|2072
|0.68%
|1697
|0.36%
|1874
|0.37%
|2691
|0.38%
|2650
|0.29%
|4038
|0.33%
|}
{{clear}}

== Siyasatı ==

=== Avtonomiya statusı ===
{{seealso|Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası}}
[[Qaraqalpaqstan Avtonomiyalı Sovet Socialistik Respublikası]] 1932-jılı [[Ózbekstan Sovet Socialistik Respublikası]] quramına kirgenge shekem [[Sovet Awqamı]] quramındaǵı avtonomiyalı respublika bolǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası 1990-jılı Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyin de óziniń aldınǵı rásmiy suverenitetin saqlap qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.rferl.org/a/uzbekistan-karakalpakstan-deadly-unrest-trial-tajmuratov/32251200.html| baspaxana = [[Radio Free Europe/Radio Liberty]]| bet = In Uzbekistan's Karakalpakstan, Trial Over Deadly Unrest Makes A 'Hero' Of Its Intended Villain| sáne = 2023-jıl 1-fevral | at = Chris| familiya = Rickleton| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-aprel }}&lt;/ref&gt;. Qaraqalpaqstan óz islerine tiyisli qararlar boyınsha Ózbekstan menen birge «veto huquqına» iye. Konstituciyaǵa muwapıq, Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan arasındaǵı múnásibetler «shártnamalar hám kelisimler menen tártipke salınadı» hám hár qanday dodalaw «kelisiw jolı menen sheshiledi». Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń XVII babı 89-statyasında mınanday delingen: «Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraqalpaqstan xalqınıń ulıwma xalıqlıq referendumı tiykarında Ózbekstan Respublikası quramınan shıǵıw huquqına iye»&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 30-aprel | bet = The Constitution of the Republic of Uzbekistan| url = https://constitution.uz/uploads/constitution_en.pdf| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyul | jumıs = constitution.uz| page = 13| til = English| type = Unofficial translation| publication-date = 30 April 2023| citata = The Republic of Karakalpakstan shall have the right to secede from the Republic of Uzbekistan on the basis of a nation-wide referendum held by the people of Karakalpakstan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Constitution of the Republic of Uzbekistan| url = https://constitution.uz/en/clause/index#item89| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyul | jumıs = constitution.uz| til = en}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıl iyul ayında regionda Qaraqalpaqstannıń suverinitetinen ayırıwshı bolǵan usınıs etilgen konstituciyalıq ózgerisler sebepli [[Qaraqalpaqstandaǵı narazılıq háreketleri (2022)|narazılıqlar]] júzege keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Uzbekistan's new constitution: More for Mirziyoyev, less for Karakalpakstan| url = https://eurasianet.org/uzbekistans-new-constitution-more-for-mirziyoyev-less-for-karakalpakstan| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyul | jumıs = eurasianet.org| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220702173630/https://eurasianet.org/uzbekistans-new-constitution-more-for-mirziyoyev-less-for-karakalpakstan| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 1-iyul | bet = Жители Узбекистана вышли на митинги после конституционной реформы| url = https://www.kommersant.ru/doc/5445408| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyul | jumıs = www.kommersant.ru| til = ru| arxivsáne = 2022-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220701193427/https://www.kommersant.ru/doc/5445408| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Usınıs etilgen ózgerisler keyinirek demonstraciyalardan soń biykar etildi&lt;ref&gt;{{cite news |title=Uzbekistan scraps plans to curb Karakalpak autonomy after protest |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/protests-break-out-uzbek-autonomous-region-over-constitution-reform-plan-2022-07-02/ |access-date=2 July 2022 |work=Reuters |date=2 July 2022 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083400/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/protests-break-out-uzbek-autonomous-region-over-constitution-reform-plan-2022-07-02/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Basshılıq ===
Respublika basshısı [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]niń (parlamentiniń) Baslıǵı esaplanadı (1991-jıldan 1992-jılǵa shekem «Respublika Prezidenti» retinde belgili bolǵan). Húkimet baslıǵı — [[Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi]]niń Baslıǵı.

Konstituciyaǵa muwapıq, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı Baslıǵınıń orınbasarlarınıń biri Qaraqalpaqstan wákili esaplanadı.

== Tábiyiy baylıqları ==
Qaraqalpaqstan Respublikası tábiyiy [[Gaz|gаz]], gaz kondensatı, neft [[Granit|grаnit]], bеtоnit, kаоlin, mramor, altın, temir rudası, fоsfоr, kaliy duzları, hár qıylı duzlarǵa bay.

Ústirt tegisliginde hám [[Aral teńizi]] boylarında tábiyiy gaz hám gaz kondensatı kánleri bar. Búgingi kúnde bul kánlerden gaz qazıp alınıp atır.

[[Qarataw]] yaki [[Sultan Wáyis tawı|Sultan Wáys taw dizbekleri]]nde altın untaqları bar.

== Awıl xojalıǵı ==
Biyday, salı hám [[paxta]] eń kóp egiletuǵin egin túrlerinen esaplanadı. Respublikada qaramal, túye, qarakól qoyı hám eshkiler kóp baǵıladı.

== Energetika ==
[[Taqıyatas elektr stanciyası|Taqıyatas]] hám [[Túyemoyın elektr stanciyası|Túyemoyın elektr stanciyaları]] bar.

== Ádebiyatı ==
{{main|Qaraqalpaq ádebiyatı}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons|Qaraqalpaqstan}}
* [https://web.archive.org/web/20210424161902/http://karakalpakstan.uz/ru Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi rásmiy veb-saytı] {{Ref-ru}}
* [http://www.ayimtour.com Qaraqalpaqstanǵa sayaxat]

{{Ózbekstan regionları}}
{{Qaraqalpaqstan}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{geo-stub}}

[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan| ]]
[[Kategoriya:Ózbekstan]]</text>
      <sha1>60xm0l1ruypbmgml77xbi6j2bb06owe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Jámiyet Portalı</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11802</id>
    <revision>
      <id>266882</id>
      <parentid>266742</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>4074</id>
      </contributor>
      <comment>/* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ taza bólim</comment>
      <origin>266882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202316" sha1="sl8kjcgulsubymrye4wobsduaez6wsw" xml:space="preserve">== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Announcing the new Elections Committee members&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello there, 

We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. 

Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future.

On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 2023 j. iyunnıń 28 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. 

The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward.

Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]].

Best,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 2023 j. avgusttıń 28 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 2023 j. sentyabrdiń 15 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;
:Well noted! [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 09:36, 2023 j. sentyabrdiń 15 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee  ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. 

On behalf of the Committee Support team,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 2023 j. oktyabrdiń 9 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all, 

Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]].

Best,

Katie Chan &lt;br&gt;
Chair of the Elections Committee&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 2023 j. oktyabrdiń 17 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Plans to enable Content and Section Translation tool in your Wikipedia ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:Hello}} Friends!

Apologies as this message is not in your native language, {{Int:Please-translate}}.

The WMF Language team is pleased to let you know that we would like to enable the Section and Content translation tool in this Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can:
*Give us your feedback
*Ask us questions
*Tell us how to improve it
Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool.

'''Background information'''

[https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation Content Translation] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in this Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia.

[https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Section_translation Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will:
*Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones
*Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device
We plan to enable the tools in the next 2 weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page].

'''Try the Section translation tool'''

Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;from=en&amp;to=mhr&amp;sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled, you’ll have access to https://wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve.

'''Provide feedback'''

Please provide feedback about Section translation on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page]. We want to  hear about your impressions on
*The section translation tool
*What you think about our plans to enable it
*Your ideas for improving the tool
Thanks and we look forward to your feedback and questions.
&lt;/div&gt;

[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 01:54, 2023 j. noyabrdiń 2 (UTC) On behalf of the WMF Language team.
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_and_SX_announcement_list&amp;oldid=25817119 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Coming soon: Reference Previews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[Fayl:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years.  Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]].

Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget.

Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. 
* Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. 
-- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team,
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 2023 j. noyabrdiń 15 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 тізімін пайдаланып User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 2023 j. dekabrdiń 13 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 тізімін пайдаланып User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 тізімін пайдаланып User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[Fayl:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[Fayl:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[Fayl:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 07:26, 2024 j. yanvardıń 18 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[Fayl:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 07:26, 2024 j. yanvardıń 18 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 2024 j. yanvardıń 19 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 2024 j. yanvardıń 31 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. 

A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks.

Please look forward to hearing about the next steps soon.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 2024 j. fevraldıń 12 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[Fayl:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 тізімін пайдаланып User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 2024 j. marttıń 5 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all,

This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. 

Here are the key planned dates:

*  May 2024: Call for candidates and call for questions
*  June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5]
*  June-August 2024: Campaign period
*  End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period
*  October–November 2024: Background check of selected candidates
*  Board's Meeting in December 2024: New trustees seated

Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan.

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]].

Best regards,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 2024 j. marttıń 12 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 тізімін пайдаланып User:MPossoupe (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 2024 j. marttıń 15 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Enabling a machine translation support in your Wikipedia ==

{{Int:hello}} Kara-Kalpak Wikipedians!

Apologies, as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] plans to introduce a [[mw:Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation]] (MT) support called [[mw:MinT|MinT]] to the [[Special:ContentTranslation#draft|Content]] and [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tools. As MinT translation service may be providing limited support for your language, we want to make sure it is useful for your translation work. For this, my team would like members of your community to:

* Test the machine translation support [https://translate.wmcloud.org/ in a test instance]. You can paste multiple pieces of content from different Wikipedia articles and check whether the provided result is a useful starting point for a translation.
* Please provide us with specific feedback on the machine translation quality. Let us know if the translations are accurate, maintain the original meaning of content, and are grammatically correct enough to be a good starting point for your Wikipedia or not.

MinT (Machine in Translation) is a machine translation service hosted in the Wikimedia Infrastructure. It is designed to provide translations from many MT models. The model available for your Wikipedia is the [https://github.com/google-research/google-research/tree/master/madlad_400 MADLAD-400 open-source translation model]; it is available in the [https://translate.wmcloud.org/ test instance] for you to use it (translate sentences and paragraphs from articles) and let us know in this thread if the quality of the automatic translation generated is okay to enable it in Kara-Kalpak Wikipedia.

'''Our plans to enable the machine translation support'''

We plan to deploy the MT support by the 22nd of April 2024, if there are no objections from your community to having the translation support.

We look forward to getting your feedback in this thread before the 22nd of April, as we need to be sure we are providing a support service that is useful in your translation work. Thank you!

[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 21:41, 2024 j. apreldiń 8 (UTC) On behalf of the WMF Language team.

:Dear @[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], good day to you.
:Thanks to WMF Language team for working on creating comfortable tools for wikipedians.
:I am a user with +10 000 edits on Karakalpak Wikipedia (current local admin and interface admin from 2022). 
:Until now Content Translation tool is not working properly for our language. 
:Karakakalpak Language is not included in any worldwide machine translation platforms, such as Google Translation, Yandex Translation and etc, maybe this is one of the reasons. Anyway I have read all above and checked the machine translation in a test instance. Unfortunately it's translating the text not in Karakalpak, but in Uzbek language.
:For example, the test text in English starts with the sentence:
:&quot;''&lt;u&gt;Jazz is a music genre that originated in the African-American communities of New Orleans, Louisiana, United States, in the late 19th and early 20th centuries, with its roots in blues and ragtime.&lt;/u&gt;''&quot;
:MT translated it as (which is absolutely not in Karakalpak):
:&quot;''з  -  19-асрнинг охири ва XX аср бошларида АҚШ, Луизиана штатидаги Нью Орлеан шаҳридаги афроамерикалик жамоатларда пайдо бўлган мусиқа жанри бўлиб унинг илдизлари блюз ҳамда регтаймга бориб тақалади.''&quot;
:Usually Karakalpak Wikipedians use a local free translation site for translation purpose (https://www.from-to.uz/). Until now this is the only translation site for translating texts into Karakalpak language more correctly (nowadays some volunteers are trying to add Karakalpak to Yandex Translation and Google Translation, but it takes some years I think). Kindly see the correct translation into Karakalpak from that site (from-to.uz):
:&quot;'''''Жазз - 19 -әсирдиң ақыры ҳәм 20 -әсирдиң басларында Америка Қоспа Штатлары, Луизиана штатының Ню-Орлеанс қаласындағы афро-америкалық жәмәәтлерде пайда болған музыка жанри болып, оның түбири блуз ҳәм регтимега байланыслы.'''''&quot;    
:Of course, we appreciate your attemps and would be very glad to see Karakalpak language in content &amp; selection translations, but not in such form with absolutely wrong translations. (I'm a part of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_the_Karakalpak_Language_User_Group Karakalpak Wikimedians user group] community (we submitted request, but it's still are not recognized), so if other users don't reply here until the deadline, kindly accept my reply above as the reply of our community.) 
:With best regards - [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 04:34, 2024 j. apreldiń 9 (UTC)
::Thank you so much, @[[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]], for your feedback. Since the machine translation is unsuitable and translates into another language, we will not enable it for your Wiki. We will revisit this topic when this service has improved or if we find a better translation service. Best regards, 
::[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 07:01, 2024 j. apreldiń 17 (UTC)
:::Dear @[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]
:::Good day to you. I would like to discuss about adding Karakalpak Language to Content Translation. Because now we have very good [https://tahrirchi.uz/translator translator] website, which translates texts into Karakalpak from English, Russian and Uzbek languages. The developer of that website is ready to combine his site opportunities with Kaawiki. Is it possible to use that site translation as basic and add Karakalpak Language in Content Translation? Can the developer of that site contact to you on this issue by your e-mail address uzomawikimedia.org?  [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 11:26, 2024 j. iyunnıń 26 (UTC)
::::Hello @[[metawiki:User:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]],
::::Thank you for reaching out. The developer can contact [[metawiki:User:Sthottingal-WMF|User:Sthottingal-WMF]] through this email: sthottingal@wikimedia.org.
::::Best regards,
::::[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 21:41, 2024 j. iyuldıń 2 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 2024 j. apreldiń 25 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 2024 j. maydıń 14 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[Fayl:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 2024 j. maydıń 22 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello,

The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. 

We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term:

* North America (USA and Canada)
** –
* Northern and Western Europe
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Latin America and Caribbean
** –
* Central and East Europe (CEE)
** —
* Sub-Saharan Africa
** –
* Middle East and North Africa
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* East, South East Asia and Pacific (ESEAP)
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* South Asia
** –

The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 2024 j. iyunnıń 3 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hi everyone,

The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading.

'''What is the Wikimedia Movement Charter?'''

The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

'''Join the Wikimedia Movement Charter «Launch Party»'''

Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«Launch Party»]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote.

'''Movement Charter ratification vote'''

Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta.

If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

On behalf of the MCDC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 2024 j. iyunnıń 11 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading.

Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]].

After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further.

If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

On behalf of the CEC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 2024 j. iyunnıń 25 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''.

If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. 

On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 2024 j. iyuldıń 8 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 2024 j. iyuldıń 10 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted «yes»; '''623''' voted «no»; and '''113''' selected «–» (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted «yes»; '''18''' voted «no»; and '''18''' selected «–» (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:52, 2024 j. iyuldıń 18 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 2024 j. iyuldıń 27 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 2024 j. avgusttıń 6 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[Fayl:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].

'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:

* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. 
* [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.

Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 23:19, 2024 j. avgusttıń 22 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2024 j. sentyabrdiń 2 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board.

Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]].

When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]].

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 12:14, 2024 j. sentyabrdiń 3 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 2024 j. sentyabrdiń 20 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 18:56, 2024 j. sentyabrdiń 27 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:20, 2024 j. oktyabrdiń 6 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 2024 j. oktyabrdiń 14 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:MPossoupe (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 2024 j. oktyabrdiń 16 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 2024 j. oktyabrdiń 22 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Kara-Kalpak Wikipedia==

{{Int:Hello}} Kara-Kalpak Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Kara-Kalpak Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[Fayl:Mobile_Contribute_Page.png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[Fayl:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 9th November 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 02:01, 2024 j. oktyabrdiń 24 (UTC)

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 2024 j. oktyabrdiń 29 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 2024 j. noyabrdiń 21 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 2025 j. yanvardıń 16 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 2025 j. yanvardıń 24 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[Fayl:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[Fayl:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[Fayl:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 02:35, 2025 j. yanvardıń 29 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[Fayl:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 02:35, 2025 j. yanvardıń 29 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 2025 j. fevraldıń 3 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[Fayl:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:29, 2025 j. fevraldıń 22 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 2025 j. marttıń 7 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[Fayl:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[Fayl:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 2025 j. marttıń 13 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 2025 j. marttıń 14 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 2025 j. apreldiń 4 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[Fayl:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:11, 2025 j. apreldiń 16 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 2025 j. apreldiń 17 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[Fayl:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 2025 j. apreldiń 28 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 2025 j. apreldiń 29 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 2025 j. maydıń 6 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talqılaw]])&lt;/bdi&gt; 22:07, 2025 j. maydıń 15 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 2025 j. maydıń 22 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 03:07, 2025 j. maydıń 28 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|talqılaw]]) 16:47, 2025 j. maydıń 29 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 2025 j. iyunnıń 13 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:43, 2025 j. iyunnıń 17 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 2025 j. iyunnıń 27 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[Fayl:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 12:45, 2025 j. iyuldıń 14 (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 2025 j. avgusttıń 26 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:41, 2025 j. sentyabrdiń 18 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 04:48, 2025 j. oktyabrdiń 9 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 2025 j. oktyabrdiń 20 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 2025 j. oktyabrdiń 30 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 2025 j. noyabrdiń 20 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 2025 j. noyabrdiń 28 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 2026 j. yanvardıń 16 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 13:21, 2026 j. yanvardıń 18 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 2026 j. yanvardıń 19 (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talqılaw]])&lt;/bdi&gt; 11:15, 2026-jıl 19-mart (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:11, 2026-jıl 3-aprel (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 00:57, 2026-jıl 26-aprel (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 2026-jıl 27-may (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|talqılaw]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 2026-jıl 23-iyun (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 2026-jıl 25-iyun (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:24, 2026-jıl 24-iyul (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 2026-jıl 15-sentyabr (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC)

(This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>sl8kjcgulsubymrye4wobsduaez6wsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.NET</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16648</id>
    <revision>
      <id>266881</id>
      <parentid>266159</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21663" sha1="rtspanh3bmg8cu2witltj4a9199gh2b" xml:space="preserve">'''.NET''' platforması («noqatlı tarmaq» retinde aytıladı) [[Microsoft Windows|Windows]], Linux hám macOS operacion sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/net/download/core| bet = Download .NET Core| jumıs = microsoft.com| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı [[Microsoft]] xızmetkerleri menen islep shıǵılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarılǵan&lt;ref name=&quot;GHlicense&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core/blob/main/LICENSE.TXT| bet = core/LICENSE.TXT| jumıs = [[GitHub]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-iyun }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
1990-jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám [[programmalastırıw tili]]n ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) islep shıǵıwdı basladı, onı «.NET platformasınıń» bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar&lt;blockquote&gt;NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tilli islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/2000/07/11/microsoft-delivers-first-net-platform-developer-tools-for-building-web-services/| bet = Microsoft Delivers First .NET Platform Developer Tools for Building Web Services| sáne = 2000-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;2000-jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan kóriw imkaniyatı bolǵannan keyin Microsoft ECMA arqalı «Ulıwma til infrastrukturası» dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı. Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi.

2014-jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core versiyasın usındı - bul ashıq kodlı, kross-platformalı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}&lt;/ref&gt; miyrasxorı &lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}&lt;/ref&gt;.NET Framework—hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın shıǵarılǵan ashıq kod, .NET Core ushın “”pútkil [...] kitapxana stegi ushın&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.pangea.ai/resources/net/| bet = Why a .NET Development Company Could Be the Perfect Boost {{!}} Pangea.ai| til = en-US| jumıs = www.pangea.ai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}&lt;/ref&gt;, hám .NET qorınıń basqarıwı menen dástúrli («bazar» sıyaqlı) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı. Migel de Ikaza .NET Core xızmetin «klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta islep shıǵarılǵan versiyası» retinde sáwlelenedi&lt;ref name=&quot;icaza-dotnetcore-oss&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://tirania.org/blog/archive/2014/Nov-12.html| bet = Microsoft Open Sources .NET and Mono| avtor = de Icaza| avtorsilteme = Miguel de Icaza| at = Miguel| jumıs = Personal blog of Miguel de Icaza| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}&lt;/ref&gt;, hám Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core «barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı» bolatuǵının túsindirdi. Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki toplamına kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi. Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin tán alıp, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde «baslawshı emes» dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi&lt;ref name=&quot;landwerth-dotnetcore-oss&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/11/12/net-core-is-open-source/| bet = .NET Core is Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 12-noyabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dotnetcore-github&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corefx| bet = dotnet/corefx| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;referencesource-github&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/Microsoft/referencesource| bet = Microsoft/referencesource| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

.NET Core 1.0 versiyası 2016-jıl 27 iyunda shıǵarıldı&lt;ref name=&quot;arstechnicanetcorereleased&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/06/net-core-1-0-released-now-officially-supported-by-red-hat/| bet = .NET Core 1.0 released, now officially supported by Red Hat| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]}}&lt;/ref&gt;, .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın Visual Studio 2015 Update 3 baǵdarlaması menen birge&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.zdnet.com/article/microsoft-showcases-sql-server-net-core-on-red-hat-enterprise-linux-deliverables/| bet = Microsoft showcases SQL Server, .NET Core on Red Hat Enterprise Linux deliverables| avtor = Foley| at = Mary Jo| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}&lt;/ref&gt;. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017-jıl 7 martta shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2017/03/07/announcing-net-core-tools-1-0/| bet = Announcing .NET Core Tools 1.0 {{pipe}} .NET Blog| sáne = 2017-jıl 7-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

.NET Core 2.0 2017-jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018-jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018-jıl 4 dekabrde shıǵarıldı.

.NET Core 3 2019-jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-is-the-future-of-net/| bet = .NET Core is the Future of .NET| sáne = 2019-jıl 6-may | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-may }}&lt;/ref&gt;. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/dotnet/core/whats-new/dotnet-core-3-0#windows-desktop--com| bet = What's new in .NET Core 3.0| til = en-US| jumıs = .NET documentation| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}&lt;/ref&gt; hám tiykarǵı kitapxanada aytarlıqtay ónimlilikti jaqsılaydı.

2020-jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-noyabr }}&lt;/ref&gt;. «Core» brendinginen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımları 2010-jıldan berli zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalanǵan.

Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi.

2021-jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0 versiyasın shıǵardı, 2022-jıl noyabrde .NET 7.0 shıǵarıldı, hám 2023-jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵarıldı.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Versiyası
!Shıǵarılǵan sánesi
!Menen shıǵarıldı
!Sońǵı jańalanıw
!Sońǵı jańalanǵan sánesi
!Qollaw tamamlandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://dotnet.microsoft.com/platform/support/policy/dotnet-core| bet = .NET Core official support policy| jumıs = .NET| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
!Qollaw múddeti
|-
| {{Version|o|.NET Core 1.0}}
|27-iyun, 2016&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-0/| bet = Announcing .NET Core 1.0| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2015 Update 3
|1.0.16
|14-may, 2019
|27-iyun, 2019
|3 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 1.1}}
|16-noyabr, 2016&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-1/| bet = Announcing .NET Core 1.1| sáne = 2016-jıl 16-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2017 Version 15.0
|1.1.13
|14-may, 2019
|27-iyun, 2019
|2.5 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 2.0}}
|14- avgust, 2017&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-0/| bet = Announcing .NET Core 2.0| sáne = 2017-jıl 14-avgust | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2017 Version 15.3
|2.0.9
|10-iyul, 2018
|1-oktyabr, 2018
|1.25 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 2.1}}
|30-may, 2018&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-1/| bet = Announcing .NET Core 2.1| sáne = 2018-jıl 30-may | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2017 Version 15.7
|2.1.30 (LTS)
|19-avgust, 2021
|21-avgust, 2021
|3.25 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 2.2}}
|4-dekabr, 2018&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-2/| bet = Announcing .NET Core 2.2| sáne = 2018-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2019 Version 16.0
|2.2.8
|19-noyabr, 2019
|23-dekabr, 2019
|0.9 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 3.0}}
|23-sentyabr, 2019&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-0/| bet = Announcing .NET Core 3.0| sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2019 Version 16.3
|3.0.3
|18-fevral, 2020
|3-mart, 2020
|0.5 jıl
|-
| {{Version|o|.NET Core 3.1}}
|3-dekabr, 2019&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-1/| bet = Announcing .NET Core 3.1| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2019 Version 16.4
|3.1.32 (LTS)
|13-dekabr, 2022
|13-dekabr, 2022
|3 jıl
|-
| {{Version|o|.NET 5}}
|10-noyabr, 2020&lt;ref name=&quot;Announcing5&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2019 Version 16.8
|5.0.17
|10-may, 2022
|10-may, 2022
|1.5 jıl
|-
| {{Version|co|.NET 6}}
|8-noyabr, 2021&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-6/| bet = Announcing .NET 6 – The Fastest .NET Yet| avtor = Lander| at = Richard| sáne = 2021-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-may }}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2022 Version 17.0
|6.0.28 (LTS)
|12-mart, 2024
|12-noyabr, 2024
|3 jıl
|-
| {{Version|co|.NET 7}}
|8-noyabr, 2022&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-7/| bet = .NET 7 is Available Today| avtor = Douglas| at = Jon| sáne = 2022-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2022 Version 17.4
|7.0.17
|12-mart, 2024
|14-may, 2024
|1.5 jıl
|-
| {{Version|c|.NET 8}}
|14-noyabr, 2023&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-8/| bet = Announcing .NET 8| avtor = Seth| at = Gaurav| sáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}&lt;/ref&gt;
|Visual Studio 2022 Version 17.8
|8.0.3 (LTS)
|12-mart, 2024
|10-noyabr, 2026
|3 jıl
|-
| {{Version|cp|.NET 9}}
|Noyabr 2024 (projected)
|
|9.0.0-preview.2
|12-mart, 2024
|2026 may (projected)
|1.5 jıl (projected)
|-
| {{Version|p|.NET 10}}
|Noyabr 2025 (projected)
|
|(will be LTS)
|
|2028 noyabr (projected)
|3 jıl (projected)
|-
| colspan=&quot;7&quot; |{{Version|l|show=111111}}
|}
Alpine Linux, ol tiykarınan musl libc-ti qollaydı hám paydalanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://alpinelinux.org/posts/Alpine-3.10.0-released.html| bet = Alpine 3.10.0 released {{!}} Alpine Linux| jumıs = alpinelinux.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}&lt;/ref&gt;, .NET Core 2.1 versiyasınan berli qollaw kórsetiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core| bet = dotnet/core| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Windows Arm64 sistemasına .NET 5versiyasınan berli qollaw kórsetiledi. Burın ARM sistemasındaǵı .NET x86 arxitekturası ushın kompilyaciyalanǵan hám ARM emulyaciya qabatı arqalı iske qosılǵan qosımshalardı bildiredi.

== Tildi qollaw ==
[[Fayl:Overview_of_the_Common_Language_Infrastructure_2015.svg|nobaý|323x323 nükte|.NET Common Language Infrastructure (CLI) paydalanadı]]
.NET tolıǵı menen [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám F# (hám 3.1 versiyası boyınsha C++/CLI; tek Windows sistemasına qosılǵan) hám Visual Basic .NET tilin (.NET Core 5.0.100-preview.4 ishindegi 15.5 versiyası ushın hám eski versiyada qollaytuǵın ayırım eski versiyalarǵa) tolıǵı menen qollaydı. .NET Core)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/top-3-dot-net-framework-trends-2021/#what-id-dot-net| bet = .NET framework supports different programming languages| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-aprel }}&lt;/ref&gt;.

VB.NET .NET sistemasında kompilyaciyalaydı hám jumıs isleydi, biraq .NET Core 3.1 versiyası boyınsha bólek Visual Basic Runtime ámelge asırılmaǵan. Microsoft dáslebinde .NET Core 3 Visual Basic Runtime baǵdarlamasın qamtıytuǵının járiyaladı, biraq eki jıldan keyin bunday qollawdıń waqıt shkalası .NET 5 versiyasında jańalandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/vbteam/2018/11/12/visual-basic-in-net-core-3-0/| bet = Visual Basic in .NET Core 3.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2019-jıl 12-oktyabr | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/vbteam/visual-basic-support-planned-for-net-5-0/| bet = Visual Basic support planned for .NET 5.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2020-jıl 11-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust }}&lt;/ref&gt;.

== Arxitekturası ==
.NET keyingi kross-platformalıq scenariylerdi qollaydı: ASP.NET Core veb-qosımshaları, komanda qatarı/konsol qosımshaları, kitapxanalar hám universal Windows platformaları qollanbaları. .NET Core 3.0 versiyasına shekem ol Windows sistemasında jumıs stolı baǵdarlamalıq quralı ushın standart grafikalıq interfeys kórsetetuǵın Windows Forms yamasa Windows Presentation Foundation (WPF) qosımshaları. Degen menen, .NET Core 3 versiyasınan baslap olardı universal Windows platforması menen (UWP) birge engize basladı&lt;ref name=&quot;Lander2018&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2018/05/07/net-core-3-and-support-for-windows-desktop-applications/| bet = .NET Core 3 and Support for Windows Desktop Applications| avtor = Lander| at = Rich| sáne = 2018-jıl 7-may | jumıs = [[MSDN]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, GTK vidjetiniń úskeneler jıynaǵı ushın GTK# tilin baylanıstırıwı bar .NET arqalı platformaaralıq grafikalıq qosımshalardı jazıwǵa boladı.

.NET NuGet paketlerin paydalanıwdı qollaydı. Windows Update arqalı xızmet kórsetiletuǵın .NET Framework-ten ayırmashılıǵı, .NET jańalawlardı alıw ushın paket menedjerine súyenedi. Biraq 2020-jıl dekabr ayınan baslap .NET jańalawları Windows Update arqalıda jetkizile basladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-updates-coming-to-microsoft-update/| bet = .NET Core 2.1, 3.1, and .NET 5.0 updates are coming to Microsoft Update| sáne = 2020-jıl 3-dekabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

.NET eki tiykarǵı komponentleri .NET Framework Common Language Infrastructure (CLI) ámelge asırıwınıń Common Language Runtime (CLR) hám Framework Class Library (FCL) salıstırıwǵa bolatuǵın CoreCLR hám CoreFX bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.c-sharpcorner.com/blogs/understanding-net-framework-net-core-and-net-standard-and-future-net| bet = Understanding .NET Framework, .NET Core, .NET Standard And Future .NET| til = en| jumıs = www.c-sharpcorner.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}&lt;/ref&gt;.

CLI virtual orınlaw sistemasın (VES) iske asırıw retinde CoreCLR tolıq jumıs waqıtı hám CLI baǵdarlamaların basqarılatuǵın orınlawǵa arnalǵan virtual mashina bolıp tabıladı hám RyuJIT dep atalatuǵın anıq waqtında kompilyatordı qamtıydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2015/02/03/coreclr-is-now-open-source/| bet = CoreCLR is now Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2015-jıl 3-fevral | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}&lt;/ref&gt;. .NET Core sonıń menen qatar AOT kompilyaciyalanǵan jergilikli ekilik fayllar menen biriktiriw ushın optimallastırılǵan .NET Native jumıs waqıtı CoreRT nı qamtıydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| bet = Microsoft Survey: Developers Held Back by Lack of 'Native AOT' in .NET Core -| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201022100947/https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 22-oktyabr | avtor = Ramel| at = David| sáne = 2020-jıl 31-avgust | til = en-US| jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}&lt;/ref&gt;.

CLI standart kitapxanaların ámelge asırıw retinde&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/12/04/introducing-net-core/| bet = Introducing .NET Core| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}&lt;/ref&gt;, CoreFX .NET Framework API interfeysleriniń jıynaǵın bólisedi, biraq ol sonıń menen qatar .NET Framework bólimi bolıp tabılmaytuǵının óziniń API interfeysleri menen birge jetkiziledi&lt;ref name=&quot;Cater2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/magazine/mt694084| bet = .NET Core – .NET Goes Cross-Platform with .NET Core| avtor = Carter| at = Phillip| sáne = April 2016 | jumıs = [[MSDN Magazine]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}&lt;/ref&gt;. .NET kitapxanasınıń versiyası UWP ushın paydalanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corert/blob/master/Documentation/intro-to-corert.md| bet = Intro to .NET Native and CoreRT| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;.

.NET komanda qatarı interfeysi operacion sistemalar ushın engiziw noqatın usınadı hám kompilyaciya hám paketti basqarıw sıyaqlı tayarlawshı xızmetlerin usınadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/cli/blob/rel/1.0.0/Documentation/intro-to-cli.md| bet = Intro to CLI| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:UML_dotnet_streams.svg|nobaý|.NET sistemasındaǵı aǵım ierarxiyasınıń UML paket diagramması]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ushın ==
* {{Cite book|year=2020|title=Adopting .NET 5: Understand modern architectures, migration best practices, and the new features in .NET 5|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800560567}}
* {{Cite book|year=2018|title=.NET Core in Action|url=https://archive.org/details/netcoreinaction0000metz|publisher=Manning Publications|isbn=978-1617294273}}
* {{Cite book|year=2021|title=C# 10 and .NET 6 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c10net6moderncro0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1801077361}}
* {{Cite book|year=2020|title=C# 9 and .NET 5 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800568105}}
* {{Cite book|year=2019|title=C# 8.0 and .NET Core 3.0 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788478120}}
* {{Cite book|year=2017|title=C# 7.1 and .NET Core 2.0 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788398077}}
* {{Cite book|year=2017|title=C# 7 and .NET Core: Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1787129559}}
* {{Cite book|year=2016|title=C# 6 and .NET Core 1.0: Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1785285691}}
* {{Cite book|year=2019|title=Hands-On Domain-Driven Design with .NET Core|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788834094}}

== Sırtqı siltemeler ==

* [https://msdn.microsoft.com/en-us/library/zw4w595w.aspx Overview of .NET Framework (MSDN)]
* .NET on GitHub
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>rtspanh3bmg8cu2witltj4a9199gh2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaсiya qáwipsizligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21061</id>
    <revision>
      <id>266880</id>
      <parentid>266172</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113696" sha1="dvg3t6s2qnfzlq7elskd73gc6d7jl45" xml:space="preserve">'''Informaсiya qáwipsizligi''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Information security)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaсiya]] qáwip-qáterlerin azaytıw arqalı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵaw tájiriybesi. Bul informaсiya qáwip-qáterlerin basqarıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette bul maǵlıwmatlarǵa ruxsatsız yamasa orınsız kiriwdiń, nızamsız paydalanıwdıń, ashıp taslawdıń, buzıwdıń, óshirip taslawdıń, buzıp kórsetiwdiń, ózgertiwdiń, tekseriwdiń, jazıp alıwdıń yamasa qádirin túsiriwdiń aldın alıw yamasa itimallıǵın tómenletiwdi óz ishine aladı. Sonday-aq, bunday waqıyalardıń jaman tásirlerin azaytıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketlerdi de óz ishine qamtıydı. Qorǵalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] hár qanday formada bolıwı múmkin, mısalı, elektron yamasa fizikalıq, materiallıq (mısalı, qaǵaz jumısları) yamasa materiallıq emes (mısalı, [[bilim]]). Informaсiya qáwipsizliginiń tiykarǵı dıqqat orayı — shólkemniń ónimdarlıǵına kesent etpey, nátiyjeli siyasattı ámelge asırıw ústinde dıqqat qoyıp, maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (&quot;CIA&quot; úshligi dep te ataladı) teń qorǵawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Citation |last=Keyser |first=Tobias |title=Security policy |date=2018-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315385488-13 |work=The Information Governance Toolkit |pages=57–62 |access-date=2021-05-28 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315385488-13 |isbn=978-1-315-38548-8}}&lt;/ref&gt;. Buǵan tiykarınan sistemalı qáwip-qáterlerdi basqarıw proсessi arqalı erisiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA421883| bet = The big three: Our greatest security risks and how to address them| avtor = Danzig| at = Richard| jıl = 1995}}&lt;/ref&gt;.

Bul tarawdı standartlastırıw ushın ilimpazlar hám kásip iyeleri [[Parol|paroller]], antivirus baǵdarlamaları, brandmauerler, shifrlaw baǵdarlamaları, nızamlı juwapkershilik, qáwipsizlik boyınsha xabardarlıq hám oqıtıw hám taǵı basqalar boyınsha usınıslar, siyasatlar hám taraw standartların usınıw ushın birgelikte isleydi. Bul standartlastırıw maǵlıwmatlarǵa kiriw, olardı qayta islew, saqlaw, jiberiw hám joq etiw usıllarına tásir etetuǵın kóplegen nızamlar hám qaǵıydalar tárepinen jáne de kúsheytiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How the Lack of Data Standardization Impedes Data-Driven Healthcare | sáne =2015-10-17 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119205012.ch3 |work=Data-Driven Healthcare |pages=29 |access-date=2021-05-28 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119205012.ch3 |isbn=978-1-119-20501-2}}&lt;/ref&gt;. 

== Anıqlama ==
[[Fayl:CIAJMK1209-en.svg|alt=vectorial version|nobaý|'''Informaсiya qáwipsizliginiń qásiyetleri''': yamasa sıpatları, yaǵnıy Qupıyalılıq, Pútinlik hám Qoletimlilik (CIA). Informaсiyalıq sistemalar qorǵaw hám aldın alıw mexanizmleri sıpatında informaсiya qáwipsizligi boyınsha taraw standartların úsh dárejede yamasa qatlamda anıqlaw hám qollanıwǵa járdem beriw maqsetinde úsh tiykarǵı bólimnen: [[apparatlıq támiynat]], [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] hám baylanıslardan turadı: fizikalıq, jeke hám shólkemlestiriwshilik. Tiykarınan, shólkemler ishinde informaсiya qáwipsizligin támiyinlew ushın ónimlerdi qalay qollanıw kerekligi haqqında administratorlarǵa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] hám operatorlarǵa aytıp beriw ushın proсeduralar yamasa siyasatlar ámelge asırıladı.]]
Tómendegi túrli dereklerden jıynaqlanǵan informaсiya qáwipsizliginiń hár qıylı anıqlamaları usınılǵan:

# &quot;Maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin saqlaw. Eskertiw: Oǵan qosımsha, túpnusqalıq, esap beriwshilik, bas tartpawshılıq hám isenimlilik sıyaqlı basqa qásiyetler de qatnasıwı múmkin.&quot; (ISO/IEC 27000:2018)
# &quot;Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilikti támiyinlew maqsetinde maǵlıwmatlar hám informaсiyalıq sistemalardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp taslawdan, buzıwdan, ózgertiwden yamasa joq etiwden qorǵaw.&quot; (CNSS, 2010)
# &quot;Tek ruqsat etilgen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] (qupıyalılıq) zárúr bolǵan waqıtta (qoljetimlilik) dál hám tolıq maǵlıwmatlarǵa (pútinlik) kire alıwın támiyinleydi.&quot; (ISACA, 2008) 
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul shólkemniń intellektual múlkin qorǵaw proсessi.&quot; (Pipkin, 2000)
# &quot;...informaсiya qáwipsizligi — bul biznes ushın informaсiya qáwip-qáterleriniń bahasın basqarıw minneti bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw páni.&quot; (McDermott and Geer, 2001)
# &quot;Informaсiya qáwip-qáterleri hám basqarıw quralları teń salmaqta ekenligi haqqındaǵı jaqsı xabardar bolǵan isenim sezimi.&quot; (Anderson, J., 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Anderson|first1=J. M.|year=2003|title=Why we need a new definition of information security|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/308|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=308–313|doi=10.1016/S0167-4048(03)00407-3}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı qorǵaw hám maǵlıwmatlardı ruqsatsız táreplerge ashıp taslaw qáwpin minimumǵa túsiriw.&quot; (Venter and Eloff, 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Venter|first1=H. S.|year=2003|title=A taxonomy for information security technologies|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/299|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=299–307|doi=10.1016/S0167-4048(03)00406-1}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı barlıq jaylasqan orınlarında (shólkem shegarasınıń ishinde hám sırtında) hám, nátiyjede, maǵlıwmatlar jaratılatuǵın, qayta islenetuǵın, saqlanatuǵın, jiberiletuǵın hám joq etiletuǵın informaсiyalıq sistemalardı qáwip-qáterlerden azat etiw ushın bar bolǵan barlıq túrdegi (texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, adamǵa baǵdarlanǵan hám nızamlı) qáwipsizlik mexanizmlerin rawajlandırıw hám ámelge asırıw menen baylanıslı kóp tarawlı izertlew hám kásiplik iskerlik tarawı.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gold|first1=S|title=Threats looming beyond the perimeter|journal=Information Security Technical Report|volume=9|issue=4|pages=12–14|doi=10.1016/s1363-4127(04)00047-0}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Telekommunikaсiya sisteması yamasa qurılmaların paydalanıp informaсiya hám informaсiya resurslarınıń qáwipsizligin támiyinlew maǵlıwmatlardı, informaсiyalıq sistemalardı yamasa kitaplardı ruqsatsız kiriwden, zıyan keltiriwden, urlawdan yamasa joq etiwden qorǵawdı ańlatadı (Kurose and Ross, 2010).&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Бучик|first1=С. С.|title=The analysis of methods of determination of functional types of security of the information-telecommunication system from an unauthorized access|journal=Problems of Informatization and Management|volume=4|issue=56|doi=10.18372/2073-4751.4.13135}}&lt;/ref&gt;

== Sholıw ==
Informaсiya qáwipsizliginiń negizinde informaсiya isenimliligi, yaǵnıy kritikalıq máseleler payda bolǵanda maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (CIA) saqlaw, [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] hesh qanday jol menen buzılmawın támiyinlew turadı&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;&gt;{{cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|journal=Journal of Information System Security|author1=Samonas, S.|author2=Coss, D.|volume=10|issue=3|pages=21–45|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|archive-date=2018-09-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bul máselelerge tábiyiy apatshılıqlar, kompyuter/server kemshiligi hám fizikalıq urlaw kiredi, biraq bular menen sheklenbeydi. Qaǵaz tiykarındaǵı biznes operaсiyaları ele de keń tarqalǵan bolıp, ózleriniń informaсiya qáwipsizligi ámeliyatlar toplamın talap etse de, kárxana [[Cifrlı|сifrlı]] baslamalarına kóbirek itibar qaratılmaqta&lt;ref name=&quot;GartnerSays17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-10-02-gartner-says-digital-disruptors-are-impacting-all-industries-digital-kpis-are-crucial-to-measuring-success| bet = Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success| sáne = 2017-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GartnerSurvey17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-04-24-gartner-survey-shows-42-percent-of-ceos-have-begun-digital-business-transformation| bet = Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation| sáne = 2017-jıl 24-aprel | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;, házirgi waqıtta informaсiya isenimliligi ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaсiyalıq texnologiyalar (IT)]] qáwipsizligi boyınsha qánigeler tárepinen ámelge asırılmaqta. Bul qánigeler informaсiya qáwipsizligin texnologiyaǵa (kóbinese qanday da bir kompyuter sistemasına) qollanadı. Kompyuter minnetli túrde úy kompyuteri degendi ańlatpaytuǵının atap ótiw áhmiyetli&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Forte|first1=Dario|last2=Power|first2=Richard|date=December 2007|title=Baseline controls in some vital but often-overlooked areas of your information protection programme|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1361-3723(07)70170-7|journal=Computer Fraud &amp; Security|volume=2007|issue=12|pages=17–20|doi=10.1016/s1361-3723(07)70170-7|issn=1361-3723}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter]] — bul [[Processor|proсessorı]] hám bazı bir yadı bar hár qanday qurılma. Bunday qurılmalar kalkulyator sıyaqlı ápiwayı tarmaqlaspaǵan avtonom qurılmalardan baslap, smartfonlar hám planshet kompyuterleri sıyaqlı tarmaqlasqan mobil esaplaw qurılmalarına shekem bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Low-voltage switchgear and controlgear. Device profiles for networked industrial devices |url=http://dx.doi.org/10.3403/bsen61915 |access-date=2021-05-28 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bsen61915}}&lt;/ref&gt;. IT qáwipsizligi boyınsha qánigeler iri kárxanalardaǵı maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám qádiri sebepli derlik hár qanday iri kárxana/mekemede tabıladı&lt;ref name=&quot;AFH_1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nber.org/papers/w25249| bet = Accounting for Firm Heterogeneity within U.S. Industries: Extended Supply-Use Tables and Trade in Value Added using Enterprise and Establishment Level Data| sáne = November 2018 | baspaxana = [[National Bureau of Economic Research]]| doi = 10.3386/w25249| last1 = Fetzer| first1 = James| last2 = Highfill| first2 = Tina| last3 = Hossiso| first3 = Kassu| last4 = Howells| first4 = Thomas| last5 = Strassner| first5 = Erich| last6 = Young| first6 = Jeffrey| series = Working Paper Series| s2cid = 169324096}}&lt;/ref&gt;. Olar kóbinese kritikalıq jeke maǵlıwmatlardı alıwǵa yamasa ishki sistemalardı basqarıwǵa urınatuǵın zıyanlı kiber hújimlerden kompaniyanıń barlıq texnologiyalarınıń qáwipsizligin támiyinlewge juwapker boladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Secure estimation subject to cyber stochastic attacks |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |journal=Cloud Control Systems |pages=373–404 |access-date=2021-05-28 |series=Emerging Methodologies and Applications in Modelling |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |isbn=978-0-12-818701-2 |s2cid=240746156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nijmeijer|first=H.|title=Synchronization of mechanical systems|url=https://archive.org/details/synchronizationo0000nijm|date=2003|publisher=World Scientific|isbn=978-981-279-497-0|oclc=262846185}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya qáwipsizliginde tarmaqlardı hám buǵan baylanıslı infrastrukturanı qorǵaw, qollanbalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qorǵaw, qáwipsizlikti tekseriw, informaciyalıq sistemalardı auditlew, biznesti úzliksiz jobalastırıw, elektron jazbalardı izlew hám cifrlı kriminalistika sıyaqlı kóplegen qánige lawazımları bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.org/articles/types_of_cybersecurity_specializations.html| bet = 9 Types of Cybersecurity Specializations}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwip-qáterler ===
Informaciya qáwipsizligine qáwip-qáterler hár qıylı formalarda keledi&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rahim|first=Noor H.|title=Human Rights and Internal Security in Malaysia: Rhetoric and Reality.| sáne =March 2006|publisher=Defense Technical Information Center|oclc=74288358}}&lt;/ref&gt;. Búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qáwip-qáterlerdiń geyparaları — bul baǵdarlamalıq hújimler, intellektual múlkti urlaw, jeke tulǵanı urlaw, úskene yamasa maǵlıwmatlardı urlaw, diversiya hám informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-09-14|title=Nuclear theft and sabotage threats remain high, report warns|last=Kramer|first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Edward|last=Wilding|title=Information risk and security : preventing and investigating workplace computer crime|date=2 March 2017|publisher=Routledge|oclc=1052118207}}&lt;/ref&gt;. Viruslar&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISSP Study Guide|last=Stewart|first=James|publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;, qurtlar, fishing hújimleri hám Troyan atları — baǵdarlamalıq hújimlerdiń bir neshe ulıwma mısalları. Intellektual múlkti urlaw da kóplegen biznesler ushın keń kólemli másele bolıp kelgen&lt;ref name=&quot;WHP_1&quot;&gt;{{Cite book|publisher=[[OECD]]|date=2009|title=OECD Economic Surveys: Denmark 2009}}&lt;/ref&gt;. Jeke tulǵanı urlaw — bul ádette sol adamnıń jeke maǵlıwmatların alıw yamasa sociallıq injeneriya arqalı áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiliginen paydalanıw ushın basqa birew sıpatında háreket etiw urınıwı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2007|title=Identity Theft: The Newest Digital Attackking Industry Must Take Seriously}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Anna|last=Wendel-Persson|title=IT-säkerhet och människan : De har världens starkaste mur men porten står alltid på glänt|date=2017|publisher=Umeå universitet, Institutionen för informatik|oclc=1233659973}}&lt;/ref&gt;. Diversiya ádette klientlerdiń isenimin joǵaltıwǵa sebep bolıw maqsetinde shólkemniń veb-saytın joq etiwden ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shao|first=Ruodan|date=2014|title=Sabotage toward the Customers who Mistreated Employees Scale}}&lt;/ref&gt;. Informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw tólem baǵdarlaması jaǵdayındaǵı sıyaqlı maǵlıwmatlardı yamasa múlkti iyesine qaytarıw ornına tólem alıw maqsetinde kompaniyanıń múlki yamasa maǵlıwmatların urlawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kitchen|first=Julie|date=June 2008|title=7side — Company Information, Company Formations and Property Searches}}&lt;/ref&gt;. Bunday hújimlerge qarsı eń funkcional saqlanıw ilajlarınıń biri — dáwirli túrde [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] xabardar etiw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Young |first=Courtenay |title=Working with panic attacks |date=2018-05-08 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475474-32 |work=Help Yourself Towards Mental Health |pages=209–214 |access-date=2021-05-28 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429475474-32 |isbn=978-0-429-47547-4}}&lt;/ref&gt;.

Húkimetler, áskeriy mekemeler, korporaciyalar, qarjı institutları, [[Emlewxana|emlewxanalar]], kommerciyalıq emes shólkemler hám jeke biznesler ózleriniń xızmetkerleri, klientleri, ónimleri, izertlewleri hám qarjılıq jaǵdayı haqqında kóp muǵdarda qupıya maǵlıwmatlardı toplaydı. Eger biznestiń klientleri yamasa qarjısı yamasa jańa ónim qatarı haqqındaǵı qupıya maǵlıwmatlar básekiles yamasa xakerdiń qolına túsip qalsa, biznes hám onıń klientleri keń kólemli, ornı tolmas qarjılıq zıyan, sonday-aq kompaniyanıń abırayına zıyan kóriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How Did it All Come About? |work=The Compliance Business and Its Customers |year=2012 |place=Basingstoke |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137271150.0007 |isbn=978-1-137-27115-0}}&lt;/ref&gt;. Biznes kóz-qarasınan, informaciya qáwipsizligi baha menen teń salmaqta bolıwı kerek; Gordon-Loeb Modeli bul máseleni sheshiw ushın matematikalıq ekonomikalıq usıldı usınadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|first1=Lawrence A.|last1=Gordon|first2=Martin P.|last2=Loeb|journal=ACM Transactions on Information and System Security|volume=5|issue=4|pages=438–457|doi=10.1145/581271.581274|title=The Economics of Information Security Investment|url=http://tissec.acm.org/|date=November 2002}}&lt;/ref&gt;.

Jeke adam ushın informaciya qáwipsizligi jeke ómirge úlken tásir kórsetedi, bul hár qıylı mádeniyatlarda hár qıylı túrde qabıllanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cho Kim|first1=Byung|last2=Khansa|first2=Lara|last3=James|first3=Tabitha|date=July 2011|title=Individual Trust and Consumer Risk Perception|journal=Journal of Information Privacy and Security|volume=7|issue=3|pages=3–22|doi=10.1080/15536548.2011.10855915|url=http://dx.doi.org/10.1080/15536548.2011.10855915|issn=1553-6548}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Baylanıstıń dáslepki kúnlerinen baslap, diplomatlar hám áskeriy komandirler xat almasıwdıń qupıyalılıǵın qorǵaw ushın qanday da bir mexanizmdi támiyinlew hám buzıp kiriwdi anıqlawdıń bazı bir usıllarına iye bolıw zárúr ekenligin túsingen&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Larsen|first1=Daniel|date=2019-10-31|title=Creating An American Culture Of Secrecy: Cryptography In Wilson-Era Diplomacy|url=https://doi.org/10.1093/dh/dhz046|journal=Diplomatic History|doi=10.1093/dh/dhz046}}&lt;/ref&gt;. [[Julius Caesar|Yuliy Cezar]] óziniń qupıya xabarları nadurıs qollarǵa túsip qalǵan jaǵdayda oqılmawı ushın dóretilgen [[Cezar shifri|Cezar shifrin]] b.e.sh. 50-jıllarda oylap tapqanı menen belgili&lt;ref&gt;{{Citation |title=Introduction : Caesar Is Dead. Long Live Caesar! |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781474245784.0005 |work=Julius Caesar's Self-Created Image and Its Dramatic Afterlife |year=2018 |access-date=2021-05-29 |publisher=Bloomsbury Academic |doi=10.5040/9781474245784.0005 |isbn=978-1-4742-4578-4}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, kópshilik jaǵdayda qorǵaw proceduralıq basqarıw ilajların qollanıw arqalı ámelge asırılǵan. Sezgir maǵlıwmatlar qorǵalıwı hám isenimli adamlar tárepinen tasılıwı, qorǵalıwı hám qáwipsiz ortalıqta yamasa bekkem qutıda saqlanıwı kerekligin kórsetiw ushın belgilengen. Pochta xızmetleri keńeygen sayın, húkimetler xatlardı uslap alıw, shifrin sheshiw, oqıw hám qayta mórlew ushın rásmiy shólkemler dúzgen (mısalı, 1653-jılı dúzilgen Ulıwma Britaniyanıń Qupıya Keńsesi).

XIX ásirdiń ortasında húkimetlerge óz maǵlıwmatların sezgirlik dárejesine qarap basqarıw múmkinshiligin beriw ushın quramalıraq klassifikaciya sistemaları rawajlandırıldı&lt;ref name=&quot;WBS_1&quot;&gt;{{Cite journal|title=Were Banks Special? Contrasting Viewpoints in Mid-Nineteenth Century Britain|last1=Willison, M.|url=https://ssrn.com/abstract=3249510|journal=Monetary Economics: International Financial Flows|date=21 September 2018|doi=10.2139/ssrn.3249510}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Britaniya Húkimeti bunı 1889-jılı Rásmiy Sırlar Nızamın járiyalaw menen belgili bir dárejede kodifikaciyaladı. Nızamnıń 1-bólimi tıńshılıq hám maǵlıwmatlardı nızamsız ashıp taslaw máselelerin qamtısa, 2-bólim rásmiy isenimdi buzıw máselelerin qamtıdı. Mámleket mápi jolındaǵı ashıp taslawlardı qorǵaw ushın tez arada jámiyetlik máp qorǵawı qosıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://fas.org/irp/world/uk/secrecy.pdf| bet = Official Secrecy| avtor = Maer| at = Lucinda| sáne = 2008-jıl 30-dekabr | jumıs = Federation of American Scientists}}&lt;/ref&gt;. Usıǵan uqsas nızam 1889-jılı Hindstanda qabıl etildi, Hindstan Rásmiy Sırlar Nızamı Britaniya kolonial dáwiri menen baylanıslı bolıp, Rajdıń siyasatına qarsı shıqqan gazetalardı basıp taslaw ushın qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Official Secrets Act 1989 which replaced section 2 of the 1911 Act | sáne =2016-06-10 |work=Espionage and Secrecy (Routledge Revivals) |pages=267–282 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315542515-21 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-1-315-54251-5}}&lt;/ref&gt;. 1923-jılı basqarıwdıń barlıq qupıya yamasa sırlı maǵlıwmatlarına tarqalǵan jańaraq versiyası qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/| bet = Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned| sáne = 2019-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Indian Express| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirine kelip, hár qıylı maydanlarǵa hám maydanlardan maǵlıwmat jiberiw ushın kóp qatlamlı klassifikaciya sistemaları qollanıldı, bul diplomatiyalıq hám áskeriy shtablarda kod jasaw hám sheshiw bólimlerin kóbirek paydalanıwǵa túrtki boldı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Singh|first1=Gajendra| sáne =November 2015|title=&quot;Breaking the Chains with Which We were Bound&quot;: The Interrogation Chamber, the Indian National Army and the Negation of Military Identities, 1941–1947|url=http://dx.doi.org/10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019|journal=Brill's Digital Library of World War I|doi=10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019}}&lt;/ref&gt;. Urıslar aralıǵında maǵlıwmatlardı shifrlaw hám deshifrlaw ushın mashinalar qollanılıp, kodlaw processi jáne de quramalastı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Duncanson|first1=Dennis|date=June 1982|title=The scramble to unscramble French Indochina|url=http://dx.doi.org/10.1080/03068378208730070|journal=Asian Affairs|volume=13|issue=2|pages=161–170|doi=10.1080/03068378208730070|issn=0306-8374}}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter qáwipsizliginiń payda bolıwı informaciya qáwipsizligi tariyxın baslap berdi. Buǵan zárúrlik [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında payda boldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Awqamlas mámleketler arasında bólisilgen maǵlıwmatlardıń kólemi klassifikaciya sistemaları menen proceduralıq basqarıwlardı rásmiy sáykeslestiriwdi talap etti.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=|pp=3}} Hújjetlerdi kim qolǵa alıwı múmkinligin (ádette áskeriy xızmetkerlerden góre oficerler) hám olardı qay jerde saqlaw kerekligin kórsetiw ushın belgilerdiń sırlı sisteması rawajlandı, sebebi barǵan sayın quramalı seyfler hám saqlaw obyektleri rawajlanıp bardı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Allied Power. Mobilizing Hydro-Electricity During Canada'S Second World War |date=2015-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.3138/9781442617117-003 |work=Allied Power |pages=1–2 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of Toronto Press |doi=10.3138/9781442617117-003 |isbn=978-1-4426-1711-7}}&lt;/ref&gt;. Nemisler tárepinen urıs maǵlıwmatların shifrlaw ushın qollanılǵan hám [[Alan Turing|Alan Tyuring]] tárepinen tabıslı deshifrovka etilgen Enigma mashinası qáwipsiz maǵlıwmatlardı jaratıw hám qollanıwdıń ayqın mısalı bolıp esaplanadı. Hújjetlerdiń durıs joq etiliwin támiyinlew ushın proceduralar rawajlandı, hám usı proceduralardı orınlamaw urıstaǵı eń úlken barlaw tabıslarınıń ayırımlarına alıp keldi (mısalı, U-570 submarinasınıń qolǵa alınıwı&lt;ref name=&quot;Sebag-MontefioreEnigma11&quot; /&gt;).

[[Salqın urıs]] dáwirinde hár qıylı úlken kompyuterler kompyuter orayları arasında magnitli lenta jiberiw processinen ańsatıraq bolǵan baylanıs processinde kóbirek quramalı wazıypalardı orınlaw ushın onlayn tarmaqqa qosıldı. Sonlıqtan, [[AQSh qorǵanıw ministrligi|AQSH Qorǵanıw ministrliginiń]] Aldıńǵı qatar izertlew joybarları agentligi (ARPA) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Qurallı kúshleri ishinde informaciya almasıw ushın tarmaqlastırılǵan baylanıs sistemasınıń múmkinshiliklerin izertley basladı. 1968-jılı Larri Roberts tárepinen ARPANET joybarı dúzildi, ol keyinirek házirgi [[Internet|internet]] dep atalatuǵın sistemaǵa aylandı.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|pp=4-5}}

1973-jılı internet pioneri Robert Metkalf ARPANET qáwipsizliginiń áhmiyetli elementlerinde kóplegen kemshilikler bar ekenligin anıqladı, mısalı: &quot;parollerdiń dúzilisi hám formatlarınıń kemshiligi; telefon arqalı qosılıwlar ushın qáwipsizlik proceduralarınıń joqlıǵı; hám paydalanıwshılardı identifikaciyalaw hám avtorizaciyalawdıń joqlıǵı&quot;, bunnan tısqarı, ruqsatsız kiriwden maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın basqarıw hám qorǵanıs qurallarınıń jetispewshiligi. Xakerler ARPANET ke ańsat kire alatuǵın edi, sebebi telefon nomerleri xalıqqa belgili edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} Usı mashqalalar, kompyuter qáwipsizliginiń úzliksiz buzılıwı, sonday-aq sistema xostları menen paydalanıwshıları sanınıń eksponencial ósiwi sebepli, &quot;tarmaq qáwipsizligi&quot; kóbinese &quot;tarmaq qáwipsizsizligi&quot; sıpatında tilge alınatuǵın edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}}
[[Fayl:Posters_for_information_security_for_the_Ministry_of_Defense_of_the_Russian_Federation.jpg|nobaý|Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń informaciya qáwipsizligin úgitlewshi plakatı]]
XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń baslarında telekommunikaciya, kompyuter qurılmaları hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]], sonday-aq maǵlıwmatlardı shifrlawda tez rawajlanıw júz berdi. Kishirek, kúshlirek hám arzanıraq kompyuter qurılmalarınıń qoljetimli bolıwı kishi biznes hám úy paydalanıwshılarına elektron maǵlıwmatlardı qayta islew múmkinshiligin berdi. 1980-jıllardıń basında Maǵlıwmat jiberiwdi basqarıw protokolı/Internet tarmaq protokolınıń (TCP/IP) ornatılıwı hár qıylı tiptegi kompyuterlerge óz-ara baylanısıw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| bet = A Brief History of the Internet| jumıs = www.usg.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;. Bul kompyuterler tez arada [[Internet|internet]] arqalı óz-ara bir-birine jalǵandı.

Internet arqalı ámelge asırılatuǵın elektron maǵlıwmatlardı qayta islew hám elektron biznestiń tez ósiwi hám keń qollanılıwı, sonday-aq xalıqaralıq [[Terrorizm|terrorizmniń]] kóp sanlı waqıyaları menen birge kompyuterlerdi hám olar saqlaytuǵın, qayta isleytuǵın hám jiberetuǵın informaciyanı qorǵawdıń jaqsıraq usıllarına bolǵan zárúrlikti kúsheytti&lt;ref name=&quot;DeLeeuwTheHist07&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 24: A History of Internet Security|title=The History of Information Security: A Comprehensive Handbook|url=https://archive.org/details/historyinformati00leeu|author=DeNardis, L.|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/historyinformati00leeu/page/n661 681]–704|year=2007|isbn=9780080550589}}&lt;/ref&gt;. Kompyuter qáwipsizligi hám informaciyanı támiyinlew boyınsha akademiyalıq pánler kóp sanlı kásiplik shólkemler menen birge payda boldı, olardıń barlıǵı informaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlew ulıwma maqsetlerin bólisti&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Parrish|chapter=Global perspectives on cybersecurity education for 2030: A case for a meta-discipline|title=Proceedings Companion of the 23rd Annual ACM Conference on Innovation and Technology in Computer Science Education|publisher=ACM|pages=36–54|isbn=978-1-4503-6223-8}}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı principler ==

=== CIA triadası ===
Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik &quot;CIA triadası&quot; informaciya qáwipsizliginiń negizi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}&lt;/ref&gt; hám birinshi ret 1977-jılı NIST baspasında aytılǵan. (Klassikalıq &quot;CIA triadası&quot;nıń aǵzaları ádebiyatlarda qáwipsizlik atributları, qásiyetleri, qáwipsizlik maqsetleri, tiykarǵı aspektleri, informaciya kriteriyleri yamasa áhmiyetli informaciya sıpatlamaları dep te ataladı.)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sandhu |first=Ravi |title=Relational Database Security | sáne =2000-10-20 |work=Information Security Management Handbook, Four Volume Set |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780203325438.ch120 |isbn=978-0-8493-1068-3 |last2=Jajodia |first2=Sushil}}&lt;/ref&gt;

Bul triadanıń tez ózgerip atırǵan texnologiya hám biznes talapların qanaatlandırıw ushın jetkilikli me yamasa joq pa degen másele boyınsha talas-tartıslar dawam etpekte. Qoljetimlilik penen qupıyalılıq arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq qáwipsizlik penen jeke ómir arasındaǵı qatnastı keńeytiwdi qarap shıǵıw usınıs etilmekte&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;&gt;{{Cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|last1=Samonas, S.|last2=Coss, D.|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSamonas,_S.Coss,_D.2014&quot;&gt;Samonas, S.; Coss, D. (2014). [https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html &quot;The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security&quot;]. ''Journal of Information System Security''. '''10''' (3): 21–45. Archived from [http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html the original] on September 22, 2018&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;January 25,&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. &quot;Juwapkershilik&quot; sıyaqlı basqa principler de geyde usınıs etilgen; bas tartpawshılıq sıyaqlı máselelerdiń úsh tiykarǵı túsinikke jaqsı sáykes kelmeytuǵını atap ótilgen&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;.

==== Qupıyalılıq ====
Informaciya qáwipsizliginde qupıyalılıq &quot;informaciyanıń ruqsat etilmegen jeke tulǵalar, subyektler yamasa processlerge qoljetimli bolmawı yamasa ashılmawı qásiyeti&quot; bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;BeckersPattern15&quot;&gt;{{Cite book|last=Beckers, K.|url=https://books.google.com/books?id=DvdICAAAQBAJ&amp;pg=PA100|title=Pattern and Security Requirements: Engineering-Based Establishment of Security Standards}}&lt;/ref&gt;. &quot;Jeke ómir&quot; túsinigi menen uqsas bolsa da, bul eki sóz bir-birin almastıra almaydı. Kerisinshe, qupıyalılıq — biziń maǵlıwmatlarımızdı ruqsatsız kóriwshilerden qorǵaw ushın qollanılatuǵın jeke ómirdiń bir bólegi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fienberg |first=Stephen E. |title=International Encyclopedia of Statistical Science | sáne =2011 |pages=342–345 |chapter=Data Privacy and Confidentiality |doi=10.1007/978-3-642-04898-2_202 |isbn=978-3-642-04897-5 |last2=Slavković |first2=Aleksandra B.}}&lt;/ref&gt;. Elektron maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵınıń buzılıwına mısallar — noutbuk urlaw, paroldi urlaw yamasa sezimtal elektron xatlardıń nadurıs adamlarǵa jiberiwi&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;&gt;{{Cite book|last=Andress, J.|url=https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&amp;pg=PA6|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice}}&lt;/ref&gt;.

==== Pútinlik ====
IT qáwipsizliginde, maǵlıwmatlar pútinligi maǵlıwmatlardıń pútkil ómir dáwiri dawamında dálligin hám tolıqlıǵın saqlaw hám támiyinlewdi ańlatadı. Bul maǵlıwmatlardıń ruqsatsız yamasa sezilmeytuǵın túrde ózgertilmewi kerek degendi bildiredi. Bul [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarındaǵı]] referencial pútinlik penen birdey emes, biraq onı tranzakciyalardı qauya islewdiń klassikalıq ACID modelinde túsinilgendey izbe-izlik jaǵdayınıń ayrıqsha bir túri sıpatında qarawǵa boladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kim |first=Bonn-Oh |title=Referential Integrity for Database Design |date=2000-09-21 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420031560-34 |work=High-Performance Web Databases |pages=427–434 |access-date=2021-05-29 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031560-34 |isbn=978-0-429-11600-1}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi sistemaları ádette óz pútinligin támiyinlew ushın baqlawlardı kirgizedi, ásirese yadro yamasa tiykarǵı funkciyalardı bilip turıp hám tosınnan qáwip-qáterlerden qorǵaydı. Kóp maqsetli hám kóp paydalanıwshılı kompyuter sistemaları maǵlıwmatlardı hám qayta islewdi bólip taslawǵa umtıladı, sonda hesh bir paydalanıwshı yamasa process basqasına unamsız tásir etpeydi: biraq, zıyanlı baǵdarlama juqtırıwı, xakerlik hújimler, maǵlıwmat urlaw, aldaw hám jeke maǵlıwmatlardıń buzılıwı sıyaqlı waqıyalarda kórgenimizdey, baqlawlar sátli bolmawı múmkin.

Keńirek mániste, pútinlik — bul adam/sociallıq, process hám kommerciyalıq pútinlikti, sonday-aq maǵlıwmatlar pútinligin óz ishine alatuǵın informaciyalıq qáwipsizlik principi. Usılayınsha, ol isenimlilik, izbe-izlik, haqıyqatlılıq, tolıqlıq, dállik, óz waqtındalıq hám isenimlilik sıyaqlı aspektlerge tiyisli boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Measuring Data Quality for Ongoing Improvement|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-397033-6|pages=e11–e19|doi=10.1016/b978-0-12-397033-6.00030-4}}&lt;/ref&gt;.

==== Qoljetimlilik ====
Hár qanday informaciyalıq sistemanıń óz maqsetine xızmet etiwi ushın, informaciya kerek bolǵan waqıtta qol jeterli bolıwı kerek. Bul maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew ushın paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları, onı qorǵaw ushın paydalanılatuǵın qáwipsizlik baqlawları hám oǵan kiriw ushın paydalanılatuǵın baylanıs kanalları durıs islewi kerek degendi ańlatadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2005|title=Communication Skills Used by Information Systems Graduates|journal=Issues in Information Systems|doi=10.48009/1_iis_2005_311-317|issn=1529-7314}}&lt;/ref&gt;. Joqarı qol jeterlilikke iye sistemalar hár waqıtta qol jeterli bolıwǵa umtıladı, elektr quwatı óshiriliwi, apparatlıq buzılıwlar hám sistema jańalanıwları sebepli xızmet kórsetiwdiń buzılıwınıń aldın aladı. Qol jeterlilikti támiyinlew, sonday-aq, maqsetli sistemaǵa kelip túsetuǵın xabarlardıń aǵımı sıyaqlı xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleriniń aldın alıwdı óz ishine aladı, bul sistemanı tiykarınan óshirip taslawǵa májbúrleydi&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=September 2010|title=Protection Against Denial of Service Attacks: A Survey|journal=[[The Computer Journal|Comput. J.]]|doi=10.1093/comjnl/bxp078}}&lt;/ref&gt;.

Informaciyalıq qáwipsizlik tarawında, qoljetimlilik kóbinese tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik baǵdarlamasınıń eń áhmiyetli bólimleriniń biri sıpatında qaralıwı múmkin. Aqır-aqıbetinde, aqırǵı paydalanıwshılar óz xızmet wazıypaların orınlay alıwı kerek; qol jeterlilikti támiyinlew arqalı shólkem óz múddeli tárepleri kútetuǵın standartlarǵa say jumıs isley aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Be Able To Perform a Clinical Activity |date=2020-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.32388/dine5x |work=Definitions |access-date=2021-05-29 |publisher=Qeios |doi=10.32388/dine5x |s2cid=241238722}}&lt;/ref&gt;. Bul proksi konfiguraciyaları, sırttan veb-resurslarǵa kiriw, ulıwma paydalanılatuǵın disklerge kiriw hám elektron xat jiberiw múmkinshiligi sıyaqlı máselelerdi óz ishine alıwı múmkin. Basshılar kóbinese informaciyalıq qáwipsizliktiń texnikalıq tárepin túsinbeydi hám qol jeterlilikti ańsat sheshim sıpatında kóredi, biraq bul kóbinese tarmaq operaciyaları, rawajlandırıw operaciyaları, waqıyalarǵa juwap beriw hám siyasat/ózgerislerdi basqarıw sıyaqlı kóplegen hár qıylı shólkemlestiriw toparlarınıń birge islesiwin talap etedi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Information security incident management |url=http://dx.doi.org/10.3403/30387743 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30387743}}&lt;/ref&gt;. Tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik komandası &quot;CIA&quot; triadasın nátiyjeli túrde támiyinlew ushın kóplegen hár qıylı áhmiyetli wazıypalardı birlestiriw hám úylestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Blum |first=Dan |title=Identify and Align Security-Related Roles |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |work=Rational Cybersecurity for Business |pages=31–60 |access-date=2021-05-29 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |isbn=978-1-4842-5951-1 |s2cid=226626983}}&lt;/ref&gt;.

=== Qosımsha qáwipsizlik maqsetleri ===
Klassikalıq CIA triadası qáwipsizlik maqsetlerinen tısqarı, ayırım shólkemler túpnusqalıq, juwapkershilik, biykarlamaw hám isenimlilik sıyaqlı qáwipsizlik maqsetlerin de kirgizgisi keliwi múmkin.

==== Biykarlamaw ====
Nızamda bas tartpawshılıq (biykarlamaw) adamnıń shártnama boyınsha óz minnetlemelerin orınlaw niyetin ańlatadı. Sonday-aq, bul operaciyanıń bir tárepi operaciyanı alǵanın biykarlay almaytuǵının, al ekinshi tárep operaciyanı jibergenin biykarlay almaytuǵının bildiredi&lt;ref name=&quot;BidgoliHandbook06&quot;&gt;{{Cite book|author=McCarthy, C.|title=Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2006|isbn=9780470051214|editor=Bidgoli, H.|pages=49–76|chapter=Digital Libraries: Security and Preservation Considerations}}&lt;/ref&gt;.

Este saqlaw kerek, kriptografiyalıq sistemalar sıyaqlı texnologiyalar bas tartpawshılıq háreketlerine járdem bere alsa da, bul túsinik tiykarınan texnologiya shegarasınan asıp ótetuǵın nızamlıq túsinik bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Open systems interconnection. Security frameworks for open systems |url=http://dx.doi.org/10.3403/01110206u |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/01110206u}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, xabardıń jiberwshiniń jeke gilti menen qol qoyılǵan cirlı qoltańbaǵa sáykes keletuǵının hám sonlıqtan tek jiberiwshi ǵana xabardı jibere alatuǵının hám onı qápelimde hesh kim ózgerte almaytuǵının (maǵlıwmatlar pútinligi) kórsetiw jetkiliksiz&lt;ref&gt;{{Citation |last=Christofori |first=Ralf |title=Thus could it have been |date=2014-01-01 |work=Julio Rondo — O.k., Meta Memory |publisher=Wilhelm Fink Verlag |doi=10.30965/9783846757673_003 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-3-7705-5767-7}}&lt;/ref&gt;. Ayıplanıwshı jiberiwshi óz gezeginde cifrlı qoltańba algoritminiń hálsiz yamasa kemshilikli ekenin kórsete aladı yamasa onıń qoltańba giltiniń buzılǵanın aytıwı ya dálillewi múmkin. Bul buzıwshılıqlar ushın ayıp jiberiwshide bolıwı ya bolmawı múmkin, hám bunday tastıyıqlawlar jiberiwshini juwapkershilikten azat etiwi ya etpewi múmkin, biraq bul tastıyıqlaw qoltańbanıń sózsiz túrde túpnusqalıqtı hám pútinlikti dálilleydi degen pikirdi biykarlaydı. Solay etip, jiberiwshi xabardan bas tartıwı múmkin (sebebi túpnusqalıq hám pútinlik biykarlaw ushın aldın ala shártler bolıp tabıladı)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Le May |first=I. |title=Structural Integrity in the Petrochemical Industry |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |work=Comprehensive Structural Integrity |pages=125–149 |access-date=2021-05-29 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |isbn=978-0-08-043749-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa Modeller ===
1992-jılı dúzilip, 2002-jılı qayta kórip shıǵılǵan OECD-niń Informaciya Sistemaları hám Tarmaqlarınıń Qáwipsizligi boyınsha Kórsetpeleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| bet = oecd.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110516085505/http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt; ulıwma qabıl etilgen toǵız principti usındı: xabardarlıq, juwapkershilik, juwap qaytarıw, etika, demokratiya, qáwip-qáterdi bahalaw, qáwipsizlikti joybarlaw hám ámelge asırıw, qáwipsizlikti basqarıw hám qayta bahalaw. Bularǵa tiykarlanıp, 2004-jılı NIST-tiń Informaciyalıq Texnologiyalar Qáwipsizligi boyınsha Injenerlik Principleri&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFStoneburnerHaydenFeringa2004&quot;&gt;Stoneburner, G.; Hayden, C.; Feringa, A. (2004). [https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf &quot;Engineering Principles for Information Technology Security&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. csrc.nist.gov. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.6028/NIST.SP.800-27rA|10.6028/NIST.SP.800-27rA]]. Archived from [http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on August 15, 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;August 28,&lt;/span&gt; 2011&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 33 principti usındı. 

1998-jılı Donn Parker klassikalıq &quot;CIA&quot; triadasına alternativ model usındı, ol onı informaciyanıń altı atomlıq elementi dep atadı. Bul elementler: qupıyalılıq, iyelik, pútinlik, [[Autentifikaciya|túpnusqalıq]], qoljeterlilik hám paydalılıq. Parker Geksadasınıń artıqmashlıqları qáwipsizlik qánigeleri arasında talqılaw teması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| bet = (ICS)2 Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117003743/http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | avtor = Slade| at = Rob| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı The Open Group informaciya qáwipsizligin basqarıw standartı O-ISM3-ti járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ism3.com/node/39| bet = Open Information Security Maturity Model| avtor = Aceituno| at = Vicente| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bul standart qáwipsizliktiń tiykarǵı túsinikleriniń operaciyalıq anıqlamasın usındı, &quot;qáwipsizlik maqsetleri&quot; dep atalatuǵın elementler menen, olar kiriw múmkinshiligin basqarıw (9), qoljeterlilik (3), informaciya sapası (1), sáykeslik hám texnikalıq (4) máselelerge baylanıslı.

== Qáwip-qáterdi basqarıw ==
Qáwip — bul informaciyalıq aktivke zıyan keltiretuǵın yamasa onıń joǵalıwına alıp keletuǵın jaman nárseniń júz beriw itimallıǵı. Qáte kemshilik — bul informaciyalıq aktivke qáwip keltiriw yamasa zıyan keltiriw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan kemshilik. Qáwip-qáter — bul zıyan keltiriw potencialına iye hár qanday nárse (adam qolı menen jasalǵan yamasa tábiyǵıy hádiyse). Qáwip-qáterdiń qáte kemshilikten paydalanıp zıyan keltiriw itimallıǵı qáwipti payda etedi. Qáwip-qáter kemshilikten paydalanıp zıyan keltirgende, ol tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Randall |first=Alan |title=Harm, risk, and threat |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511974557.003 |work=Risk and Precaution |pages=31–42 |year=2011 |access-date=2021-05-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511974557.003 |isbn=978-0-511-97455-7}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi kontekstinde, tásir — bul qoljeterlilik, pútinlik hám qupıyalılıqtıń joǵalıwı, hám múmkin basqa da joǵaltıwlar (tabıstıń joǵalıwı, ómirdiń joǵalıwı, múlktiń joǵalıwı).

2006-jılǵı Sertifikatlanǵan Informaciyalıq Sistemalar Auditorı (CISA) Kórip shıǵıw Qollanbası qáwip-qáterdi basqarıwdı bılay anıqlaydı: &quot;shólkemniń biznes maqsetlerine erisiwde paydalanılatuǵın informaciya resurslarına qáwip-qáterler hám kemshiliklerdi anıqlaw, hám shólkem ushın [[Informaciya túsinigi|informaciya]] resursınıń qunına tiykarlanıp, qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiw ushın qanday qarsı ilajlar&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cannon|first=David L.|title=CISA: Certified Information Systems Auditor Study Guide|year=2008|url=https://archive.org/details/cisacertifiedinf0000cann_g4i8}}&lt;/ref&gt;, qollanıw kerek ekenligi haqqında sheshim qabıllaw processi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISA Review Manual 2006}}&lt;/ref&gt;.

Bul anıqlamada eki nárse anıqlawdı talap etiwi múmkin. Birinshi, qáwip-qáterdi basqarıw processi úziliksiz, qaytalanatuǵın process. Ol sheksiz qaytalanıwı kerek. Biznes ortalıq úziliksiz ózgerip turadı hám hár kúni jańa qáwip-qáterler hám kemshilikler payda boladı. Ekinshi, qáwip-qáterlerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın qarsı ilajlardı (baqlawlardı) tańlaw ónimdarlıq, qárejet, qarsı ilajlardıń nátiyjeliligi hám qorǵalıp atırǵan informaciyalıq aktivtiń qunı arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=All Countermeasures Have Some Value, But No Countermeasure Is Perfect |url=http://dx.doi.org/10.1007/0-387-21712-6_14 |work=Beyond Fear |pages=207–232 |year=2003 |access-date=2021-05-29 |place=New York |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/0-387-21712-6_14 |isbn=0-387-02620-7}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, bul processlerdiń sheklewleri bar, sebebi qáwipsizlik buzılıwları ádette siyrek júz beredi hám belgili bir kontekstte payda boladı, onı ańsat qaytalaw múmkin emes. Solay etip, hár qanday process hám qarsı ilaj ózi de kemshilikler ushın bahalanıwı kerek. Barlıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw múmkin emes, sonday-aq barlıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw da múmkin emes. Qalǵan qáwip-qáter &quot;qaldıq qáwip-qáter&quot; dep ataladı.

Qáwip-qáterdi bahalaw biznestiń belgili tarawları boyınsha bilimge iye adamlar toparı tárepinen ámelge asırıladı. Topar aǵzalıǵı biznestiń hár qıylı bólimleri bahalanǵanda waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.3386/w18137| bet = Does Mutual Fund Performance Vary over the Business Cycle?| avtor = de Souza| at = André| sáne = June 2012 | doi = 10.3386/w18137}}&lt;/ref&gt;. Bahalaw xabardar pikirge tiykarlanǵan subyektiv sapalıq analizdi qollanıwı múmkin, yamasa isenimli dollar kórsetkishleri hám tariyxıy maǵlıwmatlar bar bolǵan jaǵdayda, analiz san jaǵınan analizdi qollanıwı múmkin.

Izertlewler kórsetkenindey, kópshilik informaciyalıq sistemalardaǵı eń hálsiz noqat — bul adam paydalanıwshı, operator, dizayner yamasa basqa adam&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kiountouzis|first1=E.A.|last2=Kokolakis|first2=S.A.|title=Information systems security: facing the information society of the 21st century|year=1996|url=https://archive.org/details/informationsyste0000unse_m5j6|publisher=Chapman &amp; Hall, Ltd.|location=London|isbn=978-0-412-78120-9| sáne =1996-05-31}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27002:2005 Informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw boyınsha ámeliy kodeksi qáwip-qáterdi bahalaw waqtında tómendegilerdi úyreniwdi usınıs etedi:

* qáwipsizlik siyasatı,
* informaciyalıq qáwipsizlikti shólkemlestiriw,
* aktivlerdi basqarıw,
* adam resursları qáwipsizligi,
* fizikalıq hám átirap ortalıq qáwipsizligi,
* [[kommunikaciya]] hám operaciyalardı basqarıw,
* kiriw múmkinshiligin basqarıw,
* informaciyalıq sistemalardı satıp alıw, rawajlandırıw hám texnikalıq xızmet kórsetiw,
* informaciyalıq qáwipsizlik waqıyaların basqarıw,
* biznestiń úziliksizligin basqarıw,
* normativlik talaplarǵa sáykeslik.

Keń mániste, qáwip-qáterlerdi basqarıw processi tómendegilerden ibarat&lt;ref name=&quot;NewsomeAPract13&quot;&gt;{{Cite book|title=A Practical Introduction to Security and Risk Management|author=Newsome, B.|publisher=SAGE Publications|pages=208|year=2013|isbn=9781483324852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;&gt;{{Cite book|title=Management of Information Security|url=https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi|author=Whitman, M.E.|publisher=Cengage Learning|pages=[https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi/page/592 592]|year=2016|isbn=9781305501256}}&lt;/ref&gt;:

# Aktivlerdi anıqlaw hám olardıń qunın bahalaw. Buǵan kiredi: adamlar, imaratlar, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar]] (elektron, baspa, basqa), resurslar&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hardware, Fabrics, Adhesives, and Other Theatrical Supplies |date=2013-03-20 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080958392-20 |work=Illustrated Theatre Production Guide |pages=203–232 |access-date=2021-05-29 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780080958392-20 |isbn=978-0-08-095839-2}}&lt;/ref&gt;.
# Qáwip-qáter bahalawın ótkeriw. Buǵan kiredi: tábiyiy hádiyseler, urıs háreketleri, baxıtsız waqıyalar, shólkem ishinen yamasa sırtınan kelip shıǵatuǵın zıyanlı háreketler&lt;ref&gt;{{Citation |last=Reason |first=James |title=Perceptions of Unsafe Acts |date=2017-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315239125-7 |work=The Human Contribution |pages=69–103 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315239125-7 |isbn=978-1-315-23912-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hálsizlikti (kemshilikti) bahalawdı ótkeriw hám hárbir kemshilik ushın onıń paydalanılıw itimallıǵın esaplaw. Siyasatlardı, proceduralardı, standartlardı, oqıtıwdı, fizikalıq qáwipsizlikti, sapanı baqlawdı, texnikalıq qáwipsizlikti bahalaw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information Security Procedures and Standards |date=2017-03-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315372785-5 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |pages=81–92 |access-date=2021-05-29 |place=Boca Raton, FL |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781315372785-5 |isbn=978-1-315-37278-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hárbir qáwip-qáterdiń hárbir aktivke tásirin esaplaw. Sapalıq analiz yamasa sanlıq analizdi qollanıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure S1: Analysis of the prognostic impact of each single signature gene|pages=e9437|author=Zhuang}}&lt;/ref&gt;.
# Sáykes basqarıw ilajların anıqlaw, tańlaw hám ámelge asırıw. Proporcional juwap beriw. Ónimdarlıqtı, qárejetlerdiń nátiyjeliligin hám aktivtiń qunın esapqa alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Standaert|title=CO4 Cost-Effectiveness Analysis — Appropriate for All Situations?|pages=A2}}&lt;/ref&gt;.
# Basqarıw ilajlarınıń nátiyjeliligin bahalaw. Basqarıw ilajları ónimdarlıqtıń aytarlıqtay joǵaltıwlarısız talap etiletuǵın qárejet nátiyjeli qorǵawdı támiyinlewin támiyinlew&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=GRP canopies provide cost-effective over-door protection|pages=8}}&lt;/ref&gt;.

Hár qanday berilgen qáwip ushın, basqarıw aktivtiń salıstırmalı tómen bahası, júz beriw jiyiliginiń salıstırmalı tómenligi hám bizneske tásiriniń salıstırmalı tómenligi tiykarında qáwipti qabıl etiwdi tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933171410| bet = Figure 2.3. Relative risk of being a low performer depending on personal circumstances (2012)| doi = 10.1787/888933171410| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;. Yamasa, basshılıq qáwipti azaytıw ushın sáykes basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw arqalı qáwipti jumsartıwdı tańlawı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda, qáwipti qamsızlandırıw satıp alıw yamasa basqa bizneske tapsırıw arqalı basqa bizneske ótkeriwge boladı&lt;ref name=&quot;SP80030&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/publications/detail/sp/800-30/archive/2002-07-01| bet = NIST SP 800-30 Risk Management Guide for Information Technology Systems| avtor = Stoneburner| at = Gary| jıl = 2002| doi = 10.6028/NIST.SP.800-30| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Ayırım qáwiplerdiń haqıyqıylıǵı dawlı bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda basshılıq qáwipti biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=May I Choose? Can I Choose? Oppression and Choice |work=A Theory of Freedom |year=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137295026.0007 |isbn=978-1-137-29502-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwipsizlik basqarıw ilajları ===
Sáykes qáwipsizlik basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw dáslep shólkemge qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Parker|first1=Donn B.| sáne =January 1994|title=A Guide to Selecting and Implementing Security Controls|url=http://dx.doi.org/10.1080/10658989409342459|doi=10.1080/10658989409342459}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajların tańlaw qáwip bahalawına tiykarlanıwı hám onnan keyin ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Zoccali|first1=Carmine|last2=Mallamaci|first2=Francesca|date=2007-09-25|title=Guest Editor: Rajiv Agarwal: Cardiovascular Risk Profile Assessment and Medication Control Should Come First|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x|doi=10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajları tábiyatına qaray hár qıylı bolıwı múmkin, biraq tiykarınan olar maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin yamasa qol jeterliligin qorǵaw usılları bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3403/9780580829109|title=Guide to the Implementation and Auditing of ISMS Controls based on ISO/IEC 27001|date=2013-11-01|location=London|doi=10.3403/9780580829109}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27001 hár qıylı tarawlarda basqarıw ilajların anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;JohnsonSecurity15&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X7SYBAAAQBAJ&amp;pg=PA9|title=Security Controls Evaluation, Testing, and Assessment Handbook|last1=Johnson, L.}}&lt;/ref&gt;. Shólkemler shólkemniń talaplarına muwapıq qosımsha basqarıw ilajların ámelge asıra aladı. ISO/IEC 27002 shólkemlik maǵlıwmat qáwipsizligi standartları boyınsha kórsetpe usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Security techniques. Mapping the revised editions of ISO/IEC 27001 and ISO/IEC 27002 |url=http://dx.doi.org/10.3403/30310928 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30310928}}&lt;/ref&gt;.

== Tereń qorǵanıw ==
[[Fayl:Defense_In_Depth_-_Onion_Model.svg|oñğa|nobaý|Tereń qorǵanıwdıń piyaz modeli]]
Tereń qorǵanıw — bul ayırım komponentler islemey qalǵan jaǵdayda da qorǵanıwdı saqlap qalıwǵa mólsherlengen bir-birin qaplaytuǵın qáwipsizlik sistemalarına tiykarlanǵan tiykarǵı qáwipsizlik filosofiyası. Bul usıl bir ǵana qáwipsizlik ilajına iseniw ornına, bult hám tarmaq noqatlarında qáwipsizlik basqarıwdıń bir neshe qatlamların birgelikte qollanadı. Bul usıl kirgiziw anıqlaw sistemaları menen birge fayrvollardı, jumıs stolı antivirusı menen birge elektron pochta filtrlew xızmetlerin hám dástúriy tarmaq qorǵanıwı menen birge bult tiykarındaǵı qáwipsizlikti óz ishine aladı.
Bul koncepciyanı administrativlik, logikalıq hám fizikalıq basqarıwdıń úsh ayrıqsha qatlamı arqalı ámelge asırıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;Administrative Controls&quot;&gt;{{Citation |title=Administrative Controls |date=2003-03-26 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9780203507933-6 |work=Occupational Ergonomics |pages=443–666 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9780203507933-6 |isbn=978-0-429-21155-3}}&lt;/ref&gt;, yamasa onı orayında maǵlıwmatlar bolǵan, átirapında adamlar, tarmaq qáwipsizligi, xost tiykarındaǵı qáwipsizlik hám qollanba qáwipsizligi qatlamları menen qorshalǵan piyaz modeli sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwge boladı. Bul strategiya qáwipsizlik tek texnologiyanı emes, sonday-aq birgelikte isleytuǵın adamlar menen processlerdi de óz ishine alatuǵının ayrıqsha kórsetedi, bunda haqıyqıy waqıt rejiminde monitoring hám juwap qaytarıw áhmiyetli komponentler bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;schneier2006&quot; /&gt;

== Klassifikaciya ==
Informaciya qáwipsizligi hám qáwip-qáterdi basqarıwdıń áhmiyetli aspekti — informaciyanıń qádirin túsiniw hám informaciya ushın sáykes proceduralar menen qorǵaw talapların belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Overview |date=2001-12-20 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780849390326.ch1 |isbn=978-0-8493-1137-6}}&lt;/ref&gt;. Barlıq informaciyalar birdey emes, sonlıqtan barlıq informaciyalar birdey dárejede qorǵawdı talap etpeydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Electrical protection relays. Information and requirements for all protection relays |url=http://dx.doi.org/10.3403/bs142-1 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bs142-1}}&lt;/ref&gt;. Bul informaciyaǵa qáwipsizlik klassifikaciyasın beriwdi talap etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 4: List of all combined families in alphabetical order assigned in MEGAN vers. 5.11.3.|journal=PeerJ|date=6 February 2019|volume=7|pages=e6379|doi=10.7717/peerj.6379/supp-4|last1=Dibattista|first1=Joseph D.|last2=Reimer|first2=James D.|last3=Stat|first3=Michael|last4=Masucci|first4=Giovanni D.|last5=Biondi|first5=Piera|last6=Brauwer|first6=Maarten De|last7=Bunce|first7=Michael}}&lt;/ref&gt;. Informaciyalardı klassifikaciyalawdaǵı birinshi qádem — joqarı basshılıq aǵzasın klassifikaciyalanıwı kerek bolǵan belgili bir informaciyanıń iyesi sıpatında anıqlaw. Keyin klassifikaciya siyasatın islep shıǵıw kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Sung-Won|date=2006-03-31|title=A Quantitative Analysis of Classification Classes and Classified Information Resources of Directory|journal=Journal of Information Management&lt;!--This is not the predatory journal of the same name--&gt;|volume=37|pages=83–103|doi=10.1633/jim.2006.37.1.083}}&lt;/ref&gt;. Siyasat hár qıylı klassifikaciya belgilerin súwretlewi, informaciyaǵa belgili bir belgi beriw kriteriylerin anıqlawı hám hárbir klassifikaciya ushın zárúr qáwipsizlik basqarıwların dizimge alıwı kerek.

Informaciyaǵa qanday klassifikaciya beriliwi kerek ekenligine tásir etetuǵın ayırım faktorlarǵa informaciyanıń shólkem ushın qanshelli qádirli ekenligi, informaciyanıń qanshelli eski ekenligi hám informaciyanıń eskirgen-eskirmegenligi kiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Welcome to the Information Age |date=2015-09-11 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119200642.ch5 |work=Overload! |pages=43–65 |access-date=2021-05-29 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119200642.ch5 |isbn=978-1-119-20064-2}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı klassifikaciyalawda nızamlar hám basqa da regulyatorlıq talaplar da áhmiyetli esaplanadı. Informaciyalıq Sistemalardı Audit hám Baqlaw Associaciyası (ISACA) hám onıń Informaciya Qáwipsizligi ushın Biznes Modeli de qáwipsizlik qánigeleri ushın qáwipsizlikti sistemalı kózqarastan izertlew quralı bolıp xızmet etedi, bul qáwipsizlikti ulıwma basqarıwǵa bolatuǵın ortalıqtı jaratıp, haqıyqıy qáwip-qáterlerdi sheshiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;ISACA-BMIS&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| bet = Business Model for Information Security (BMIS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180126072505/https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| arxivsáne = 2018-jıl 26-yanvar | baspaxana = ISACA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Tańlanǵan hám qollanılǵan informaciya qáwipsizligi klassifikaciya belgileriniń túri shólkemniń tábiyatına baylanıslı boladı, mısallar tómendegishe:

* Biznes tarawında, belgiler: Jámiyetlik, Sezgir, Jeke, Qupıya.
* Húkimet tarawında, belgiler: Klassifikaciyalanbaǵan, Rásmiy emes, Qorǵalǵan, Qupıya, Sır, Joqarı dárejeli sır, hám olardıń inglis tilinde emes alternativleri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McAuliffe|first=Leo| sáne =January 1987|title=Top secret/trade secret: Accessing and safeguarding restricted information|url=http://dx.doi.org/10.1016/0740-624x(87)90068-2|journal=Government Information Quarterly|volume=4|issue=1|pages=123–124|doi=10.1016/0740-624x(87)90068-2|issn=0740-624X}}&lt;/ref&gt;.
* Tarawlar aralıq strukturalarda, Svetofor Protokolı, ol tómendegilerden ibarat: Aq, Jasıl, Sarı, hám Qızıl.
* Jeke tarawda, Finanslıq sıyaqlı bir belgi. Buǵan onlayn bank operaciyaları sıyaqlı aqsha basqarıwǵa baylanıslı iskerlikler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Iqbal|first=Javaid|date=2023-01-05|title=Financial information security behavior in online banking|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02666669221149346|journal=Information Development|volume=40|issue=4|pages=550–565|doi=10.1177/02666669221149346|issn=0266-6669}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemdegi barlıq xızmetkerler, sonday-aq biznes sherikler klassifikaciya sxeması boyınsha oqıtılıwı kerek hám hárbir klassifikaciya ushın talap etiletuǵın qáwipsizlik baqlawları hám jumıs alıp barıw proceduraların túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=25 February 2021|title=Figure 7: Classification accuracy for each model for all features.|pages=e379|doi=10.7717/peerj-cs.379/fig-7}}&lt;/ref&gt;. Belgilengen belgili bir informaciya aktiviniń klassifikaciyası dáwirli túrde qayta kórip shıǵılıwı kerek, bul klassifikaciyanıń ele de sol informaciya ushın sáykes ekenligin tekseriw hám klassifikaciya talap etetuǵın qáwipsizlik baqlawlarınıń ornında ekenligin hám olardıń durıs proceduralar menen orınlanıp atırǵanlıǵın támiyinlew ushın zárúr&lt;ref&gt;{{Citation |title=Asset Classification |date=2013-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b15573-18 |work=Information Security Fundamentals |pages=327–356 |access-date=2021-06-01 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b15573-18 |isbn=978-0-429-13028-1}}&lt;/ref&gt;.

== Kiriw múmkinshiligin baqlaw ==
Qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi tek usı informaciyaǵa kiriwge ruqsat etilgen adamlar menen sheklengen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;ACM Press&quot;&gt;{{Cite book|last1=Almehmadi|first1=Abdulaziz|last2=El-Khatib|first2=Khalil|title=Proceedings of the 6th International Conference on Security of Information and Networks|chapter=Authorized! Access denied, unauthorized! Access granted|date=2013|series=Sin '13|pages=363–367|location=New York, New York, US|publisher=ACM Press|doi=10.1145/2523514.2523612|isbn=978-1-4503-2498-4}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter baǵdarlamaları, hám kóp jaǵdaylarda kompyuterler de ruqsat etilgen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot;&gt;{{Citation |last=Peiss |first=Kathy |title=The Country of the Mind Must Also Attack |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |work=Information Hunters |pages=16–39 |year=2020 |access-date=2021-06-01 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |isbn=978-0-19-094461-2}}&lt;/ref&gt;. Bul qorǵalǵan informaciyaǵa kiriwdi baqlaw ushın mexanizmlerdiń ornatılıwın talap etedi&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot; /&gt; Kiriwdi baqlaw mexanizmleriniń quramalılıǵı qorǵalıp atırǵan informaciyanıń qádiri menen teń bolıwı kerek; informaciya qanshelli sezgir yamasa qádirli bolsa, baqlaw mexanizmleri de sonshelli kúshli bolıwı kerek. Kiriwdi baqlaw mexanizmleri qurılatuǵın tiykar identifikaciyalaw hám [[Autentifikaciya|autentifikaciyalawdan]] baslanadı.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Personal identification. ISO-compliant driving licence |url=http://dx.doi.org/10.3403/30170670u |access-date=2021-06-01 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30170670u}}&lt;/ref&gt;.

Kiriwdi baqlaw ulıwma úsh basqıshta qaraladı: identifikaciyalaw, [[Autentifikaciya|autentifikaciyalaw]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciyalaw]]&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Omar|last=Santos|title=Ccna security 210-260 official cert guide.|url=https://archive.org/details/ccnasecurity21020000sant|date=2015|publisher=Cisco press|isbn=978-1-58720-566-8|oclc=951897116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;&gt;{{Cite book|last=Andress, J.|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice|year=2014|url=https://archive.org/details/basicsofinformat0000andr|publisher=Syngress|isbn=9780128008126}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAndress,_J.2014&quot;&gt;Andress, J. (2014). [https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&amp;pg=PA6 ''The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice'']. Syngress. p.&amp;nbsp;240. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780128008126|&lt;bdi&gt;9780128008126&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Identifikaciyalaw ===
Identifikaciyalaw — bul birewdiń kim ekenligi yamasa bir nárseniń ne ekenligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Eger adam &quot;Sálem, meniń atım Djon Dou&quot; degen tastıyıqlawdı berse, ol óziniń kim ekenligi haqqında talap etip atır&lt;ref&gt;{{Citation |title=What is Assertion? |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203169186_chapter_one |work=ASSERTION TRAINING |pages=1–7 |year=1991 |access-date=2021-06-01 |place=Abingdon, UK |publisher=Taylor &amp; Francis |doi=10.4324/9780203169186_chapter_one |isbn=978-0-203-28556-5}}&lt;/ref&gt;. Biraq, onıń talabı haqıyqıy bolıwı da, bolmawı da múmkin. Djon Douǵa qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi berilmesten aldın, Djon Dou bolıwǵa talap etip atırǵan adamnıń haqıyqattan da Djon Dou ekenligin tekseriw zárúr boladı. Ádette talap paydalanıwshı atı túrinde boladı. Sol paydalanıwshı atın kirgiziw arqalı siz &quot;Men usı paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adamman&quot; dep talap etesiz&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/info/rfc1929| bet = Username/Password Authentication for SOCKS V5| avtor = Leech| at = M.| sáne = March 1996 | doi = 10.17487/rfc1929| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

=== Autentifikaciyalaw ===
Autentifikaciyalaw — bul identifikaciya talabın tekseriw háreketi. Djon Dou bankke aqsha alıw ushın kirgende, ol bank xızmetkerine óziniń Djon Dou ekenligin aytadı, yaǵnıy identifikaciya talabın beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirk |first=John |title=Teller, Seller, Union Activist: Class Formation and Changing Bank Worker Identities | sáne =2011 |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230305625_6 |work=Work and Identity |pages=124–148 |access-date=2021-06-01 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230305625_6 |isbn=978-1-349-36871-6 |last2=Wall |first2=Christine}}&lt;/ref&gt;. Bank xızmetkeri onnan fotosúwreti bar hújjetti kórsetiwdi soraydı, sonda ol xızmetkerge óziniń transport basqarıwshı gúwalıǵın beredi. Bank xızmetkeri gúwalıqta Djon Dou dep jazılǵanın tekseredi hám gúwalıqtaǵı fotosúwretti Djon Dou bolıwǵa talap etip turǵan adam menen salıstıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Vile |first=John |title=License Checks |url=http://dx.doi.org/10.4135/9781452234243.n462 |work=Encyclopedia of the Fourth Amendment |year=2013 |access-date=2021-06-01 |place=Washington DC |publisher=CQ Press |doi=10.4135/9781452234243.n462 |isbn=978-1-60426-589-7}}&lt;/ref&gt;. Eger fotosúwret hám atı sol adamǵa sáykes kelse, onda xızmetker Djon Doudıń ózi talap etken adam ekenligin tastıyıqlaǵan boladı. Usıǵan uqsas, tuwrı paroldi kirgiziw arqalı paydalanıwshı óziniń paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adam ekenligine dálil keltiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=He Said/She Said |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |work=My Ghost Has a Name |pages=17–32 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |isbn=978-1-61117-827-2}}&lt;/ref&gt;.

Autentifikaciya ushın qollanılatuǵın úsh túrli informaciya bar&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 8: Methods used to monitor different types of contact|journal=PeerJ|date=26 October 2020|volume=8|pages=e10221|doi=10.7717/peerj.10221/supp-8|last1=Bacigalupo|first1=Sonny A.|last2=Dixon|first2=Linda K.|last3=Gubbins|first3=Simon|last4=Kucharski|first4=Adam J.|last5=Drewe|first5=Julian A.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Igelnik|first1=Boris M.|last2=Zurada|first2=Jacek|title=Efficiency and scalability methods for computational intellect}}&lt;/ref&gt;:

* Siz biletuǵın nárse: PIN-kod, parol yamasa anańızdıń qızlıq familiyası sıyaqlı nárseler&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Insurance Superbill Must Have Your Name as the Provider |date=2005-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203020289-11 |work=Before You See Your First Client |pages=37–38 |access-date=2021-06-01 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203020289-11 |isbn=978-0-203-02028-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Joe|last=Kissell|title=Take Control of Your Passwords|isbn=978-1-4920-6638-5|oclc=1029606129}}&lt;/ref&gt;
* Sizde bar nárse: transport basqarıwshı gúwalıǵı yamasa magnitli karta&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 2009|title=New smart Queensland driver license announced}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lawrence Livermore National Laboratory. United States. Department of Energy. Office of Scientific and Technical Information|title=A human engineering and ergonomic evaluation of the security access panel interface.|date=1995|publisher=United States. Dept. of Energy|oclc=727181384}}&lt;/ref&gt;
* Siz bolǵan nárse: biometrika, sonıń ishinde alaqan izi, barmaq izi, dawıs úlgisi hám kóz torı skaneri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lee|first=Paul|date=April 2017|title=Prints charming: how fingerprints are trailblazing mainstream biometrics}}&lt;/ref&gt;

Kúshli autentifikaciya birden artıq autentifikaciya informaciyasın beriwdi talap etedi (eki faktorlı autentifikaciya). Búgingi kúnde kompyuter sistemalarında paydalanıwshı atı — eń keń tarqalǵan identifikaciya forması, al parol — eń keń tarqalǵan autentifikaciya forması bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888932392533| bet = Figure 1.5. Marriage remains the most common form of partnership among couples, 2000-07| doi = 10.1787/888932392533| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller óz wazıypasın atqardı, biraq olar barǵan sayın jetkiliksiz bolıp barmaqta&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Modern Concepts of Security|url=https://books.google.com/books?isbn=1481782320}}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller áste-aqırın waqıtqa tiykarlanǵan bir mártelik parol algoritmleri sıyaqlı quramalıraq autentifikaciya mexanizmleri menen almastırılmaqta yamasa tolıqtırılmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.17487/rfc6560| bet = One-Time Password (OTP) Pre-Authentication| avtor = Richards| at = G.| sáne = April 2012 | doi = 10.17487/rfc6560}}&lt;/ref&gt;.

=== Avtorizaciya ===
Adam, programma yamasa kompyuter sátli identifikaciyalanıp hám autentifikaciyalanǵannan keyin, olardıń qanday informaciyalıq resurslarǵa kiriw huqıqı bar ekenligi hám qanday háreketlerdi orınlawǵa ruqsat etilgenligi (isletiw, kóriw, jaratıw, óshiriw yamasa ózgertiw) anıqlanıwı kerek. Bunı [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] dep ataydı. Informaciyaǵa hám basqa esaplaw xızmetlerine kiriw huqıqın beriw administrativlik siyasat hám proceduralardan baslanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Authorization And Approval Program | sáne =2015-10-23 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119203964.ch10 |work=Internal Controls Policies and Procedures |pages=69–72 |access-date=2021-06-01 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119203964.ch10 |isbn=978-1-119-20396-4}}&lt;/ref&gt;. Bul siyasatlar qanday informaciya hám esaplaw xızmetlerine kim tárepinen hám qanday shártler astında kiriw múmkinligin belgileydi. Sońınan kiriwdi basqarıw mexanizmleri usı siyasatlardı ámelge asırıw ushın konfiguraciyalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=What responses under what conditions? |date=2019-10-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |work=Local Policies and the European Social Fund |pages=81–102 |access-date=2021-06-01 |publisher=Policy Press |doi=10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |isbn=978-1-4473-4652-4 |s2cid=241438707}}&lt;/ref&gt;. Hár qıylı esaplaw sistemaları hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmleri menen támiyinlengen. Ayırımları hátte hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmlerin tańlaw imkaniyatın beriwi múmkin. Sistema usınatuǵın kiriwdi basqarıw mexanizmi kiriwdi basqarıwdıń úsh usılınıń birewine tiykarlanǵan boladı yamasa úsh usıldıń kombinaciyasınan kelip shıǵıwı múmkin.

Diskreciyalıq emes usıl barlıq kiriwdi basqarıwdı oraylastırılǵan basqarıw astına biriktiredi&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot;&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=426 |chapter=discretionary access control |doi=10.1007/1-4020-0613-6_5225 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;. Informaciya hám basqa resurslarǵa kiriw ádette shólkemdegi adamnıń funkciyasına (roline) yamasa ol orınlawı kerek bolǵan wazıypalarǵa tiykarlanǵan. Diskreciyalıq usıl informaciya resursınıń jaratıwshısına yamasa iyesine sol resurslarǵa kiriwdi basqarıw imkaniyatın beredi.&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot; /&gt; Májbúriy kiriwdi basqarıw usılında, informaciya resursına berilgen qáwipsizlik klassifikaciyasına tiykarlanıp kiriw huqıqı beriledi yamasa biykarlanadı.

Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan ulıwmalıq kiriwdi basqarıw mexanizmleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: kóplegen rawajlanǵan [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında]] bar bolǵan rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw; [[Unix|UNIX]] hám [[Windows]] operaciyalıq sistemalarında berilgen ápiwayı fayl ruqsatnamaları; Windows tarmaq sistemalarında berilgen Topar Siyasatı Obyektleri; hám kóplegen fayrvollar hám marshrutizatorlarda qollanılatuǵın Kerberos, RADIUS, TACACS hám ápiwayı kiriw dizimleri&lt;ref&gt;{{Citation |title=Configuring TACACS and Extended TACACS |date=2002-05-15 |work=Securing and Controlling Cisco Routers |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031454.ch11 |isbn=978-0-8493-1290-8}}&lt;/ref&gt;.

Nátiyjeli bolıwı ushın, siyasatlar hám basqa qáwipsizlik sharaları ámelge asırılıwı hám saqlanıwı kerek. Nátiyjeli siyasatlar adamlardıń óz háreketleri ushın juwapker bolıwın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Developing Effective Security Policies |date=2009-12-18 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420078718-18 |work=Risk Analysis and Security Countermeasure Selection |pages=261–274 |access-date=2021-06-01 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781420078718-18 |isbn=978-0-429-24979-2}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, AQSH Ǵaznashılıǵınıń sezgir yamasa jeke múlk informaciyaların qayta islew sistemaları ushın nızamlarında, barlıq sátsiz hám tabıslı autentifikaciya hám kiriw háreketleri jazıp alınıwı kerek, hám barlıq informaciyaǵa kiriwler qanday da bir audit izlerin qaldırıwı kerek dep kórsetilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.treasury.gov/tigta/auditreports/2004reports/200420131fr.html| bet = The Use of Audit Trails to Monitor Key Networks and Systems Should Remain Part of the Computer Security Material Weakness| jumıs = www.treasury.gov| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen birge, kiriwdi basqarıw haqqında sóz etkende, biliwi-kerek principi ámelde bolıwı kerek. Bul princip adamǵa óz jumıs funkciyaların orınlawı ushın kiriw huqıqların beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=fixing-canadas-access-to-medicines-regime-what-you-need-to-know-about-bill-c398|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152}}&lt;/ref&gt;. Bul princip húkimette hár qıylı ruqsatnamalar menen islegende qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Dealing with Uncertain Risks—When to Apply the Precautionary Principle|url=http://dx.doi.org/10.1177/216507990605400102|doi=10.1177/216507990605400102}}&lt;/ref&gt;. Hátteki eki bólimdegi eki xızmetkerdiń joqarı dárejeli qupıya ruqsatnaması bolsa da, informaciya almasıw ushın olarda biliwi-kerek zárúrligi bolıwı kerek. Biliwi-kerek principi sheńberinde, tarmaq administratorları xızmetkerlerdiń kereginen artıq informaciyaǵa kiriwiniń aldın alıw ushın olarǵa eń az jeńilliklerdi beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=We Need to Know More About How the Government Censors Its Employees|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117}}&lt;/ref&gt;. Biliwi-kerek principi qupıyalıq-pútinlik-qoljetimlilik triadasın ámelge asırıwǵa járdem beredi. Biliwi-kerek principi triadanıń qupıyalıq bólimine tuwrıdan-tuwrı tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pournelle |first=Jerry |title=1001 Computer Words You Need to Know: The Ultimate Guide To The Language Of Computers | sáne =2004-04-22 |access-date=2021-07-30 |series=Oxford Scholarship Online |chapter=1001 Computer Words You Need to Know |chapter-url=https://academic.oup.com/book/40772/chapter-abstract/348693201 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/oso/9780195167757.003.0007 |isbn=978-0-19-516775-7}}&lt;/ref&gt;.

== Kriptografiya ==
Informaciya qáwipsizligi paydalanıwǵa jaramlı informaciyanı ruqsat etilgen paydalanıwshıdan basqa hesh kim paydalana almaytuǵın formaǵa aylandırıw ushın kriptografiyanı qollanadı; bul process shifrlaw dep ataladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Easttom |first=William |title=Elliptic Curve Cryptography |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-63115-4_11 |work=Modern Cryptography |pages=245–256 |year=2021 |access-date=2021-06-01 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-63115-4_11 |isbn=978-3-030-63114-7 |s2cid=234106555}}&lt;/ref&gt;. Shifrlanǵan (paydalanıwǵa jaramsız etilgen) informaciya kriptografiyalıq giltke iye bolǵan ruqsat etilgen paydalanıwshı tárepinen shifrdı sheshiw procesi arqalı dáslepki paydalanıwǵa jaramlı formasına qayta aylandırılıwı múmkin. Kriptografiya informaciya qáwipsizliginde [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jiberilip atırǵan waqıtta (elektron túrde yamasa fizikalıq túrde) hám saqlanıp turǵan waqıtta ruqsatsız yamasa tosattan ashılıp qalıwdan qorǵaw ushın qollanıladı.

Kriptografiya informaciya qáwipsizligine basqa da paydalı qollanıwlardı usınadı, sonıń ishinde jetilistirilgen autentifikaciya usılları, xabar daydjestleri, cifrlı qoltańbalar, biykarlawǵa bolmaytuǵınlıq hám shifrlanǵan tarmaq baylanısları bar&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weiss |first=Jason |title=Message Digests, Message Authentication Codes, and Digital Signatures |date=2004 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |work=Java Cryptography Extensions |pages=101–118 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |isbn=978-0-12-742751-5}}&lt;/ref&gt;. Telnet hám File Transfer Protocol (FTP) sıyaqlı eski, qáwipsizligi tómenirek qollanbalar áste-aqırın shifrlanǵan tarmaq baylanısların paydalanatuǵın Secure Shell (SSH) sıyaqlı qáwipsizligi joqarıraq qollanbalar menen almastırılmaqta&lt;ref name=&quot;URK_1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| bet = Use of RSA Keys with SHA-256 and SHA-512 in the Secure Shell (SSH) Protocol| avtor = Bider, D.| sáne = March 2018 | baspaxana = The RFC Series| doi = 10.17487/RFC8332| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Sımsız baylanıslar WPA/WPA2 yamasa eskirek (hám qáwipsizligi tómenirek) WEP protokolları arqalı shifrlanıwı múmkin. Sımlı baylanıslar (mısalı, ITU‑T G.hn) shifrlaw ushın AES hám autentifikaciya hám gilt almasıw ushın X.1035 ti paydalanıp qáwipsizlendiriledi. GnuPG yamasa PGP sıyaqlı programmalıq qollanbalar maǵlıwmat faylların hám elektron poshtanı shifrlaw ushın paydalanılıwı múmkin.

Kriptografiya durıs ámelge asırılmaǵan jaǵdayda qáwipsizlik máselelerin keltirip shıǵarıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bonneau |first=Joseph |title=Why Buy when You Can Rent? | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-53357-4_2 |work=Financial Cryptography and Data Security |volume=9604 |pages=19–26 |access-date=2021-06-05 |series=Lecture Notes in Computer Science |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-53357-4_2 |isbn=978-3-662-53356-7 |s2cid=18122687}}&lt;/ref&gt;. Kriptografiyalıq sheshimler kriptografiya boyınsha ǵárezsiz ekspertler tárepinen qatań qayta kórip shıǵılǵan industriya tárepinen qabıl etilgen sheshimler tiykarında ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Coleman |first=Heather |title=What GIS Experts and Policy Professionals Need to Know about Using Marxan in Multiobjective Planning Processes |date=2015-08-01 |url=http://dx.doi.org/10.17128/9781589483651_2 |work=Ocean Solutions, Earth Solutions |access-date=2021-06-05 |publisher=Esri Press |doi=10.17128/9781589483651_2 |isbn=978-1-58948-365-1 |last2=Andron |first2=Jeff}}&lt;/ref&gt;. Shifrlaw giltiniń uzınlıǵı hám kúshi de áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot;&gt;{{Citation |last=Landrock |first=Peter |title=Encyclopedia of Cryptography and Security |date=2005 |pages=326–327 |chapter=Key Encryption Key |doi=10.1007/0-387-23483-7_220 |isbn=978-0-387-23473-1}}&lt;/ref&gt;. Hálsiz yamasa júdá qısqa gilt hálsiz shifrlawdı payda etedi&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot; /&gt; Shifrlaw hám shifrdı sheshiw ushın paydalanılatuǵın giltler basqa da qupıya maǵlıwmatlar sıyaqlı birdey dárejede qatań qorǵalıwı kerek.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Giri |first=Debasis |title=Information Security and Assurance |date=2010 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-13365-7_9 |volume=76 |pages=86–96 |access-date=2021-06-05 |series=Communications in Computer and Information Science |chapter=A Cryptosystem for Encryption and Decryption of Long Confidential Messages |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |bibcode=2010isa..conf...86G |doi=10.1007/978-3-642-13365-7_9 |isbn=978-3-642-13364-0 |last2=Barua |first2=Prithayan |last3=Srivastava |first3=P. D. |last4=Jana |first4=Biswapati}}&lt;/ref&gt;. Olar ruqsatsız ashılıp qalıwdan hám joq etiliwden qorǵalıwı kerek, sonday-aq kerek bolǵan waqıtta qoljetimli bolıwı kerek. Ashıq giltli infrastruktura (PKI) sheshimleri giltlerdi basqarıw átirapındaǵı kóplegen máselelerdi sheshedi.

== Process ==
&quot;Aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot;, &quot;tiyisli itibar&quot; hám &quot;tiyisli zeyin&quot; terminleri finans, bahalı qaǵazlar hám huqıq tarawlarında kóp jıllar dawamında qollanılıp kelgen. Sońǵı jıllarda bul terminler [[esaplaw texnikası]] hám maǵlıwmat qáwipsizligi tarawlarına da enip keldi&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;&gt;{{Cite book|title=Management of Information Security|url=https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi|author2=Mattord, H.J.|publisher=Cengage Learning|edition=5th|pages=[https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi/page/592 592]|year=2016|isbn=9781305501256}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWhitman,_M.E.Mattord,_H.J.2016&quot;&gt;Whitman, M.E.; Mattord, H.J. (2016). ''Management of Information Security'' (5th&amp;nbsp;ed.). Cengage Learning. p.&amp;nbsp;592. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781305501256|&lt;bdi&gt;9781305501256&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. AQSH Federal jaza qollanıw nızamları endi korporativ lawazımlı jeke tulǵalardı óz maǵlıwmat sistemaların basqarıwda tiyisli itibar hám tiyisli zeyin kórsetpegeni ushın juwapkershilikke tartıw múmkinshiligin beredi&lt;ref name=&quot;VallabhaneniCorporate08&quot;&gt;{{Cite book|title=Corporate Management, Governance, and Ethics Best Practices|url=https://archive.org/details/corporatemanagem0000vall|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2008|isbn=9780470255803}}&lt;/ref&gt;.

Biznes dúnyasında, akcionerler, klientler, biznes sherikler hám húkimetler korporativ lawazımlı tulǵalardıń biznesti qabıl etilgen biznes ámeliyatlarına muwapıq hám nızamlar hám basqa da normativlik talaplarǵa sáykes júrgiziwin kútedi. Bul kóbinese &quot;aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot; qaǵıydası dep ataladı. Abaylı adam biznesti durıs biznes principleri tiykarında hám nızamlı, etikalıq tárizde júrgiziw ushın zárúr bolǵan hámme nárseniń islengenine isenim payda etiw ushın tiyisli itibar kórsetedi. Abaylı adam sonday-aq bizneske tiyisli itibar kórsetiwde zeyinli (dıqqatlı, itibarlı, úziliksiz) boladı.

Informaciya qáwipsizligi tarawında Xarris&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Shon Harris|title=All-in-one CISSP Certification Exam Guide|edition=2nd|publisher=[[McGraw-Hill]]/Osborne|year=2003|location=[[Emeryville, California]]|isbn=978-0-07-222966-0}}&lt;/ref&gt;
tiyisli itibar hám tiyisli zeyinniń tómendegi anıqlamaların usınadı:&lt;blockquote&gt;''&quot;Tiyisli itibar — bul kompaniyanıń korporaciya ishinde júz beretuǵın háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alǵanın hám kompaniyanı, onıń resursların hám xızmetkerlerin qorǵawǵa járdem beriw ushın zárúr qádemlerdi qollanǵanın kórsetiw ushın islengen qádemler.'' &quot;Hám, [Tiyisli zeyin bolsa] &quot;qorǵaw mexanizmleriniń úziliksiz saqlanıp turıwın hám jumıs islewin támiyinleytuǵın úziliksiz háreketler.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Importance of Operational Due Diligence |date=2015-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119197485.ch2 |work=Hedge Fund Operational Due Diligence |pages=49–67 |access-date=2021-06-05 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119197485.ch2 |isbn=978-1-119-19748-5}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;Bul anıqlamalardaǵı eki áhmiyetli noqatqa dıqqat awdarıw kerek. Birinshi, tiyisli itibarda, kórsetiw ushın qádemler qoyıladı; bul qádemlerdiń tekseriliwi, ólsheniwi, hátte materiallıq nátiyjeler beriwi múmkin ekenin ańlatadı. Ekinshi, tiyisli zeyinde úziliksiz háreketler bar; bul adamlardıń qorǵaw mexanizmlerin baqlaw hám saqlaw ushın haqıyqatında bir nárseler islep atırǵanın hám bul háreketlerdiń dawamlı ekenin ańlatadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Jensen |first=Eric Talbot |title=Due Diligence in Cyber Activities |date=2020-12-03 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |work=Due Diligence in the International Legal Order |pages=252–270 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |isbn=978-0-19-886990-0}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler informaciya qáwipsizligin qollanǵanda itibar beriw minnetin orınlawǵa juwapkershilikli. Itibar beriw wazıypası boyınsha qáwip-qáterdi analizlew standartı (DoCRA)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docra.org/| bet = The Duty of Care Risk Analysis Standard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814170112/https://docra.org/| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | jumıs = DoCRA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-avgust }}&lt;/ref&gt; qáwip-qáterdi bahalaw ushın principler hám ámeliyatlardı usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sutton |first=Adam |title=Evaluating crime prevention |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511804601.006 |work=Crime Prevention |pages=70–90 |year=2008 |access-date=2021-06-05 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511804601.006 |isbn=978-0-511-80460-1 |last2=Cherney |first2=Adrian |last3=White |first3=Rob}}&lt;/ref&gt;. Ol usı qáwip-qáterlerden tásirleniwi múmkin bolǵan barlıq táreplerdi esapqa aladı. DoCRA basqalardı zıyannan qorǵawda sáykes keletuǵın hám aqılǵa muwapıq júk júkleytuǵın qorǵanıw sharaların bahalawǵa járdem beredi. Maǵlıwmatlardıń buzılıwına baylanıslı dawlardıń kóbeyiwi menen kompaniyalar qáwipsizlik sharaları, nızamlarǵa sáykeslik hám óz missiyası arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Takach |first=George S. |title=Preparing for Breach Litigation | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=217–230 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Waqıyalarǵa juwap beriw jobaları ===
Kompyuter qáwipsizligi waqıyaların basqarıw — bul kompyuterler hám tarmaqlarda qáwipsizlik waqıyaların aldın ala boljaw múmkin bolǵan usılda baqılaw, anıqlaw hám olarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan arnawlı waqıyalardı basqarıw túri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org| bet = ISO 17799{{!}}ISO/IEC 17799:2005(E)| sáne = 2005-jıl 15-iyun | jumıs = Information technology — Security techniques — Code of practice for information security management| betler = 90–94| baspaxana = ISO copyright office}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler bunı qáwipsizlik buzılıwları anıqlanǵanda iske túsiriletuǵın waqıyalarǵa juwap beriw jobaları (IRPs) arqalı ámelge asıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fowler |first=Kevvie |title=Developing a Computer Security Incident Response Plan | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=49–77 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalar ádette hújimlerdi sınaw, kompyuter kriminalistikası hám tarmaq qáwipsizligi sıyaqlı tarawlarda arnawlı bilimlerge iye bolǵan waqıyalarǵa juwap beriw toparın (IRT) óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Johnson |first=Leighton R. |title=Part 1. Incident Response Team |date=2014 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |work=Computer Incident Response and Forensics Team Management |pages=17–19 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |isbn=978-1-59749-996-5}}&lt;/ref&gt;.

=== Ózgerislerdi basqarıw ===
Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerislerdi basqarıw hám baqlaw ushın rásmiy process&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Assessment of ecotoxicological risks of element leaching from pulverized coal ashes|date=1995|publisher=s.n.]}}&lt;/ref&gt;. Oǵan stol kompyuterleri, tarmaq, serverler hám programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerisler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Practical Pathology Informatics|year=2006|url=https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina|pages=[https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina/page/51 51]–82|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/0-387-28058-8_3|isbn=0-387-28057-X}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti — maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerisler sebepli payda bolatuǵın qáwip-qáterlerdi azaytıw hám ózgerisler kirgizilgende qayta islew ortalıǵınıń turaqlılıǵı menen isenimliligin jaqsılaw. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti zárúr ózgerislerdiń ámelge asırılıwına kesent etiw yaki onı toqtatıw emes&lt;ref name=&quot;CampbellPractical16&quot;&gt;{{Cite book|title=Practical Information Security Management: A Complete Guide to Planning and Implementation|year=2016|url=https://archive.org/details/practicalinforma0000tony|publisher=Apress|isbn=9781484216859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Understanding human differences : multicultural education for a diverse America|url=https://archive.org/details/understandinghum0000kopp_p8h1|date=2011|publisher=Pearson/Allyn &amp; Bacon}}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen hár qanday ózgeris qáwip elementin payda etedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Simple Scene, Sensational Shot}}&lt;/ref&gt;. Hátte ápiwayı kóringen ózgerislerdiń de kútilmegen nátiyjeleri bolıwı múmkin. Basqarıwdıń kóp sanlı juwapkershilikleriniń biri — qáwip-qáterdi basqarıw&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Audit Report, &quot;Fire Protection Deficiencies at Los Alamos National Laboratory.&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen ózgerisler sebepli payda bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw quralı. Ózgerislerdi basqarıw processiniń bir bólegi ózgerislerdiń áhmiyetli biznes processlerine kesent etiwi yaki basqa kirgizilip atırǵan ózgerislerge tásir etiwi múmkin bolǵan qolaysız waqıtlarda ámelge asırılmawın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Business Process Change Management}}&lt;/ref&gt;.

Hárbir ózgeristi basqarıwdıń zárúrligi joq&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2020-07-01|title=Leading Culture Change|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780804774673|doi=10.1515/9780804774673|isbn=9780804774673}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Family Inc. : using business principles to maximize your family's wealth|date=22 March 2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-21976-7}}&lt;/ref&gt;. Ayırım ózgerisler maǵlıwmatlardı qayta islewdiń kúndelikli ádettegi bólegi bolıp, aldın ala belgilengen proceduraǵa ámel qıladı, bul qayta islew ortalıǵı ushın ulıwma qáwip dárejesin tómenletedi. Jańa paydalanıwshı akkauntın jaratıw yamasa jańa stol kompyuterin ornatıw — olar ulıwma ózgerislerdi basqarıwdı talap etpeytuǵın ózgerislerge mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933881610| bet = Figure 12.2. Share of own-account workers who generally do not have more than one client| format = Excel| doi = 10.1787/888933881610| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;. Biraq, paydalanıwshılardıń fayl bólisiwlerin qayta jaylastırıw yaki elektron pochta serverin jańalaw qayta islew ortalıǵı ushın ádewir joqarı qáwip dárejesin payda etedi hám ádettegi kúndelikli iskerlik emes. Ózgerislerdi basqarıwdaǵı áhmiyetli dáslepki qádemler — (a) ózgeristi anıqlaw (hám sol anıqlamanı xabarlaw) hám (b) ózgeris sistemasınıń kólemin belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Defining Organizational Change | sáne =2011-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444340372.ch1 |work=Organizational Change |pages=21–51 |access-date=2021-06-05 |place=Oxford, UK |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444340372.ch1 |isbn=978-1-4443-4037-2}}&lt;/ref&gt;.

Ózgerislerdi basqarıw ádette tiykarǵı biznes tarawlarınıń, qáwipsizlik, tarmaq, sistema administratorları, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw, qollanba dúziwshiler, kompyuter qollaw xızmeti hám járdem beriw bólimi wákillerinen quralǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi tárepinen qadaǵalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirchmer |first=Mathias |title=Change Management — Key for Business Process Excellence |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-24703-6_1 |work=Business Process Change Management |pages=1–14 |access-date=2021-06-05 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-540-24703-6_1 |isbn=978-3-642-05532-4 |last2=Scheer |first2=August-Wilhelm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=More |first=Josh |title=Tier 2—Advanced Help Desk—Help Desk Supervisor |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |work=Breaking Into Information Security |pages=111–113 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |isbn=978-0-12-800783-9 |last2=Stieber |first2=Anthony J. |last3=Liu |first3=Chris}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń wazıypaları avtomatlastırılǵan jumıs aǵımı qollanbasın paydalanıw arqalı jeńillestiriliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=An Application of Bayesian Networks in Automated Scoring of Computerized Simulation Tasks |date=2006-04-04 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780415963572-10 |work=Automated Scoring of Complex Tasks in Computer-Based Testing |pages=212–264 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415963572-10 |isbn=978-0-415-96357-2}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiligi shólkemniń hújjetlestirilgen ózgerislerdi basqarıw proceduralarınıń orınlanıwın támiyinlewden ibarat. Ózgerislerdi basqarıw processi tómendegishe&lt;ref name=&quot;TaylorProject08&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 10: Understanding the Project Change Process|title=Project Scheduling and Cost Control: Planning, Monitoring and Controlling the Baseline|url=https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl|author=Taylor, J.|publisher=J. Ross Publishing|year=2008|pages=[https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl/page/187 187]–214|isbn=9781932159110}}&lt;/ref&gt;:

* '''Soraw''': Hár kim ózgeris kirgiziwdi sorawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=17. Innovation and Change: Can Anyone Do This? |date=2017-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824860936-019 |work=Backstage in a Bureaucracy |pages=87–96 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of Hawaii Press |doi=10.1515/9780824860936-019 |isbn=978-0-8248-6093-6}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziwdi soraǵan adam analiz etetuǵın yamasa ózgeristi ámelge asıratuǵın adam menen birdey bolıwı da, bolmawı da múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Describing Within-Person Change Over Time |date=2015-01-30 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315744094-14 |work=Longitudinal Analysis |pages=235–306 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315744094-14 |isbn=978-1-315-74409-4}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziw haqqında soraw alınǵanda, ol dáslepki kórip shıǵıwdan ótiwi múmkin. Bunda usınılǵan ózgeristiń shólkemniń biznes modeli hám ámeliyatına sáykes keletuǵını hám ózgeristi ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan resurslar muǵdarı anıqlanadı.
* '''Maqullaw''': Basqarıw biznesti ámelge asıradı hám resurslardı bólistiriwdi qadaǵalaydı, sonlıqtan basqarıw ózgeris kirgiziw sorawların maqullawı hám hárbir ózgeriske basımlılıq beriwi kerek. Eger ózgeris biznes modeli, industriya standartları yamasa eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmese, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Change risks and best practices in Business Change Management Unmanaged change risk leads to problems for change management |date=2013-07-18 |work=Leading and Implementing Business Change Management |pages=32–74 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203073957-9 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-0-203-07395-7}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, eger ózgeris oǵan ajıratılıwı múmkin bolǵannan kóbirek resurslardı talap etse, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin.
* '''Jobalastırıw''': Ózgeristi jobalastırıw usınılǵan ózgeristiń kólemi hám tásirin anıqlawdı; ózgeristiń quramalılıǵın analizlewdi; resurslardı bólistiriwdi hám ámelge asırıw hám artqa qaytıw jobaların islep shıǵıw, sınaqtan ótkeriw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Planning for water resources under climate change |date=2010-09-13 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203846537-20 |work=Spatial Planning and Climate Change |pages=287–313 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203846537-20 |isbn=978-0-203-84653-7}}&lt;/ref&gt;. Artqa qaytıw haqqında sheshim qabıl etiw kriteriylerin anıqlaw kerek.
* '''Sınaqtan ótkeriw''': Ózgeris óndiris ortalıǵına engizilmesten aldın, hárbir ózgeris haqıyqıy óndiris ortalıǵın jaqınnan sáwlelendiretuǵın qáwipsiz sınaq ortalıǵında sınalıwı kerek. Artqa qaytıw jobası da sınaqtan ótkeriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=96 |chapter=backout |doi=10.1007/1-4020-0613-6_1259 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;.
* '''Kestelestiriw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi — usınılǵan ámelge asırıw sánesin basqa jobalastırılǵan ózgerisler yaki áhmiyetli biznes iskerlikleri menen potencial qarama-qarsılıqlar ushın kórip shıǵıw arqalı ózgerislerdi kestelestiriwge járdem beriw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Editorial Advisory and Review Board |date=2011-12-06 |url=http://dx.doi.org/10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |work=Business and Sustainability: Concepts, Strategies and Changes |volume=3 |pages=xv–xvii |access-date=2021-06-05 |series=Critical Studies on Corporate Responsibility, Governance and Sustainability |publisher=Emerald Group Publishing Limited |doi=10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |isbn=978-1-78052-438-2}}&lt;/ref&gt;.
* '''Xabarlaw''': Ózgeris jobalastırılǵannan keyin ol haqqında xabar beriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=Where a Mirage Has Once Been, Life Must Be |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |work=New and Selected Poems |pages=103 |year=2014 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |isbn=978-1-61117-323-9}}&lt;/ref&gt;. Bul xabarlaw basqalarǵa ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesine ózgerislerdi jobalastırıw waqtında itibardan tıs qalǵan basqa ózgerisler yamasa áhmiyetli biznes iskerlikleri haqqında esletiw múmkinshiligin beredi. Sonday-aq, bul xabarlaw járdem beriw xızmeti hám paydalanıwshılarǵa ózgeris bolıwı aldınan turǵanın bildiriw ushın xızmet etedi. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń jáne bir juwapkershiligi — jobalastırılǵan ózgerisler haqqında ózgeristen tásirlenetuǵın yamasa ózgeriske qızıǵıwshılıǵı bar adamlarǵa durıs túrde xabar berilgenin támiyinlew.
* '''Ámelge asırıw''': Belgilengen sáne hám waqıtta ózgerisler ámelge asırılıwı kerek. Jobalastırıw processiniń bir bólegi ámelge asırıw jobasın, sınaqtan ótkeriw jobasın hám artqa qaytıw jobasın islep shıǵıw edi. Eger ózgeristi ámelge asırıw sátsiz bolsa yamasa ámelge asırılǵannan keyingi sınaqtan ótpese yaki basqa &quot;toqtatıw&quot; kriteriyleri orınlansa, artqa qaytıw jobası ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933323735| bet = Figure 1.3. About 50 percent of the Going for Growth recommendations have been implemented or are in process of implementation| doi = 10.1787/888933323735| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* '''Hújjetlestiriw''': Barlıq ózgerisler hújjetlestiriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kekes |first=John |title=Must Justice Be Done at All Costs? | sáne =2019-02-21 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |work=Hard Questions |pages=98–126 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |isbn=978-0-19-091998-6}}&lt;/ref&gt;. Hújjetlestiriwge dáslepki ózgeris sorawı, onıń maqullanıwı, oǵan berilgen áhmiyetlilik dárejesi, ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw hám artqa qaytıw jobaları, ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń sın-pikiriniń nátiyjeleri, ózgeristiń ámelge asırılǵan sánesi/waqtı, onı kim ámelge asırǵanı hám ózgeristiń tabıslı ámelge asırılǵanı, sátsiz bolǵanı yaki keyinge qaldırılǵanı kiredi.
* '''Ózgeristen keyingi kórip shıǵıw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi ózgerislerdi ámelge asırǵannan keyin olardı qayta kórip shıǵıwdı ótkeriwi kerek. Ásirese sátsiz bolǵan hám artqa qaytarılǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw áhmiyetli. Kórip shıǵıw keńesi júz bergen mashqalalardı túsiniwge háreket etiwi hám jaqsılanıw kerek bolǵan tarawlardı izlewi kerek.&lt;ref name=&quot;Soriani&quot; /&gt;

Ápiwayı hám qollanıwǵa qolaylı ózgerislerdi basqarıw proceduraları maǵlıwmat islew ortalıǵında ózgerisler engizilgende payda bolatuǵın ulıwma qáwiplerdi ádewir kemeytiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Frampton |first=Michael |title=Processing Data with Map Reduce |date=2014-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |work=Big Data Made Easy |pages=85–120 |access-date=2021-06-05 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |isbn=978-1-4842-0095-7}}&lt;/ref&gt;. Jaqsı ózgerislerdi basqarıw proceduraları ózgerislerdiń ulıwma sapasın hám tabıslılıǵın olar ámelge asırılǵan waqıtta jaqsılaydı. Oǵan jobalastırıw, qánigeler tárepinen kórip shıǵıw, hújjetlestiriw hám baylanıs arqalı eriseledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA313949| bet = Peer Review Coordinating Draft. Task Analysis for Conduct Intelligence Planning (Critical Combat Function 1): As Accomplished by a Battalion Task Force| avtor = Harrison| at = Kent| sáne = July 1996 }}&lt;/ref&gt;.

ISO/IEC 20000, &quot;The Visible OPS Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps&quot; (Tolıq kitap mazmunı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.wikisummaries.org/wiki/Visible_Ops| bet = book summary of The Visible Ops Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps| baspaxana = wikisummaries.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyun }}&lt;/ref&gt;, hám ITIL hámmesi maǵlıwmat qáwipsizliginde nátiyjeli hám unamlı ózgerislerdi basqarıw baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha bahalı kórsetpeler beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bigelow |first=Michelle |title=Change Control and Change Management | sáne =2020-09-23 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003126294-17 |work=Implementing Information Security in Healthcare |pages=203–214 |access-date=2021-06-05 |publisher=HIMSS Publishing |doi=10.4324/9781003126294-17 |isbn=978-1-003-12629-4 |s2cid=224866307}}&lt;/ref&gt;.

== Mádeniyat ==
Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik tuwralı xabardarlıǵınan góre keńirek mánisti ańlatatuǵın informaciya qáwipsizligi mádeniyatı — bul shólkemniń informaciya qáwipsizligine unamlı hám unamsız tásir etetuǵın ideyaları, úrip-ádetleri hám jámiyetlik minez-qulıqları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| bet = Definition of Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190127205759/https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| arxivsáne = 2019-jıl 27-yanvar | sáne = 2014-jıl 9-aprel | jumıs = The Security Culture Framework| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimleriniń shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewine yamasa nátiyjelilikke qarsı islewine járdem beriwi múmkin. Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik haqqında oylaw hám seziw usılları hám olardıń is-háreketleri shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligine úlken tásir etiwi múmkin. Roer &amp; Petric (2017) shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligi mádeniyatınıń jeti tiykarǵı ólshemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The 2017 Security Culture Report — In depth insights into the human factor}}&lt;/ref&gt;:

* Qatnaslar: xızmetkerlerdiń shólkemniń informaciya qáwipsizligine baylanıslı hár qıylı iskerlikler haqqındaǵı sezimleri hám emociyaları&lt;ref&gt;{{Cite book| sáne =2018-03-21|title=Good Feelings|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475313}}&lt;/ref&gt;.
* Minez-qulıqlar: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine tikkeley yamasa janapay tásir etetuǵın haqıyqıy yamasa niyetlengen iskerlikleri hám qáwip-qáterge barıw háreketleri.
* Biliw: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine baylanıslı ámeliyatlar, iskerlikler hám ózin-ózi nátiyjelilik qatnası haqqındaǵı xabardarlıǵı, tekseriletuǵın bilimi hám isenimleri.
* Kommunikaciya: xızmetkerlerdiń bir-biri menen baylanısıw usılları, tiyislilik sezimi, qáwipsizlik máselelerine qollaw kórsetiw hám waqıyalar haqqında xabar beriw.
* Sáykeslik: shólkemniń qáwipsizlik siyasatlarına ámel etiw, bunday siyasatlardıń bar ekenliginen xabardar bolıw hám usınday siyasatlardıń mazmunın eske túsiriw uqıplılıǵı.
* Normalar: xızmetkerler hám olardıń kásiplesleri tárepinen rásmiy emes túrde normal yamasa ádetten tıs dep esaplanatuǵın qáwipsizlikke baylanıslı shólkemlik minez-qulıq hám ámeliyatlar haqqındaǵı túsinikler, mısalı, qáwipsizlik minez-qulqına baylanıslı jasırın kútiwler hám informaciya-kommunikaciya texnologiyaların paydalanıw boyınsha jazılmaǵan qaǵıydalar.
* Juwapkershilikler: xızmetkerlerdiń informaciyanıń, sonıń menen birge shólkemniń qáwipsizligin saqlawda yamasa qáwip astına qoyıwda sheshiwshi faktor sıpatında ózleriniń iyelep turǵan ornı hám juwapkershiliklerin túsiniwi.

Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi &quot;háreketi&quot;niń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemniń informaciya qáwipsizligi máplerine itibar bermeytuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. &quot;Analizden ózgeriske shekem informaciya qáwipsizligi mádeniyatı&quot; atlı miynette avtorlar bılay dep atap ótti: &quot;Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri.&quot; Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes adım ámelge asırılıwı kerek: aldın ala bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}&lt;/ref&gt;.

* Aldın ala bahalaw: xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi tuwralı xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın talqılaw
* Strategiyalıq jobalastırıw: jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın, anıq maqsetlerdi belgilew kerek. Adamlardı toparlarǵa bóliw oǵan erisiwge járdem beredi
* Operativ jobalastırıw: ishki baylanıs, basqarıwdıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik tuwralı xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları tiykarında jaqsı qáwipsizlik mádeniyatın jaratıw
* Ámelge asırıw: basqarıwdıń minnetlemesi, shólkem aǵzaları menen baylanıs, barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar hám xızmetkerlerdiń minnetlemesin óz ishine alıwı kerek&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSchliengerTeufel2003&quot;&gt;Schlienger, Thomas; Teufel, Stephanie (December 2003). &quot;Information security culture — from analysis to change&quot;. ''South African Computer Society (SAICSIT)''. '''2003''' (31): 46–52. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10520/EJC27949|10520/EJC27949]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* Keyingi bahalaw: aldıńǵı qádemlerdiń nátiyjeliligin jaqsıraq ólshew hám úziliksiz jetilistiriwdi qurıw ushın

== Informaciya Qáwipsizligi Standartları ==
Informaciya qáwipsizligi standartları (sonday-aq kiberqáwipsizlik standartları&lt;ref name=&quot;NIST2&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2014/NIST.IR.7628r1.pdf| bet = Guidelines for Smart Grid Cyber Security| sáne = September 2014 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| doi = 10.6028/NIST.IR.7628r1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;) — bul paydalanıwshı yamasa shólkemniń kiberortalıǵın qorǵawǵa urınatuǵın, ádette járiyalanǵan materiallarda súwretlengen usıllar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.itu.int/ITU-T/recommendations/rec.aspx?rec=9136| bet = ITU-T Recommendation database}}&lt;/ref&gt;. Bul ortalıqqa paydalanıwshılardıń ózleri, tarmaqlar, qurılmalar, barlıq baǵdarlamalıq támiynat, processler, saqlawdaǵı yamasa uzatıwdaǵı informaciya, qollanbalar, xızmetler hám tikkeley yamasa janapay tarmaqlarǵa qosıla alatuǵın sistemalar kiredi.

Tiykarǵı maqset — qáwip-qáterlerdi kemeytiw, sonıń ishinde kiber hújimlerdiń aldın alıw yamasa olardı jumsartıw. Bul járiyalanǵan materiallar qurallardı, siyasatlardı, qáwipsizlik túsiniklerin, qáwipsizlik sharaların, kórsetpelerdi, qáwip-qáterlerdi basqarıw usılların, háreketlerdi, oqıtıwdı, eń jaqsı tájiriybelerdi, isenimlilikti hám texnologiyalardı óz ishine aladı.

Informaciya Qáwipsizliginde qollanılatuǵın tiykarǵı standartlar — ISO/IEC 27001 hám NIST Kiberqáwipsizlik Sheńberi.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>dvg3t6s2qnfzlq7elskd73gc6d7jl45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaciyalıq jámiyet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21078</id>
    <revision>
      <id>266877</id>
      <parentid>266255</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33857" sha1="e0d9z4rrml2nlmvsj6kqmawc7l2s8t7" xml:space="preserve">'''Informaciyalıq jámiyet''' ''([[Inglis tili|ingl]]. information society)'' ‒ bul [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] paydalanıw, jaratıw, tarqatıw, qayta islew hám birlestiriw áhmiyetli iskerlik bolǵan jámiyet yamasa submádeniyat&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Soll, Jacob, 1968-|title=The information master : Jean-Baptiste Colbert's secret state intelligence system|date=2009|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-02526-8|oclc=643805520}}&lt;/ref&gt;. Onıń tiykarǵı háreketlendiriwshi kúshleri — informaciya hám kommunikaciya texnologiyaları bolıp, olar informaciyanıń hár qıylı formalarınıń tez ósiwine alıp keldi. Bul teoriyanıń tárepdarları bul texnologiyalar [[bilimlendiriw]], [[ekonomika]], [[densawlıqtı saqlaw]], húkimet, sıyaqlı sociallıq shólkemlesiwdiń eń áhmiyetli formalarına tásir etip atır dep esaplaydı. Jámiyettiń bul formasına qatnasa alatuǵın adamlar geyde kompyuter paydalanıwshıları yamasa K.Mossberger tárepinen &quot;Internetti úziliksiz hám nátiyjeli paydalanatuǵınlar&quot; dep anıqlanǵan cifrlı puqaralar dep ataladı. Bul adamzattıń jámiyettiń jańa hám basqasha basqıshına kirip atırǵanın kórsetiw ushın anıqlanǵan onlaǵan internet terminleriniń biri&lt;ref name=&quot;Beniger 1986&quot;&gt;{{Cite book|title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society|url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse|last=Beniger|date=1986|publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;.

Bul turaqlı ózgeristiń ayırım belgileri texnologiyalıq, ekonomikalıq, kásiplik, keńislik, mádeniy yamasa bulardıń hámmesiniń birikpesi bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Theories of the Information Society}}&lt;/ref&gt;.
Informaciyalıq jámiyet sanaat jámiyetiniń dawamshısı sıpatında qaraladı. Buǵan jaqın túsinikler — postindustrial jámiyet (postfordizm), postmodern jámiyeti, kompyuter jámiyeti hám bilim jámiyeti, telematikalıq jámiyet, tamasha kórsetiw jámiyeti (postmodernizm), Informaciyalıq Revolyuciya hám Informaciya Dáwiri, tarmaq jámiyeti.

== Anıqlama ==
Házirgi waqıtta informaciyalıq jámiyet dep neni anıq anıqlaw múmkin hám bul terminge neni kirgizbew kerekligi haqqında ulıwma qabıl etilgen túsinik joq. Kópshilik teoretikler transformaciyanıń 1970-jıllar, Socialistlik Shıǵıstıń 1990-jıllardıń basındaǵı ózgerisleri hám házirgi kúndegi tiykarǵı tarmaq principlerin qáliplestirgen 2000-jıllar dáwiri arasında baslanǵanın hám házirgi waqıtta jámiyetlerdiń islew usılın túp-tiykarınan ózgertip atırǵanın moyınlaydı. [[Informaciyalıq texnologiya]] internetten de keńirek, sebebi [[Internet|internetti]] joybarlaw hám paydalanıw principleri basqa tarawlarǵa da tásir etedi, hám belgili bir medianıń yamasa óndiristiń belgili bir usıllarınıń tásiri qanshelli úlken ekenligi haqqında pikir alısıwlar bar. Frenk Vebster informaciyalıq jámiyetti anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin bolǵan informaciyanıń bes tiykarǵı túrin atap ótedi: texnologiyalıq, [[Ekonomika|ekonomikalıq]], kásiplik, keńisliklik hám mádeniy.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Vebsterdiń pikirinshe, informaciyanıń tábiyatı biziń búgingi jasaw tárizimizdi ózgertti. Biziń ózimizdi qalay tutıwımız teoriyalıq [[bilim]] hám [[Informaciya túsinigi|informaciya]] dógereginde toplanǵan.

Kasivulaya hám Gomo (Makerere Universiteti) informaciyalıq jámiyetler — bul ekonomikalıq, sociallıq, mádeniy hám siyasiy transformaciya ushın informaciyalıq texnologiyalardı paydalanıwdı kúsheytken jámiyetler ekenligin aytıp ótedi. 2005-jılı húkimetler Tunis Minnetlemesinde Informaciyalıq Jámiyet tiykarlarına sadıqlıǵın tastıyıqladı hám Informaciyalıq Jámiyet ushın Tunis Kún Tártibinde ámelge asırıw hám baqlaw tiykarların belgilep berdi. Ásirese, Tunis Kún Tártibi birinshi basqıshta sheshilmegen rawajlanıw ushın IKT lardı qarjılandırıw hám Internetti basqarıw máselelerin qarap shıqtı.

Antonio Negri sıyaqlı ayırım adamlar informaciyalıq jámiyetti adamlar materiallıq emes miynet etetuǵın jámiyet sıpatında táriyipleydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Magic Lantern Empire: Reflections on Colonialism and Society |date=2017-12-31 |work=Magic Lantern Empire |pages=148–160 |publisher=Cornell University Press |doi=10.7591/9780801468230-009 |isbn=978-0-8014-6823-0}}&lt;/ref&gt;. Bul arqalı olar [[bilim]] yamasa mádeniy artefaktlardı islep shıǵarıwdı názerde tutqan bolıp kórinedi. Bul modeldiń bir mashqalası — ol jámiyettiń materiallıq hám tiykarınan sanaat tiykarın itibarǵa almaydı. Degen menen, ol jumısshılar ushın bir mashqalanı, yaǵnıy bul jámiyettiń islewi ushın qansha dóretiwshi adam kerek ekenligin kórsetedi. Mısalı, kóp sanlı ataqsız adamlardıń ornına bir neshe juldız orınlawshılar jetkilikli bolıwı múmkin, sebebi sol orınlawshılardıń jumısın ańsat tarqatıw múmkin, bul barlıq ekinshi dárejeli qatnasıwshılardı bazardıń tómengi qatlamına túsirip taslaydı. Házirgi waqıtta baspagerlerdiń tek eń kóp satılatuǵın avtorların járiyalawı hám — hátte olar turaqlı satılsa da — qalǵanlarınan qashıwǵa háreket etiwi ádettegi jaǵdayǵa aylandı. Filmler kóbirek hám kóbirek, tarqatıw kóz-qarasınan, birinshi háptedegi kórsetkishleri menen bahalanbaqta, kóp jaǵdaylarda awızdan-awızǵa tarqalıp rawajlanıw múmkinshiligin joq etpekte.

Maykl Baklend óziniń &quot;Informaciya hám Jámiyet&quot; kitabında jámiyettegi [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] táriyipleydi. Baklend informaciyanıń hárbir adamnıń jeke tájiriybesine baylanıslı hár qıylı túsindiriliwi múmkin degen pikirdi bildiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Buckland|first1=Michael|title=Information in Society|url=https://archive.org/details/informationsocie0000buck|date=March 3, 2017|publisher=MIT Press}}&lt;/ref&gt;.

[[Informaciya túsinigi|Informaciya]] metaforaları hám texnologiyaları óz-ara baylanısta alǵa jıljıytuǵının esapqa alıp, ayırım jámiyetlerdi (ásirese yapon jámiyetin) biz onı sonday dep oylaǵanımız ushın informaciyalıq jámiyet dep táriyipley alamız.

&quot;Informaciya&quot; sózi kóp hár qıylı usıllarda túsindiriliwi múmkin. Baklendtiń &quot;Informaciya hám Jámiyet&quot; kitabına muwapıq, mánislerdiń kópshiligi adamzat biliminiń úsh kategoriyasına kiredi: bilim sıpatındaǵı informaciya, process sıpatındaǵı informaciya hám zat sıpatındaǵı informaciya&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Information and Society|url=https://archive.org/details/informationsocie0000buck|last=Buckland|first=Michael|publisher=MIT Press|year=2017|location=Cambridge, MA|pages=[https://archive.org/details/informationsocie0000buck/page/22 22]}}&lt;/ref&gt;.

Solay etip, Informaciyalıq Jámiyet búgingi jámiyette kommunikaciya hám informaciyaǵa berilgen sociallıq áhmiyetke tiykarlanadı, bunda sociallıq, ekonomikalıq hám mádeniy qatnasıqlar qamtılǵan&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Polo Roca|first=Andoni|date=2020-06-29|title=Information Society, Digital Society, Control Society|url=http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05|journal=Basque Journal of Sociology and Political Science|issue=68|page=53|doi=10.18543/inguruak-68-2020-art05|issn=0214-7912}}&lt;/ref&gt;.

Informaciyalıq Jámiyette informaciyanı jıynaw, qayta islew hám xabarlasıw processi onı sıpatlaytuǵın tiykarǵı element bolıp tabıladı. Solay etip, bunday jámiyette onıń úlken kópshiligi xızmet kórsetiwge baǵıshlanadı hám bul xızmetler informaciyanı qayta islew, tarqatıw yamasa paydalanıwdan ibarat boladı&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Polo Roca|first=Andoni|date=2020-06-29|title=Information Society, Digital Society, Control Society|url=http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05|journal=Basque Journal of Sociology and Political Science|issue=68|page=53|doi=10.18543/inguruak-68-2020-art05|issn=0214-7912}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPolo_Roca2020&quot;&gt;Polo Roca, Andoni (2020-06-29). [http://inguruak.eus/index.php/inguruak/article/view/68-2020-art05 &quot;Information Society, Digital Society, Control Society&quot;]. ''Basque Journal of Sociology and Political Science'' (68): 53. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.18543/inguruak-68-2020-art05|10.18543/inguruak-68-2020-art05]]&lt;/span&gt;. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0214-7912 0214-7912]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:225651269 225651269].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Jámiyette kompyuter informaciyasınıń ósiwi ==
[[Fayl:Internet_users_per_100_inhabitants_ITU.svg|nobaý|360x360 nükte|{{center|'''Internet users per 100 inhabitants'''}}&lt;small&gt;Derek: Xalıqaralıq Telekommunikaciya Birlespesi.&lt;/small&gt;]]
[[Fayl:Hilbert_InfoGrowth.png|oñğa|nobaý|360x360 nükte|Dúnya júzi boyınsha saqlanǵan maǵlıwmatlardıń muǵdarı 1980-jıllardan baslap úlken ólshemde arttı hám 2007-jılǵa kelip, onıń 94% [[cifrlı]] túrinde saqlandı.]]
Texnologiyalıq jaqtan baylanısqan [[Informaciya túsinigi|informaciyanıń]] muǵdarınıń ósiwi hár qıylı jollar menen ólshengen, sonıń ishinde jámiyettiń informaciyanı saqlaw, informaciyanı jetkeriw hám informaciyanı esaplaw ushın texnologiyalıq imkaniyatları arqalı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hilbert|first=M.|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|pages=60–65}}&lt;/ref&gt;. Esaplawlar boyınsha, dúnyanıń informaciyanı saqlaw boyınsha texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jıldaǵı 2.6 (optimal qısılǵan) eksabayttan, yaǵnıy 1986-jılı adam basına 730-MB CD-ROM diskinen kem bolǵan muǵdardan (adam basına 539 MB), 2007-jılı 295 (optimal qısılǵan) eksabaytqa deyin ósti. Bul 2007-jılı adam basına 60 CD-ROM diskine teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı keledi&lt;ref name=&quot;Hilbertvideo2011&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = &quot;video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2013-jıl 21-fevral | sáne = 2011-jıl 11-iyun | jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-noyabr }}&lt;/ref&gt; hám jılına ortasha 25% ósim tezligin kórsetedi. 2007-jılı dúnyanıń bir tárepleme translyaciya tarmaqları arqalı informaciya alıw boyınsha ulıwma texnologiyalıq imkaniyatı kúnine adam basına 174 [[Gazeta|gazetaǵa]] teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı kelgen.&lt;ref name=&quot;HilbertLopez2011&quot; /&gt;

Dúnyanıń eki tárepleme [[telekommunikaciya tarmaqları]] arqalı informaciya almasıw boyınsha ulıwma nátiyjeli imkaniyatı 1986-jılı 281 petabayt (optimal qısılǵan) informaciyanı, 1993-jılı 471 petabayttı, 2000-jılı 2.2 (optimal qısılǵan) eksabayttı hám 2007-jılı 65 (optimal qısılǵan) eksabayttı quradı, bul 2007-jılı kúnine adam basına 6 gazetaǵa teń bolǵan informaciya muǵdarına tuwrı keledi&lt;ref name=&quot;Hilbertvideo2011&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = &quot;video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2013-jıl 21-fevral | sáne = 2011-jıl 11-iyun | jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo &quot;&quot;video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010&quot;]. ''[[YouTube]]''. 11 June 2011. [https://web.archive.org/web/20130221144621/http://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo Archived] from the original on 2013-02-21&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2016-11-29&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Dúnyanıń adam basqarıwındaǵı ulıwma maqsetli kompyuterler menen informaciyanı esaplaw boyınsha texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jıldaǵı 3.0 × 10^8 MIPS ten 2007-jılı 6.4 x 10^12 MIPS ke deyin ósti, sońǵı eki on jıllıqta jılına 60% dan artıq eń joqarı ósim tezligin kórsetti.

Djeyms R. Beniger házirgi jámiyette informaciyanıń zárúrligin tómendegishe táriyipleydi: &quot;Materiallıq processlerdi jansız energiya dereklerin qollanıw arqalı industrializaciyalaw nátiyjesinde payda bolǵan anaǵurlım artqan qadaǵalaw zárúrligi, erte industrial dáwirde (1740-1830) avtomatik keri baylanıs texnologiyasınıń tez rawajlanıwına sebep bolǵan bolıwı múmkin&quot; (174-bet) &quot;Hátte jetilisken keri baylanıs qadaǵalawı menen de, óndiristiń shiyki zatlarınıń kiris maǵlıwmatları sıpatında ǵana emes, al sonıń menen birge aqırǵı tutınıwǵa tarqatılatuǵın shıǵıs maǵlıwmatları sıpatında da materiya hám energiyanı qayta islewdiń jetilisken usılları bolmaǵanda, sanaat rawajlana almaǵan bolar edi.&quot;(175-bet)&lt;ref name=&quot;Beniger 1986&quot;&gt;{{Cite book|title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society|year=1986|url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse|last=Beniger|first=James R.| sáne =1986|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBeniger1986&quot;&gt;[[James R. Beniger|Beniger, James R.]] (1986). [[The Control Revolution|''The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society'']]. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Informaciyalıq jámiyet modeliniń rawajlanıwı ==
[[Fayl:Clark's_Sector_Model.png|oñğa|nobaý|450x450 nükte|Kolin Klarktıń texnologiyalıq ózgeriske ushıraǵan ekonomikanıń sektor modeli. Keyingi basqıshlarda ekonomikanıń Tórtinshi sektorı ósedi.]]
Informaciyalıq jámiyet túsinigin rawajlandırǵan dáslepki adamlardıń biri ekonomist Fric Maxlup boldı. 1933-jılı Fric Maxlup patentlerdiń izertlewlerge tásirin úyreniwdi basladı. Onıń jumısı 1962-jılı &quot;AQSHta bilimniń islep shıǵarılıwı hám tarqatılıwı&quot; atlı izertlewde juwmaqlandı. Bul kitap keń kólemde tán alındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|pmc=227258|date=1983|last1=Crawford|first1=S.|title=The origin and development of a concept: The information society|journal=Bulletin of the Medical Library Association|volume=71|issue=4|pages=380–385|pmid=6652297}}&lt;/ref&gt; hám aqır-aqıbette rus hám yapon tillerine awdarıldı. Yaponlar da informaciyalıq jámiyetti izertledi.

Texnologiyalar hám olardıń házirgi jámiyettegi roli ilimiy ádebiyatlarda hár qıylı atamalar hám túsinikler menen talqılanǵan. Bul bólimde olardıń ayırımları menen tanısamız. [[Bilim]] yamasa informaciya ekonomikası, postindustrial jámiyet, postmodern jámiyet, tarmaq jámiyeti, informaciya revolyuciyası, informaciyalıq kapitalizm, tarmaq kapitalizmi hám usıǵan uqsas ideyalar sońǵı bir neshe on jıllıqlar dawamında dodalanıp kelmekte.

Fric Maxlup (1962) bilim industriyası túsinigin kirgizdi. Ol bilim sektorınıń bes tarawın ajıratpastan aldın patentlerdiń izertlewlerge tásirin úyreniwdi basladı: [[bilimlendiriw]], izertlew hám rawajlandırıw, ǵalaba xabar quralları, informaciyalıq texnologiyalar, informaciyalıq xızmetler. Usı kategoriyalastırıwǵa tiykarlanıp, ol 1959-jılı AQSHta ulıwma milliy ónimniń 29 procenti bilim industriyalarında islep shıǵarılǵanın esapladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Proceedings of the 11th International Conference on Intellectual Capital, Knowledge Management and Organizational Learning|last=Rooney|first=Jim|publisher=Academic Conferences and Publishing International Limited|year=2014|isbn=978-1-910309-71-1|location=UK|pages=261}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Machlup|first=Fritz|title=The Production and Distribution of Knowledge in the United States|year=1962|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BGM-489|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ}}&lt;/ref&gt;. 

=== Ekonomikalıq ótiw ===
Piter Druker materiallıq tovarlarǵa tiykarlanǵan ekonomikadan bilimge tiykarlanǵan ekonomikaǵa ótiw júz berip atırǵanın tastıyıqlaǵan. Mark Porat informaciya ekonomikasınıń birinshi (informaciya tovarları hám xızmetleri, olar tikkeley informaciyanı islep shıǵarıw, tarqatıw yamasa qayta islewde qollanıladı) hám ekinshi sektorın (húkimet hám informaciyalıq emes firmalar tárepinen ishki tutınıw ushın islep shıǵarılǵan informaciyalıq xızmetler) ajıratadı.

Porat informaciya ekonomikasınıń indikatorı sıpatında birinshi hám ekinshi informaciya sektorınıń ulıwma milliy ónimge qosqan ulıwma qosımsha qunın paydalanadı. EHXSH (OECD) ulıwma ekonomikadaǵı informaciya ekonomikasınıń úlesin esaplaw ushın Porattıń anıqlamasın qollanǵan (mısalı, EHXSH 1981, 1986). Usınday indikatorlarǵa tiykarlanıp, informaciyalıq jámiyet ulıwma milliy ónimniń yarımınan kóbisi islep shıǵarılatuǵın hám jumıs islewshilerdiń yarımınan kóbisi informaciya ekonomikasında isker bolǵan jámiyet sıpatında anıqlanǵan.

Daniel Bell ushın xızmetler hám informaciya islep shıǵaratuǵın jumısshılardıń sanı jámiyettiń informaciyalıq xarakterin kórsetetuǵın indikator bolıp tabıladı. &quot;Postindustrial jámiyet xızmetlerge tiykarlanǵan. (...) Bunda áhmiyetli bolǵanı shiyki kúsh yamasa energiya emes, al informaciya. (...) Postindustrial jámiyet — bul jumıs islewshilerdiń kópshiligi materiallıq tovarlar islep shıǵarıwǵa qatnaspaytuǵın jámiyet&quot;.

Alen Turen 1971-jılı-aq postindustrial jámiyet haqqında aytqan edi. &quot;Postindustrial jámiyetke ótiw materiallıq tovarlar yamasa hátte 'xızmetler' islep shıǵarıwdan góre, qunlılıqlardı, mútájliklerdi, kóz-qaraslardı ózgertetuǵın simvollıq tovarlar islep shıǵarıwǵa investiciya salıw nátiyjesinde júzege keledi. Industrial jámiyet islep shıǵarıw quralların ózgertken edi: postindustrial jámiyet islep shıǵarıwdıń maqsetlerin, yaǵnıy mádeniyat ózgertedi. (...) Bul jerde sheshiwshi punkt sonnan ibarat, postindustrial jámiyette pútkil ekonomikalıq sistema jámiyettiń ózine qaratılǵan aralasıwınıń obyekti bolıp tabıladı. Sonlıqtan biz onı baǵdarlamalastırılǵan jámiyet dep atay alamız, sebebi bul sóz dizbegi onıń basqarıw, islep shıǵarıw, shólkemlestiriw, bólistiriw hám tutınıw modellerin jaratıw uqıplılıǵın ańlatadı, solay etip bunday jámiyet óziniń barlıq funkcional dárejelerinde tábiyiy nızamlar yamasa mádeniy ózgesheliklerdiń nátiyjesi emes, al jámiyettiń ózi ámelge asırǵan hárekettiń ónimi sıpatında kórinedi&quot; (Turen 1988: 104). Baǵdarlamalastırılǵan jámiyette mádeniy qayta islep shıǵarıw tarawı da, sonıń ishinde informaciya, tutınıw, densawlıqtı saqlaw, izertlew, bilimlendiriw sıyaqlı aspektler de industrializaciyalanadı. Házirgi jámiyettiń ózine tásir etiw uqıplılıǵınıń artıwı Turen ushın jámiyettiń islep shıǵarıwdıń tez pát penen úlken bóleklerin qayta investiciyalawın hám solay etip ózin islep shıǵarıwın hám ózgertiwin ańlatadı. Bul Turenniń koncepciyasın Daniel Belldiń koncepciyasınan ádewir parıqlandıradı, sebebi Bell jámiyettiń nátiyjeli islewi ushın informaciyanı qayta islew hám payda etiw uqıplılıǵına itibar qaratqan edi.

Jan-Fransua Liotar &quot;sońǵı bir neshe on jıllıqlar dawamında bilim islep shıǵarıwdıń tiykarǵı kúshine aylandı&quot; dep tastıyıqlaǵan. Bilim tovarǵa aylanatuǵın edi. Liotardıń aytıwınsha, postindustrial jámiyet bilimdi qarapayım adamǵa qoljetimli etedi, sebebi bilim hám informaciyalıq texnologiyalar jámiyetke tarqalıp, oraylasqan strukturalar hám toparlardıń Úlken Áńgimelerin buzadı. Liotar bul ózgerip baratırǵan jaǵdaylardı postmodern jaǵday yamasa postmodern jámiyet dep ataydı.

Bell sıyaqlı, Peter Otto hám Filipp Zonntag (1985) informaciyalıq jámiyet — bul jumıs islewshilerdiń kópshiligi informaciyalıq jumıslarda isleytuǵın jámiyet, yaǵnıy olar energiya hám materiya menen emes, al informaciya, signallar, simvollar hám súwretler menen kóbirek islesiwi kerek bolǵan jámiyet dep aytadı. Radovan Rixta (1977) jámiyet xızmetler, bilimlendiriw hám dóretiwshilik iskerlikke tiykarlanǵan ilimiy civilizaciyaǵa aylanǵanın tastıyıqlaydı. Bul ózgeris texnologiyalıq progress hám kompyuter texnologiyasınıń áhmiyetiniń artıwına tiykarlanǵan ilimiy-texnologiyalıq transformaciyanıń nátiyjesi bolar edi. Ilim hám texnologiya islep shıǵarıwdıń tikkeley kúshlerine aylanar edi (Aristovnik 2014: 55).

Niko Ster (1994, 2002a, b) bilim jámiyetinde jumıslardıń kópshiligi bilim menen islesiwdi óz ishine alatuǵının aytadı. &quot;Házirgi jámiyetti ilimiy hám texnologiyalıq bilimniń onıń barlıq turmıs tarawlarına hám institutlarına keń kólemde enip barıwına tiykarlanǵan bilim jámiyeti sıpatında táriyiplewge boladı&quot; (Ster 2002b: 18). Ster ushın bilim — bul sociallıq háreket ushın imkaniyat. Ilim tikkeley óndiriwshi kúshke aylanar edi, bilim endi tiykarınan mashinalarda sáwlelenbeydi, al bilimdi ańlatatuǵın álleqashan menshiklengen tábiyat belgili dizaynlar hám baǵdarlamalarǵa muwapıq qayta dúziler edi (Sol jerde: 41-46). Ster ushın bilim jámiyetiniń ekonomikası tiykarınan materiallıq kirisler menen emes, al simvollıq yamasa bilimge tiykarlanǵan kirisler menen háreketke keltiriledi (Sol jerde: 67), bilim menen islesiwdi óz ishine alatuǵın kóp sanlı kásipler hám tómen kognitiv uqıplılıqlardı, sonday-aq óndiriste talap etetuǵın jumıslardıń azayıp baratırǵan sanı bolar edi (Ster 2002a).

Alvin Toffler de bilimniń informaciyalıq jámiyet ekonomikasında oraylıq resurs ekenin tastıyıqlaydı: &quot;Úshinshi Tolqın ekonomikasında, oraylıq resurs — maǵlıwmatlardı, informaciyanı, súwretlerdi, simvollardı, mádeniyattı, ideologiyanı hám qádiriyatlardı keń qamtıytuǵın bir sóz — bul háreketke keltiriwshi bilim&quot; (Dayson/Gilder/Keyvort/Toffler 1994).

Jigirmalanshı ásirdiń aqırında tarmaq jámiyeti túsinigi informaciyalıq jámiyet teoriyasında áhmiyetke iye boldı. Manuel Kastels ushın tarmaq logikası informaciya, keń tarqalǵanlıq, iykemlilik hám jaqınlasıw menen birge informaciyalıq texnologiya paradigmasınıń oraylıq ózgesheligi bolıp tabıladı (2000a: 69ff). &quot;Informaciyalıq jámiyettiń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri onıń tiykarǵı strukturasınıń tarmaq logikası bolıp, bul 'tarmaq jámiyeti' túsiniginiń qollanılıwın túsindiredi&quot; (Kastels 2000: 21). &quot;Tariyxıy tendenciya sıpatında, Informaciya dáwirindegi ústem funkciyalar hám processler tez pát penen tarmaqlar dógereginde shólkemlestirilmekte. Tarmaqlar biziń jámiyetlerimizdiń jańa sociallıq morfologiyasın quraydı, hám tarmaq logikasınıń tarqalıwı islep shıǵarıw, tájiriybe, biylik hám mádeniyat processleriniń islewin hám nátiyjelerin ádewir ózgertedi&quot; (Kastels 2000: 500). Kastels ushın tarmaq jámiyeti informacionalizmniń, jańa texnologiyalıq paradigmanıń nátiyjesi bolıp tabıladı.

Yan Van Deyk (2006) tarmaq jámiyetin &quot;barlıq dárejelerde (jeke, topar/shólkemlestiriwshilik hám jámiyetlik) shólkemlestiriwdiń tiykarǵı usılın támiyinleytuǵın sociallıq hám media tarmaqlar infrastrukturasına iye sociallıq formaciya&quot; dep anıqlaydı. &quot;Bul tarmaqlar tez pát penen usı formaciyanıń barlıq bólimlerin yamasa bóleklerin (jeke adamlar, toparlar hám shólkemler) baylanıstırmaqta&quot; (Van Deyk 2006: 20). Van Deyk ushın tarmaqlar jámiyettiń nerv sistemasına aylanǵan, al Kastels tarmaq jámiyeti túsinigin kapitalistlik transformaciya menen baylanıstırsa, Van Deyk onı tábiyat hám jámiyette tarmaqlardıń tez pát penen keńeyiwi hám tıǵızlanıwınıń logikalıq nátiyjesi dep esaplaydı.Darin Barni bul atamanı eki tiykarǵı ózgeshelikke iye jámiyetlerdi sıpatlaw ushın qollanadı: &quot;Birinshi ózgeshelik — bul jámiyetlerde rawajlanǵan — derlik pútkilley cifrlı — tarmaqlastırılǵan kommunikaciya hám informaciyanı basqarıw/tarqatıw texnologiyalarınıń bar bolıwı, bul texnologiyalar kóbeyip baratırǵan sociallıq, siyasiy hám ekonomikalıq ámeliyatlardı baylanıstırıwshı tiykarǵı infrastrukturanı quraydı. (...) Tarmaq jámiyetleriniń ekinshi, bálkim qızıǵıraq ózgesheligi — bul jámiyetler arasında (hám olardıń ishinde) tarmaqlardıń adamzat shólkemlesiwi hám qatnasıǵınıń tiykarǵı forması sıpatında keń kólemli sociallıq, siyasiy hám ekonomikalıq konfiguraciyalar hám birlespeler arqalı qayta islep shıǵarılıwı hám institucionallasıwı&quot;.

=== Sınlar ===
Informaciyalıq jámiyet, postmodern jámiyeti, bilim jámiyeti, tarmaq jámiyeti, postindustrial jámiyeti hám t.b. usaǵan túsiniklerge qaratılǵan tiykarǵı sın, ásirese sınshıl ilimpazlar tárepinen aytılǵan, olardıń pútkilley jańa tiptegi jámiyetke kirgen ekenbiz degen tásirdi jaratıwı. Frank Uebster sıyaqlı sınshılar bul tásiller úzilikti ayrıqsha kórsetedi dep pikir bildiredi, tap házirgi jámiyettiń 100 yamasa 150 jıl burınǵı jámiyet penen ulıwma uqsaslıǵı joqtay. Bunday boljawlar ideologiyalıq sıpatqa iye bolar edi, sebebi olar bizler ózgeris haqqında hesh nárse isley almaymız hám bar bolǵan siyasiy haqıyqatlarǵa beyimlesiwimiz kerek degen kóz-qarasqa sáykes keler edi (kasiwulaya 2002b: 267).

Bul sınshılar házirgi jámiyettiń, eń aldı menen, ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy kapitaldı jıynawǵa baǵdarlanǵan kapitalistlik jámiyet bolıp qalatuǵının tastıyıqlaydı. Olar informaciya jámiyeti teoriyalarınıń jámiyettiń ayırım áhmiyetli jańa qásiyetlerin (ásirese globallasıw hám informaciyalastırıwdı) ayrıqsha kórsetetuǵının moyınlaydı, biraq bul teoriyalardıń bul qásiyetlerdiń ulıwma kapitalistlik strukturalardıń belgileri ekenligin kórsete almaǵanın ayıplaydı. Uebster sıyaqlı sınshılar ózgeristi sıpatlaytuǵın úzliksizlikti ayrıqsha kórsetedi. Usılayınsha, Uebster kapitalizmniń hár qıylı dáwirlerin ajıratadı: XIX ásirdiń erkin kapitalizmi, XX ásirdiń korporativ kapitalizmi hám XXI ásirdiń informaciyalıq kapitalizmi (kasiwulaya 2006).

== Ekinshi hám úshinshi tábiyat ==
Informaciyalıq jámiyet — bul bir jerden ekinshi jerge informaciya jiberiw hám qabıllawdıń quralı.{{Sfn|Wark|1997|p=22}} Texnologiya rawajlanǵanı sayın, adamlardıń bir-biri menen informaciya almasıw usılları da ózgerdi.

&quot;Ekinshi tábiyat&quot; mádeniyat tárepinen qayta islengen tájiriybeler toparın ańlatadı.{{Sfn|Wark|1997|p=23}} Keyin olar basqa nársege aylanıp, jańa mánige iye boladı. Jámiyet sıpatında biz bul processti ózgertemiz, sonlıqtan ol bizler ushın tábiyiy nársege, yaǵnıy ekinshi tábiyatqa aylanadı. Solay etip, mádeniyat jaratqan belgili bir úlgige erip, biz informaciyanı hár qıylı jollar menen qalay qollanatuǵınımızdı hám jıljıtatuǵınımızdı ańlay alamız. Hár qıylı waqıt zonaları arqalı informaciya almasıwdan (máselen, onlayn sóylesiw) baslap, informaciyanıń basqa jerge jetip barıwına (shet elge xat jiberiw) shekem, bulardıń hámmesi jámiyet sıpatında biz ádettegi process dep qabıl etetuǵın nársege aylandı.{{Sfn|Wark|1997|p=21}}

Biraq, informaciya vektorların bólisiw processi arqalı biz informaciyanı jáne de keńirek tarqatıwǵa múmkinshilik aldıq. Bul vektorlardı paydalanıw arqalı informaciya qozǵalıp, keyin onı qozǵalısqa keltirgen dáslepki nárselerden ajıralıp ketiwi múmkin. Usı jerden &quot;úshinshi tábiyat&quot; dep atalatuǵın nárse payda boldı.{{Sfn|Wark|1997|p=24}} Ekinshi tábiyattıń keńeytiliwi bolǵan úshinshi tábiyat ekinshi tábiyattı basqaradı. Ol ekinshi tábiyattıń sheklengen nárselerin keńeytedi. Onıń informaciyanı jańa hám hár qıylı usıllar menen qáliplestiriw qábileti bar. Solay etip, úshinshi tábiyat tezlestiriw, kóbeyiw, bóliniw, mutaciyaǵa ushıraw hám basqa jerlerden bizge nur shashıw qábiletine iye. Ol keńislik hám waqıt shegaraları arasında teńsalmaqlılıq jaratıwǵa umtıladı (ekinshi tábiyatqa qarań).{{Sfn|Wark|1997|p=25}} Bunı telegraf mısalında kóriwge boladı, ol adam balası zattı qozǵalta alatuǵınnan da tezirek informaciya jiberip hám qabıllay alatuǵın birinshi tabıslı texnologiya edi.{{Sfn|Wark|1997|p=26}} Nátiyjede, adamlardıń hár qıylı vektorları tek mádeniyattı qáliplestiriw emes, al aqır-aqıbette jámiyetti qáliplestiretuǵın jańa múmkinshiliklerdi jaratıw qábiletine de iye.

Sonlıqtan, ekinshi tábiyat hám úshinshi tábiyattı paydalanıw arqalı jámiyet jańa óz-ara tásir etisiw formaların jaratıw ushın informaciyanı qáliplestire alatuǵın múmkinshiliklerdiń jańa vektorların paydalanıw hám izertlew imkaniyatına iye boladı.{{Sfn|Wark|1997|p=28}}

== Sociologiyalıq qollanıwlar ==
[[Fayl:Ayuntamiento,_vistas_panorámicas_desde_Toompea,_Tallin,_Estonia,_2012-08-05,_DD_21.JPG|nobaý|[[Estoniya]], [[Arqa Evropa|Arqa Evropadaǵı]] kishi Baltika eli, eń rawajlanǵan [[cifrlı]] jámiyetleriniń biri bolıp esaplanadı.]]
Sociologiyada, informaciyalıq jámiyet postmodern tipindegi jámiyetke tiyisli. Ulrix Bek, Entoni Giddens hám Manuel Kastels sıyaqlı teoretikler 1970-jıllardan baslap global kólemde industrial jámiyetten informaciyalıq jámiyetke ótiw júz bergenin tastıyıqlaydı.

Puw kúshi industrial jámiyettiń artında turǵan texnologiya bolǵanı sıyaqlı, [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiya]] XX ásirdiń aqırında júz bergen jumıs shólkemlestiriwindegi, jámiyetlik strukturadaǵı hám siyasattaǵı ózgerislerdiń katalizatorı sıpatında qaraladı.

&quot;Future Shock&quot; (Keleshek shokı) kitabında Elvin Toffler bul tiptegi jámiyetti súwretlew ushın &quot;super-industrial jámiyet&quot; sóz dizbegin qollanǵan. Basqa jazıwshılar hám oyshıllar uqsas mániste &quot;post-industrial jámiyet&quot; hám &quot;post-modern industrial jámiyet&quot; sıyaqlı terminlerdi paydalanǵan.

== Baylanıslı terminler ==
Házirgi waqıtta qollanılıp atırǵan bir qatar terminler payda bolıp atırǵan global ekonomikalıq tártiptiń baylanıslı, biraq hár qıylı aspektlerin ayrıqsha kórsetedi. Informaciyalıq jámiyet termini eń keń qamtıwshı bolıwdı maqset etedi, sebebi ekonomika jámiyettiń bir bólegi bolıp esaplanadı. Informaciya dáwiri termini biraz sheklewshi, sebebi ol payda bolıp atırǵan ekonomikalıq tártipten góre kompyuterlerdiń keń tarqalıwı menen bilim ekonomikası arasındaǵı 30 jıllıq dáwirge tiyisli. Bilim dáwiri mazmunnıń tábiyatına qatnaslı, onıń sawda-satıq etiletuǵın social-ekonomikalıq processlerine emes. Kompyuter revolyuciyası hám bilim revolyuciyası terminleri bizler evolyuciya arqalı jetip baratırǵan aqırǵı halattan góre, belgili revolyuciyalıq ótiwlerge tiyisli. Informaciya revolyuciyası termini jaqsı belgili bolǵan awıl xojalıǵı revolyuciyası hám [[Óndiris revolyutsiyası|Sanaat revolyuciyası]] terminleri menen baylanıslı.

* Informaciya ekonomikası hám bilim ekonomikası sáykes túrde [[Informaciya túsinigi|informaciya]] bazarı yamasa bilim bazarı arqalı sawda-satıq etilip atırǵan mazmun yamasa intellektual múlkti ayrıqsha kórsetedi. Elektron sawda hám elektron biznes sáykes túrde [[Internet]] hám [[World Wide Web|Dúnya júzilik tordı]] paydalanıp tranzakciyalardı ámelge asırıw hám biznes júrgiziwdiń tábiyatın ayrıqsha kórsetedi. Cifrlı ekonomika fizikalıq keńisliktegi atomlar ornına kiberkeńisliktegi bitler menen sawda-satıq etiwge itibar qaratadı. Tarmaq ekonomikası bizneslerdiń óz aldına bólek birlikler sıpatında emes, al kollektiv túrde tarmaqlarda yamasa biznes ekosistemalarınıń bir bólegi sıpatında isleytuǵının ayrıqsha kórsetedi. Sociallıq tarmaqlasıw úlken, global kólemlerdegi birge islesiw processin ańlatadı. Internet ekonomikası Internet arqalı ámelge asırılatuǵın bazarlardıń tábiyatına itibar qaratadı.
* Bilim xızmetleri hám bilim qádiri mazmundı ekonomikalıq kontekstke jaylastıradı. Bilim xızmetleri bilim bazarında sawda-satıq etetuǵın bilim shólkeminiń ishinde bilimdi basqarıwdı biriktiredi. Adamlardıń kóbirek bilim alıwı ushın baqlaw qollanıladı. Bul basqa adamlar haqqında bilim jıynaw quralı sıpatında dronlardı paydalanıwǵa baylanıslı. Bir qaraǵanda sinonim bolıp kórinse de, hárbir termin bir nárseniń ápiwayı kózqaraslarınan yamasa az ǵana ózgesheliklerinen kóbirek mánini ańlatadı. Hárbir termin payda bolıp kiyatırǵan postindustrial jámiyette ekonomikalıq iskerliktiń itimal tábiyatınıń bir belgisin kórsetedi. Basqasha aytqanda, jańa ekonomikalıq tártip joqarıda aytılǵanlardıń hámmesin, sonıń menen birge ele tolıq payda bolmaǵan basqa qásiyetlerdi de óz ishine aladı.
* Informaciyalıq jámiyettiń rawajlanıwı menen baylanıslı túrde informaciya patastanıwı payda boldı, bul óz gezeginde informaciya ekologiyasınıń rawajlanıwına alıp keldi — bul informaciya gigienası menen baylanıslı.


== Derekler ==

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>e0d9z4rrml2nlmvsj6kqmawc7l2s8t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mikroprocessor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21185</id>
    <revision>
      <id>266876</id>
      <parentid>266239</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85357" sha1="lgxwc3gt3knhvwtjs6rcrjby0pibtsx" xml:space="preserve">[[Fayl:TI_TMS1000NLL_1.jpg|nobaý|Texas Instruments TMS1000]]
[[Fayl:C4004_two_lines.jpg|nobaý|Intel 4004]]
[[Fayl:Motorola_XC6800A_1.jpg|nobaý|Motorola 6800 (MC6800)]]
[[Fayl:Scan_des_AMD_Ryzen_Threadripper_7970X_20240407_075.jpg|nobaý|Zamanagóy 64-bitlik x86-64 processorı (AMD Ryzen Threadripper 7970X, Zen 4 tiykarında, 2023)]]
[[Fayl:AMD_Ryzen_7_1800X.jpg|nobaý|AMD Ryzen 7 1800X (2017, Zen tiykarında) processorı anaplatadaǵı AM4 soketinde]]
'''Mikroprocessor''' ‒ bul maǵlıwmatlardı qayta islew logikası hám basqarıwı bir integral sxemada (IS) yamasa bir neshe IS-larda jaylasqan [[kompyuter]] [[processor]]ı. Mikroprocessor kompyuterdiń oraylıq processor blogınıń (CPU) funkciyaların orınlaw ushın zárúr bolǵan arifmetikalıq, logikalıq hám basqarıw sxemaların óz ishine aladı. Integral sxema baǵdarlama kórsetpelerin interpretaciya etiw hám orınlaw, sonday-aq arifmetikalıq operaciyalardı orınlaw uqıplılıǵına iye&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ampheo.com/blog/microprocessor-vs-microcontroller-comparison| bet = What distinguishes a microprocessor from a microcontroller?| avtor = Orion| at = Veritas| sáne = 2024-jıl 23-avgust | jumıs = Ampheo Electronics| baspaxana = Orion Veritas}}&lt;/ref&gt;. Mikroprocessor - bul kóp maqsetli, saattan basqarılatuǵın, registrlerge tiykarlanǵan, cifrlı integral sxema bolıp, ol ekilik maǵlıwmatlardı kiris sıpatında qabıl etedi, onı yadta saqlanǵan kórsetpelerge muwapıq qayta isleydi hám nátiyjelerdi (jáne de ekilik formada) shıǵıs sıpatında beredi. Mikroprocessorlar kombinaciyalıq logika hám izbe-iz cifrlı logikanı óz ishine aladı hám ekilik sanaq sistemasında kórsetilgen sanlar hám belgiler menen isleydi.

Júdá úlken masshtablı integraciya (VLSI) texnologiyasın qollanıp, pútkil CPU-dı bir yamasa bir neshe integral sxemaǵa biriktiriw processorlıq quwattıń bahasın ádewir tómenletti. Integral sxemalı processorlar joqarı avtomatlastırılǵan metal-oksid-yarım ótkizgish (MOS) óndiris processleri arqalı úlken sanlarda islep shıǵarıladı, nátiyjede salıstırmalı túrde tómen birlik bahasına alıp keledi. Bir chipli processorlar isenimlilikti arttıradı, sebebi buzılıwı múmkin bolǵan elektr baylanısları azıraq boladı. Mikroprocessor dizaynları jaqsılanǵan sayın, chipti (birdey ólshemdegi yarım ótkizgish chipte qurılǵan kishirek komponentler menen) islep shıǵarıw bahası, ulıwma alǵanda, Roknıń nızamına muwapıq ózgermey qaladı.

Mikroprocessorlardan aldın, kishi kompyuterler kóp orta hám kishi masshtablı integral sxemaları bar sxema platalarınıń stellajların paydalanıp qurılǵan edi, ádette TTL túrindegi. Mikroprocessorlar bunı bir yamasa bir neshe iri masshtablı IS-larǵa biriktirdi. Mikroprocessordı oylap tabıwǵa kimniń miyneti sińgen degen máselede kelispewshilikler bar bolsa da, birinshi kommerciyalıq jaqtan jetkilikli mikroprocessor Federiko Fadjin tárepinen proektlestirilgen hám 1971-jılı isle qosılǵan Intel 4004 boldı&lt;ref name=&quot;IEEE&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Mikroprocessor quwatınıń úziliksiz artıwı kompyuterlerdiń basqa túrlerin derlik tolıq eski bolıp qalıwına alıp keldi (kompyuter apparatlıq támiynatınıń tariyxın qarań), eń kishi qosılǵan sistemalar hám qol qurılmalarınan baslap eń úlken meynfreymler hám superkompyuterlerge shekem hámme nársede bir yamasa bir neshe mikroprocessorlar qollanıladı.

Mikroprocessor mikrokontrollerden, sonıń ishinde chiptegi sistemadan ayrıqsha&lt;ref name=&quot;Warnes 2003 pp. 443–477&quot;&gt;{{Cite book|last=Warnes|first=Lionel|title=Electronic and Electrical Engineering|year=2003|url=https://archive.org/details/electronicelectr0000warn_w2v4|chapter=Microprocessors and microcontrollers|publisher=Macmillan Education UK| sáne =2003|isbn=978-0-333-99040-7|doi=10.1007/978-0-230-21633-4_23|pages=[https://archive.org/details/electronicelectr0000warn_w2v4/page/443 443]–477|quote=microprocessor is not a stand-alone computer, since it lacks memory and input/output control. These are the missing parts that the microcontroller supplies, making it more nearly a complete computer on a chip.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morris 1985 p.&quot;&gt;{{Cite book|last=Morris|first=Noel M.|title=Microelectronic and Microprocessor-based Systems|url=https://archive.org/details/microelectronicm0000morr|publisher=Macmillan Education UK|date=1985|isbn=978-0-333-36190-0|doi=10.1007/978-1-349-06978-1|quote=A microprocessor itself is incapable of performing calculations and requires a support system in order to do so. The CPU support system includes a storage system in which not only the operating instructions but also the data (operands) are stored.}}&lt;/ref&gt;. Mikroprocessor cifrlı signallardı qayta islewshi menen baylanıslı, biraq onnan ayrıqsha, cifrlı signallardı qayta islewshiniń arxitekturası cifrlı signallardı qayta islewdiń operaciyalıq talaplarına optimallastırılǵan arnawlı mikroprocessor chipi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dyer|first=Stephen A.|chapter=Digital Signal Processing|title=Advances in Computers|url=https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6|date=1993-08-13|pages=59{{hyphen}}118|publisher=[[Academic Press]]|doi=10.1016/S0065-2458(08)60403-9|isbn=978-0120121373}}&lt;/ref&gt;.: 104–107 &lt;ref name=&quot;Liptak&quot;&gt;{{Cite book|last=Liptak|first=B. G.|title=Process Control and Optimization|pages=11–12|publisher=CRC Press|isbn=978-0849310812}}&lt;/ref&gt;

== Strukturası ==
[[Fayl:Z80_arch.svg|nobaý|Z80 mikroprocessorınıń arxitekturasınıń blok-sxeması, arifmetikalıq hám logikalıq bólimdi, registr faylın, basqarıw logikası bólimin hám sırtqı adres hám maǵlıwmat sızıqlarına buferlerdi kórsetedi.]]
Integral sxemanıń quramalılıǵı bir chipke jaylastırılıwı múmkin [[tranzistor]]lar sanına, processordı sistemanıń basqa bólimlerine baylanıstıratuǵın paket terminallarınıń sanına, chipte islenetuǵın múmkin bolǵan baylanıslar sanına hám chiptiń tarqata alatuǵın jıllılıq muǵdarına baylanıslı fizikalıq sheklewler menen sheklengen. Rawajlanıp atırǵan texnologiya quramalıraq hám qúdiretlirek chiplerdi islep shıǵarıwǵa imkaniyat beredi.

Minimal gipotetikalıq mikroprocessor tek arifmetikalıq logikalıq blok (ALU) hám basqarıw logikası bóliminen ibarat bolıwı múmkin. ALU qosıw, alıw hám AND yamasa OR sıyaqlı operaciyalardı orınlaydı. ALU-dıń hárbir operaciyası status registrinde bir yamasa bir neshe bayraqlardı ornatadı, olar sońǵı operaciyanıń nátiyjelerin kórsetedi (nól mánis, teris san, tolıp ketiw yamasa basqalar). Basqarıw logikası este saqlaw qurılmasınan buyrıq kodların aladı hám ALU-ǵa buyrıqtı orınlaw ushın zárúr bolǵan operaciyalar izbe-izligin baslaydı. Bir operaciya kodı processordıń kóplegen ayırım maǵlıwmat jollarına, registrlerine hám basqa elementlerine tásir etiwi múmkin.

Integral sxema texnologiyası rawajlanǵan sayın, bir chipte anaǵurlım quramalıraq processorlardı islep shıǵarıw múmkin boldı. Maǵlıwmat obektleriniń ólshemi úlkeydi; chipte kóbirek tranzistorlarǵa ruqsat etiw sóz ólshemleriniń 4- hám 8-bitli sózlerden házirgi 64-bitli sózlerge shekem ósiwine alıp keldi. Processor arxitekturasına qosımsha ózgeshelikler qosıldı; chipte kóbirek registrler baǵdarlamalardı tezletti, al quramalı buyrıqlar baǵdarlamalardı kóbirek ıqsham etiw ushın qollanıla alatuǵın boldı. Mısalı, qalqıwshı útirli arifmetika kóbinese 8-bitli mikroprocessorlarda joq edi, biraq [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] arqalı ámelge asırılıwı kerek edi. Qalqıwshı útirli bloktı, dáslep ayırım integral sxema sıpatında, keyin sol mikroprocessor chipiniń bir bólegi sıpatında biriktiriw qalqıwshı útirli esaplawlardı tezletti.

Geyde, integral sxemalardıń fizikalıq sheklewleri bit bólegi usılı sıyaqlı ámeliyatlardı zárúr etti. Uzın sózdiń hámmesin bir integral sxemada qayta islewdiń ornına, bir neshe parallel sxemalar hárbir sózdiń kishi bólimlerin qayta isledi. Bul, mısalı, hárbir bólektegi tasıw hám tolıp ketiwdi basqarıw ushın qosımsha logikanı talap etse de, nátiyjede, mısalı, hárbiri tek tórt bitlik quwatqa iye bolǵan integral sxemalardı paydalanıp 32-bitlik sózlerdi qayta isley alatuǵın sistema payda boldı.

Bir chipke úlken sandaǵı tranzistorlardı jaylastırıw múmkinshiligi yad qurılmasın processor menen bir kristalda biriktiriwge múmkinshilik beredi. Bul CPU [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshi]] chipten tıs yadqa qaraǵanda tezirek kirisiw artıqmashılıǵına iye hám kóplegen qollanıwlar ushın sistemanıń qayta islew tezligin arttıradı. Processor saaat jiyiligi sırtqı yad qurılmasınıń tezligine qaraǵanda tezirek ósken, sonlıqtan processor ásterek sırtqı yad qurılması tárepinen keshiktirilmewi ushın kesh yad qurılması zárúr.

Ayırım processorlardıń dizaynı tolıq testlew qıyın bolatuǵın dárejede quramalasqan, hám bul iri bult provayderlerinde mashqalalarǵa sebep bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2021/06/04/google_chip_flaws/| bet = FYI: Today's computer chips are so advanced, they are more 'mercurial' than precise – and here's the proof| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240213173804/https://www.theregister.com/2021/06/04/google_chip_flaws/| arxivsáne = 2024-jıl 13-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-fevral }}&lt;/ref&gt;.

=== Arnawlı maqsetli dizaynlar ===
Mikroprocessor - bul ulıwma maqsetli qayta islew birligi. Onnan keyin bir neshe arnawlı qayta islew qurılmaları payda boldı:

* Cifrlı signal processorı (DSP) signallardı qayta islewge arnalǵan.
* Grafikalıq qayta islew blokları (GPUs) tiykarınan súwretlerdi haqıyqıy waqıt rejiminde vizuallastırıw ushın jobalanǵan processorlar.
* Videonı qayta islew hám mashina kóriwi ushın basqa da arnawlı bloklar bar. (Qarań: Apparatlıq támiynat tezletiwi.)
* Engizilgen sistemalar hám periferiya qurılmalarındaǵı mikrokontrollerler.
* Chiptegi sistemalar (SoCs) kóbinese bir yamasa bir neshe mikroprocessor hám mikrokontroller yadroların radio modemler sıyaqlı basqa komponentler menen biriktiredi hám smartfonlar hám planshet kompyuterlerinde qollanıladı.

=== Tezlik hám quwat múmkinshilikleri ===
[[Fayl:Intel_i9-9900K.jpg|nobaý|Intel Core i9-9900K (2018, Coffee Lake tiykarında)]]
Mikroprocessorlar hár qıylı qollanıwlar ushın olardıń sóz ólshemine qarap tańlanıwı múmkin, bul olardıń quramalılıǵınıń ólshemi bolıp tabıladı. Uzınıraq sóz ólshemleri processordıń hárbir saat cikliniń kóbirek esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beredi, biraq fizikalıq jaqtan úlkenirek integraciyalanǵan sxema chipleri menen baylanıslı bolıp, joqarıraq kútiw hám jumıs islew quwat sarıplanıwına iye boladı. 4-, 8- yamasa 12-bitli processorlar engizilgen sistemalarda isleytuǵın mikrokontrollerlerge keń integraciyalanǵan. Eger sistema úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islewi yamasa [[paydalanıwshı interfeysi]]niń kóbirek iykemli bolıwın talap etse, 16-, 32- yamasa 64-bitli processorlar qollanıladı. 8- yamasa 16-bitli processor 32-bitli processordıń ornına chiptegi sistema yamasa mikrokontroller qollanıwları ushın tańlanıwı múmkin, eger olar júdá tómen quwatlı elektronikaǵa mútáj bolsa yamasa joqarı dálliktegi analogtan cifrlıǵa aylandırıwshılar sıyaqlı shawqımǵa sezgir chiptegi analog elektronikası bar aralas signallı integraciyalanǵan sxemanıń bir bólegi bolsa, yamasa ekewi de bolsa. Ayırım adamlar 8-bitli chipte 32-bitli arifmetikanı orınlaw kóbirek quwat sarıplawı múmkin deydi, sebebi chip bir neshe kórsetpeler menen baǵdarlamanı orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ruf.rice.edu/~mobile/elec518/readings/Intel/gunther01power.pdf| bet = Managing the Impact of Increasing Microprocessor Power Consumption| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151003085353/http://www.ruf.rice.edu/~mobile/elec518/readings/Intel/gunther01power.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 3-oktyabr | jumıs = [[Rice University]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.
Biraq, basqalar zamanagóy 8-bitli chiplerdiń ekvivalent baǵdarlama proceduraların orınlaǵanda bárqulla 32-bitli chiplerden góre quwat jaǵınan nátiyjelirek ekenin aytadı.

== Engizilgen qollanbalar ==
Dástúrli túrde kompyuter menen baylanıslı bolmaǵan mıńlaǵan zatlar mikroprocessorlardı óz ishine aladı. Olarǵa úy texnikası, kólikler (hám olardıń aksessuarları), qurallar hám test ásbapları, oyınshıqlar, jaqtı óshirip-jandırǵıshlar/reostatlar hám elektr shınjırınıń úzgishleri, tútin signalizaciyaları, batareya blokları hám joqarı sapalı audio/vizual komponentler (DVD oynatqıshlardan baslap grammofon plastinka oynatqıshlarına shekem) kiredi. Uyalı telefonlar, DVD video sistemaları hám HDTV translyaciya sistemaları sıyaqlı ónimler tiykarınan quwatlı, arzan mikroprocessorları bar tutınıwshı qurılmaların talap etedi. Barǵan sayın qatańlasıp atırǵan hawanı pataslawdı qadaǵalaw standartları avtomobil óndiriwshilerdi avtomobildiń keń ózgermeli jumıs sharayatlarında shıǵındılardı optimal basqarıwǵa múmkinshilik beriw ushın mikroprocessorlı dvigateldi basqarıw sistemaların qollanıwǵa májbúr etedi. Baǵdarlamalanbaytuǵın basqarıw qurılmaları mikroprocessor menen múmkin bolǵan nátiyjelerge erisiw ushın úlken kólemli yamasa qımbat ámelge asırıwdı talap eter edi.

Mikroprocessordı basqarıw baǵdarlaması (engizilgen baǵdarlamalıq támiynat) ónim qatarınıń talaplarına sáykes keletuǵınday etip islenip shıǵılıwı múmkin, bul ónimniń dizaynın minimal ózgertiw arqalı ónimlilikti jaqsılawǵa múmkinshilik beredi. Ónim qatarınıń hár qıylı modellerinde ayrıqsha qásiyetler óndiris shıǵınların derlik kóbeytpey ámelge asırılıwı múmkin.

Sistemanı mikroprocessor arqalı basqarıw elektromexanikalıq basqarıw yamasa arnawlı elektronlıq basqarıw arqalı ámelge asırıw qıyın bolǵan basqarıw strategiyaların támiyinley aladı. Mısalı, ishki janıw dvigateliniń basqarıw sisteması ot aldırıw waqtın dvigateldiń tezligi, júkleme, temperatura hám detonaciyaǵa bolǵan baqlanǵan beyimlilik tiykarında dúzete aladı, bul dvigatelge hár qıylı sapalı janılǵılarda islewge múmkinshilik beredi.

== Tariyxı ==
Integral sxemalardaǵı arzan [[kompyuter]]lerdiń payda bolıwı zamanagóy jámiyetti túp-tiykarınan ózgertti. [[Jeke kompyuter]]lerdegi ulıwma maqsetli mikroprocessorlar esaplaw, tekst redaktorlaw, [[Multimedia|multimediy]]&lt;nowiki/&gt;a kórsetiw hám Internet arqalı baylanısıw ushın qollanıladı. Kóplegen basqa mikroprocessorlar engizilgen sistemalardıń bir bólegi bolıp, úy texnikasınan baslap avtomobillerge, uyalı telefonlarǵa hám óndiris processlerin basqarıwǵa shekem sansız obektlerdi [[cifrlı]] basqarıwdı támiyinleydi. Mikroprocessorlar Djordj Bul atına qoyılǵan Bul logikasına tiykarlanǵan binar operaciyalardı orınlaydı. Kompyuter sistemaların Bul logikası járdeminde basqarıw múmkinshiligi birinshi ret 1938-jılı magistrant Klod Shennonnıń dissertaciyasında dálillengen, ol keyinirek professor bolǵan. Shennon &quot;Informaciya teoriyasınıń ákesi&quot; dep esaplanadı. 1951-jılı [[Kembridj universiteti]]niń (Ullıbritaniya) ilimpazı Moris Uilks mikroprogrammalastırıwdı oylap taptı, bul oraylıq processordıń arnawlı ROM-da jaylasqan arnawlı baǵdarlama arqalı basqarılıwı múmkin ekenligin túsiniwden kelip shıqtı. Uilkske jáne de simvollıq belgiler, makroslar hám podprogrammalar (úles programmalar) kitapxanası ideyası tiyisli&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.silicon.co.uk/workspace/sir-maurice-wilkes-the-father-of-computing-dies-aged-97-14967| bet = Sir Maurice Wilkes, The Father Of Computing, Dies| sáne = 2010-jıl 3-dekabr | jumıs = Silicon UK| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

1960-jıllardıń basında MOS integral sxema chipleriniń rawajlanıwınan keyin, 1964-jılǵa kelip MOS chipleri bipolyar integral sxemalarǵa qaraǵanda joqarı [[tranzistor]] tıǵızlıǵına hám tómen óndiris qárejetlerine eristi. MOS chipleri Mur nızamı boljaǵanday quramalılıǵın arttırıp bardı, bul 1960-jıllardıń aqırına kelip bir MOS chipinde júzlegen tranzistorları bar úlken masshtablı integraciyaǵa (LSI) alıp keldi. MOS LSI chipleriniń [[esaplaw texnikası]]na qollanılıwı birinshi mikroprocessorlardıń tiykarı boldı, sebebi injenerler tolıq kompyuter [[processor]]ın bir neshe MOS LSI chipine jaylastırıw múmkin ekenin túsine basladı&lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Shirriff|first1=Ken| sáne =30 August 2016|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|url=https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors|journal=[[IEEE Spectrum]]|publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]]|volume=53|issue=9|pages=48–54|doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353|access-date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;. 1960-jıllardıń aqırında dizaynerler kompyuterdiń oraylıq processor blogı (CPU) funkciyaların bir neshe MOS LSI chiplerine biriktiriwge umtıldı, bul chipler toplamı mikroprocessor blogı (MPU) dep ataldı.

Mikroprocessordı kim oylap tapqanı haqqında kelispewshilikler bar bolsa da&lt;ref name=&quot;IEEE&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors &quot;The Surprising Story of the First Microprocessors&quot;]. 30 August 2016. [https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors Archived] from the original on 4 October 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 October&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://computerhistory.org/blog/who-invented-the-microprocessor/| bet = Who Invented the Microprocessor?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240119023250/https://computerhistory.org/blog/who-invented-the-microprocessor/| arxivsáne = 2024-jıl 19-yanvar | avtor = Laws| at = David| sáne = 2018-jıl 20-sentyabr | til = en| jumıs = Computer History Museum| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-yanvar }}&lt;/ref&gt;, birinshi kommerciyalıq jaqtan jetkilikli mikroprocessor 1971-jılı bir MOS LSI chipi sıpatında shıǵarılǵan Intel 4004 boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = The Silicon Engine| baspaxana = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bir chipli mikroprocessor MOS kremniy-dárwazalı texnologiyanıń (SGT) rawajlanıwı arqasında múmkin boldı&lt;ref name=&quot;silicon-gate&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| bet = 1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs {{!}} The Silicon Engine {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729145834/https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Dáslepki MOS tranzistorları alyuminiy metall dárwazalarǵa iye edi, olardı italiyalı fizik Federiko Fadjin 1968-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında birinshi kremniy-dárwazalı MOS chipin islep shıǵıw ushın kremniy ózi tuwrılanǵan dárwazalar menen almastırdı&lt;ref name=&quot;silicon-gate&quot; /&gt; Keyinirek Fadjin [[Intel]] kompaniyasına qosılıp, 1971-jılı óziniń kremniy-dárwazalı MOS texnologiyasın Marsian Xoff, Stenli Mazor hám Masatoshi Shima menen birge 4004 mikroprocessorın islep shıǵıw ushın qollandı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip {{!}} The Silicon Engine {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 24-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. 4004 Busicom kompaniyası ushın jobalanǵan edi, ol burın 1969-jılı kóp chipli dizayndı usınǵan edi, biraq keyin Intel kompaniyasındaǵı Fadjinniń komandası onı jańa bir chipli dizaynǵa ózgertti. Intel 1971-jılı birinshi kommerciyalıq mikroprocessor, 4-bitli Intel 4004 ti tanıstırdı. Onnan keyin tez arada 1972-jılı 8-bitli Intel 8008 mikroprocessorı shıǵarıldı. 1970-jılı F-14 sanolyotınıń Oraylıq Hawa Maǵlıwmatları Kompyuterinde qollanılǵan MP944 chipler toplamı da erte mikroprocessor sıpatında keltirilgen, biraq 1998-jılı qupıyalıǵı ashılǵanǵa shekem jámiyetshilikke belgili emes edi.

4-bitli hám 8-bitli mikroprocessorlardıń basqa da quramalı qollanıwları, mısalı, terminallar, [[Printеr|printerler]], hár túrli avtomatizaciya túrleri hám t.b., tez arada payda boldı. 16-bitli adreslewge iye arzan 8-bitli mikroprocessorlar 1970-jıllardıń ortasınan baslap birinshi ulıwma maqsetli mikrokompyuterlerdiń payda bolıwına alıp keldi.

&quot;Mikroprocessor&quot; termininiń birinshi qollanılıwı Viatron Computer Systems kompaniyasına tiyisli bolıp, olar 1968-jılı járiyalanǵan System 21 kishi kompyuter sistemasında qollanılǵan arnawlı integral sxemanı súwretlew ushın bul termindi qollanǵan.

1970-jıllardıń basınan baslap, mikroprocessorlardıń quwatı Mur nızamına boysınıp kelgen; dáslep bul nızam bir chipke jaylastırılıwı múmkin bolǵan komponentler sanı hár jılı eki ese artadı dep boljaǵan edi. Házirgi texnologiya menen, bul haqıyqatında hár eki jılda bir ret boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Moore|first=Gordon|title=Cramming more components onto integrated circuits|journal=Electronics|volume=38|issue=8| sáne =19 April 1965|url=ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Articles-Press_Releases/Gordon_Moore_1965_Article.pdf|access-date=2009-12-23}}&lt;/ref&gt;,   sonıń nátiyjesinde Mur keyinirek bul dáwirdi eki jılǵa ózgertti&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Excerpts from A Conversation with Gordon Moore: Moore's Law|url=ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf|access-date=2009-12-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Birinshi proektler ===
Bul proektler shama menen bir waqıtta mikroprocessor jetkerip berdi: Garrett AiResearch kompaniyasınıń Oraylıq Hawa Maǵlıwmatları Kompyuteri (CADC) (1970), Texas Instruments kompaniyasınıń TMS 1802NC (sentyabr 1971) hám [[Intel]] kompaniyasınıń 4004 (noyabr 1971, 1969-jılǵı Busicom dizaynına tiykarlanǵan). Four-Phase Systems kompaniyasınıń AL1 mikroprocessorı da 1969-jılı jetkerip berilgenin atap ótiw orınlı.

==== Four-Phase Systems AL1 (1969) ====
Four-Phase Systems kompaniyasınıń AL1 - segiz registr hám ALU den ibarat 8-bitli bit bólekli chipi boldı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Exposing Electronics|year=2003|url=https://archive.org/details/exposingelectron0000unse|publisher=Michigan State University Press}}&lt;/ref&gt;. Ol 1969-jılı Li Boysel tárepinen proektlestirilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1971-MPU.html| bet = 1971 - Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100608102128/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1971-MPU.html| arxivsáne = 2010-jıl 8-iyun | jumıs = The Silicon Engine| baspaxana = Computer History Museum| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://home.comcast.net/~gordonepeterson2/schaller_dissertation_2004.pdf| bet = Technological Innovation in the Semiconductor Industry: A Case Study of the International Technology Roadmap for Semiconductors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061219012629/http://home.comcast.net/~gordonepeterson2/schaller_dissertation_2004.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 19-dekabr | avtor = Shaller, Robert R.| sáne = 2004-jıl 15-aprel | baspaxana = George Mason University| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www-sul.stanford.edu/depts/hasrg/histsci/silicongenesis/moore-ntb.html| bet = Interview with Gordon E. Moore| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120204045916/http://www-sul.stanford.edu/depts/hasrg/histsci/silicongenesis/moore-ntb.html| arxivsáne = 2012-jıl 4-fevral | avtor = RW| sáne = 1995-jıl 3-mart | jumıs = [[LAIR]] History of Science and Technology Collections| baspaxana = Stanford University}}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta, ol úsh AL1 den ibarat toǵız chipli, 24-bitli CPU nıń bir bólegi edi. Keyinirek, 1990-jıllardaǵı Texas Instruments kompaniyasınıń sud dawına juwap retinde, Boysel bir AL1 den, RAM, ROM hám kiriw-shıǵıw qurılmasınan turatuǵın sud zalında demonstraciyalıq kompyuter sistemasın qurǵanda, ol mikroprocessor dep ataldı.

==== Garrett AiResearch CADC (1970) ====
1968-jılı Garrett AiResearch kompaniyası (Rey Xolt hám Stiv Geller dizaynerlerin jumısqa alǵan) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Áskeriy-teńiz flotınıń jańa F-14 Tomcat qırıwshısınıń tiykarǵı ushıw basqarıw kompyuteri ushın sol waqıtta islep shıǵılıp atırǵan elektromexanikalıq sistemalar menen básekilesiw ushın cifrlı kompyuter islep shıǵarıwǵa shaqırıldı. Dizayn 1970-jılǵa kelip tamamlandı hám tiykarǵı CPU sıpatında MOS tiykarındaǵı chip toplamın paydalandı. Bul dizayn ózi básekilesken mexanikalıq sistemalarǵa qaraǵanda ádewir (shama menen 20 ese) kishi hám anaǵurlım isenimli boldı hám barlıq dáslepki Tomcat modellerinde qollanıldı. Bul sistema &quot;20-bitli, konveyerli, parallel kóp mikroprocessorlı&quot; edi. Áskeriy-teńiz flotı 1997-jılǵa shekem dizaynnıń járiyalanıwına ruqsat bermedi. 1998-jılı járiyalanǵan CADC hám MP944 chip toplamı haqqındaǵı hújjetler jaqsı belgili. Rey Xolttıń bul dizayn hám rawajlanıw haqqındaǵı avtobiografiyalıq gúrrińi &quot;Tosın injener&quot; kitabında berilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://firstmicroprocessor.com/| bet = First Microprocessor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140106143912/http://www.firstmicroprocessor.com/| arxivsáne = 2014-jıl 6-yanvar | url-status = dead| jumıs = First Microprocessor &amp;#124; 50th Anniversary of the Microprocessor 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.firstmicroprocessor.com| bet = World's First Microprocessor Chip Set| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140106143912/http://www.firstmicroprocessor.com/| arxivsáne = 2014-jıl 6-yanvar | familiya = Holt| at = Ray M.| baspaxana = Ray M. Holt website| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Rey Xolt 1968-jılı Kaliforniya mámleketlik politexnikalıq universitetin (Pomona) pitkerdi hám CADC penen kompyuter dizaynı karerasın basladı. Baslanǵannan baslap, ol 1998-jılǵa shekem qupıya saqlandı, sol waqıtta Xolttıń ótinishi boyınsha AQSH Áskeriy-teńiz flotı hújjetlerdi jámiyetshilikke ashıwǵa ruqsat berdi. Xolt hesh kim bul mikroprocessordı keyin shıqqanları menen salıstırmaǵanın aytqan. Parab hám basqalardıń (2007) pikirinshe,

1971-jıl átirapında járiyalanǵan ilimiy maqalalar hám ádebiyatlar AQSH Áskeriy-teńiz flotınıń F-14 Tomcat samolyotı ushın qollanılǵan MP944 cifrlı processorınıń birinshi mikroprocessor bolıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi. Qızıqlı bolsa da, ol Intel 4004 sıyaqlı bir chipli processor emes edi - olardıń ekewi de ulıwma maqsetli forma jasaw ushın qollanılatuǵın parallel qurılıs bloklarınıń jıynaǵına uqsas edi. Ol CPU, RAM, ROM hám Intel 4004 sıyaqlı eki qosımsha qollaw chipin óz ishine aladı. Ol sol P-kanallı texnologiyadan islengen, áskeriy specifikaciyalar boyınsha isleytuǵın edi hám úlkenirek chiplerge iye edi - hár qanday standartlar boyınsha júdá jaqsı kompyuter injenerlik dizaynı. Onıń dizaynı Intel-den úlken alǵa ilgerilewdi hám eki jıl erterek ekenin kórsetedi. Ol haqıyqatında da isleytuǵın edi hám Intel 4004 járiyalanǵanda F-14-te ushıp júrgen edi. Bul búgingi kúndegi sanaattıń DSP-mikrokontroller arxitekturaların jaqınlastırıw teması 1971-jılı baslanǵanın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=Exploring C for Microcontrollers: A Hands on Approach|last1=Parab|first1=Jivan S.|last2=Shelake|first2=Vinod G.|last3=Kamat|first3=Rajanish K.|last4=Naik|first4=Gourish M.|publisher=Springer|page=4|year=2007|isbn=978-1-4020-6067-0|url=http://ee.sharif.edu/~sakhtar3/books/Exploring%20C%20for%20Microcontrollers.pdf|access-date=2010-07-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720043756/http://ee.sharif.edu/~sakhtar3/books/Exploring%20C%20for%20Microcontrollers.pdf|archive-date=2011-07-20}}&lt;/ref&gt;.

Bul DSP hám mikrokontroller arxitekturalarınıń jaqınlasıwı cifrlı signal kontrolleri dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite book|editor=Yovits, M. C.|author2=Harms, B. K.|chapter=Digital Signal Processing|title=Advances in Computers|url=https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6|year=1993|pages=[https://archive.org/details/advancesincomput0000unse_h8l6/page/104 104]–107|publisher=Academic Press|doi=10.1016/S0065-2458(08)60403-9|isbn=9780120121373}}&lt;/ref&gt;.

==== Gilbert Hyatt (1970) ====
1990-jılı amerikalı injener Gilbert Xayattqa AQSH Patent №4,942,516 berildi, bul patent ol 1968-jılı Teledyne kompaniyasınan ketkennen keyin 1969-jılı Kaliforniyanıń Nortridj qalasındaǵı úyinde bipolyar chipler platasın qurǵan 16-bitli seriyalı kompyuterge tiykarlanǵan edi&lt;ref name=&quot;IEEE&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| bet = The Surprising Story of the First Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 2016-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors &quot;The Surprising Story of the First Microprocessors&quot;]. 30 August 2016. [https://web.archive.org/web/20221004011825/https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors Archived] from the original on 4 October 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 October&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LAT&quot; /&gt; patent 1970-jıldıń dekabr ayında hám Texas Instruments kompaniyasınıń TMX 1795 hám TMS 0100 ushın ótinish beriwinen burın tapsırılǵan bolsa da, Xayatttıń oylap tabıwı hesh qashan óndirilmedi.&lt;ref name=&quot;LAT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/the-birth-of-the-microprocessor| bet = The Birth of the Microprocessor| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004020435/https://www.pcmag.com/news/the-birth-of-the-microprocessor| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;; Oǵan qaramastan, bul Xayatttıń mikroprocessordıń oylap tabıwshısı ekenligi haqqındaǵı talaplarǵa hám Philips N.V. filialı arqalı ádewir muǵdarda royalti tólewge alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-07-fi-1581-story.html| bet = Microprocessor Patent Holder Signs Contract : Invention: La Palma inventor signs with Dutch electronics giant, the first company to accord validity to his patent| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004023903/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-07-fi-1581-story.html| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 1991-jıl 7-noyabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;, 1996-jılı Texas Instruments quramalı huqıqıy gúreste jeńiske eriskenshe, sol waqıtta AQSH Patent byurosı patenttiń tiykarǵı bólimlerin biykar etti, biraq Xayattqa onı saqlap qalıwǵa ruqsat berdi&lt;ref name=&quot;IEEE&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lasvegassun.com/news/2014/dec/21/inventors-fight-recognition-ongoing-not-all-consum/| bet = Inventor's fight for recognition ongoing but not all-consuming - Las Vegas Sun Newspaper| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221020013849/https://lasvegassun.com/news/2014/dec/21/inventors-fight-recognition-ongoing-not-all-consum/| arxivsáne = 2022-jıl 20-oktyabr | sáne = 2014-jıl 21-dekabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Xayatt 1990-jılǵı Los Angeles Times maqalasında, eger onıń potencial investorları onı qollaǵan bolsa, onıń oylap tabıwı jaratılǵan bolar edi hám venchur investorları onıń chipi haqqındaǵı waqıyalardı industriyaǵa jayǵan dep ayttı, biraq ol bul talaptı qollap-quwatlaytuǵın dáliller menen keńeytpedi&lt;ref name=&quot;LAT&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-10-21-fi-4400-story.html| bet = Chip Designer's 20-Year Quest : Computers: Gilbert Hyatt's solitary battle to patent the microprocessor appears to have paid off, if it can withstand legal challenges. Here's his story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221004020434/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-10-21-fi-4400-story.html| arxivsáne = 2022-jıl 4-oktyabr | sáne = 1990-jıl 21-oktyabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Sol maqalada &quot;The Chip&quot; kitabınıń avtorı T.R. Reyd tariyxshılar aqır-aqıbette Xayatttı mikroprocessordıń birge oylap tabıwshısı sıpatında qoya aladı, Intel kompaniyasınıń Noys hám TI kompaniyasınıń Kilbi 1958-jılı chipti oylap tabıwdıń maqtawın bóliskeni sıyaqlı dep aytılǵan: &quot;Kilbi ideyanı birinshi oylap taptı, biraq Noys onı ámeliyatqa engizdi. Huqıqıy qarar aqırında Noystı jaqladı, biraq olar birge oylap tabıwshılar dep esaplanadı. Bul jerde de sonday bolıwı múmkin.&quot;&lt;ref name=&quot;LAT&quot; /&gt; Xayatt 1990-jıldan keyin onıń patentinen túsken paydadan tólenbegen salıqlar boyınsha Kaliforniya shtatı menen on jıllap dawam etken huqıqıy gúres alıp bardı, buniń aqır-aqıbetinde Franchise Tax Board of California v. Hyatt (2019) isindegi shtatlardıń suveren immunitetin qozǵaǵan joqarı sud isine alıp keldi.

==== Texas Instruments TMX 1795 (1970–1971) ====
Intel (8008 di rawajlandırǵan) menen birge, Texas Instruments 1970–1971-jılları Datapoint 2200 terminalı ushın bir chiplik CPU almastırıwshısı bolǵan TMX 1795 (keyinirek TMC 1795) ti rawajlandırdı. 8008 sıyaqlı, ol da buyırtpashı Datapoint tárepinen qabıl etilmedi. Geri Bunnıń aytıwınsha, TMX 1795 hesh qashan óndiriske shıqpaǵan. Degen menen, ol 1971-jıl 24-fevralda jumıs isleytuǵın prototip jaǵdayına jetti, sonlıqtan ol dúnyadaǵı birinshi 8-bitlik mikroprocessor bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;righto_com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html| bet = The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor}}&lt;/ref&gt;. Ol birdey specifikaciya boyınsha qurılǵanlıqtan, onıń buyrıqlar toplamı Intel 8008 ge júdá uqsas edi&lt;ref name=&quot;genie&quot;&gt;{{Cite book|title=Electronic Genie: The Tangled History of Silicon| sáne =1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shirriff&quot;&gt;{{Cite journal|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|date=2016|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt;.

==== Texas Instruments TMS 1802NC (1971) ====
TMS1802NC 1971-jıl 17-sentyabrde járiyalandı hám tórt funkciyalı kalkulyatordı ámelge asırdı. TMS1802NC, óziniń belgileniwine qaramastan, TMS 1000 seriyasınıń bólegi emes edi; ol keyinirek TI Datamath kalkulyatorında qollanılǵan TMS 0100 seriyasınıń bir bólegi retinde qayta belgilendi. Kalkulyator-bir-chipte dep reklamalanǵanına qaramastan, TMS1802NC tolıq programmalastırılatuǵın edi, onıń ishinde 11-bitlik buyrıq sózi bar CPU, 3520 bit (320 buyrıq) ROM hám 182 bit RAM bar edi&lt;ref name=&quot;genie&quot;&gt;{{Cite book|first1=Frederick|last1=Seitz|first2=Norman G.|last2=Einspruch|chapter=19. The 1970s and the Microprocessor § Texas Instruments|title=Electronic Genie: The Tangled History of Silicon|url=https://archive.org/details/electronicgeniet0000seit|publisher=University of Illinois Press|date=1998|isbn=0252023838|pages=[https://archive.org/details/electronicgeniet0000seit/page/228 228]–9}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSeitzEinspruch1998&quot;&gt;Seitz, Frederick; Einspruch, Norman G. (1998). [https://books.google.com/books?id=IT90cDPh54wC&amp;pg=PA229 &quot;19. The 1970s and the Microprocessor § Texas Instruments&quot;]. ''Electronic Genie: The Tangled History of Silicon''. University of Illinois Press. pp.&amp;nbsp;228–9. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0252023838|&lt;bdi&gt;0252023838&lt;/bdi&gt;]]. [https://web.archive.org/web/20230219195307/https://books.google.com/books?id=IT90cDPh54wC&amp;pg=PA229 Archived] from the original on 19 February 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;14 August&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shirriff&quot;&gt;{{Cite journal|first1=Ken|last1=Shirriff|title=The Surprising Story of the First Microprocessors|pages=48–54|date=2016|access-date=14 August 2022}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Shirriff, Ken (2016). [https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353 &quot;The Surprising Story of the First Microprocessors&quot;]. ''IEEE Spectrum''. '''53''' (9): 48–54. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MSPEC.2016.7551353|10.1109/MSPEC.2016.7551353]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:32003640 32003640]. [https://web.archive.org/web/20220814014410/https://ieeexplore.ieee.org/document/7551353 Archived] from the original on 14 August 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;14 August&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Pico/General Instrument (1971) ====
[[Fayl:GI250_PICO1_die_photo.jpg|nobaý|1971-jılı usınılǵan PICO1/GI250 chipi: Ol Pico Electronics (Glenrots, Shotlandiya) tárepinen jobalanǵan hám General Instrument of Hicksville NY tárepinen óndirilgen.]]
1971-jılı Pico Electronics&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.spingal.plus.com/micro| bet = Microprocessor History: Foundations in Glenrothes, Scotland| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110720142104/http://www.spingal.plus.com/micro/| arxivsáne = 2011-jıl 20-iyul | avtor = McGonigal| at = James| sáne = 2006-jıl 20-sentyabr | jumıs = McGonigal personal website| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt; hám General Instrument (GI) integral sxemalar boyınsha ózleriniń birinshi birlesken jumısın, Monroe/Litton Royal Digital III kalkulyatorı ushın tolıq bir chipli kalkulyator integral sxemasın usındı. Bul chip te ROM, RAM hám chip ústindegi RISC buyrıqlar toplamı bar bolǵanlıqtan, birinshi mikroprocessorlardıń yamasa mikrokontrollerlerdiń biri bolıwǵa talaban bola aladı. PMOS processiniń tórt qatlamı ushın sxema maylar plenkasında x500 masshtabta qoldan sızılǵan, bul sol waqıtta chiptiń quramalılıǵın esapqa alǵanda áhmiyetli wazıypa edi.

Pico bir chiplik kalkulyator integral sxemaların jaratıw kóz-qarası bolǵan bes GI dizayn injeneriniń spinoutı edi. Olardıń GI hám Marconi-Elliott penen birge kóp kalkulyator chip toplamları boyınsha áhmiyetli aldıńǵı dizayn tájiriybesi bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://anita-calculators.info/html/anita_at_its_zenith.html| bet = ANITA at its Zenith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100811034328/http://anita-calculators.info/html/anita_at_its_zenith.html| arxivsáne = 2010-jıl 11-avgust | avtor = Tout| at = Nigel| jumıs = Bell Punch Company and the ANITA calculators| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;. Tiykarǵı komanda aǵzaları dáslep Elliott Automation tárepinen MOS ta 8-bitlik kompyuter jaratıw wazıypası berilgen hám 1967-jılı Shotlandiyanıń Glenrots qalasında MOS Izertlew Laboratoriyasın qurıwǵa járdem bergen edi.

Kalkulyatorlar yarım ótkizgishler ushın eń úlken jeke bazarǵa aylanıp atırǵanlıqtan, Pico hám GI bul ósip baratırǵan bazarda áhmiyetli tabısqa eristi. GI CP1600, IOB1680 hám PIC1650 sıyaqlı ónimler menen mikroprocessorlar hám mikrokontrollerlerde innovaciyalardı dawam etti. 1987-jılı GI Microelectronics biznesi Microchip PIC mikrokontroller biznesine aylandırıldı.

==== Intel 4004 (1971) ====
[[Fayl:C4004_(Intel).jpg|nobaý|Qaqpaǵı alıp taslanǵan 4004 (shep tárepte) hám haqıyqıy qollanılǵan túri (oń tárepte)]]
Intel 4004 kóbinese (nadurıs) bir chipte qurılǵan birinshi haqıyqıy mikroprocessor dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/PamMack/lec122/micro.htm| bet = The Microcomputer Revolution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100114160413/http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/PamMack/lec122/micro.htm| arxivsáne = 2010-jıl 14-yanvar | avtor = Mack| at = Pamela E.| sáne = 2005-jıl 30-noyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=History in the Computing Curriculum|url=http://www.hofstra.edu/pdf/CompHist_9812tla6.PDF|access-date=2009-12-23}}&lt;/ref&gt;, bahası 60 AQSH dolları (2023-jılǵı 450 dollarǵa teń)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/business/2011/11/the-40th-birthday-ofmaybethe-first-microprocessor/| bet = The 40th birthday of—maybe—the first microprocessor, the Intel 4004| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170106233202/http://arstechnica.com/business/2011/11/the-40th-birthday-ofmaybethe-first-microprocessor/| arxivsáne = 2017-jıl 6-yanvar | avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2011-jıl 15-noyabr | baspaxana = arstechnica.com}}&lt;/ref&gt;. Birinshi bolǵanı haqqındaǵı pikir sózsiz nadurıs, sebebi burınǵı TMS1802NC de bir chipte qurılǵan haqıyqıy mikroprocessor edi hám bul - tek prototip bolǵan - 8-bitlik TMX 1795 ushın da durıs&lt;ref name=&quot;righto_com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html| bet = The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html &quot;The Texas Instruments TMX 1795: The (Almost) first, forgotten microprocessor&quot;].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. 4004 haqqında birinshi belgili reklama 1971-jıl 15-noyabrde payda boldı hám Electronic News te járiyalandı. Mikroprocessor italiyalı injener Federiko Fadjin, amerikalı injenerler Marsian Xoff hám Stenli Mazor, hám yapon injeneri Masatoshi Shima quramındaǵı komanda tárepinen jobalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The History of the 4004|last=Faggin|first=Federico| sáne =December 1996}}&lt;/ref&gt;.

4004 ti jaratqan proekt 1969-jılı baslandı, Busicom atlı yapon kalkulyator óndiriwshisi Intel den joqarı ónimli stol kalkulyatorları ushın chip toplamın islewdi soraǵanda. Busicom nıń dáslepki jobası jeti hár qıylı chipten turatuǵın programmalanatuǵın chip toplamın talap etti. Úsh chip arnawlı maqsettegi CPU dı jasawı kerek edi, onıń programması ROM da saqlanıp, maǵlıwmatları jıljıw registrli oqıw-jazıw yadında saqlanıwı kerek bolǵan. Joybardı bahalawǵa tayınlanǵan Intel injeneri Ted Xoff, Busicom jobasın maǵlıwmatlardı saqlaw ushın jıljıw registrli yad ornına dinamikalıq RAM saqlawın hám kóbirek dástúrli ulıwma maqsettegi CPU arxitekturasın qollanıp ápiwayılastırıwǵa boladı dep esapladı. Xoff tórt chipten turatuǵın arxitekturalıq usınıs islep shıqtı: programmalardı saqlaw ushın ROM chipi, maǵlıwmatlardı saqlaw ushın dinamikalıq RAM chipi, ápiwayı I/O qurılması hám 4-bitlik oraylıq processor blogı (CPU). Chip dizayneri bolmasa da, ol CPU dı bir chipke biriktiriwge boladı dep oyladı, biraq texnikalıq bilimi jetispegenlikten, bul ideya waqıtsha tek qálew bolıp qaldı.
[[Fayl:Intel_4004.jpg|nobaý|Intel diń birinshi mikroprocessorı, 4004]]
MCS-4 tiń arxitekturası hám specifikaciyaları 1969-jılı Xoff penen oǵan esap beriwshi programmalıq támiynat injeneri Stenli Mazor hám Busicom injeneri Masatoshi Shima arasındaǵı óz-ara tásirden kelip shıqqan bolsa da, Mazor hám Xoff basqa proektlerge ótti. 1970-jıldıń aprel ayında Intel italiyalı injener Federiko Fadjindi proekt basshısı etip jumısqa aldı, bul qádem aqır-aqıbetinde bir chipli CPU nıń aqırǵı dizaynın ámelge asırdı (sol arada Shima Busicom kalkulyatorınıń mikrobaǵdarlamasın islep shıqtı hám ámelge asırıwdıń birinshi altı ayında Fadjinge járdem berdi). Fadjin, 1968-jılı Fairchild Semiconductor da kremniy qapı texnologiyasın (SGT) islep shıqqan hám SGT di paydalanıp dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq integral sxemanı, Fairchild 3708 di jobalaǵan edi, proektti birinshi kommerciyalıq ulıwma maqsettegi mikroprocessorǵa aylandırıw ushın kerekli tájiriybege iye edi. SGT onıń óz oylap tabıwı bolǵanlıqtan, Fadjin onı bir chipli CPU dı kerekli tezlik, quwat sarpı hám baha menen ámelge asırıwǵa múmkinshilik bergen jańa qálegen logikalıq dizayn metodologiyasın jaratıw ushın da paydalandı. MCS-4 ti islep shıǵıw waqtında Intel dıń MOS Dizayn Bóliminiń basqarıwshısı Lesli L. Vadas edi, biraq Vadastıń dıqqatı tolıǵı menen yarım ótkizgishli yadlardıń tiykarǵı biznesine qaratılǵan edi, sonlıqtan ol MCS-4 proektiniń basshılıǵın hám basqarıwın Fadjinge qaldırdı, ol aqır-aqıbetinde 4004 proektin ámelge asırıwǵa juwapker boldı. 4004 tiń óndiris birlikleri birinshi ret 1971-jıldıń mart ayında Busicom ǵa jetkerip berildi hám 1971-jıldıń sońında basqa tutınıwshılarǵa jónetildi.

=== 8-bitli dizaynlar ===
Intel 4004 tiń izinen 1972-jılı Intel 8008, Intel diń birinshi 8-bitli mikroprocessorı payda boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm| bet = Intel Microprocessor Quick Reference Guide - Year| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211006020846/https://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm| arxivsáne = 2021-jıl 6-oktyabr | jumıs = www.intel.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq, 8008 4004 dizaynınıń keńeytiliwi emes, al Intel degi óz aldına dizayn proektiniń juwmaǵı edi, ol San-Antonio, Texastaǵı Computer Terminals Corporation kompaniyasınıń olar jobalap atırǵan terminal ushın chip islep shıǵarıw boyınsha shártnamasınan kelip shıqqan edi&lt;ref name=&quot;mit-comp-history&quot;&gt;{{Cite book|last=Ceruzzi|first=Paul E.|title=A History of Modern Computing| sáne =May 2003|url=https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru_0/page/220}}&lt;/ref&gt;, Datapoint 2200—dizaynnıń tiykarǵı aspektleri Intel den emes, al CTC den kelip shıqqan. 1968-jılı CTC nıń Vik Pur hám Garri Payl processordıń buyrıqlar toplamı hám islewi ushın dáslepki dizayndı islep shıqtı. 1969-jılı CTC eki kompaniya, [[Intel]] hám Texas Instruments penen CTC 1201 dep atalǵan bir chipli implementaciyanı islep shıǵarıw ushın shártnama dúzdi. 1970-jıldıń aqırı yamasa 1971-jıldıń basında, TI isenimli bólek islep shıǵara almay proektten shıqtı. 1970-jılı, Intel ele bólekti jetkerip bermegenlikten, CTC Datapoint 2200 de ózleriniń implementaciyasın qollanıwdı tańladı, onıń ornına dástúriy TTL logikasın paydalandı (solay etip, &quot;8008 kodın&quot; isletiwshi birinshi mashina haqıyqatında mikroprocessor emes edi hám bir jıl burın jetkerip berilgen). Intel dıń 1201 mikroprocessorınıń versiyası 1971-jıldıń aqırında keldi, biraq kesh qalǵan, áste hám bir qansha qosımsha qollap-quwatlawshı chiplerdi talap etetuǵın edi. CTC onı paydalanıwǵa qızıqpadı. CTC dáslep Intel ge chip ushın shártnama bergen edi hám olarǵa dizayn jumısı ushın 50,000 AQSH dolları (2023-jılda 376,171 dollarǵa teń) qarızdar bolar edi.&lt;ref name=&quot;forgotten-history&quot; /&gt; Olar qálemegen (hám paydalana almaytuǵın) chip ushın tólewden qashıw ushın, CTC Intel di shártnamadan azat etti hám olarǵa dizayndı biypul paydalanıwǵa ruqsat berdi.&lt;ref name=&quot;forgotten-history&quot; /&gt; ] Intel onı 1972-jıldıń aprel ayında dúnyadaǵı birinshi 8-bitli mikroprocessor sıpatında 8008 atı menen bazarǵa shıǵardı. Ol 1974-jılı Radio-Electronics jurnalında reklama etilgen ataqlı &quot;Mark-8&quot; kompyuter jıynaǵınıń tiykarı boldı. Bul processorda 8-bitli maǵlıwmat shinası hám 14-bitli adres shinası bar edi.

8008 tabıslı Intel 8080 (1974) processorınıń aldınnan versiyası boldı, ol 8008 ge salıstırǵanda jaqsıraq ónimdarlıqtı usındı hám az qollap-quwatlawshı chiplerdi talap etti. Federiko Fadjin onı joqarı kernewli N kanallı MOS texnologiyasın qollanıp oylap taptı hám dizaynladı. Zilog Z80 (1976) de Fadjinniń dizaynı bolıp, tómen kernewli N kanallı hám sarqıw júklemeli texnologiyanı qollandı hám Intel diń 8-bitli processorlarınıń tuwındısı boldı: hámmesi Fadjinniń 4004 ushın dóretken metodologiyası menen dizaynlanǵan. Motorola básekiles 6800 di 1974-jıldıń avgust ayında shıǵardı, al usıǵan uqsas MOS Technology 6502 1975-jılı shıǵarıldı (ekewi de kóbinese bir adamlar tárepinen dizaynlanǵan). 6502 shańaraǵı 1980-jılları Z80 menen birge eń kóp qollanılatuǵın processorlardan boldı.

Ulıwma tómen baha, az oraylastırıw, ápiwayı kompyuter shina talapları hám geyde qosımsha sxemalardı biriktiriw (mısalı, Z80 dıń ishki yadro jańalaw sxeması) úy kompyuterleri &quot;revolyuciyasınıń&quot; 1980-jıllardıń basında tez rawajlanıwına múmkinshilik berdi. Bul Sinclair ZX81 sıyaqlı arzan mashinalardıń payda bolıwına alıp keldi, ol 99 AQSH dollarına (2023-jılǵa salıstırǵanda 331.79 dollarǵa teń) satıldı. 6502 niń bir variaciyası, MOS Technology 6510 Commodore 64 te qollanıldı, al jáne bir variant, 8502, Commodore 128 di háreketke keltirdi.

Western Design Center, Inc (WDC) 1982-jılı CMOS WDC 65C02 di tanıstırdı hám bul dizayndı bir neshe firmalarǵa licenziyaladı. Ol Apple IIe hám IIc jeke kompyuterlerinde, sonday-aq medicinalıq implantaciyalanatuǵın peysmeykerler hám defibrillyatorlarda, avtomobil, sanaat hám turmıslıq qurılmalarda oraylıq processor retinde qollanıldı. WDC mikroprocessor dizaynların licenziyalawda jetekshi boldı, keyin 1990-jıllarda ARM (32-bitli) hám basqa mikroprocessor intellektual múlk (IP) jetkerip beriwshiler usı joldı qollandı.

Motorola 1978-jılı MC6809 dı tanıstırdı. Bul ambiciyalı hám jaqsı oylastırılǵan 8-bitli dizayn bolıp, 6800 menen derek kodı jaǵınan úylesimli edi hám tolıǵı menen qattı sımlı logika arqalı ámelge asırılǵan edi (keyingi 16-bitli mikroprocessorlar ádette belgili dárejede mikrokodtı qollandı, sebebi CISC dizayn talapları taza qattı sımlı logika ushın júdá quramalı bolıp baratır edi).

Jáne bir erte 8-bitli mikroprocessor Signetics 2650 boldı, ol óziniń innovaciyalıq hám kúshli buyrıqlar toplamı arxitekturası sebepli qısqa waqıt dawamında úlken qızıǵıwshılıqqa iye boldı.

Kosmos sayaxatı dúnyasındaǵı áhmiyetli mikroprocessorlardıń biri RCA kompaniyasınıń RCA 1802 (CDP1802, RCA COSMAC dep te ataladı) (1976-jılı tanıstırılǵan) boldı, ol Yupiterge jiberilgen Galileo zondında qollanıldı (1989-jılı ushırılıp, 1995-jılı jetip bardı). RCA COSMAC CMOS texnologiyasın ámelge asırǵan birinshi mikroprocessor edi. CDP1802 júdá tómen quwat penen isley alatuǵını ushın tańlandı, sonday-aq onıń arnawlı óndiris processi, kremniy sapfirde (SOS) jasalǵan variantınıń bolǵanı sebepli, ol sol dáwirdegi basqa hár qanday processorǵa qaraǵanda kosmoslıq nurlanıw hám elektrostatikalıq razryadqa qarsı ádewir jaqsı qorǵanıwdı támiyinledi. Solay etip, 1802 diń SOS versiyası birinshi radiaciyaǵa shıdamlı mikroprocessor dep esaplandı.

RCA 1802 statikalıq dizaynǵa iye edi, yaǵnıy saat jiyiligin qálegen dárejede tómenletiwge, hátte tolıq toqtatıwǵa bolar edi. Bul Galileo kosmos kemesine sayaxattıń uzaq hám waqıya bolmaytuǵın bólimlerinde minimal elektr quwatın jumsawǵa múmkinshilik berdi. Taymerler yamasa sensorlar áhmiyetli wazıypalar, máselen, navigaciya jańalanıwları, baǵıt qadaǵalaw, maǵlıwmat jıynaw hám radio baylanıs ushın processordı oyatar edi. Western Design Center 65C02 hám 65C816 diń házirgi versiyaları da statikalıq yadrolarǵa iye, sonlıqtan saat tolıq toqtatılǵanda da maǵlıwmatlardı saqlap qaladı.

=== 12-bitlik dizaynlar ===
Intersil 6100 shańaraǵı 12-bitlik mikroprocessordan (6100) hám bir qatar periferiya qollaw hám yadı integral sxemalarınan ibarat edi. Mikroprocessor DEC PDP-8 minikompyuteriniń buyrıqlar toplamın tanıytuǵın edi. Sonlıqtan ol geyde CMOS-PDP8 dep te ataldı. Ol Harris Corporation tárepinen de óndirilgenlikten, Harris HM-6100 dep te belgili edi. Óziniń CMOS texnologiyası hám baylanıslı artıqmashlıqları arqasında, 6100 1980-jıllardıń baslarına shekem ayırım áskeriy dizaynlarǵa kirgizilip atırǵan edi.

=== 16-bitlik dizaynlar ===
Birinshi kóp chipli 16-bitlik mikroprocessor National Semiconductor kompaniyasınıń IMP-16 bolıp, ol 1973-jıldıń basında tanıstırıldı. Chip toplamınıń 8-bitlik versiyası 1974-jılı IMP-8 retinde shıǵarıldı.

Basqa erte kóp chipli 16-bitlik mikroprocessorlarǵa Digital Equipment Corporation (DEC) kompaniyasınıń LSI-11 OEM plata toplamında hám qaplanǵan PDP-11/03 minikompyuterinde qollanǵan MCP-1600 hám Fairchild Semiconductor kompaniyasınıń MicroFlame 9440 kiredi, ekewi de 1975–76-jılları shıǵarılǵan. 1974-jıldıń aqırında National kompaniyası birinshi 16-bitlik bir chipli mikroprocessor, National Semiconductor PACE di tanıstırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cpu-world.com/CPUs/PACE/index.html| bet = National Semiconductor PACE CPU family| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221125202308/https://www.cpu-world.com/CPUs/PACE/index.html| arxivsáne = 2022-jıl 25-noyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-noyabr }}&lt;/ref&gt;, keyin onıń NMOS versiyası, INS8900 shıǵarıldı.

Dizimdegi kelesi - 1975-jıldıń fevral ayında shıǵarılǵan General Instrument CP1600&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.edn.com/general-instruments-microprocessor-aimed-at-minicomputer-market/| bet = General Instrument's microprocessor aimed at minicomputer market| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221125201445/https://www.edn.com/general-instruments-microprocessor-aimed-at-minicomputer-market/| arxivsáne = 2022-jıl 25-noyabr | avtor = EDN Staff| sáne = 2000-jıl 1-yanvar | til = en-US| jumıs = EDN| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-yanvar }}&lt;/ref&gt;, ol tiykarınan Intellivision konsolinde qollanıldı.

Jáne bir erte bir chipli 16-bitlik mikroprocessor TI kompaniyasınıń TMS 9900 boldı, ol olardıń TI-990 minikompyuterler qatarı menen de úylesimli edi. 9900 TI 990/4 minikompyuterinde, TI-99/4A úy kompyuterinde hám TM990 OEM mikrokompyuter taxtaları qatarında qollanıldı. Chip úlken keramikalıq 64 shtırlı DIP qaptamada jaylastırılǵan edi, al kópshilik 8-bitlik mikroprocessorlar, mısalı Intel 8080, ádettegi, kishkene hám arzan plastik 40 shtırlı DIP qollanatuǵın edi. Keyingi chip, TMS 9980, Intel 8080 menen básekilesiw ushın jobalanǵan bolıp, tolıq TI 990 16-bitlik buyrıqlar toplamına iye edi, plastik 40 shtırlı qaptamanı qollandı, maǵlıwmatlardı bir waqıtta 8 bit kóshiretuǵın edi, biraq tek 16 [[Kilobayt|KB]] adresley alatuǵın boldı. Úshinshi chip, TMS 9995, jańa dizayn. Keyin shańaraq 99105 hám 99110 dı óz ishine alıw ushın keńeytildi.

Western Design Center (WDC) 1984-jılı WDC CMOS 65C02 niń 16-bitlik jańalanǵan versiyası CMOS 65816 nı tanıstırdı. 65816 16-bitlik mikroprocessor Apple IIGS tiń hám keyinirek Super Nintendo Entertainment System niń yadrosı boldı, bul onı hámme waqıtlardaǵı eń ataqlı 16-bitlik dizaynlardıń birine aylandırdı.

Intel óziniń 8080 dizaynın 16-bitlik Intel 8086 ǵa &quot;úlkeytti&quot;, ol házirgi kópshilik PC tipindegi kompyuterlerdi quwatlandıratuǵın x86 shańaraǵınıń birinshi aǵzası boldı. [[Intel]] 8086 dı 8080 qatarınan programmalıq támiynattı kóshiriwdiń nátiyjeli usılı sıpatında tanıstırdı hám usı tiykarda kóp biznes utıp alıwǵa eristi. 8-bitlik sırtqı maǵlıwmat shinasın qollanǵan 8086 nıń versiyası 8088, birinshi IBM PC daǵı mikroprocessor edi. Keyin Intel 80186 hám 80188 di, 80286 nı hám 1985-jılı 32-bitlik 80386 nı shıǵardı, processor shańaraǵınıń artqa qaray úylesimliligi menen PC bazarındaǵı ústemligin bekkemledi. 80186 hám 80188 tiykarınan 8086 hám 8088 diń jaqsılanǵan periferiya qurılmaları hám bir neshe jańa buyrıqlar menen tolıqtırılǵan versiyaları edi. Intel diń 80186 hám 80188 leri IBM PC tipindegi dizaynlarda qollanılmaǵan bolsa da, NEC tiń ekinshi dereklik versiyaları, V20 hám V30 jiyi qollanıldı. 8086 hám onıń izlewshileri yadtı segmentlewdiń innovaciyalıq, biraq sheklengen usılına iye edi, al 80286 tolıq funkciyalı segmentlengen yadtı basqarıw blogın (MMU) kirgizdi. 80386 betlik yadtı basqarıwı bar tegis 32-bitlik yad modelin kirgizdi.

80386 ǵa shekemgi 16-bitlik Intel x86 processorları qalqıwshı útirli arifmetika blokların (FPU) óz ishine almaydı. Intel 8086 dan 80386 ǵa shekemgi processorlarǵa apparatlıq qalqıwshı útirli hám transcendent funkciya múmkinshiliklerin qosıw ushın 8087, 80187, 80287 hám 80387 matematikalıq soprocessorların shıǵardı. 8087 - 8086/8088 hám 80186/80188 menen, 80187 - 80186 menen isleydi, biraq 80188 menen islemeydi, 80287 - 80286 menen, al 80387 - 80386 menen isleydi. x86 processorı menen x87 soprocessorınıń birikpesi bir kóp chiplı mikroprocessordı payda etedi; eki chip bir pútin integraciyalanǵan buyrıqlar toplamın qollanıp, bir blok sıpatında programmalastırıladı. 8087 hám 80187 soprocessorları ózleriniń tiykarǵı processorınıń maǵlıwmat hám adres shinaları menen parallel jalǵanǵan hám olarǵa arnalǵan buyrıqlardı tikkeley orınlaydı. 80287 hám 80387 soprocessorları processordıń adres keńisligindegi kiriw-shıǵıw portları arqalı processorǵa baylanısadı, bul programma ushın ashıq emes, yaǵnıy programmaǵa bul kiriw-shıǵıw portların biliw yamasa olarǵa tikkeley kiriw kerek emes; programma soprocessor hám onıń registrlerine ádettegi buyrıq opkodları arqalı kire aladı.

=== 32-bitlik dizaynlar ===
[[Fayl:80486DX2_200x.png|nobaý|Intel 80486DX2 chipiniń joqarǵı baylanıs qatlamları]]
16-bitlik dizaynlar bazarǵa jańa shıqqanda-aq, 32-bitlik implementaciyalar payda bola basladı.

32-bitlik dizaynlar arasında eń áhmiyetlisi - 1979-jılı shıǵarılǵan Motorola MC68000. Keń túrde 68k dep atalǵan bul processor óziniń programmalastırıw modelinde 32-bitlik registrlerge iye bolsa da, 16-bitlik ishki maǵlıwmat jolların, úsh 16-bitlik Arifmetikalıq Logikalıq Bloktı hám 16-bitlik sırtqı maǵlıwmat shinasın (kontakt sanın azaytıw ushın) qollanǵan, hám sırtqı tárepten tek 24-bitlik adreslerdi qollap-quwatlaǵan (ishki tárepten tolıq 32-bitlik adresler menen islegen). IBM ge úylesimli kompyuterlerge tiykarlanǵan úlken EEM larda MC68000 niń ishki mikrokodı 32-bitlik System/370 IBM úlken EEM in emulyaciyalaw ushın ózgertilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://priorart.ip.com/IPCOM/000059679| bet = Implementation of IBM System 370 Via Co-Microprocessors/The Co-Processor Interface on priorart.ip.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151211060121/http://priorart.ip.com/IPCOM/000059679| arxivsáne = 2015-jıl 11-dekabr | sáne = 1986-jıl 1-yanvar | baspaxana = priorart.ip.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}&lt;/ref&gt;. Motorola onı ulıwma 16-bitlik processor dep súwretlegen. Joqarı ónimdarlıq, úlken (16 megabayt yamasa 224 bayt) yadro kólemi hám salıstırmalı túrde tómen bahanıń birikpesi onı óz klassındaǵı eń keń tarqalǵan processor dizaynına aylandırdı. Apple Lisa hám Macintosh dizaynları 68000 di qollanǵan, sonday-aq 1980-jıllardıń ortasındaǵı basqa da dizaynlar, sonıń ishinde Atari ST hám Amiga da onı qollanǵan.

Dúnyadaǵı birinshi tolıq 32-bitlik bir chipli mikroprocessor, 32-bitlik maǵlıwmat jolları, 32-bitlik shinalar hám 32-bitlik adresleri menen, AT&amp;T Bell Labs kompaniyasınıń BELLMAC-32A boldı, onıń dáslepki úlgileri 1980-jılı payda bolıp, ulıwma óndiriske 1982-jılı shıqtı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://cm.bell-labs.com/cm/cs/bib/shoji.bib| bet = Shoji, M. Bibliography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081016070217/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/bib/shoji.bib| arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | sáne = 7 October 1998&lt;!-- page info --&gt; | baspaxana = Bell Laboratories| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bell-labs.com/org/physicalsciences/timeline/span23.html| bet = Timeline: 1982–1984| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110514025934/http://www.bell-labs.com/org/physicalsciences/timeline/span23.html| arxivsáne = 2011-jıl 14-may | sáne = 2001-jıl 17-yanvar | jumıs = Physical Sciences &amp; Communications at Bell Labs| baspaxana = Bell Labs, Alcatel-Lucent| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;. 1984-jılı AT&amp;T kompaniyasınıń bóliniwinen keyin, ol WE 32000 dep qayta ataldı (WE - Western Electric ushın), hám onıń eki keyingi áwladı - WE 32100 hám WE 32200 boldı. Bul mikroprocessorlar AT&amp;T 3B5 hám 3B15 minikompyuterlerinde; dúnyadaǵı birinshi stol ústi super mikrokompyuteri 3B2 de; dúnyadaǵı birinshi 32-bitlik noutbuk &quot;Companion&quot; da; hám házirgi oyın konsollarına uqsas ROM-paket yadro kartridjlerine iye bolǵan dúnyadaǵı birinshi kitap ólshemindegi super mikrokompyuter &quot;Alexander&quot; de qollanılǵan. Bul sistemalardıń hámmesi UNIX System V operaciyalıq sistemasında islegen.

Bazarda satılıwǵa shıqqan birinshi kommerciyalıq, bir chipli, tolıq 32-bitlik mikroprocessor HP FOCUS boldı.

Intel kompaniyasınıń birinshi 32-bitlik mikroprocessorı 1981-jılı shıǵarılǵan iAPX 432 boldı, biraq ol kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolmadı. Ol rawajlanǵan múmkinshilikke tiykarlanǵan obyektke baǵdarlanǵan arxitekturaǵa iye edi, biraq sol dáwirdegi Intel kompaniyasınıń óziniń 80286 (1982-jılı shıǵarılǵan) sıyaqlı arxitekturalarǵa salıstırǵanda ónimdarlıǵı tómen edi, ol standart testlerde shama menen tórt ese tezirek edi. Degen menen, iAPX432 ushın alınǵan nátiyjeler qısqa waqıtta hám sonlıqtan optimallastırılmaǵan Ada [[kompilyator]]ına baylanıslı edi.

Motorola kompaniyasınıń 68000 modelindegi tabısı MC68010 modeliniń jaratılıwına alıp keldi, ol virtual yadro qollawın qostı. 1984-jılı shıǵarılǵan MC68020 tolıq 32-bitlik maǵlıwmat hám adres shinaların qostı. 68020 [[Unix]] supermikrokompyuter bazarında úlken áhmiyetke iye boldı, hám kóplegen kishi kompaniyalar (mısalı, Altos, Charles River Data Systems, Cromemco) stol ústi ólshemindegi sistemalardı islep shıǵardı. Onnan keyin MC68030 shıǵarıldı, ol aldıńǵı dizayndı MMU di chipke integraciyalaw arqalı jaqsıladı. Dawam etken tabıs MC68040 ke alıp keldi, ol matematikalıq ónimdarlıqtı jaqsılaw ushın FPU dı óz ishine aldı. 68050 óziniń ónimdarlıq maqsetlerine erise almadı hám shıǵarılmadı, al onnan keyingi MC68060 ádewir tezirek RISC dizaynları menen tolǵan bazarǵa shıǵarıldı. 68k áwladı 1990-jıllardıń basında paydalanıwdan shıqtı.

Basqa iri kompaniyalar 68020 hám onıń izinen kelgen modellerdi quramalastırılǵan úskenelerge dizayn etti. Bir waqıtları, [[jeke kompyuter]]lerdegi Intel Pentium processorlarına qaraǵanda quramalastırılǵan úskenelerde kóbirek 68020 bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/98/9807sr.htm| bet = MCore: Does Motorola Need Another Processor Family?| arxivurl = https://web.archive.org/web/19980702003323/http://www.embedded.com/98/9807sr.htm| arxivsáne = 1998-jıl 2-iyul | avtor = Turley| at = Jim| sáne = July 1998 | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;. ColdFire processor yadroları 68020 niń tuwındıları bolıp esaplanadı.

Usı dáwirde (1980-jıllardıń bası hám ortası), National Semiconductor kompaniyası NS 16032 (keyinirek 32016 dep ózgertildi) dep atalǵan 16-bitlik baylanıs, 32-bitlik ishki mikroprocessordı, sonıń menen birge tolıq 32-bitlik NS 32032 versiyasın shıǵardı. Keyinirek, National Semiconductor NS 32132 di islep shıǵardı, ol eki processordıń bir yadro shinasında qurılǵan arbitraj benen jaylasıwına múmkinshilik berdi. NS32016/32 MC68000/10 nan jaqsıraq islegen bolsa da, MC68020 menen shamalas waqıtta payda bolǵan NS32332 jetkilikli ónimdarlıqqa iye emes edi. Úshinshi áwlad chipi, NS32532, basqasha edi. Ol shama menen waqıtta shıǵarılǵan MC68030 ǵa salıstırǵanda eki ese joqarı ónimdarlıqqa iye edi. AM29000 hám MC88000 (házirgi waqıtta ekewi de joq) sıyaqlı RISC processorlarınıń payda bolıwı aqırǵı yadro NS32764 tiń arxitekturasına tásir etti. Texnikalıq jaqtan rawajlanǵan - superskalyar RISC yadrosı, 64-bitlik shina hám ishki tezletiw menen - ol ele de haqıyqıy waqıt rejiminde awdarıw arqalı Series 32000 buyrıqların orınlay alatuǵın edi.

National Semiconductor Unix bazarınan ketiwge qarar etkende, chip Swordfish Embedded processorına qayta jobalandı, oǵan bir qatar chip ústi periferiya qurılmaları qosıldı. Chip lazer printerler bazarı ushın júdá qımbat bolıp shıqtı hám alıp taslandı. Jobalaw komandası Intel ge ketti hám sol jerde Pentium processorın proektlestirdi, ol ishki dúzilisi boyınsha NS32764 yadrosına júdá uqsas edi. Series 32000 niń úlken tabısı lazer printerler bazarında boldı, onda mikrokodlanǵan BitBlt buyrıqları bar NS32CG16 júdá jaqsı baha/ónimdarlıq kórsetkishine iye boldı hám Canon sıyaqlı iri kompaniyalar tárepinen qabıl etildi. 1980-jıllardıń ortasına kelip, Sequent NS 32032 di paydalanıp birinshi SMP server klasındaǵı kompyuterdi shıǵardı. Bul jobanıń az sanlı tabıslarınıń biri edi hám ol 1980-jıllardıń aqırında joǵalıp ketti. MIPS R2000 (1984) hám R3000 (1989) júdá tabıslı 32-bitlik RISC mikroprocessorları edi. Olar basqalar qatarında SGI tárepinen joqarı klasslı jumıs stanciyalarında hám serverlerde qollanıldı. Basqa jobalar arasında Zilog Z80000 bar edi, ol bazarǵa júdá kesh keldi hám tez arada joǵalıp ketti.

ARM birinshi ret 1985-jılı payda boldı.&lt;ref&gt;
{{Cite journal|title=Speciation through entrepreneurial spin-off: The Acorn-ARM story|journal=Research Policy| sáne =March 2008|first=Elizabeth|last=Garnsey|author2=Lorenzoni, Gianni|author3=Ferriani, Simone|volume=37|issue=2|pages=210–224|url=http://www2.sa.unibo.it/~simone.ferriani/Download/Speciation%20through%20Entrepreneurial%20Spin-off.pdf|access-date=2011-06-02|quote=[...] the first silicon was run on April 26th 1985.|doi=10.1016/j.respol.2007.11.006}}
&lt;/ref&gt; Bul RISC processor jobası bolıp, onıń quwat ónimliligi, licenziyalaw modeli hám sistema rawajlandırıw qurallarınıń keń tańlawı sebepli 32-bitlik engizilgen sistemalar processorları keńisliginde ústemlik etip kelmekte. Yarım ótkizgish óndiriwshiler ádette yadrolardı licenziyalaydı hám olardı ózleriniń sistema-chip ónimlerine biriktiredi; tek Apple sıyaqlı az sanlı vendorlar ǵana ARM yadroların modifikaciyalawǵa yamasa ózleriniń yadroların jaratıwǵa licenziyalanǵan. Kópshilik [[Mobil telefon|uyalı telefonlarda]] ARM processorı bar, sonday-aq basqa da kóplegen ónimlerde qollanıladı. Virtual yadtı qollap-quwatlamaytuǵın mikrokontrollerge baǵdarlanǵan ARM yadroları, sonday-aq virtual yadqa iye simmetriyalıq kóp processorlı (SMP) qollanba processorları bar.

1993-jıldan 2003-jılǵa shekem 32-bitlik x86 arxitekturaları stol ústi kompyuterleri, noutbukler hám server bazarlarında barǵan sayın ústemlik ete basladı, hám bul mikroprocessorlar tezirek hám qábiletlirek boldı. Intel arxitekturanıń dáslepki versiyaların basqa kompaniyalarǵa licenziyalaǵan edi, biraq Pentium di licenziyalawdan bas tarttı, sonlıqtan [[Advanced Micro Devices|AMD]] hám Cyrix arxitekturanıń keyingi versiyaların ózleriniń jobaları tiykarında shólkemlestirdi. Usı dáwir dawamında bul processorlardıń quramalılıǵı (tranzistorlar sanı) hám qábileti (sekundına orınlanatuǵın buyrıqlar) keminde úsh ese arttı. Intel diń Pentium qatarı, hesh bolmaǵanda keń jámiyetshilik arasında, eń ataqlı hám tanımalı 32-bitlik processor modeli bolıp esaplanadı.

=== Jeke kompyuterlerde 64-bitlik jobalar ===
64-bitlik mikroprocessor jobaları 1990-jıllardıń basınan baslap bir qatar bazarlarda qollanılıp kelgen bolsa da (sonıń ishinde 1996-jılı Nintendo 64 oyın konsoli), 2000-jıllardıń basında JK bazarına baǵdarlanǵan 64-bitlik mikroprocessorlar payda boldı.

AMD kompaniyasınıń 2003-jıldıń sentyabr ayında x86 menen artqa qaray úylesimli 64-bitlik arxitekturanı, x86-64 ti (sonday-aq '''AMD64''' dep ataladı) engiziwi, keyin Intel kompaniyasınıń derlik tolıq úylesimli 64-bitlik keńeytiwleri (dáslep IA-32e yamasa EM64T dep atalǵan, keyin '''Intel 64''' dep qayta atalǵan) menen 64-bitlik stol ústi dáwiri baslandı. Eki versiya da 32-bitlik eski qollanbalardı hesh qanday ónimlilik joǵaltıwsız, sonday-aq jańa 64-bitlik baǵdarlamalıq támiynattı iske túsire aladı. Windows XP x64, Windows Vista x64, Windows 7 x64, [[Linux]], BSD hám macOS operaciyalıq sistemaları 64-bitlik rejimde tábiyiy isleydi, baǵdarlamalıq támiynat ta usınday processorlardıń múmkinshiliklerin tolıq paydalanıwǵa baǵdarlanǵan. 64 bitke ótiw - bul tek IA-32 den registr ólshemin úlkeytiw emes, ol ulıwma maqsettegi registrler sanın eki ese kóbeytedi.

PowerPC tárepinen 64 bitke ótiw 90-jıllardıń basında arxitekturanıń jobalanıwınan baslap rejelestirilgen edi hám úylesimsizliktiń tiykarǵı sebebi bolmadı. Bar bolǵan pútin san registrleri keńeytilgen, sonday-aq barlıq baylanıslı maǵlıwmat jolları da, biraq IA-32 jaǵdayındaǵıday, qalqıwshı útirli hám vektorlı bloklar bir neshe jıl dawamında 64 bit yamasa onnan joqarı rejimde islep kelgen. IA-32 x86-64 ke keńeytilgende bolǵanı sıyaqlı emes, 64-bitlik PowerPC da jańa ulıwma maqsettegi registrler qosılmadı, sonlıqtan úlken adres keńisligin paydalanbaytuǵın qollanbalar ushın 64-bitlik rejimdi qollanǵanda alınǵan ónimlilik minimal boladı.

2011-jılı ARM jańa 64-bitlik ARM arxitekturasın usındı.

=== RISC ===
1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń basına shekem IBM 801 hám basqa da diskret RISC tárizli CPU jobalarınıń tásiri astında jańa joqarı ónimli qısqartılǵan buyrıqlar toplamı kompyuteri (RISC) mikroprocessorlarınıń toparı payda boldı. RISC mikroprocessorları dáslep arnawlı mashinalarda hám [[Unix]] jumıs stanciyalarında qollanılǵan, keyin basqa tarawlarda da keń qabıl etildi.

Birinshi kommerciyalıq RISC mikroprocessor dizaynı 1984-jılı MIPS Computer Systems tárepinen shıǵarıldı, ol 32-bitlik R2000 edi (R1000 shıǵarılmaǵan). 1986-jılı HP óziniń PA-RISC CPU menen birinshi sistemasın shıǵardı. 1987-jılı Unix emes Acorn kompyuterleriniń 32-bitlik, sol waqıtta keshsiz, ARM2 tiykarındaǵı Acorn Archimedes ARM arxitekturasın paydalanǵan birinshi kommerciyalıq tabıs boldı, ol waqıtta Acorn RISC Machine (ARM) dep atalǵan; birinshi kremniy ARM1 1985-jılı shıqtı. R3000 dizayndı haqıyqattan ámeliy etti, al R4000 dúnyadaǵı birinshi kommerciyalıq jetkilikli 64-bitlik RISC mikroprocessorın usındı. Básekiles proektler IBM POWER hám [[Sun Microsystems|Sun]] SPARC arxitekturalarınıń payda bolıwına alıp keldi. Tez arada hárbir iri vendor RISC dizaynın shıǵara basladı, sonıń ishinde AT&amp;T CRISP, AMD 29000, Intel i860 hám Intel i960, Motorola 88000, DEC Alpha bar.

1990-jıllardıń aqırında tek eki 64-bitlik RISC arxitekturası ǵana embedded emes qollanıwlar ushın kóp muǵdarda islep shıǵarıldı: SPARC hám Power ISA, biraq ARM barǵan sayın kúshli bola baslaǵannan keyin, 2010-jıllardıń basında ol ulıwma esaplaw segmentindegi úshinshi RISC arxitekturasına aylandı.

=== SMP hám kóp yadrolı dizayn ===
[[Fayl:Abit_BP6_motherboard_2_celerons.jpg|alt=abit two way motherboard|nobaý|ABIT BP6 analıq platası eki Intel Celeron 366MGc processorların qolladı, súwrette Zalman salqınlatqıshları kórsetilgen.]]
[[Fayl:Abit_dual_celeron_pc_motherboard.jpg|alt=a computer motherboard with zalman heatsinks attached|nobaý|Abit BP6 eki soketli analıq plata Zalman Flower salqınlatqıshları menen kórsetilgen]]
SMP simmetriyalıq kóp processorlı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://techdifferences.com/difference-between-symmetric-and-asymmetric-multiprocessing.html| bet = Difference Between Symmetric and Asymmetric Multiprocessing (With Comparison Chart)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210718110824/https://techdifferences.com/difference-between-symmetric-and-asymmetric-multiprocessing.html| arxivsáne = 2021-jıl 18-iyul | sáne = 2016-jıl 22-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-iyul }}&lt;/ref&gt; - bul eki, tórt yamasa onnan da kóp CPU (jup túrinde) konfiguraciyası bolıp, ádette serverlerde, ayırım jumıs stanciyalarında hám stol jeke kompyuterlerinde 1990-jıllardan baslap qollanıladı. Kóp yadrolı processor - bul birden artıq mikroprocessor yadrosın óz ishine alǵan bir CPU.

Abit kompaniyasınıń bul mashqala eki soketli analıq platası 1999-jılı birinshi SMP qábiletli PC analıq platası sıpatında shıǵarıldı, Intel Pentium Pro bolsa sistema shólkemlestiriwshiler hám qızıǵıwshılarǵa usınılǵan birinshi kommerciyalıq CPU boldı. Abit BP9 eki Intel Celeron CPU-ların qollaydı hám SMP qábiletli operaciyalıq sistema (Windows NT/2000/Linux) menen paydalanılǵanda, kóplegen qollanbalar bir CPU-ǵa salıstırǵanda anaǵurlım joqarı ónimdarlıqqa erise aladı. Dáslepki Celeron-lar ańsat túrde tezligin arttırıwǵa bolatuǵın edi hám háweskerler bul salıstırmalı arzan CPU-lardı 533MGc-ke shekem - Intel-diń specifikaciyasınan ádewir joqarı tezlikte islete aldı. Bul analıq platalardıń múmkinshiligin anıqlaǵannan keyin, Intel keyingi CPU-larda kóbeytiwshige kiriwdi sheklep qoydı.

2001-jılı IBM POWER4 CPU-ın shıǵardı, bul processor bes jıllıq izertlew nátiyjesinde islep shıǵılǵan bolıp, 1996-jılı 250 izertlewshiden ibarat komanda tárepinen baslanǵan edi. Múmkin emes bolǵan nárseni ámelge asırıw ushın uzaqtan birge islesiw hám jas injenerlerdi tájiriybeli injenerler menen birge islewge tayınlaw arqalı rawajlandırıldı. Komandanıń jumısı jańa mikroprocessor, Power4 penen tabısqa eristi. Bul eki birdey CPU bolıp, básekileslerdiń bahasınıń yarımına ónimdarlıqtı eki eseden de kóbirek arttırdı hám [[esaplaw texnikası]]nda úlken alǵa ilgerilew boldı. &quot;eWeek&quot; biznes jurnalı bılay dep jazdı: &quot;Jańadan dizayn islengen 1GGc Power4 óziniń aldınǵısınan úlken sekiriw bolıp tabıladı&quot;. Sanaat analitigi, Giga Information Group kompaniyasınan Brad Day bılay dedi: &quot;IBM júdá agressiv bolıp atır, hám bul server oyınnıń qaǵıydaların ózgertiwshi&quot;.

Power4 &quot;2001-jıldıń eń jaqsı jumıs stanciyası/server processorı&quot; ushın &quot;Analitikler tańlawı sıylıǵı&quot;n jeńip aldı hám ol aytarlıqtay rekordlardı buzdı, sonıń ishinde AQSH televideniesindegi Jeopardy!&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/watson/| bet = IBM100 - A Computer Called Watson| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210719124129/https://www.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/watson/| arxivsáne = 2021-jıl 19-iyul | sáne = 2012-jıl 7-mart | jumıs = [[IBM]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-iyul }}&lt;/ref&gt; showında eń jaqsı oyınshılarǵa qarsı jarıstı uttı.

Intel-diń Yonah dep atalǵan CPU-ları 2006-jıldıń 6-yanvarında shıǵarıldı hám kóp chiplik modulde eki chip jaylastırılıp islep shıǵarıldı. Qızǵın básekili bazarda AMD hám basqalar kóp yadrolı CPU-lardıń jańa versiyaların shıǵardı, AMD-niń SMP qollaytuǵın Athlon MP CPU-ları AthlonXP seriyasınan 2001-jılı, Sun kompaniyası segiz yadrolı Niagara hám Niagara 2-ni shıǵardı, AMD-niń Athlon X2-si 2007-jıldıń iyun ayında shıǵarıldı. Kompaniyalar tezlik ushın hesh toqtamaytuǵın jarısqa qatnastı, shınında da, kóbirek talap etetuǵın baǵdarlamalıq támiynat kóbirek qayta islew quwatın hám tezirek CPU tezliklerin talap etti.

2012-jılǵa kelip, eki hám tórt yadrolı processorlar kompyuterler hám noutbuklarda keń qollanıla basladı, jańa processorlar - qımbatıraq kásiplik dárejedegi Intel Xeon-larǵa uqsas - qosımsha yadrolar menen buyrıqlardı parallel orınlaydı, sonlıqtan [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatnıń]] ónimdarlıǵı ádette artadı, eger baǵdarlamalıq támiynat joqarı dárejeli [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] paydalanıwǵa arnalǵan bolsa. [[Operaciyalıq sistema]]lar kóp yadrolı hám SMD CPU-lardı qollap-quwatlawdı támiyinledi, kóp baǵdarlamalıq qosımshalar, sonıń ishinde úlken jumıs júklemesi hám resurslardı kóp talap etetuǵın qosımshalar - mısalı, 3D oyınlar - kóp yadrolı hám kóp CPU-lı sistemalardıń artıqmashlıqlarınan paydalanıw ushın dúzilgen.

Apple, Intel hám AMD házirgi waqıtta kóp yadrolı stol ústi hám jumıs stanciyası CPU-ları bazarında jetekshilik etpekte. Olar jiyi-jiyi bir-birin ónimdarlıq dárejesinde ozıp tursa da, Intel joqarı jiyiliklerdi saqlap qaladı hám sonlıqtan bir yadrolı ónimdarlıqta eń tez bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2022/11/22/how-amd-became-a-chip-giant-leapfrogged-intel-after-playing-catch-up.html| bet = How AMD became a chip giant and leapfrogged Intel after years of playing catch-up| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230601012310/https://www.cnbc.com/2022/11/22/how-amd-became-a-chip-giant-leapfrogged-intel-after-playing-catch-up.html| arxivsáne = 2023-jıl 1-iyun | avtor = Tarasov| at = Katie| sáne = 2022-jıl 22-noyabr | til = en| jumıs = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-may }}&lt;/ref&gt;, al AMD kóbinese kóp aǵımlı proceduralarda aldıńǵı qatarda, sebebi onıń ISA-sı rawajlanǵan hám CPU-lar islep shıǵarılatuǵın process túyini jetilisken.

Kóp yadrolı/kóp CPU-lı konfiguraciyalar ushın kóp processorlı koncepciyalar Amdal nızamına baylanıslı.

== Bazar statistikası ==
1997-jılı dúnya júzinde satılǵan barlıq CPU-lardıń shama menen 55% in 8-bitlik mikrokontrollerler quradı, olardıń 2 milliardtan aslamı satıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.circuitcellar.com/library/designforum/silicon_update/3/| bet = Microchip on the March| arxivurl = https://archive.today/20070220134759/http://www.circuitcellar.com/library/designforum/silicon_update/3/index.asp| arxivsáne = 2007-jıl 20-fevral | avtor = Cantrell, Tom| jıl = 1998}}&lt;/ref&gt;.

2002-jılı dúnya júzinde satılǵan barlıq CPU-lardıń 10% ten azı 32-bitlik yamasa onnan joqarı edi. Satılǵan barlıq 32-bitlik CPU-lardıń shama menen 2% i stol ústi yamasa noutbuk jeke kompyuterlerinde qollanıldı. Mikroprocessorlardıń kópshiligi úy texnikası, avtomobiller hám kompyuter periferiya qurılmaları sıyaqlı engizilgen basqarıw qosımshalarında qollanıladı. Ulıwma alǵanda, mikroprocessor, mikrokontroller yamasa DSP ushın ortasha baha 6 AQSH dollarınan sál joqarı (2023-jılǵa kelip 10.16 dollarǵa teń)&lt;ref name=&quot;turley&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/print/4024488| bet = The Two Percent Solution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488| arxivsáne = 2015-jıl 3-aprel | avtor = Turley| at = Jim| sáne = 2002-jıl 18-dekabr | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

2003-jılı shama menen 44 milliard dollar (2023-jılǵa kelip shama menen 73 milliard dollarǵa teń) qunındaǵı mikroprocessorlar islep shıǵarıldı hám satıldı. Bul aqshanıń shama menen yarımı stol ústi yamasa noutbuk [[jeke kompyuter]]lerinde qollanılatuǵın CPU-larǵa jumsalǵan bolsa da, olar satılǵan barlıq CPU-lardıń tek 2% in quraydı&lt;ref name=&quot;turley&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/print/4024488| bet = The Two Percent Solution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488| arxivsáne = 2015-jıl 3-aprel | avtor = Turley| at = Jim| sáne = 2002-jıl 18-dekabr | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTurley2002&quot;&gt;Turley, Jim (18 December 2002). [http://www.embedded.com/print/4024488 &quot;The Two Percent Solution&quot;]. ''Embedded Systems Design''. TechInsights (United Business Media). [https://web.archive.org/web/20150403140448/http://www.embedded.com/print/4024488 Archived] from the original on 3 April 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 December&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. 2004–2010-jıllar aralıǵında noutbuk mikroprocessorlarınıń sapa-baha qatnası jılına −25% ten −35% ke shekem jaqsılandı, al 2010–2013-jıllar aralıǵında jaqsılanıw páti jılına −15% ten −25% ke shekem páseydi&lt;ref name=&quot;Sun 2014&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://repository.wellesley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1284&amp;context=thesiscollection| bet = What We Are Paying for: A Quality Adjusted Price Index for Laptop Microprocessors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141111024422/http://repository.wellesley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1284&amp;context=thesiscollection| arxivsáne = 2014-jıl 11-noyabr | avtor = Sun| at = Liyang| sáne = 2014-jıl 25-aprel | baspaxana = Wellesley College| qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-noyabr | citata = … compared with -25% to -35% per year over 2004-2010, the annual decline plateaus around -15% to -25% over 2010-2013.}}&lt;/ref&gt;.

2008-jılı shama menen 10 milliard CPU islep shıǵarıldı. Hár jılı islep shıǵarılatuǵın jańa CPU-lardıń kópshiligi engizilgen bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C| bet = Real men program in C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121022154730/http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C| arxivsáne = 2012-jıl 22-oktyabr | avtor = Barr| at = Michael| sáne = 2009-jıl 1-avgust | jumıs = Embedded Systems Design| baspaxana = TechInsights (United Business Media)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]</text>
      <sha1>lgxwc3gt3knhvwtjs6rcrjby0pibtsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompyuter arxitekturası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22245</id>
    <revision>
      <id>266878</id>
      <parentid>266186</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25469" sha1="f71om62u95j1n26grobhlysw20oqpyp" xml:space="preserve">[[Fayl:Computer_architecture_block_diagram.png|alt=|nobaý|290x290px|Bir processorlı [[Oraylıq processor|CPU]] menen ápiwayı kompyuterdiń blok-sxeması. Qara sızıqlar basqarıw aǵımın, al qızıl sızıqlar maǵlıwmat aǵımın kórsetedi. Strelkalar aǵım baǵıtın kórsetedi.]]
[[Informatika|Kompyuter iliminde]] hám [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasında]], '''kompyuter arxitekturası''' — bul komponent bóleklerden quralǵan [[kompyuter]] sisteması strukturasınıń táriypi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www2.imm.dtu.dk/courses/02220/2017/L6/P2P.pdf| bet = Introduction to peer to peer computing| avtor = Dragoni| at = Nicole| sáne = n.d. | jumıs = DTU Compute – Department of Applied Mathematics and Computer Science}}&lt;/ref&gt;. Geyde bul implementaciya detalların esapqa almaytuǵın joqarı dárejeli súwretleniw bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clements|first=Alan|title=Principles of Computer Hardware|year=1993|url=https://archive.org/details/principlesofcomp0000clem}}&lt;/ref&gt;. Tolıǵıraq dárejede, táriyiplew instrukciya toplamı arxitekturasınıń dizaynın, mikroarxitektura dizaynın, logikalıq dizayndı hám implementaciyanı óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hennessy|first=John|title=Computer Architecture: A Quantitative Approach|year=2019|url=https://archive.org/details/computerarchitec06edhenn}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Birinshi hújjetlestirilgen kompyuter arxitekturası Charlz Bebbidj hám Ada Lavleys arasındaǵı xat alısıwlarda, analitikalıq mashinanı táriyiplewde bolǵan. 1936-jılı Z1 kompyuterin qurıw barısında, Konrad Cuze óziniń keleshektegi joybarları ushın eki patent ótinishinde mashina instrukciyalarınıń maǵlıwmatlar ushın paydalanılatuǵın sol saqlaw ornında saqlanıwı múmkinligin, yaǵnıy saqlanǵan baǵdarlama koncepciyasın táriyiplegen&lt;ref&gt;{{Citation |last=Williams |first=F. C. |title=Electronic Digital Computers | sáne =25 September 1948 |work=Nature |volume=162 |issue=4117 |page=487 |bibcode=1948Natur.162..487W |doi=10.1038/162487a0 |s2cid=4110351 |last2=Kilburn |first2=T.}}&lt;/ref&gt;. Basqa eki erte hám áhmiyetli mısallar:

* Djon fon Neymannıń 1945-jılǵı &quot;EDVAC haqqında esabattıń birinshi proekti&quot; atlı maqalası, onda logikalıq elementlerdiń shólkemlestiriliwi táriyiplengen&lt;ref&gt;{{Cite book|title=First Draft of a Report on the EDVAC|url=https://archive.org/details/firstdraftofrepo00vonn|last=Neumann|first=John|year=1945|pages=9}}&lt;/ref&gt;; hám
* Alan Tyuringtiń bunnan da tolıǵıraq &quot;Avtomatik esaplaw mashinası ushın usınılǵan elektron esaplaǵısh&quot; atlı jumısı, ol da 1945-jılı jazılǵan hám onda Djon fon Neymannıń maqalasına silteme berilgen&lt;ref&gt;Reproduced in B. J. Copeland (Ed.), &quot;Alan Turing's Automatic Computing Engine&quot;, Oxford University Press, 2005, pp. 369-454.&lt;/ref&gt;.

Kompyuter ádebiyatındaǵı &quot;arxitektura&quot; termini 1959-jılı IBM kompaniyasınıń tiykarǵı izertlew orayındaǵı Mashina shólkemlestiriw bóliminiń aǵzaları Layl R. Djonson hám Frederik P. Bruks kishiniń jumıslarına barıp taqaladı. Djonsonǵa Los-Alamos Milliy Laboratoriyası (sol waqıtta Los-Alamos Ilimiy Laboratoriyası dep atalǵan) ushın IBM tárepinen islep shıǵılǵan Stretch superkompyuteri haqqında jeke izertlew xabarın jazıw múmkinshiligi berilgen. Ol bezetilgen kompyuterdi talqılaw ushın detallaw dárejesin táriyiplew ushın, formatlar, instrukciya túrleri, apparatlıq támiynat parametrleri hám tezlik jaqsılanıwları haqqındaǵı táriypi &quot;sistema arxitekturası&quot; dárejesinde ekenligin atap ótken, bul termin &quot;mashina shólkemlestiriwi&quot; terminine qaraǵanda paydalıraq bolıp kóringen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://archive.computerhistory.org/resources/text/IBM/Stretch/pdfs/05-10/102634114.pdf| bet = A Description of Stretch| avtor = Johnson| at = Lyle| jıl = 1960| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Keyin, Stretch dizayneri Bruks &quot;Kompyuter sistemasın jobalastırıw: Stretch joybarı&quot; atlı kitaptıń 2-babın bılay dep basladı: &quot;Kompyuter arxitekturası, basqa arxitekturalar sıyaqlı, qurılmanıń paydalanıwshısınıń mútájliklerin anıqlaw hám soń ekonomikalıq hám texnologiyalıq sheklewler sheńberinde sol mútájliklerdi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli qanaatlandırıw ushın proektlestiriw óneri bolıp tabıladı.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Planning a Computer System|year=1962|url=https://archive.org/details/planningcomputer0000buch|last1=Buchholz|first1=Werner}}&lt;/ref&gt;

Bruks keyin IBM System/360 kompyuterler qatarın islep shıǵıwǵa járdem berdi, onda &quot;arxitektura&quot; sózi &quot;paydalanıwshı neni biliwi kerek&quot; degen mánisti ańlatatuǵın atama sózge aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/system360/| bet = System 360, From Computers to Computer Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120403020049/http://www-03.ibm.com/ibm/history/ibm100/us/en/icons/system360/| arxivsáne = 2012-jıl 3-aprel | sáne = 2012-jıl 7-mart | jumıs = IBM100| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;. System/360 qatarın bir neshe úylesimli kompyuter qatarları almastırdı, sonıń ishinde házirgi IBM Z qatarı da bar. Keyinirek, kompyuter paydalanıwshıları bul termindi kóp sanlı kem anıq bolǵan usıllarda qollanıwdı basladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hellige|first1=Hans Dieter|title=Geschichten der Informatik: Visionen, Paradigmen, Leitmotive|year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Eń dáslepki kompyuter arxitekturaları qaǵazda jobalanıp, sońınan tikkeley aqırǵı apparatlıq támiynat formasında qurılǵan. Keyinirek, kompyuter arxitekturasınıń prototipleri fizikalıq túrde tranzistor-tranzistor logikası (TTL) kompyuteri túrinde qurıldı - mısalı, 6800 hám PA-RISC prototipleri - aqırǵı apparatlıq támiynat formasına ótiwden aldın sınaldı hám jetilistirildi. 1990-jıllardan baslap, jańa kompyuter arxitekturaları ádette &quot;qurıladı&quot;, sınaladı hám jetilistiriledi - aqırǵı apparatlıq támiynat formasına ótiwden aldın kompyuter arxitekturası simulyatorında basqa bir kompyuter arxitekturasınıń ishinde; yamasa FPGA ishinde jumsaq mikroprocessor sıpatında; yamasa ekewinde de&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cise.ufl.edu/~mssz/CompOrg/CDAintro.html| bet = Organization of Computer Systems| avtor = Schmalz| at = M.S.| jumıs = UF CISE| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;.

== Kishi kategoriyalar ==
Kompyuter arxitekturası pániniń úsh tiykarǵı kishi kategoriyası bar:

* '''Buyrıqlar toplamı arxitekturası''' (ISA): [[processor]] oqıytuǵın hám orınlaytuǵın [[Mashina kodı|mashina kodın]], sonday-aq sóz ólshemin, yadqa adres rejimlerin, processor registrlerin hám maǵlıwmat túrlerin anıqlaydı.
* '''Mikroarxitektura''': &quot;kompyuter shólkemlestiriwi&quot; dep te ataladı, bul belgili bir [[Oraylıq processor|processordıń]] ISA-nı qalay ámelge asıratuǵının súwretleydi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Dictionary of Computer Science, Engineering, and Technology|url=https://archive.org/details/dictionaryofcomp0000unse_g1p1|last=Laplante|first=Phillip A.|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-2691-5|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofcomp0000unse_g1p1/page/94 94]–95}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, kompyuterdiń CPU keshiniń ólshemi - bul ádette ISA-ǵa baylanıslı bolmaǵan másele.
* '''Sistemalıq dizayn''': esaplaw sistemasındaǵı [[Oraylıq processor|CPU]]-dan basqa barlıq apparatlıq támiynat komponentlerin óz ishine aladı, mısalı, CPU-dan tısqarı maǵlıwmatlardı qayta islew (máselen, tikkeley yadqa kirisiw), virtualizaciya hám kóp processorlı islew.

Kompyuter arxitekturasında basqa da texnologiyalar bar. Tómendegi texnologiyalar Intel sıyaqlı úlken kompaniyalarda qollanıladı hám 2002-jılı&lt;ref name=&quot;HennessyPattersonQuantitative&quot;&gt;{{Cite book|author=John L. Hennessy and David A. Patterson|title=Computer Architecture: A Quantitative Approach|year=2003|url=https://archive.org/details/computerarchitec00hennrich|edition=Third|publisher=Morgan Kaufmann Publishers}}&lt;/ref&gt; kompyuter arxitekturasınıń 1% in quraydı dep bahalanǵan:

* '''Makroarxitektura''': mikroarxitekturadan da abstraktlıraq arxitekturalıq qatlamlar.
* '''Assembler buyrıqlar toplamı arxitekturası''': Aqıllı assembler mashinalar toparına ulıwma bolǵan abstrakt assembler tilin hár qıylı ámelge asırıwlar ushın azǵana ózgeshelenetuǵın [[Mashina kodı|mashina tiline]] aylandırıwı múmkin.
* '''Baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın makroarxitektura''': [[Kompilyator|kompilyatorlar]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli til]] quralları [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ushın turaqlı interfeys yamasa kelisim anıqlawı múmkin, bul tiykarǵı ISA hám mikroarxitekturalar arasındaǵı ayırmashılıqlardı abstrakciyalaydı. Mısalı, [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]] yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] standartları hár qıylı baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın makroarxitekturalardı anıqlaydı.
* '''Mikrokod''': mikrokod - bul chipte jumıs isleytuǵın buyrıqlardı awdaratuǵın baǵdarlama. Ol apparatlıq támiynat átirapında qaplama sıyaqlı islep, apparatlıq támiynattıń buyrıqlar toplamı interfeysiniń qálegen versiyasın usınadı. Bul buyrıqlardı awdarıw múmkinshiligi chip dizaynerlerine iykemli variantlar beredi: Mısalı 1. Chiptiń jańa jaqsılanǵan versiyası mikrokodtı qollanıp, eski chip versiyası menen birdey buyrıqlar toplamın usına aladı, sonlıqtan sol buyrıqlar toplamına baǵdarlanǵan barlıq baǵdarlamalıq támiynat ózgerislersiz jańa chipte isley aladı. Mısalı 2. Mikrokod bir chip ushın hár qıylı buyrıqlar toplamların usına aladı, bul oǵan kóbirek túrli baǵdarlamalıq támiynattı isletiw múmkinshiligin beredi.
* '''Pin arxitekturası''': [[Mikroprocessor]] apparatlıq platformaǵa beriwi kerek bolǵan apparatlıq funkciyalar, mısalı, x86 pinleri A20M, FERR/IGNNE yamasa FLUSH. Sonday-aq, processor sırtqı keshlerdi jaramsız etiw (bosatıw) ushın shıǵarıwı kerek bolǵan xabarlar. Pin arxitekturası funkciyaları ISA funkciyalarına qaraǵanda iykemlirek, sebebi sırtqı apparatlıq támiynat jańa kodlawlarǵa beyimlese aladı yamasa pinnen xabarǵa ózgere aladı. &quot;Arxitektura&quot; termini sáykes keledi, óytkeni funkciyalar usıllar ózgerse de, úylesimli sistemalar ushın berilіwi kerek.

== Wazıypaları ==

=== Anıqlama ===
Kompyuter arxitekturası kompyuter sistemasınıń ónimdarlıǵı, nátiyjeliligi, bahası hám isenimliligin teńlestiriw menen baylanıslı. Buyrıqlar toplamı arxitekturası mısalı bul básekilesiwshi faktorlardıń teńlesiwin kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin. Quramalıraq buyrıqlar toplamları baǵdarlamashılarǵa kóbirek orın nátiyjeli baǵdarlamalar jazıwǵa múmkinshilik beredi, óytkeni bir buyrıq joqarıraq dárejeli abstrakciyanı kodlay aladı (mısalı, x86 Loop buyrıǵı sıyaqlı)&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Null|first1=Linda|title=The Essentials of Computer Organization and Architecture|year=2019|url=https://archive.org/details/essentialsofcomp0000lind_m7b5| sáne =2019|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=9781284123036|page=[https://archive.org/details/essentialsofcomp0000lind_m7b5/page/280 280]|edition=5th}}&lt;/ref&gt;. Biraq, uzınıraq hám quramalıraq buyrıqlardı [[Processor|processordıń]] dekodlawı kóbirek waqıt aladı hám olardı nátiyjeli ámelge asırıw qımbatıraq bolıwı múmkin. Úlken buyrıqlar toplamınan kelip shıqqan joqarı quramalılıq, buyrıqlar kútilmegen jollar menen óz-ara tásir etkende isenimsizlik ushın kóbirek orın jaratadı.

Ámelge asırıw integral sxemaların jobalaw, qaplaw, quwat hám salqınlatıwdı óz ishine aladı. Jobanı optimallastırıw [[Kompilyator|kompilyatorlar]] hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardan]] baslap logikalıq jobalaw hám qaplawǵa shekemgi temalar boyınsha bilimdi talap etedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cis.upenn.edu/~milom/cis501-Fall11/lectures/00_intro.pdf| bet = What is computer architecture?| avtor = Martin| at = Milo| jumıs = UPENN| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;.

=== Buyrıqlar toplamı arxitekturası ===
Buyrıqlar toplamı arxitekturası (BTA) - kompyuterdiń baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynatı arasındaǵı interfeys bolıp, sonday-aq mashinanıń baǵdarlamashı kózqarası sıpatında qaralıwı múmkin. Kompyuterler [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C++]] yamasa kópshilik qollanılatuǵın [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] túsinbeydi. Processor tek ǵana qanday da bir sanlı formatta, ádette ekilik sanlar túrinde kodlanǵan buyrıqlardı túsinedi. [[Kompilyator|Kompilyatorlar]] sıyaqlı baǵdarlamalıq qurallar sol joqarı dárejeli tillerdi processor túsine alatuǵın buyrıqlarǵa awdaradı.

Buyrıqlardan tısqarı, BTA baǵdarlama ushın qoljetimli bolǵan kompyuterdegi elementlerdi anıqlaydı - mısalı, maǵlıwmat túrleri, registrler, múrájat etiw rejimleri hám yadtı. Buyrıqlar bul qoljetimli elementlerdi registr indeksleri (yamasa atları) hám yadqa múrájat etiw rejimleri arqalı tabadı.

Kompyuterdiń BTA-sı ádette kishi kórsetpe qollanbada súwretlenedi, onda buyrıqlardıń qalay kodlanǵanı túsindiriledi. Sonday-aq, ol buyrıqlar ushın qısqa (shama menen) mnemonikalıq atlardı anıqlawı múmkin. Bul atlardı assembler dep atalatuǵın baǵdarlamalıq támiynat quralı tanıy aladı. Assembler - BTA-nıń adam oqıy alatuǵın formasın kompyuter oqıy alatuǵın formaǵa awdaratuǵın kompyuter baǵdarlaması. Dizassemblerler de keń tarqalǵan, olar ádette ekilik kompyuter baǵdarlamalarındaǵı qáteliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ushın debaggerler hám baǵdarlamalıq támiynatlarda qollanıladı.

BTA-lar sapası hám tolıqlıǵı boyınsha hár qıylı boladı. Jaqsı BTA [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] qolaylılıǵı (kodtı túsiniw qanshelli ańsat), kod kólemi (belgili bir háreketti orınlaw ushın qansha kod kerek), [[Kompyuter|kompyuterdiń]] buyrıqlardı interpretaciyalaw bahası (kóbirek quramalılıq buyrıqlardı dekodlaw hám orınlaw ushın kóbirek apparatlıq támiynat kerek degendi ańlatadı) hám kompyuterdiń tezligi (quramalıraq dekodlaw apparatlıq támiynatı menen dekodlaw waqtı uzaǵıraq boladı) arasında kelisimge keledi. Yadtı shólkemlestiriw buyrıqlardıń yad penen qalay baylanısatuǵının hám yadtıń óz-ara qalay tásir etetuǵının anıqlaydı.

Dizayn emulyaciyası barısında emulyatorlar usınılǵan buyrıqlar toplamında jazılǵan baǵdarlamalardı iske túsire aladı. Zamanagóy emulyatorları belgili bir BTA-nıń óz maqsetlerine jetip atırǵanın anıqlaw ushın kólemdi, bahanı hám tezlikti ólshey aladı.

=== Kompyuter shólkemlestiriwi ===
Kompyuter shólkemlestiriwi ónimdarlıqqa tiykarlanǵan ónimlerdi optimallastırıwǵa járdem beredi. Mısalı, baǵdarlama injenerleri [[Processor|processorlardıń]] qayta islew qúdiretin biliwi kerek. Olar eń tómen bahada eń joqarı ónimdarlıqtı alıw ushın baǵdarlamanı optimallastırıwı kerek bolıwı múmkin. Bul kompyuterdiń shólkemlestiriliwin júdá detallı analiz qılıwdı talap etiwi múmkin. Mısalı, SD kartasında, dizaynerler eń kóp maǵlıwmattı múmkin bolǵan eń tez usılda qayta islew ushın kartanı jaylastırıwı kerek bolıwı múmkin.

Kompyuter shólkemlestiriwi jáne belgili bir joybar ushın processordı tańlawdı jobalastırıwǵa járdem beredi. [[Multimedia]] joybarları júdá tez maǵlıwmat kirisin talap etiwi múmkin, al virtual mashinalar tez úzilislerdi talap etiwi múmkin. Geyde belgili wazıypalar qosımsha komponentlerdi de talap etedi. Mısalı, virtual mashinanı iske túsire alatuǵın kompyuterge hár qıylı virtual kompyuterlerdiń yadı bólek saqlanıwı ushın virtual yad apparatlıq támiynatı kerek. Kompyuter shólkemlestiriwi hám ózgeshelikleri jáne quwat sarpın hám processor bahasına tásir etedi.

=== Ámelge asırıw ===
Buyrıqlar toplamı hám mikroarxitektura dizayn jasalǵannan keyin, ámeliy mashina islep shıǵılıwı kerek. Bul dizayn processi ámelge asırıw dep ataladı. Ámelge asırıw ádette arxitekturalıq dizayn emes, al apparatlıq támiynat dizayn injeneriyası dep esaplanadı. Ámelge asırıwdı bir neshe basqıshlarǵa bóliwge boladı:

* '''Logikalıq ámelge asırıw''' logikalıq dárwaza dárejesinde talap etiletuǵın sxemalardı dizaynlaydı.
* '''Sxema ámelge asırıwı''' tiykarǵı elementlerdiń (mısalı, dárwazalar, multipleksorlar, ilmekler) hám ayırım úlken bloklardıń (ALU-lar, keshler hám t.b.) [[tranzistor]] dárejesindegi dizaynın isleydi. Bular logikalıq dárwaza dárejesinde, hátte eger dizayn talap etse, fizikalıq dárejede de ámelge asırılıwı múmkin.
* '''Fizikalıq ámelge asırıw''' fizikalıq sxemalardı sızadı. Hár qıylı sxema komponentleri chip jaylastırıw jobasına yamasa taxtaǵa jaylastırıladı hám olardı baylanıstırıwshı sımlar dúziledi.
* '''Dizayndı tekseriw''' kompyuterdi pútkilley sınap, onıń barlıq jaǵdaylarda hám barlıq waqıt aralıqlarında isleytuǵının kóriw ushın qollanıladı. Dizayndı tekseriw processi baslanǵannan keyin, logikalıq dárejedegi dizayn logikalıq emulyatorlar járdeminde tekseriledi. Biraq, bul ádette realistik sınaq ótkeriw ushın júdá áste boladı. Sonlıqtan, birinshi sınaq tiykarında dúzetiwler kirgizilgennen keyin, Dala-Programmalastırılatuǵın Dárwaza Massivleri (FPGA) járdeminde prototipler qurıladı. Kópshilik háwesker joybarlar usı basqıshta toqtaydı. Aqırǵı basqısh - prototip integraciyalanǵan sxemalardı sınaw, bul bir neshe ret qayta dizaynlawdı talap etiwi múmkin.

[[Oraylıq processor|Oraylıq processorlar]] (CPU) ushın pútkil ámelge asırıw processi basqasha shólkemlestiriledi hám kóbinese CPU dizaynı dep ataladı.

== Dizayn maqsetleri ==
Kompyuter sistemasınıń anıq forması sheklewler hám maqsetlerge baylanıslı boladı. Kompyuter arxitekturaları ádette standartlar, quwat penen ónimdarlıq arasındaǵı teńsalmaqlılıq, baha, yadro sıyımlılıǵı, keshigiw (keshigiw - bul informaciyanıń bir noqattan derekke jetiw ushın ketetuǵın waqıt muǵdarı) hám ótkiziw qábileti arasında teńsalmaqlılıqtı saqlaydı. Geyde basqa faktorlar, mısalı, qosımsha múmkinshilikler, ólshem, salmaq, isenimlilik hám keńeytiliw múmkinshiligi de esapqa alınadı.

Eń keń tarqalǵan sxema tereń quwat analizin ámelge asıradı hám jetkilikli ónimdarlıqtı saqlay otırıp, quwat sarpın qalay tómen uslap turıwdı anıqlaydı.

=== Ónimdarlıq ===
Zamanagóy kompyuterleriniń ónimdarlıǵı kóbinese cikl basına instrukciyalar (IPC) menen táriyiplenedi, bul arxitekturanıń qálegen saat jiyiligindegi nátiyjeliligin ólsheydi; joqarı IPC tezligi kompyuterdiń tezirek ekenin ańlatadı. Eski kompyuterlerde IPC kórsetkishi 0.1 ge shekem tómen bolǵan, al házirgi processorlar ańsat 1 ge jaqın mániske jetedi. Superskalyar processorlar hárbir saat ciklinde bir neshe instrukciyanı orınlaw arqalı úsh penen bes arasındaǵı IPC ǵa jetiwi múmkin.

Mashina tili instrukciyaların sanaw qáte bolıwı múmkin, óytkeni olar hár qıylı ISA larda hár túrli kólemdegi jumıstı atqara aladı. Standart ólshemlerdegi &quot;instrukciya&quot; ISA nıń mashina tili instrukciyalarınıń sanı emes, al ólshem birligi bolıp, ádette VAX kompyuter arxitekturasınıń tezligine tiykarlanǵan.

Kóp adamlar burın kompyuterdiń tezligin saat jiyiligi (ádette MHz yamasa GHz penen) menen ólsheytuǵın edi. Bul [[Oraylıq processor|CPU]] dıń tiykarǵı saatınıń sekundına ciklin ańlatadı. Biraq, bul kórsetkish biraz aljastırıwshı, óytkeni joqarı saat jiyiligine iye mashina shártli túrde joqarı ónimdarlıqqa iye bolmawı múmkin. Nátiyjede, óndiriwshiler ónimdarlıqtı ólshew usılı sıpatında saat jiyiliginen bas tarttı.

Basqa da faktorlar tezlikke tásir etedi, mısalı funkcional bólimlerdiń kombinaciyası, shina tezlikleri, qoljetimli yadro hám baǵdarlamalardaǵı instrukciyalardıń túri hám tártibi.

Tezliktiń eki tiykarǵı túri bar: keshigiw hám ótkiziw uqıplılıǵı. Keshigiw - bul procestiń baslanıwı menen juwmaqlanıwı arasındaǵı waqıt. Ótkiziw uqıplılıǵı - bul waqıt birligine orınlanǵan jumıs kólemi. Úzilis keshigiwi - bul sistemanıń elektron waqıyaǵa (mısalı, qattı disk bazı bir maǵlıwmatlardı kóshiriwdi tamamlaǵanda) kepillengen maksimal juwap beriw waqıtı.

Ónimdarlıq dizayn tańlawlarınıń keń diapazonı tárepinen tásir etiledi - mısalı, processordı konveyerlew ádette keshigiwdi jamanlastıradı, biraq ótkiziw uqıplılıǵın jaqsılaydı. Mashinalardı basqaratuǵın kompyuterler ádette tómen úzilis keshigiwine mútáj boladı. Bul kompyuterler haqıyqıy waqıt ortalıǵında isleydi hám eger operaciya belgilengen waqıt ishinde tamamlanbasa, islewden shıǵadı. Mısalı, kompyuter basqarılatuǵın antiblokirovka tormoz sisteması tormoz pedalı sezilgennen keyin boljawǵa bolatuǵın hám sheklengen waqıt aralıǵında tormozlawdı baslawı kerek, bolmasa tormozdıń islenbey qalıwı júz beredi.

Benchmarking kompyuterdiń bir qatar test baǵdarlamaların orınlawǵa ketken waqıtın ólshew arqalı usı faktorlardıń hámmesin esapqa aladı. Benchmarking kúshli táreplerdi kórsetse de, bul kompyuterdi tańlawdıń jalǵız usılı bolmawı kerek. Kóbinese ólshengen mashinalar hár qıylı kórsetkishler boyınsha bólinedi. Mısalı, bir sistema ilimiy qollanbalardı tezirek isley alsa, ekinshisi video oyınlardı tegisirek kórsete aladı. Bunnan tısqarı, dizaynerler óz ónimlerine apparatlıq támiynat yamasa baǵdarlamalıq támiynat arqalı arnawlı ózgesheliklerdi qosıwı múmkin, bul belgili bir benchmarktiń tez orınlanıwına múmkinshilik beredi, biraq ulıwma tapsırmalar ushın usınday artıqmashlıqlardı bermeydi.

=== Quwat nátiyjeliligi ===
Quwat nátiyjeliligi zamanagóy kompyuterlerde jáne bir áhmiyetli ólshem bolıp tabıladı. Joqarı quwat nátiyjeliligi kóbinese tómenirek tezlik yamasa joqarıraq baha menen almastırılıwı múmkin. Kompyuter arxitekturasında quwat tutınıwın kórsetetuǵın tiplik ólshem - bul MIPS/W (hár vattqa sekundına million kórsetpeler).

Zamanagóy sxemalarda chiptegi tranzistorlar sanı kóbeygen sayın hárbir [[Tranzistor|tranzistorǵa]] kerek bolǵan quwat azayadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://eacharya.inflibnet.ac.in/data-server/eacharya-documents/53e0c6cbe413016f23443704_INFIEP_33/192/ET/33-192-ET-V1-S1__ssed_unit_4_module_10_integrated_circuits_and_fabrication_e-text.pdf| bet = Integrated circuits and fabrication| qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-may }}&lt;/ref&gt;. Bunıń sebebi, jańa chipke qoyılǵan hárbir tranzistor óziniń quwat deregin talap etedi hám onı quwatlandırıw ushın jańa jollar salınıwı kerek. Biraq, chiptegi tranzistorlar sanı ásterek óse basladı. Sonlıqtan, quwat nátiyjeliligi bir chipke kóbirek tranzistorlardı jaylastırıwdan da áhmiyetlirek bolıp baratır. Sońǵı processor dizaynları bir chipke múmkin bolǵanınsha kóp tranzistorlardı jaylastırıwdıń ornına quwat nátiyjeliligine kóbirek itibar qaratıp atırǵanın kórsetti.[2] Ornatılǵan kompyuterler dúnyasında quwat nátiyjeliligi ótkiziw uqıbı hám keshigiw menen birge uzaq waqıttan berli áhmiyetli maqset bolıp kelgen.

=== Bazar talabındaǵı ózgerisler ===
Sońǵı bir neshe jıl ishinde taktlıq jiyiliktiń ósiwi quwat tutınıwın kemeytiw jetiskenliklerine salıstırǵanda ásterek boldı. Buǵan Mur nızamınıń tamamlanıwı hám mobil texnologiyalar ushın batareyanıń uzaǵıraq islewi hám ólshemlerdiń kishireyiwine bolǵan talaptıń artıwı sebep boldı. Joqarı taktlıq jiyilikten quwat tutınıwı hám miniatyurizaciyaǵa itibardıń ózgeriwin [[Intel]] kompaniyasınıń Haswell mikroarxitekturasın shıǵarıwında bildirilgen quwat tutınıwınıń ádewir, hátte 50% ke shekem tómenlewinen kóriwge boladı; olar quwat tutınıwı boyınsha etalondı 30-40 vattan 10-20 vattqa túsirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.intel.com/content/dam/doc/white-paper/resources-xeon-measuring-processor-power-paper.pdf| bet = Measuring Processor Power TDP vs ACP| sáne = April 2011 | jumıs = Intel| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-may }}&lt;/ref&gt;. Bunı 3 GGc dan 4 GGc ke shekem (2002-jıldan 2006-jılǵa shekem) bolǵan óndiriw tezliginiń artıwı menen salıstırǵanda, izertlew hám rawajlandırıw tarawındaǵı dıqqat-itibardıń taktlıq jiyilikten azıraq quwat tutınıwǵa hám kemirek orın alıwǵa qaray ózgerip atırǵanın kóriwge boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cs.columbia.edu/~sedwards/classes/2012/3827-spring/advanced-arch-2011.pdf| bet = History of Processor Performance| sáne = 2012-jıl 24-aprel | jumıs = cs.columbia.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-may }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]</text>
      <sha1>f71om62u95j1n26grobhlysw20oqpyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arxitekturanı súwretlew tili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22845</id>
    <revision>
      <id>266869</id>
      <parentid>213628</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11032" sha1="qih22rys4pgumsdj86srciyv3m3coxg" xml:space="preserve">'''Arxitekturanı súwretlew tilleri (AST)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''architecture description language; ADLs'') bir neshe tarawlarda qollanıladı: sistema injeneriyası, [[programmalıq injiniring]] hám kárxananı modellestiriw hám injeneriyası.

Sistema injeneriyası jámiyeti arxitektura súwretlew tilin sistema arxitekturaların súwretlew hám kórsetiw ushın til hám/yamasa konceptual model retinde paydalanadı.

Programmalıq injiniring jámiyeti arxitekturanı súwretlew tilin [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] sıpatlamasın jaratıw ushın kompyuter tili sıpatında paydalanadı. Texnikalıq arxitektura dep atalǵan jaǵdayda, arxitektura programma baǵdarlamashılarına jetkeriliwi kerek; funkcional arxitektura hár qıylı mápli tárepler hám paydalanıwshılarǵa jetkeriledi. Islep shıǵılǵan ayırım ASTler: Acme (CMU tárepinen islep shıǵılǵan), AADL (SAE tárepinen standartlastırılǵan), C2 (UCI tárepinen islep shıǵılǵan), SBC-ADL (Milliy Sun Yat-Sen universiteti tárepinen islep shıǵılǵan), Darwin (Imperial kolledj London tárepinen islep shıǵılǵan) hám Wright (CMU tárepinen islep shıǵılǵan).

== Sholıw ==
ISO/IEC/IEEE 42010&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso-architecture.org/42010/docs/ISO-IEC-IEEE-latest-draft-42010.pdf| bet = ISO/IEC FDIS42010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120426010747/http://www.iso-architecture.org/42010/docs/ISO-IEC-IEEE-latest-draft-42010.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 26-aprel | avtor = ISO/IECJTC 1/SC 7 Committee| sáne = 2011-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt; hújjeti, Sistemalar hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw—Arxitektura sıpatlaması, arxitekturanı súwretlew tilin &quot;arxitektura sıpatlamalarında paydalanıw ushın ańlatıwdıń hár qanday forması&quot; dep anıqlaydı hám ASTler ushın minimal talaplardı belgileydi.

Kárxananı modellestiriw hám injeneriya jámiyeti de kárxana dárejesine arnalǵan arxitekturanı súwretlew tillerin islep shıqqan. Mısallar qatarına [[ArchiMate]] (házir The Open Group standartı), DEMO, ABACUS (Sidney Texnologiya universiteti tárepinen islep shıǵılǵan) kiredi. Bul tiller zárúr bolmaǵan jaǵdayda programmalıq komponentlerge hám t.b. silteme bermeydi. Biraq, olardıń kópshiligi programma baǵdarlamashılarına jetkeriletuǵın arxitektura sıpatında qollanba arxitekturasına silteme beredi.

Tómendegi jazıwlardıń kópshiligi tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń kózqarasına tiyisli.

Arxitekturalardı kórsetiw ushın standart belgilew (AST) óz-ara baylanıstı jaqsılawǵa, dáslepki dizayn sheshimlerin sáwlelendiriwge hám sistemanıń kóshiriletuǵın abstrakciyasın jaratıwǵa járdem beredi. Burın arxitekturalar kóbinese komponenttiń tábiyatı, qásiyetleri, baylanıslardıń semantikası hám ulıwma sistema háreketi sıyaqlı nárseler menen belgilengen qutısha-sızıq súwretleri arqalı kórsetilgen edi. ASTler arxitekturalardı formal kórsetiwdiń lingvistikalıq kózqarasınan kelip shıqqan hám usılayınsha onıń kemshiliklerin saplastıradı. Sonıń menen birge, rawajlanǵan ASTler arxitekturalıq dizayn sheshimleriniń erte analizi hám ámelge asırılıwın tekseriwge múmkinshilik beredi.

== Tariyxı ==
ASTler úsh keń kategoriyaǵa bólingen: qutısha-sızıq rásmiy emes súwretler, formal arxitektura súwretlew tili hám UMLge (birlesken modellestiriw tili) tiykarlanǵan belgilewler.

Qutısha-sızıq uzaq waqıt dawamında programmalıq támiynat arxitekturaların súwretlewdiń eń kóp tarqalǵan usılı boldı. Paydalı hújjetlestiriwdi támiyinlegeni menen, rásmiy emeslik dárejesi arxitektura sıpatlamasınıń paydalılıǵın sheklegen edi. Programmalıq támiynat arxitekturaların súwretlewdiń qatańıraq usılı talap etildi. Allen hám Garlannıń (1997)&lt;ref name=&quot;Allen1997&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Allen|first1=R.|last2=Garlan|first2=D.|doi=10.1145/258077.258078|title=A formal basis for architectural connection|journal=ACM Transactions on Software Engineering and Methodology|volume=6|issue=3|pages=213|year=1997}}&lt;/ref&gt; sózlerin keltirsek, &quot;bul [qutısha-sızıq] sıpatlamalar paydalı hújjetlestiriwdi támiyinlewi múmkin bolsa da, házirgi rásmiy emeslik dárejesi olardıń paydalılıǵın shekleydi. Bunday arxitekturalıq sıpatlamalar menen ne názerde tutılǵanı ulıwma anıq emes bolǵanlıqtan, arxitekturanıń úylesimliligin analizlew yamasa onıń áhmiyetli qásiyetlerin anıqlaw múmkin emes bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, sistema ámelge asırılıwınıń onıń arxitekturalıq dizaynına sadıq ekenin tekseriwdiń hesh qanday jolı joq.&quot; Usınday juwmaq Perri hám Volf (1992)&lt;ref name=&quot;PERRY1992&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Perry|first1=D. E.|last2=Wolf|first2=A. L.|doi=10.1145/141874.141884|title=Foundations for the study of software architecture|journal=[[ACM SIGSOFT Software Engineering Notes]]|volume=17|issue=4|pages=40|year=1992}}&lt;/ref&gt; maqalasında da keltirilgen: &quot;Anıq hám dál hújjetlestiriwdi támiyinlewden tısqarı, specifikaciyalardıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdiń avtomatlastırılǵan analizin támiyinlew hám basqa jaǵdayda anıqlanbay qalatuǵın hár túrli mashqalalardı ashıp beriwden ibarat.&quot;

Sol waqıttan baslap, programmalıq támiynat arxitekturasın súwretlew ushın formal tiller boyınsha izertlewler alıp barıldı. Onlaǵan formal ASTler usınıldı, olardıń hárbiri hár túrli konceptual arxitekturalıq elementler, hár qıylı sintaksis yamasa semantika menen sıpatlanadı, belgili bir operaciyalıq tarawǵa itibar qaratadı yamasa tek hár túrli analiz usıllarına ılayıqlı boladı. Mısalı, tarawǵa tiyisli ASTler engizilgen hám haqıyqıy waqıt sistemaları (AADL&lt;ref name=&quot;AADL&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.aadl.info| bet = AADL — Architecture Analysis and Design Language| sáne = July 2019 | baspaxana = Software Engineering Institute, Carnegie Mellon University}}&lt;/ref&gt;, EAST-ADL&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.east-adl.info/| bet = EAST-ADL}}&lt;/ref&gt;, hám EADL&lt;ref name=&quot;EADL&quot;&gt;{{Cite journal|title=Embedded architecture description language}}&lt;/ref&gt; sıyaqlı), basqarıw dóńgelegi qollanbaları (DiaSpec)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.diaspec.com/| bet = AADL| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130601210552/http://diaspec.com/| arxivsáne = 2013-jıl 1-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;, ónim qatarı arxitekturaları (Koala)&lt;ref name=&quot;KOALA&quot;&gt;{{Cite journal|title=The Koala component model for consumer electronics software}}&lt;/ref&gt;, hám dinamikalıq sistemalar (Π-ADL)&lt;ref name=&quot;Oquendo2004&quot;&gt;{{Cite journal|title=π-ADL}}&lt;/ref&gt; menen islesiw ushın usınılǵan. Analizge tiyisli ASTler jetkiliksizlik, isenimlilik, qáwipsizlik, resurs tutınıwı, maǵlıwmat sapası hám haqıyqıy waqıt ónimdarlıǵın analizlew (AADL), minez-qulıq analizi (Fractal)&lt;ref name=&quot;FRACTAL&quot;&gt;{{Cite journal|title=The FRACTAL component model and its support in Java}}&lt;/ref&gt;hám isenimlilik analizi (TADL)menen islesiw ushın usınılǵan.

Degen menen, bul háreketler óndirislik ámeliyatta kútilgen qabıl etiliwge erise almadı. Bul óndiris tárepinen qabıl etilmewdiń ayırım sebepleri Vuds hám Xilliard&lt;ref name=&quot;Woods2005&quot;&gt;{{Cite book|last1=Woods|first1=E.|last2=Hilliard|first2=R.|doi=10.1109/WICSA.2005.15|chapter=Architecture Description Languages in Practice Session Report|title=5th Working IEEE/IFIP Conference on Software Architecture (WICSA'05)|pages=243|year=2005|isbn=978-0-7695-2548-8}}&lt;/ref&gt;, Pandey&lt;ref name=&quot;Pandey2010&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Pandey|first1=R. K.|title=Architectural description languages (ADLs) vs UML|doi=10.1145/1764810.1764828|pages=1–5|year=2010}}&lt;/ref&gt;, Klements&lt;ref name=&quot;ClementsSurvey&quot;&gt;{{Cite book|last1=Clements|first1=P. C.|chapter=A survey of architecture description languages|doi=10.1109/IWSSD.1996.501143|title=Proceedings of the 8th International Workshop on Software Specification and Design|url=https://archive.org/details/proceedingsof8th0000inte_z1p3|pages=[https://archive.org/details/proceedingsof8th0000inte_z1p3/page/16 16]–00|year=1996|isbn=978-0-8186-7361-0}}&lt;/ref&gt;, hám basqalar tárepinen analizlengen: formal ASTler siyrek jaǵdaylarda programmalıq támiynat ómir ciklına birlestirilgen, olar siyrek jaǵdaylarda jetilisken qurallar menen qollanıladı, jetkiliksiz dárejede hújjetlestirilgen, júdá ayrıqsha talaplarǵa itibar qaratadı hám jańa ózgesheliklerdi qosıwǵa múmkinshilik beretuǵın keńeytiwler ushın orın qaldırmaydı.

Bul sheklewlerdiń ayırımların jeńip ótiwdiń bir usılı sıpatında, UML bar bolǵan ASTlerdiń múmkin bolǵan miyrasxorı retinde kórsetilgen. Programmalıq támiynat arxitekturaların anıǵıraq modellestiriw ushın UML di paydalanıw yamasa keńeytiw boyınsha kóplegen usınıslar berilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/library/abstracts/reports/04tr008.cfm| bet = Garlan_TR| sáne = 2004-jıl 31-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pérez-Martínez|first=J. E.|chapter=UML 1.4 versus UML 2.0 as Languages to Describe Software Architectures|doi=10.1007/978-3-540-24769-2_7|title=Software Architecture|pages=88|isbn=978-3-540-22000-8}}&lt;/ref&gt;.

2013-jılǵı izertlew&lt;ref name=&quot;IndustrySurvey&quot;&gt;{{Cite journal|first1=Ivano|last1=Malavolta|first2=Patricia|last2=Lago|year=2013|title=What Industry Needs from Architectural Languages: A Survey|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=39|issue=6|pages=869–891|doi=10.1109/TSE.2012.74}}&lt;/ref&gt; ámeliyatshılardıń ulıwma alǵanda olar paydalanǵan ASTlerdiń dizayn múmkinshiliklerinen qanaatlanǵanlıǵın, biraq olar haqqında bir neshe tiykarǵı táshwishleri bar ekenligin anıqladı: olarda analiz ózgeshelikleri hám qosımsha funkcional qásiyetlerdi anıqlaw múmkinshiligi joq edi; ámeliyatta qollanılǵanları tiykarınan akademiyalıq izertlewlerden emes, al óndirislik rawajlanıwdan kelip shıqqan; olarǵa kóbirek formallıq hám jaqsıraq qolaylılıq kerek edi.

== Ózgeshelikleri ==
Akademiyalıq yamasa óndirislik toparlar tárepinen islep shıǵılǵan ASTlerde úlken kóp túrlilik bar. Kóplegen tiller AST bolıwǵa arnalmaǵan edi, biraq olar arxitekturanı kórsetiw hám analizlew ushın qolaylı bolıp shıqtı. Principinde, ASTler talaplar tillerinen parıq qıladı, óytkeni ASTler sheshim keńisligine tiykarlanǵan, al talaplar másele keńisliklerin súwretleydi. Olar programmalastırıw tillerinen ayırmashılıqqa iye, sebebi ASTler arxitekturalıq abstrakciyalardı belgili bir noqatlıq sheshimlerge baylanıstırmaydı. Modellestiriw tilleri háreketlerdi kórsetedi, al ASTler komponentlerdi kórsetiwge itibar qaratadı. Degen menen, komponentlerdi kórsetiwge itibar qaratqan domenge tiyisli modellestiriw tilleri (DTMT) de bar.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]</text>
      <sha1>qih22rys4pgumsdj86srciyv3m3coxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veb-islep shıǵıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23762</id>
    <revision>
      <id>266870</id>
      <parentid>266122</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45164" sha1="2wttbu36dhyk8nsu6zikt28mfpx66xc" xml:space="preserve">'''Veb-islep shıǵıw''' ‒ bul [[Internet]] ([[World Wide Web|Dúnya júzilik tor]]) yamasa intranet (jeke tarmaq) ushın [[Websayt|veb-sayt]] islep shıǵıw boyınsha baylanıslı jumıs&lt;ref name=&quot;Techopedia.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/23889/web-development| bet = What is Web Development? - Definition from Techopedia| til = en| jumıs = Techopedia.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Veb-islep shıǵıw ápiwayı bir statikalıq tekst betin islep shıǵıwdan baslap quramalı veb-qosımshalar, elektron biznes hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetlerin islep shıǵıwǵa shekem bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw ádette qamtıytuǵın wazıypalardıń tolıǵıraq dizimi veb-injeneriya, veb-dizayn, veb-kontent islep shıǵıw, klient penen baylanıs, klient tárep/server tárepti skript jazıw, [[veb-server]] hám tarmaq qáwipsizligin konfiguraciyalaw hám elektron sawda islep shıǵıwdı óz ishine aladı.

Veb-qánigeler arasında &quot;veb-islep shıǵıw&quot; ádette veb-saytlardı qurıwdıń tiykarǵı dizaynnan tıs aspektlerine qatnaslı boladı: belgilew hám [[Programmalastırıw|kodlaw]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Campbell|first=Jennifer|title=Web Design: Introductory|url=https://archive.org/details/webdesignintrodu0000jenn|publisher=Cengage Learning|year=2017|pages=[https://archive.org/details/webdesignintrodu0000jenn/page/27 27]}}&lt;/ref&gt;. Veb-islep shıǵıw kontentti basqarıw sistemaların (CMS) qollanıwı múmkin, bul kontentke ózgerisler kirgiziwdi ańsatlastıradı hám tiykarǵı texnikalıq kónlikpeler menen de paydalanadı.

Úlken shólkemler hám biznesler ushın, veb-islep shıǵıw toparları júzlegen adamnan ([[Veb baǵdarlamashı|veb-baǵdarlamashılardan]]) ibarat bolıwı hám veb-saytlardı islep shıǵıwda [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile metodologiyaları]] sıyaqlı standart usıllardı qollanıwı múmkin. Kishirek shólkemlerge tek bir turaqlı yamasa kelisim tiykarında isleytuǵın islep shıǵıwshı, ya bolmasa grafikalıq dizayner yamasa [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] texnigi sıyaqlı baylanıslı lawazımlarǵa qosımsha tapsırma beriw kerek bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw belgilengen bólimniń tarawı bolıwdıń ornına bólimler arasındaǵı birgeliktegi háreket bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıwshınıń úsh túri bar: aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwshı, artqı tárep (back-end) islep shıǵıwshı hám tolıq stek (full-stack) islep shıǵıwshı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vvd6DwAAQBAJ|title=The Full Stack Developer: Your Essential Guide to the Everyday Skills Expected of a Modern Full Stack Web Developer| sáne =2018-11-19}}&lt;/ref&gt;. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwshılar paydalanıwshı brauzerinde isleytuǵın háreket hám kórinisler ushın juwapker, al artqı tárep islep shıǵıwshılar serverler menen isleydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/advisor/education/front-end-vs-back-end-developer| bet = Discover The Difference Between Front-End Vs. Back-End Developer – Forbes Advisor| sáne = 2023-jıl 30-may | til = en| jumıs = forbes.com}}&lt;/ref&gt;. Vebtiń kommerciyalastırılıwınan baslap, bul taraw rawajlandı hám házirgi waqıtta eń kóp qollanılatuǵın texnologiyalardıń birine aylandı.

== Dúnya júzilik Internet hám veb-islep shıǵıwdıń evolyuciyası ==

=== Kelip shıǵıwı/ Veb 1.0 ===
Tim Berners-Li 1989-jılı CERN-de [[World Wide Web|Dúnya júzilik Internetti]] jarattı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web| bet = A short history of the Web| sáne = 2023-jıl 4-dekabr | til = en| jumıs = CERN| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Internetti islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı maqset akademiyalıq mákemeler hám hár túrli global shólkemlerdiń avtomatlastırılǵan informaciya almasıw talapların qanaatlandırıw boldı. Nátiyjede, 1993-jılı [[HTML]] islep shıǵıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.washington.edu/accesscomputing/webd2/student/unit1/module3/html_history.html#:~:text=The%20first%20version%20of%20HTML,official%20standard%20in%20December%201999.| bet = WebD2: A Brief History of HTML| jumıs = www.washington.edu| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Veb 1.0 - birinshi paradigma bolıp, onda paydalanıwshılar tek materiallardı kóre alatuǵın hám az muǵdarda informaciya bere alatuǵın edi&lt;ref name=&quot;Soni-2023&quot;&gt;{{Cite journal| sáne =September 2023|title=Evolution Of Web Technologies in Recent Years|url=https://www.jetir.org/papers/JETIR2309347.pdf}}&lt;/ref&gt;. Veb 1.0 tiykarǵı protokolları HTTP, HTML hám URI boldı&lt;ref name=&quot;Jazayeri-2007&quot;&gt;{{Cite book|title=Future of Software Engineering (FOSE '07)|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4221621|date=2007}}&lt;/ref&gt;.

=== Veb 2.0 ===
O'Reilly vice-prezidenti Deyl Dogerti tárepinen 2004-jılı Media Live konferenciyasında keń taralǵan Veb 2.0 termini interaktivlikke pát bergen internet paydalanıwındaǵı ózgerislerdi belgileydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.paulgraham.com/web20.html| bet = Web 2.0| jumıs = www.paulgraham.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://computer.howstuffworks.com/web-20.htm| bet = How Web 2.0 Works| sáne = 2007-jıl 28-dekabr | til = en-us| jumıs = HowStuffWorks| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Veb 2.0 paydalanıwshılardıń kóbirek qatnasıwı hám kommunikaciyasın kirgizdi. Ol Veb 1.0 diń statikalıq, tek oqıw tábiyatınan rawajlanıp, qatnasıw hám kommunikaciya ushın integraciyalanǵan tarmaqqa aylandı. Ol kóbinese paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan, oqıw-jazıw onlayn tarmaǵı dep ataladı.

Veb 2.0 ortalıqlarında paydalanıwshılar muzıka, fayllar, súwretler hám filmler jaratıw sıyaqlı bólisiw iskerliklerin qollaytuǵın platformaǵa iye&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://history-computer.com/web-2-0/| bet = Web 2.0 Explained: Everything You Need To Know| avtor = Hall| at = Heather| sáne = 2022-jıl 1-may | til = en-US| jumıs = History-Computer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Veb 2.0 arxitekturası kóbinese &quot;internettiń bel omırtqası&quot; dep esaplanadı, óz aldına islewshi platformalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|onlayn maǵlıwmatlar bazalarınan]] informaciya aǵımın ruqsat etiw ushın standartlastırılǵan XML (Keńeytilgen Belgilew Tili) teglerin qollanadı.

=== Veb 3.0 ===
Veb 3.0, internettiń úshinshi hám házirgi versiyası, 2014-jılı tanıstırıldı. Koncepciya internetti tolıq qayta dizaynlawdı kóz aldına keltiredi. Tiykarǵı ózgesheliklerine metamaǵlıwmatlardı integraciyalaw, anıq informaciyanı jetkiziw hám paydalanıwshılardıń qálew, tariyx hám qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanǵan jaqsılanǵan tájiriybeleri kiredi.

Veb 3.0 internetti dástúrli izlew mashinalarına qaraǵanda kóbirek funkcionallıq beriwshi úlken, shólkemlestirilgen maǵlıwmatlar bazasına aylandırıwǵa umtıladı. Paydalanıwshılar óz qálewlerine tiykarlanıp navigaciyanı qolaylastıra aladı, hám tiykarǵı ideyalar maǵlıwmat dereklerin anıqlaw, olardı nátiyjelilik ushın baylanıstırıw hám paydalanıwshı profillerin jaratıwdı óz ishine aladı.

Bul versiya geyde Semantikalıq Veb dep te ataladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Du |first=Xiaofeng |title=Semantic Service Description Framework for Address | sáne =2009 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-0-387-78578-3_35 |work=Information Systems Development |pages=1033–1045 |editor-last=Barry |editor-first=Chris |access-date=2023-11-30 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/978-0-387-78578-3_35 |isbn=978-0-387-78577-6 |last2=Song |first2=William |last3=Munro |first3=Malcolm |editor2-last=Lang |editor2-first=Michael |editor3-last=Wojtkowski |editor3-first=Wita |editor4-last=Conboy |editor4-first=Kieran}}&lt;/ref&gt;.

=== Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń evolyuciyası ===
Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń jolı internettiń dáslepki kúnlerinde ápiwayı [[HTML]] betlerinen baslandı. Waqıt ótiwi menen rawajlanıwlar stil ushın [[CSS]] hám interaktivlik ushın [[JavaScript]] qosıwǵa alıp keldi. Bul evolyuciya statikalıq veb-saytlardı dinamikalıq hám juwap beriwshi platformalarǵa aylandırdı, búgingi kúnde kompleksli hám funkciyası bay veb-qosımshalar ushın tiykar jarattı.

* Statikalıq HTML Betleri (1990-jıllar)
* [[CSS]] Kirgiziw (1990-jıllardıń aqırı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.w3.org/Style/CSS20/| bet = 20 Years of CSS| sáne = 2016-jıl 17-dekabr | jumıs = W3C| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;
* [[JavaScript]] hám Dinamikalıq HTML (1990-jıllar - 2000-jıllardıń bası)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.w3schools.com/js/js_history.asp| bet = JavaScript History| til = en-US| jumıs = www.w3schools.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ifj.edu.pl/private/krawczyk/php/intro-history.html| bet = A brief history of PHP| jumıs = ifj.edu.pl| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;
* [[Ajax (programmalastırıw)|AJAX]] (1998)
* Kontentti basqarıw sistemalarınıń (CMS) rawajlanıwı (2000-jıllardıń ortası)
* Mobil veb (2000-jıllardıń aqırı - 2010-jıllar)
* Bir betli qosımshalar (SPAs) hám aldıńǵı bet freymvorkları (2010-jıllar)
* Server tárepindegi JavaScript (2010-jıllar)
* Mikroservisler hám API-basqarılatuǵın islep shıǵıw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)
* Progressiv veb-qollanbalar (PWAs) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)
* JAMstack Arxitekturası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)
* WebAssembly (Wasm) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)
* Serversiz esaplaw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)
* [[Jasalma intellekt|JI]] hám [[mashinalıq oqıtıw]] integraciyası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem)

Keleshektegi veb-islep shıǵıw brauzer texnologiyası, Veb internet infrastrukturası, protokol standartları, programmalıq támiynat injeneriya metodları hám qollanba tendenciyalarındaǵı alǵa ilgerlewler menen basqarıladı.

== Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ==
Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli veb-saytlar hám veb-qosımshalardı qurıwdaǵı basqıshlardı belgilep beretuǵın metod. Ol strukturalanǵan tásir etiwdi támiyinlep, islep shıǵıw processi dawamında optimal nátiyjelerge erisiwdi támiyinleydi.

Ádettegi Veb-islep shıǵıw processin 7 basqıshqa bóliwge boladı.

=== Tallaw ===
Debra Xoukraft hám Djon Kerrol veb-islep shıǵıw procesin izbe-iz basqıshlarǵa bóliw metodologiyasın usındı. Olar analizdiń hár túrli aspektlerin atap ótti&lt;ref name=&quot;Howcroft-2000&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Howcroft|first1=Debra|last2=Carroll|first2=John| sáne =2000|title=A proposed methodology for web development.|journal=Ecis 2000 Proceedings|url=https://aisel.aisnet.org/ecis2000/73/}}&lt;/ref&gt;.

Birinshi faza veb-strategiya islep shıǵıw hám veb-sayttıń óz maqsetlerine nátiyjeli erise alatuǵın analizlewdi óz ishine aladı. Keyl hám basqalardıń izertlewi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Keil|first1=Mark|last2=Cule|first2=Paul E.|last3=Lyytinen|first3=Kalle|last4=Schmidt|first4=Roy C.|date=November 1998|title=A framework for identifying software project risks|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1998-11_41_11/page/n85|journal=Communications of the ACM|volume=41|issue=11|pages=76–83|doi=10.1145/287831.287843|issn=0001-0782}}&lt;/ref&gt; programmalıq támiynat proektleriniń sátsizlikke ushırawınıń tiykarǵı sebeplerin joqarı basqarıw boyınsha juwapkershiliklerdiń joqlıǵı hám sistema talapların qáte túsiniw dep anıqlaydı. Bul qáwiplerdi azaytıw ushın, Birinshi Faza strategiyalıq maqset hám wazıypalardı belgileydi, olardı orınlaw ushın sistema dizaynın jaratadı. Veb qatnasın ornatıw haqqındaǵı sheshim ideal boyınsha shólkemniń korporativ informaciya strategiyasına sáykes keliwi kerek.

Analiz fazasın 3 basqıshqa bóliwge boladı:

* Veb-strategiyanı islep shıǵıw
* Maqsetlerdi anıqlaw
* Obektiv analiz

Bul faza dawamında, aldın anıqlanǵan maqsetler hám bar resurslar olardıń orınlanıw múmkinshiligin anıqlaw ushın analizden ótedi. Bul analiz tómendegishe altı wazıypaǵa bólinedi:

* '''Texnologiya analizi''': Sayttı dúziw, xosting etiw hám qollap-quwatlaw ushın zárúr bolǵan barlıq texnologiyalıq komponentler hám qurallardı anıqlaw.
* '''Informaciya analizi''': Paydalanıwshıǵa kerekli informaciyanı anıqlaw, meyli ol statikalıq (veb beti) yamasa dinamikalıq (maǵlıwmatlar bazası serverinen &quot;real waqıtta&quot; alınatuǵın) bolsın.
* '''Kónlikpeler analizi''': Joybardı tolıq tamamlaw ushın kerekli hár túrli kónlikpeler toplamın anıqlaw.
* '''Paydalanıwshı analizi''': Sayttıń barlıq mólsherlengen paydalanıwshıların anıqlaw, paydalanıwshılar hám olar qollanatuǵın texnologiyalardıń hár qıylılıǵı sebepli bul process quramalıraq.
* '''Qarjı analizi''': Sayt islep shıǵıw qárejetin bahalaw yamasa aldın anıqlanǵan byudjet sheńberinde nege erisiw múmkin ekenin bahalaw.
* '''Qáwip analizi''': Sayttı islep shıǵıwǵa baylanıslı hár qanday úlken qáwiplerdi izertlew.

Bul analizden keyin, maqsetlerdiń anıǵıraq toplamı hújjetlestiriledi. Házirgi waqıtta orınlanıwı múmkin bolmaǵan maqsetler Tilekler Dizimine jazıladı, ol Maqsetler Hújjetiniń bir bólegin quraydı. Bul hújjetlestiriw metodologiyanıń keyingi cikli dawamında iterativlik procestiń ajıralmas bólegi boladı.

=== Jobalastırıw: sayt kartası hám sımlı ramka ===
[[Veb baǵdarlamashı|Veb-baǵdarlamashılar]] ushın joba dúziwge qatnasıw hám optimal arxitekturanı anıqlaw hám freymvorklardı tańlaw áhmiyetli. Qosımsha, islep shıǵıwshılar/keńesshiler veb-sayttı qollap-quwatlawǵa baylanıslı ulıwma iyelik etiw qárejetin túsindiriwde rol oynaydı, bul dáslepki islep shıǵıw qárejetlerinen asıp ketiwi múmkin.

Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler:

* Sayt kartasın jaratıw
* Sımlı ramka jaratıw
* Texnologiyalıq stek

=== Dizayn hám jaylastırıw ===
Analiz fazasınan keyin, islep shıǵıw procesi maqsetler hújjeti menen basqarılatuǵın dizayn fazasına ótedi. Veb-saytlardıń izbe-iz ósiwin hám jaqsı dizayn arxitekturasınıń potencial jetispewshiligin moyınlap, metodologiya sayttıń ómir dawamında ózgerisler hám qosımshalardı esapqa alıw ushın iteraciyanı óz ishine aladı. Informaciya Dizaynı hám [[Grafik dizayn|Grafikalıq Dizaynǵa]] bólingen dizayn fazası, veb-sayt strukturasın, maǵlıwmatlar bazasınıń [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] hám CGI skriptlerin detallı súwretleytuǵın tolıq Dizayn Hújjetine alıp keledi.*

Keyingi basqısh, dizayndı testlew, dizayndaǵı qarama-qarsılıqlardı yamasa kemshiliklerdi anıqlaw ushın erte, tómen qárejetli testlewge baǵdarlanǵan. Bul veb-sayt dizaynın birinshi úsh basqıshta belgilengen maqset hám wazıypalar menen salıstırıwdı óz ishine aladı. Birinshi hám Ekinshi fazalar Maqsetler Hújjetindegi maqsetlerdiń dizaynǵa sáykes keliwin támiynlew ushın qayta qaralatuǵın interaktiv cikl bolıp tabıladı. Alıp taslanǵan hár qanday maqsetler keleshekte qarap shıǵıw ushın Tilekler Dizimine qosıladı.

Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler:

* Betlerdi jaylastırıw
* Qayta qarap shıǵıw
* Tastıyıqlaw

=== Kontent jaratıw ===
Veb-sayt vizual jaqtan qanshelli tartımlı bolsa da, klientler menen jaqsı baylanıs áhmiyetli. Kontent óndirisiniń tiykarǵı maqseti - kompaniyańız haqqında tiyisli informaciyanı qızıqlı hám ańsat túsinikli túrde beriw arqalı [[paydalanıwshı interfeysi]] arqalı kommunikaciya kanalın jaratıw. Buǵan tómendegiler kiredi:

* Tartımlı háreketke shaqırıwlardı islep shıǵıw
* Dóretiwshilik temalar jaratıw
* Oqıwǵa qolaylı kontentti formatlaw
* Qatar boyınsha redaktorlawdı ámelge asırıw
* Sayt islep shıǵıw barısı dawamında tekstti jańalaw

Kontent óndirisi basqıshı siziń veb-saytıńızdıń yamasa veb-qosımshańızdıń brending hám marketingin ornatıwda áhmiyetli bolıp tabıladı. Ol tásirli hám inandırıwshı kontent arqalı siziń onlayn qatnasıńızdıń maqseti hám wazıypaların anıqlaw ushın platforma sıpatında xızmet etedi.

=== Islep shıǵıw ===
Bul áhmiyetli basqıshta, veb-sayt onıń tiykarǵı maqsetin esapqa alıp qurıladı, tolıq isleytuǵın sayttı ornatıwdı támiyinlew ushın barlıq grafikalıq komponentlerge úlken itibar beriledi.

Procedura bas bettiń islep shıǵıwı menen baslanadı, onnan keyin ishki betlerdiń jaratılıwı menen dawam etedi. Ásirese sayttıń navigaciyalıq strukturası jetilistirilip atır.

Bul islep shıǵıw fazası dawamında Kontentti Basqarıw Sisteması, interaktiv baylanıs formaları hám satıp alıw sebetleri sıyaqlı tiykarǵı funkcionallıqlar aktivlestiriledi.

Kodlaw procesi sayttıń barlıq programmalıq támiynatın jaratıwdı hám onı sáykes [[Web server|Veb serverlerine]] ornatıwdı óz ishine aladı. Bul Veb serverge jaylastırıw sıyaqlı ápiwayı nárselerden baslap [[maǵlıwmatlar bazası]] baylanısların ornatıw sıyaqlı quramalıraq wazıypalarǵa shekem bolıwı múmkin.

=== Testlew, qayta kóriw hám iske qosıw ===
Hár qanday veb proektte testlew basqıshı júdá quramalı hám qıyın. Veb qosımshalar kóbinese hár qıylı texnologiyalıq ortalıqlarda isleytuǵın hár túrli hám kóbinese belgisiz paydalanıwshılar ushın jobalanǵanlıqtan, olardıń quramalılıǵı [[Informaciyalıq sistema|dástúrli Informaciyalıq Sistemalardan]] (IS) asıp ketedi. Maksimal qamtıw hám nátiyjelilikti támiyinlew ushın veb-sayt hár qıylı kontekstler hám texnologiyalarda sınalıwı kerek. Dizaynerden aqırǵı maqullawdı alǵannan keyin veb-sayt jetkeriw basqıshına ótedi. Iske qosılıwǵa tayarlıǵın támiyinlew ushın sapanı támiyinlew toparı funkcionallıq, úylesimlilik hám ónimdarlıq boyınsha qatań testler ótkeredi.

Integraciya, stress, masshtablılıq, júkleme, ajıratımlılıq hám brauzerler arasındaǵı úylesimlilik sıyaqlı qosımsha testler ótkeriledi. Maqullaw berilgennen keyin, veb-sayt FTP arqalı serverge jiberiledi, usınıń menen islep shıǵıw processi juwmaqlanadı.

Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler:

* Joǵalǵan baylanıslardı testlew
* Kod teksergishlerdi qollanıw
* [[Veb-brauzer|Brauzerdi]] tekseriw

=== Texnikalıq xızmet kórsetiw hám jańalaw ===
Veb-islep shıǵıw processi ornalastırıwdan tısqarı, ornalastırıwdan keyingi hár qıylı wazıypalardı óz ishine aladı.

Mısalı, veb-saytlar kóbinese úziliksiz texnikalıq xızmet kórsetiwde boladı, hár kúni jańa nárseler júklenedi. Sayttıń kólemi úlkeygen sayın texnikalıq xızmet kórsetiw qárejetleri de anaǵurlım artadı. Veb-sayttaǵı mazmunnıń dálligi júdá áhmiyetli bolıp, hám informaciya, hám baylanıslardıń, ásirese sırtqı baylanıslardıń jańalanǵanın tekseriw ushın úziliksiz baqlawdı talap etedi. Paydalanıwshılardıń pikirlerine juwap retinde dúzetiwler kirgiziledi, hám veb-sayttıń uzaq múddetli nátiyjeliligin saqlaw ushın úziliksiz qollaw hám texnikalıq xızmet kórsetiw háreketleri ámelge asırıladı.

== Dástúrli islep shıǵıw metodologiyaları ==
Debra Xowkraft hám Djon Kerroll ózleriniń izertlew maqalasında bir neshe dástúrli veb-islep shıǵıw metodologiyaların talqıladı:

* '''Sarqırama''' (Waterfall): Sarqırama metodologiyası izbe-iz adımlardan ibarat bolıp, hár basqısh arasında minimal qaytalanıwlar menen islep shıǵıw processin sheshedi. Biraq, sarqırama metodologiyasın veb-saytlardı (hám informaciyalıq sistemalardı) islep shıǵıwǵa qollanǵanda úlken kemshilik onıń qatań qurılısında jatır, bul qońsı basqıshlardan tısqarı qaytalanıwǵa jol qoymaydı. Veb-saytlardı islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın hár qanday metodologiya ózgerislerge beyimlesiw ushın jetkilikli dárejede iykemli bolıwı kerek.
* '''Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM)''': Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM) informaciyalıq sistemalar hám programmalıq támiyinlewde sistemalardı analizlew hám dizaynlaw ushın keń qollanılatuǵın metodologiya bolıp tabıladı. Bul usıl islep shıǵıw joybarınıń pútkil ómirlik ciklin qamtıp almasa da, ol keyingi basqıshlarda qımbat qátelikler hám kemshiliklerdi minimumǵa túsiriw maqsetinde analiz hám dizayn basqıshlarına kúshli itibar beredi.
* '''Prototiplew:''' Prototiplew - bul sistemanıń yamasa qosımshanıń gilt funkciyaların vizualizaciyalaw hám sınaw ushın dáslepki versiyası qurılatuǵın programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw usılı. Prototip aqırǵı ónimniń kózge kórinetuǵın kórinisi retinde xızmet etip, mápli táreplerge, sonıń ishinde paydalanıwshılar hám islep shıǵıwshılarǵa onıń menen tásirlesiwge hám pikir bildiriwge múmkinshilik beredi.
* '''Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD)''': Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD) - bul islep shıǵıw processinde tezlik hám iykemlilikke áhmiyet beretuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyası. Bul usıl tiykarınan iteraciyalıq prototiplew hám aqırǵı paydalanıwshılardı tartıw arqalı joqarı sapalı sistemalardı tez islep shıǵarıwǵa baǵdarlanǵan. RAD sistemanı islep shıǵıwǵa ketetuǵın waqıttı qısqartıwǵa hám ózgeretuǵın talaplarǵa beyimlesiwdi arttırıwǵa umtıladı.
* '''Inkrementallıq prototiplew:''' Inkrementallıq prototiplew - bul prototiplew hám inkrementallıq islep shıǵıw principlerin birgelikte qollanatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılı. Bul metodologiyada islep shıǵıw processi kishi inkrementlerge bólinedi, hárbir inkrement aldıńǵısınıń funkcionallıǵın rawajlandıradı. Sonnıń menen birge, hárbir inkrementte paydalanıwshılardıń talapları hám kútiwlerin jaqsıraq qanaatlandırıw ushın prototipler dúziledi hám jetilistiriledi.

== Veb-islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı texnologiyalar ==
Klient tárep hám server tárep dinamikası haqqında tiykarǵı bilimge iye bolıw áhmiyetli.

Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwdıń maqseti - [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley óz-ara tásir etiwi múmkin bolǵan veb-sayttıń [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] hám kórinetuǵın komponentlerin jaratıw. Al artqı tárep (back-end) islep shıǵıw maǵlıwmatlar bazaları, server tárep logikası hám qosımsha funkcionallıǵı menen isleydi. [[Frontend hám backend|Aldıńǵı tárep hám artqı tárep]] injenerleriniń birge islesiwi arqalı isenimli hám paydalanıwǵa qolaylı onlayn qosımshalardı dúziwdiń kompleksli usılı támiyinlenedi.

=== Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıw ===
Aldıńǵı tárep islep shıǵıw - bul veb-qosımshanıń paydalanıwshı interfeysin (UI) hám paydalanıwshı tájiriybesin (UX) jobalastırıw hám ámelge asırıw processi. Bul paydalanıwshılar tikkeley óz-ara tásir etetuǵın kózge tartımlı hám interaktiv elementlerdi jaratıwdı óz ishine aladı. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwǵa baylanıslı tiykarǵı texnologiyalar hám túsinikler:

==== Texnologiyalar ====
Aldıńǵı tárep islep shıǵıwdıń 3 tiykarǵı texnologiyası:

* '''HTML (Gipertekstli belgilew tili)''': [[HTML]] veb-bette kontenttiń strukturasın hám shólkemlestiriliwin támiyinleydi.
* '''CSS (Kaskadlı stil kesteleri)''': Stillew hám jaylastırıw ushın juwapker, [[CSS]] HTML elementleriniń kórinisin jaqsılaydı, qosımshanı kózge tartımlı kórkem etedi.
* '''JavaScript''': Veb-betlerge interaktivlik qosıw ushın qollanıladı. [[JavaScript]] tiń rawajlanıwı React, Angular hám Vue.js sıyaqlı kóplegen ataqlı aldıńǵı tárep freymvorklarınıń payda bolıwına alıp keldi.

==== Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw ====
Paydalanıwshı tájiriybesin proektlestiriw intuitiv, qolaylı hám paydalanıwshılar ushın qızıqlı interfeyslerdi jaratıwǵa qaratılǵan. Bul paydalanıwshı minez-qulqın túsiniwdi, paydalanıwǵa jaramlılıqtı izertlewdi hám paydalanıwshılardıń veb-sayt yamasa qosımsha menen óz-ara tásirlesiwiniń ulıwma qanaatlanıwın arttırıw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Bul sımlı úlgilerdi jaratıw, prototiplew hám paydalanıwshı óz-ara tásirin jaqsılaw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. UI sımlı úlgilerin jaratıw ushın qollanılatuǵın belgili qurallarǵa mınalar kiredi:

* Sketch - detallı, vektorǵa tiykarlanǵan dizayn ushın
* Moqups - jańa baslawshılar ushın
* Figma - biypul sımlı úlgi qollanbası
* UXPin - dizayn hújjetlerin baǵdarlamashılarǵa tapsırıw ushın
* MockFlow - joybalardı shólkemlestiriw ushın
* Justinmind - interaktiv sımlı úlgiler ushın
* Uizard - jasalma intellekt járdeminde sımlı úlgiler jaratıw ushın

Jobalastırıw barısında este tutıw kerek bolǵan jáne bir áhmiyetli aspekt - bul Vebke qolaylılıq. Vebke qolaylılıq cifrlı kontenttiń barlıq imkaniyatlar iyeleri ushın bar hám paydalanıwǵa jaramlı bolıwın támiyinleydi. Bul Veb Kontent Qoljetimliligi Nızamları (WCAG) sıyaqlı standartlarǵa ámel qılıwdı, súwretler ushın alternativ tekst sıyaqlı ózgesheliklerdi ámelge asırıwdı hám mayıplıǵı barlardı qosıp, hár túrli paydalanıwshı talapların esapqa alıp proektlestiriwdi óz ishine aladı.

==== Juwap beriwshi (responsiv) dizayn ====
Veb-qosımshalardıń túrli qurılmalar hám ekran ólshemleri boyınsha qolaylı hám kózge tartımlı bolıwın támiyinlew áhmiyetli. Juwap beriwshi dizayn hár qıylı kóriw ortalıqlarına beyimlesiw ushın CSS media sorawların hám iyilgish jaylasıwlardı paydalanadı.

==== Aldıńǵı tárep freymvorkları ====
[[Freymvork]] - bul programmalıq támiynat bóleklerin qayta paydalanıw ushın joqarı dárejeli sheshim, domen qosımshasınıń ulıwma funkciyaları hám ulıwma logikasın bólisiwge múmkinshilik beretuǵın ápiwayı kitapxana tiykarındaǵı qayta paydalanıwdan bir qádem alǵa bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Salas-Zárate|first1=María del Pilar|last2=Alor-Hernández|first2=Giner|last3=Valencia-García|first3=Rafael|last4=Rodríguez-Mazahua|first4=Lisbeth|last5=Rodríguez-González|first5=Alejandro|last6=López Cuadrado|first6=José Luis|date=May 2015|title=Analyzing best practices on Web development frameworks: The lift approach|journal=Science of Computer Programming| til =en|volume=102|pages=1–19|doi=10.1016/j.scico.2014.12.004}}&lt;/ref&gt;.

Freymvorklar hám [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] islep shıǵıw processin tezlestiretuǵın áhmiyetli qurallar bolıp tabıladı. Bul qurallar baǵdarlamashılardıń ónimdarlıǵın arttıradı hám úlken kólemli qosımshalardıń saqlanıwına úles qosadı. Ayırım ataqlı aldıńǵı tárep freymvorkları:

* '''[[React]]''': Facebook tárepinen qollap-quwatlanatuǵın paydalanıwshı interfeyslerin dúziw ushın JavaScript kitapxanası. Ol programmistlerge qayta paydalanılatuǵın UI komponentlerin jaratıwǵa múmkinshilik beredi.
* '''Angular''': Google tárepinen islep shıǵılǵan hám qollap-quwatlanatuǵın TypeScript tiykarındaǵı aldıńǵı tárep freymvorkı. Ol dinamikalıq bir betli qosımshalardı dúziw ushın keń qamtıwshı sheshimdi usınadı.
* '''Vue.js''': Basqa kitapxanalar yamasa bar bolǵan joybarlar menen birlesiwdi ańsatlastıratuǵın, jaqınlasıwǵa bolatuǵın, biraq kúshli progressiv JavaScript freymvorkı.

==== Jaǵday basqarıwı ====
Maǵlıwmatlardıń izbe-izligin hám juwap beriwshiligin támiyinlew ushın veb qosımshanıń jaǵdayın basqarıw. Redux ([[React]] ushın) yamasa Vuex (Vue.js ushın) sıyaqlı jaǵday basqarıw kitapxanaları quramalı qosımshalarda áhmiyetli rol oynaydı.

=== Artqı tárep (Bek-end) islep shıǵıw ===
Artqı tárep islep shıǵıwı veb qosımshanıń server tárep logikasın hám [[maǵlıwmatlar bazası]] komponentlerin qurıwdı óz ishine aladı. Ol paydalanıwshı sorawların qayta islewge, maǵlıwmatlardı basqarıwǵa hám qosımshanıń ulıwma islewin támiyinlewge juwapker. Artqı tárep islep shıǵıwınıń tiykarǵı aspektleri tómendegilerdi óz ishine aladı:

==== Server / bult instanciyası ====
Veb qosımsha arxitekturasınıń áhmiyetli komponenti - bul server yamasa bult instanciyası. Bult instanciyası - bul [[internet]] arqalı kiriwge bolatuǵın virtual server instanciyası bolıp, ol jámiyetlik yamasa jeke bultta jaratıladı, jetkerip beriledi hám xosting qılınadı. Ol fizikalıq server sıyaqlı isleydi, ol hár qıylı qurılmalar arasında ańsat kóship júre aladı yamasa bir serverde bir neshe instanciyalardı ornata aladı. Sonlıqtan, ol júdá dinamikalıq, keńeytiliwshi hám únemli.

==== Maǵlıwmatlar bazaları ====
[[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw]] veb qosımshalarda [[maǵlıwmatlardı saqlaw]], alıw hám basqarıw ushın áhmiyetli. MySQL, PostgreSQL hám MongoDB sıyaqlı hár túrli maǵlıwmatlar bazası sistemaları maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám strukturalastırıwda ózgeshe rol oynaydı. Nátiyjeli maǵlıwmatlar bazasın basqarıw maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan veb-qosımshalardıń juwap beriwshiligin hám nátiyjeliligin támiyinleydi. Maǵlıwmatlar bazasınıń 3 túri bar:

* '''Relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları''': Maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám baylanıstırıw ushın kestelerdi paydalanatuǵın strukturalanǵan maǵlıwmatlar bazaları. Keń tarqalǵan mısallar - MySQL, PostgreSQL hám basqalar.
* '''NoSQL maǵlıwmatlar bazaları''': NoSQL maǵlıwmatlar bazaları strukturalanbaǵan yamasa yarım strukturalanǵan maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan hám relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarına qaraǵanda kóbirek iykemli bolıwı múmkin. Olar hújjetke baǵdarlanǵan, gilt-mánis saqlawshılar, baǵana-shańaraq saqlawshılar hám graf maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı hár qıylı túrlerde keledi. Mısallar: MongoDB, Cassandra, ScyllaDB, CouchDB, Redis.
* '''Hújjet saqlawshılar''': Hújjet saqlawshılar maǵlıwmatlardı yarım strukturalanǵan formatta, ádette [[JSON]] yamasa XML hújjetlerin paydalanıp saqlaydı. Hárbir hújjet hár túrli strukturaǵa iye bolıwı múmkin, bul qolaylılıqtı támiyinleydi. Mısallar: MongoDB, CouchDB.
* '''Gilt-mánis saqlawshılar''': Gilt-mánis saqlawshılar maǵlıwmatlardı giltler hám mánisler jubı sıpatında saqlaydı. Olar [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlew]] sıyaqlı belgili operaciyalar ushın ápiwayı hám nátiyjeli. Mısallar: Redis, DynamoDB.
* '''Baǵana-shańaraq saqlawshılar''': Baǵana-shańaraq saqlawshılar maǵlıwmatlardı qatarlar ornına baǵanalarǵa shólkemlestiredi, bul olardı úlken kólemli bólistirilgen sistemalar hám analitikalıq jumıs júklemeleri ushın qolaylı etedi. Mısallar: Apache Cassandra, HBase.
* '''Graf maǵlıwmatlar bazaları''': Graf maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı graflar túrinde kórsetiw hám soraw ushın dúzilgen. Olar qatnasıqlardı hám tarmaq túrindegi maǵlıwmatlardı qayta islewde nátiyjeli. Mısallar: Neo4j, Amazon Neptune.
* '''Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları''': Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı disktiń ornına sistemanıń tiykarǵı yadında ([[Operativ yad|RAM]]) saqlaydı. Bul maǵlıwmatlarǵa tezirek kiriwge hám alıwǵa múmkinshilik beredi. Mısallar: Redis, Memcached.
* '''Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları''': Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları waqıt belgisi qoyılǵan maǵlıwmatlardı qayta islew ushın optimallastırılǵan, bul olardı waqıt dawamında ózgerislerdi qadaǵalawdı óz ishine alatuǵın qosımshalar ushın qolaylı etedi. Mısallar: InfluxDB, OpenTSDB.
* '''NewSQL maǵlıwmatlar bazaları''': [[NewSQL]] maǵlıwmatlar bazaları NoSQL maǵlıwmatlar bazalarınıń masshtablanıwshılıǵın támiyinlew menen birge, dástúrli relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınıń ACID qásiyetlerin (Atomlıq, Izbe-izlik, Izolyaciyalanıw, Turaqlılıq) saqlawǵa umtıladı. Mısallar: Google Spanner, CockroachDB.
* '''Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları''': [[Obyekt maǵlıwmatlar bazası|Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları]] maǵlıwmatlardı obektler túrinde saqlaydı, olar hám [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]], hám usıllardı óz ishine alıwı múmkin. Olar obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri menen birge islewge arnalǵan. Mısallar: db4o, ObjectDB.

Maǵlıwmatlar bazasın tańlaw maǵlıwmatlardıń tábiyatı, masshtablanıw talapları, ónimdarlıq esapları hám islep shıǵılıp atırǵan qosımshanıń ózine tán qollanılıwı sıyaqlı túrli faktorlarǵa baylanıslı. Maǵlıwmatlar bazasınıń hárbir túri óziniń kúshli hám hálsiz táreplerine iye, al durıs tańlaw joybardıń ózine tán talapların esapqa alıwdı óz ishine aladı.

==== Qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) ====
Qosımshalardı programmalastırıw interfeysleri hár túrli programmalıq támiynatlardıń bir-biri menen baylanısıwına múmkinshilik beretuǵın qaǵıydalar hám protokollar toplamı bolıp tabıladı. API ler qosımshalardıń informaciya soraw hám almasıw ushın qollanıwı múmkin bolǵan usıllar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı.

* RESTful API ler hám [[GraphQL]] veb-xızmetlerdi anıqlaw hám olar menen óz-ara tásir etiwdiń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı.

===== API túrleri =====

* '''Veb API ler''': Bular HTTP sıyaqlı standart veb protokolların qollanıp internet arqalı kiriwge bolatuǵın API ler. RESTful API ler veb API lerdiń keń tarqalǵan túri bolıp esaplanadı.
* '''Kitapxana API leri''': Bul API ler programmistler óz kodlarında qollana alatuǵın aldın ala qurılǵan funkciyalar hám proceduralardı usınadı.
* '''Operaciyalıq sistema API leri''': Bul API ler qosımshalarǵa tiykarǵı [[operaciyalıq sistema]] menen óz-ara tásir etiwge, fayl sistemaları, qurılmalar hám sistema xızmetleri sıyaqlı múmkinshiliklerge kiriwge imkaniyat beredi.

==== Server tárepindegi tiller ====
Klient brauzerinde orınlanıwǵa qarama-qarsı, serverde orınlanıwǵa baǵdarlanǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] server tárepindegi tiller dep ataladı. Bul programmalastırıw tilleri veb-islep shıǵıwda maǵlıwmatlardı qayta islew, maǵlıwmatlar bazası menen óz-ara tásir etiw hám klienttiń brauzerine jetkeriletuǵın dinamikalıq kontentti jaratıw sıyaqlı operaciyalardı orınlaw ushın qollanıladı. Server tárepindegi programmalastırıwdıń tiykarǵı elementi server tárepindegi skriptlew bolıp, ol serverge klient sorawlarına real waqıt rejiminde juwap beriwge múmkinshilik beredi.

Keń tarqalǵan server tárepindegi tillerdiń ayırımları:

# '''PHP''': [[PHP]] - keń qollanılatuǵın, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] server tárepindegi [[skriptlew tili]]. Ol HTML kodına engizilgen hám ásirese veb-islep shıǵıw ushın qolaylı.
# '''Python''': [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] - hár túrli maqsetler, sonıń ishinde server tárepindegi veb-islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın kóp tárepleme, joqarı dárejeli programmalastırıw tili. [[Django]] hám Flask sıyaqlı freymvorkler Python tilinde veb-qosımshalardı dúziwdi ańsatlastıradı.
# '''Ruby''': Ruby - [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili]] bolıp, ol kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ruby on Rails - veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıratuǵın keń tarqalǵan veb-freymvork.
# '''Java''': [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] - ulıwma maqsetli, obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili. Spring sıyaqlı Java tiykarındaǵı freymvorkler kóbinese kárxana dárejesindegi veb-qosımshalardı dúziw ushın qollanıladı.
# '''Node.js (JavaScript)''': [[JavaScript]] dástúrli túrde klient tárepindegi til bolsa da, [[Node.js]] programmistlerge JavaScriptti server tárepinde isletiwge múmkinshilik beredi. Ol waqıyaǵa tiykarlanǵan, bloklamaytuǵın I/O modeli menen belgili bolıp, masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli qosımshalardı dúziw ushın qolaylı.
# '''C# (C Sharp)''': [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] - [[Microsoft]] tárepinen islep shıǵarılǵan programmalastırıw tili bolıp, kóbinese Microsoft platformasında veb-qosımshalardı dúziw ushın .NET freymvorki menen birge qollanıladı.
# '''ASP.NET''': ASP.NET - Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan veb-freymvork bolıp, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám VB.NET sıyaqlı tillerdi qollaydı. Ol dinamikalıq veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıradı.
# '''Go (Golang)''': [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] - [[Google]] tárepinen islep shıǵarılǵan statikalıq tipli til. Ol óziniń ápiwayılıǵı hám nátiyjeliligi menen belgili hám masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli veb-qosımshalardı dúziw ushın barǵan sayın kóbirek qollanılmaqta.
# '''Perl''': Perl - kóp tárepleme [[skriptlew tili]] bolıp, kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ol óziniń kúshli tekst qayta islew múmkinshilikleri menen belgili.
# '''Swift''': Apple tárepinen islep shıǵarılǵan [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], [[iOS]] hám macOS qosımshaların islep shıǵıwǵa qosımsha server tárepindegi islep shıǵıw ushın da qollanıladı.
# '''Lua''': Lua ayırım engizilgen veb-serverler ushın qollanıladı, mısalı, OpenWRT qosılǵan routerdiń konfiguraciya betleri ushın.

==== Qáwipsizlik ilajları ====
SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı keń tarqalǵan hálsizliklerden qorǵaw ushın qáwipsizlik ilajların ámelge asırıw. [[Autentifikaciya]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] mexanizmleri maǵlıwmatlardı hám paydalanıwshı kiriwin qorǵaw ushın áhmiyetli.

==== Testlew, qátelerdi sazlaw hám ornalastırıw ====
Veb-qosımshadaǵı máselelerdi anıqlaw hám sheshiw ushın tolıq testlew hám qátelerdi sazlaw processleri áhmiyetli. Testlewge birlik testlewi, integraciya testlewi hám paydalanıwshı qabıllaw testlewi kiredi. Qátelerdi sazlaw kodtaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine alıp, qosımshanıń isenimliligi hám turaqlılıǵın támiyinleydi.

* '''Birlik testlewi''': Jeke komponentler yamasa funkciyalardı kútilgendey isleytuǵının tekseriw ushın testlew.
* '''Integraciya testlewi''': Hár qıylı komponentler yamasa moduller arasındaǵı óz-ara tásirlerdi birge durıs isleytuǵının támiyinlew ushın testlew.
* '''Úziliksiz integraciya hám ornalastırıw (CI/CD)''': CI/CD qubırları testlew, ornalastırıw hám jetkiziw processlerin avtomatlastıradı, tezirek hám isenimlirek shıǵarılıwlarǵa múmkinshilik beredi.

=== Tolıq stek islep shıǵıw ===
Tolıq stek islep shıǵıw veb-qosımshanıń pútkil baǵdarlama stegin joybarlaw, qurıw hám saqlawdı óz ishine aladı. Buǵan aldıńǵı tárep (klient tárepi) hám artqı tárep (server tárepi) komponentleri, sonday-aq [[maǵlıwmatlar bazası]] hám basqa da zárúr infrastruktura kiredi. Tolıq stek baǵdarlamashı - bul aldıńǵı hám artqı tárep texnologiyaları menen islewde tájiriybege iye adam bolıp, ol veb-qosımshanı islep shıǵıwdıń barlıq aspektlerin basqara aladı.

* '''MEAN''' (MongoDB, Express.js, Angular, Node.js) hám MERN (MongoDB, Express.js, React, Node.js) - islep shıǵıw procesin bir pútin texnologiyalar toplamın beriw arqalı optimallastıratuǵın keń tarqalǵan tolıq stek islep shıǵıw stekleri.

=== Veb-islep shıǵıw quralları hám ortalıqları ===
Nátiyjeli veb-islep shıǵıw kodlaw hám birge islesiw processlerin optimallastıratuǵın qurallar hám ortalıqlar toplamına tiykarlanadı:

# '''[[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıqları (IDEs)]]''': [[Visual Studio Code]], Atom hám Sublime Text sıyaqlı qurallar kodtı ajıratıp kórsetiw, avtomatik toltırıw hám versiyanı basqarıwdı integraciyalaw sıyaqlı funkciyalardı usınıp, islep shıǵıw tájiriybesin jaqsılaydı.
# '''Versiyanı basqarıw''': [[Git]] - keń qollanılatuǵın versiyanı basqarıw sisteması bolıp, baǵdarlamashılarǵa ózgerislerdi qadaǵalaw, úziliksiz birge islesiw hám kerek bolǵanda aldıńǵı versiyalarǵa qaytıw imkaniyatın beredi.
# '''Birge islesiw quralları''': Slack sıyaqlı baylanıs platformaları, Jira sıyaqlı joybardı basqarıw quralları hám [[GitHub]] sıyaqlı birge islesiw platformaları nátiyjeli komandalıq jumıs hám joybardı basqarıwdı ámelge asıradı.

== Veb-islep shıǵıwdaǵı qáwipsizlik ámelleri ==
Qáwipsizlik veb-islep shıǵıwda kiberqáwip-qáterlerden qorǵanıw hám paydalanıwshı maǵlıwmatlarınıń qupıyalılıǵı hám pútinligin támiyinlew ushın júdá áhmiyetli. Eń jaqsı ámellerge shifrlaw, qáwipsiz kodlaw ámelleri, úziliksiz qáwipsizlik auditi hám eń sońǵı qáwipsizlik hálsizlikleri hám dúzetiwler haqqında xabardar bolıw kiredi.

* '''Keń tarqalǵan qáwip-qáterler''': Islep shıǵıwshılar SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı ulıwma qáwipsizlik qáwipleri haqqında biliwi kerek.
* '''Qáwipsiz kodlaw ámelleri''': Qáwipsiz kodlaw ámellerine ámel qılıw kirgizilgen maǵlıwmatlardı tekseriw, maǵlıwmatlardı durıs tazalaw hám sezimtal informaciyanıń qáwipsiz saqlanıwı hám jiberiwin támiyinlewdi óz ishine aladı.
* '''Autentifikaciya hám avtorizaciya''': OAuth yamasa JSON Web Tokens (JWT) sıyaqlı bekkem autentifikaciya mexanizmlerin ámelge asırıw tek ruqsat etilgen paydalanıwshılardıń qosımsha ishindegi belgili resurslarǵa kire alıwın támiyinleydi.

== Veb-islep shıǵıwda Agile metodologiyası ==

=== Agile manifesti hám principleri ===
[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] - bul iykemlilik, birge islesiw hám tutınıwshı qanaatlandırıwına áhmiyet beretuǵın baǵdarlamalıq támiyinattı islep shıǵıw ushın principler hám qádiriyatlar toplamı. Tórt tiykarǵı qádiriyat:

* Processler hám qurallar ornına jeke adamlar hám óz-ara baylanıslar.
* Tolıq hujjetlestiriw ornına isleytuǵın programmalıq támiyinat.
* Shártnama dodalaw ornına tutınıwshı menen birge islesiw.
* Jobaǵa ámel qılıwdıń ornına ózgerislerge reakciya beriw.

=== Veb-islep shıǵıwda Agile koncepciyaları ===

# '''Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw''': Veb-qosımshanı kishi, qaytalanatuǵın cikler arqalı qurıw hám jetilistiriw, hár iteraciyada funkciyalardı inkremental túrde jaqsılaw.
# '''Scrum hám kanban''': Wazıypalardı basqarıw hám komanda nátiyjeliligin arttırıw ushın strukturalanǵan sprintler ushın Scrum yamasa úziliksiz aǵım ushın Kanban sıyaqlı iykemli freymvorklardı qollanıw.
# '''Kross-funkcional komandalar''': Hár tárepleme veb-islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan barlıq qánigeliklerdiń bolıwın támiyinlew ushın hár qıylı kónlikpelerge iye birge islesiwshi komandalardı qurıw.
# '''Tutınıwshılar menen birge islesiw''': Pikir alıw, talaplardı tastıyıqlaw hám jetkerilgen ónimniń kútiliwlerge sáykes keliwin támiyinlew ushın islep shıǵıw processi dawamında tutınıwshılar menen birge islesiw.
# '''Ózgerislerge beyimlesiw''': Ónimniń rawajlanıp atırǵan talaplarǵa juwap beriw qábiletin arttırıw ushın islep shıǵıw processiniń kesh basqıshlarında da talaplar yamasa basımlıqlardaǵı ózgerislerdi qabıl etiw.
# '''Paydalanıwshı tariyxları hám beklog''': Funkcional talaplardı paydalanıwshı tariyxları arqalı sáwlelendiriw hám islep shıǵıw háreketlerin baǵdarlaw ushın basımlıq berilgen wazıypalar beklogin saqlaw.
# '''Úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkeriw (CI/CD)''': Kod ózgerislerin úziliksiz birlestiriw hám jańalanǵan versiyalardı jetkeriw ushın avtomatlastırılǵan processlerdi ámelge asırıw, bul arqalı aǵımlı hám nátiyjeli islep shıǵıw processin támiyinlew.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>2wttbu36dhyk8nsu6zikt28mfpx66xc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>266865</id>
      <parentid>266852</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8249" sha1="llr5gkydawyddrj7sehw1dpy3pkip8t" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25119}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bekan88&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4358}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:926}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:484}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>llr5gkydawyddrj7sehw1dpy3pkip8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yanczı (dárya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25383</id>
    <revision>
      <id>266874</id>
      <parentid>266082</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30253" sha1="rggsc9cc56pyu9z2vx0v4ihmoyov776" xml:space="preserve">'''Yanczı''' yamasa '''Yangzi''' ({{IPAc-en|lang|pron|ˈ|j|æ|ŋ|t|s|i}} yamasa {{IPAc-en|ˈ|j|ɑː|ŋ|t|s|i}} {{zh|s=长江|t=長江|p=Cháng Jiāng|l=uzın dárya}}) — [[Evraziya]]daǵı eń uzın hám dúnyadaǵı eń uzın úshinshi dárya. [[Tibet]] tegisligindegi [[Tanggula]] tawlarındaǵı Jari tóbesinde kóterilip, ulıwma shıǵıs baǵıtında Shıǵıs Qıtay teńizine shekem 6300&amp;nbsp;km aǵadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/place/Yangtze-River| bet = Yangtze River| jumıs = Britannica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-may }}&lt;/ref&gt;. Bul dárya suw muǵdarı boyınsha dúnyada besinshi orında turadı. Onıń drenaj basseyni [[Qıtay]] jer maydanınıń besten birin quraydı, mámleket xalqınıń derlik úshten bir bólegi usı jerde jasaydı&lt;ref&gt;[https://www.worldwildlife.org/places/yangtze quote=&quot;Today, the Yangtze region is home to more than 400 million people, or nearly one-third of China's population. Some of China's largest cities&quot;] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171213085915/https://www.worldwildlife.org/places/yangtze| sáne =December 13, 2017}} {{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. Retrieved September 10, 2010. {{in lang|zh}}&lt;/ref&gt;.

Yanczı [[Qıtay]] táriyxı, mádeniyatı hám ekonomikasında úlken rol oynaǵan. Dáryadan mıń jillar dawamında suw, suwǵarıw, tazalıq, transport, sanaat, shegara ótkeriw hám urıs ushın paydalanılǵan. Yanczı deltası [[Qıtay]]daǵı jalpı ishki ónimniń 20% in payda etip, Yanczı dáryasındaǵı Úsh saylı bóget dúnyadaǵı eń iri gidroelektr stanciyası esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38879| bet = Three Gorges Dam, China: Image of the Day| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091016123655/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38879| arxivsáne = 2009-jıl 16-oktyabr | sáne = 2009-jıl 8-iyun | baspaxana = earthobservatory.nasa.gov| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-noyabr | url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090420125825/http://internationalrivers.org/node/356 International Rivers, Three Gorges Dam profile] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090420125825/http://internationalrivers.org/node/356|date=April 20, 2009}}.&lt;/ref&gt;. 2014-jıldıń ortalarında [[Qıtay]] húkimeti dárya boyında jańa ekonomikalıq poyas jaratıw maqsetinde temir jol, avtomobil jolları hám aeroportlardan ibarat kóp qabatlı transport tarmaǵın quraytuǵının járiyaladı.

Yanczı keń kólemdegi ekosistemalar arqalı aǵıp ótedi. Bir qansha endemikalıq hám qáwip astında turgan túrler, sonıń ishinde, qıtay alligatori, tar qabırǵalı qanatsız shoshqalar jasaǵan. Sonday-aq, házirgi waqıtta joq bolıp ketken Yanczı dáryası delfini (yamasa bayji) hám qıtay balıǵı, jabayı halda joq bolıp ketken Yanczı osyortınıń jasaw ornı bolǵan. Sońǵı jılları dárya sanaattıń pataslanıwı, plastikalıq pataslanıw, awıl xojalıǵı aǵısları, ılaylanıw, suwǵarılǵan jerler hám kóllerdiń joq bolıwı sebepli máwsimlik suw tasqınların kúsheytpekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.earth.com/news/ocean-plastic-waste-asia-africa/| bet = 90 percent of ocean plastic waste comes from Asia and Africa • Earth.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190109110915/https://www.earth.com/news/ocean-plastic-waste-asia-africa/| arxivsáne = 2019-jıl 9-yanvar | qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-yanvar | jumıs = Earth.com| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Házirgi waqıtta dáryanıń ayırım bólimleri qorıqxana sıpatında qorǵaladı. Yunnannıń batısındaǵı tereń dáryalar arqalı aǵıp ótetuǵın Yanczi dáryasınıń joqarı bólimi [[YUNESKO]]nıń Pútkil jáhán miyrası obiektine kirgizilgen Yunnan qorıqlanatuǵın aymaqlardıń úsh parallel dáryasınıń bir bólimi esaplanadı.

== Etimologiyası ==

=== Qıtayda ===
Cháng Jiāng (长江; 長江) yamasa «Uzın dárya» — Yanczıdıń mandarin tilindegi rásmiy atı. Biraq [[Qıtaylar|qıtaylılar]] dáryanıń joqarı aǵıs bólimlerin [[Sichuan]]&lt;ref name=&quot;Jamieson 1911, p. 903&quot;&gt;{{cite EB1911|first=Jamieson|last=George|wstitle=Yangtsze-Kiang|volume=28|page=903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yule 1880, p. 35&quot;&gt;[[Henry Yule|Yule, Henry]].&lt;/ref&gt;, [[Yibin]]degi [[Min dáryası]] menen qosılıwına shekem hár qıylı atamalar menen ataydı. Jinsha («Altın qumlar») dáryası [[Yibin]]nen Yanczıdıń 2 308&amp;nbsp;km (1 434&amp;nbsp;mi) joqarı aǵısında [[Sinxay]]daǵı Yusyu janında Batang dáryası menen qosılıwına, Tongtian («Aspanǵa alıp barıwshı») dáryası bolsa Yusyu den Tuotuo dáryası hám Dangqu dáryasınıń qosılıwına shekemgi 813&amp;nbsp;km (505&amp;nbsp;mi) bólimdi ańlatadı.

Áyyemgi qıtay tilinde Yanczı ápiwayı túrde Jiang/Kiang 江&lt;ref name=&quot;baxjiang2&quot;&gt;Baxter, Wm.&lt;/ref&gt; dep atalǵan bolıp, suw radikalı ʊ menen 工 (házir gōng dep aytıladı, biraq áyyemgi qıtay tilinde *kvoŋ&lt;ref&gt;Baxter &amp; al. (2011), {{Web deregi | url = http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207| bet = p. 69| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120425064509/http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207| arxivsáne = 2012-jıl 25-aprel | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;) gomofonın birlestirgen fono-semantikalıq qospa kelip shıqqan belgi bolǵan. Kong sózi Avstriya-Aziya tilindegi Yue sıyaqlı jergilikli xalıqlardıń sózi bolıwı múmkin. [[Proto-Vetnam]] tilindegi *krong hám Mon tilindegi krung sıyaqlı, hámmesi «dárya» mánisin ańlatadı, házirgi [[Vetnam dáryası]] hám Khmer krungı (dárya boyındaǵı qala) menen baylanıslı. Bunda tay krungı (กรุง paytaxt qalası), sanskrit tilindegi gáṅgā túbirinen alınǵan kôngkea (suw) emes&lt;ref&gt;Philipsen, Philip.&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Mouth_of_the_Yangtze_1754.jpg|oñğa|nobaý|250x250 nükte|&quot;Ullı dárya&quot; (Úlgi:Linktext) Shıǵıs Qıtay teńizine kiriwi menen 1754-jıldaǵı Sin imperiyasınıń provinciyalıq atlasında Jiangnan kartasında &quot;Yanczı awızı&quot; (Úlgi:Linktext) dep belgilengen.]]

=== Angliyada ===
Dárya Marko Polo&lt;ref&gt;Pelliot, Paul.&lt;/ref&gt; tárepinen Quian (江) hám Quianshui (江水) dep atalǵan hám eń dáslepki inglis kartalarında Kian yamasa Kiam&lt;ref name=&quot;moll2&quot;&gt;E.g., Moll, Herman.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Encyclopædia Britannica'', 3rd ed.&lt;/ref&gt; sıpatında payda bolǵan. Máselen, Daczyan «Ta-Kiang»&lt;ref name=&quot;baxjiang2&quot;&gt;Baxter, Wm.&lt;/ref&gt; dep berilgen. «Kiean-Koo»&lt;ref name=&quot;bell2&quot;&gt;Bell, James.&lt;/ref&gt;, «Kyan Kew»&lt;ref name=&quot;tan&quot;&gt;Tanner, B. &quot;[http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~239031~5512191:China-divided-into-it-s-Great-Provi China divided into its Great Provinces According to the best Authorities] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131113202234/http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~239031~5512191:China-divided-into-it-s-Great-Provi| sáne =November 13, 2013}}.&quot; Mathew Carey (Philadelphia), 1795.&lt;/ref&gt;, «Kyan-ku»&lt;ref name=&quot;repo2&quot;&gt;Bridgman, Elijah (ed.) ''[[The Chinese Repository]]'', Vol.&lt;/ref&gt; hám soǵan baylanıslı atamalar Qıtay atamasın Yanczıdıń quyar jeri (江口, p Jiāngkǒu) dep, dáryanıń atı dep aljastırıwdan kelip shıqqan.

Kók dárya atı XVIII ásirde&lt;ref name=&quot;moll2&quot;&gt;E.g., Moll, Herman.&lt;/ref&gt; qollanıla baslaǵan. Dam Chu{{refn|[[Mongolian language|Mongolian]]:&amp;nbsp;{{lang|mn|Xөх Мөрөн}}, ''Höh'' or ''Kök Mörön''&lt;ref&gt;Konstam, Angus. ''Yangtze River Gunboats 1900–49'', [https://books.google.com/books?id=uVZrlJzKPlQC&amp;pg=PT17 p. 17] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160512213909/https://books.google.com/books?id=uVZrlJzKPlQC&amp;pg=PT17 |date=May 12, 2016 }}. Osprey Publishing (Oxford), 2012. Retrieved August 13, 2013.&lt;/ref&gt;.}} yamasa Minniń{{refn|Recorded as bearing the local Chinese name of {{lang|zh|清水}} (''Qīngshuǐ''), literally meaning &quot;Clear Water[way].&quot;&lt;ref&gt;Davenport, Arthur. ''Report upon the Trading Capabilities of the Country Traversed by the Yunnan Mission'', [https://books.google.com/books?id=K-BAAAAAYAAJ&amp;pg=PA10 pp. 10 ff] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160429200422/https://books.google.com/books?id=K-BAAAAAYAAJ&amp;pg=PA10 |date=April 29, 2016 }}. Harrison &amp; Sons (London), 1877.&lt;/ref&gt;}} burınǵı atı hám Sarı dárya&lt;ref&gt;Aloian, Molly.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Room, Adrian.&lt;/ref&gt; menen analogiyası sebepli bolıwı múmkin. Biraq, ol kóbinese anglichan tilindegi dáslepki maǵlıwmatlarda Jiang&lt;ref&gt;''The Modern Part of an Universal History, from the Earliest Accounts to the Present Time'', Vol.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wilkes, John.&lt;/ref&gt;, Jiangkou&lt;ref name=&quot;bell2&quot;&gt;Bell, James.&lt;/ref&gt; yamasa Yancıziang&lt;ref&gt;Liber, Nadine.&lt;/ref&gt; atlarınıń «awdarması» sıpatında túsindiriledi. XVIII-XIX ásir dereklerinde júdá kóp tarqalǵan bul atama dáryanıń qıtay atamalarına&lt;ref name=&quot;jon2&quot;&gt;Davis, John.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;StJ2&quot;&gt;''The St. James's Magazine'', Vol.&lt;/ref&gt; hesh qanday baylanısı joq ekenligin biliwdiń artıwı hám onıń bunday ılay suw jolına qollanılıwınıń ironiyası sebepli itibardan shıǵıp ketti&lt;ref name=&quot;StJ2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Moncrieff, A.R.H. ''The World of To-day: A Survey of the Lands and Peoples of The Globe as Seen in Travel and Commerce'', Vol.&lt;/ref&gt;.

[[Matteo Ricchi]]niń 1615-jılǵı latın tilindegi esabı «Iansu» hám «Iansuchian» sıpatlamaların óz ishine alǵan&lt;ref name=&quot;chrex2&quot;&gt;[[Ricci, Matteo]] &amp; al. ''De Christiana Expeditione Apud Sinas Suscepta ab Societate Jesu'', Libri V, 1615. New Edition: ''De Christiana Expeditione apud Sinas suscepta ab Societate Iesu'', Libri V, [https://books.google.com/books?id=iLsWAAAAQAAJ&amp;pg=PA365 pp. 365 ff.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160505021622/https://books.google.com/books?id=iLsWAAAAQAAJ&amp;pg=PA365|date=May 5, 2016}}, Bernardus Gualterus (Cologne), 1617. Retrieved August 14, 2013. {{in lang|la}}&lt;/ref&gt;. Óliminen sońǵı maǵlıwmatlardıń atamalardı Fils de la Mer («Okeannıń balası»&lt;ref name=&quot;chrex2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Ricci, Matteo &amp; al. Samuel Purchas (trans.) in ''Hakluytus Posthumus, or Purchas His Pilgrimes'', Vol.&lt;/ref&gt;) dep awdarması ómiriniń aqırında ádebiy qıtay tilin jetik bilgen Ricci ádettegi 揚子江 emes, al 洋子江 sıpatında kirgizilgenin kórsetedi. Bunnan soń temir jollar hám Shanxay konsessiyaları onı arqa suwǵa aylandırǵan bolsa da, Yanchjou Cin dinastiyasının kópshilik bólimi ushın tómengi dáryanıń tiykarǵı portı bolǵan. Lyanczyanniń áhmiyetli duz monopoliyasın basqarıp, Yanczıdı Ullı kanal menen [[Pekin]]ge baylanıstırǵan. (Sonday-aq, bul baylanıs 1344-jıldan 1850-jıllarǵa shekemgi suw tasqınları aralıǵındaǵı Xuanxe dáryasınıń tiykarǵı portlarınan birine aylandı. Bul waqıtta [[Xuanxe dáryası]] Shandunnan qublaǵa qaray aǵıp, Yanczı quyar jerinen bir neshe júz kilometr aralıqta okeanǵa quyıldı.)&lt;ref name=&quot;repo2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;jon2&quot;&gt;Davis, John.&lt;/ref&gt;

1800-jılǵa kelip, Aaron Arrowsmit sıyaqlı inglis kartografları atamanıń francuz tilindegi&lt;ref&gt;E.g., in Didier, Robert &amp; al. &quot;[http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~3983~490062:L-Empire-de-la-Chine,-Dresse-d-apre? L'Empire de la Chine] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131029185437/http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~3983~490062:L-Empire-de-la-Chine,-Dresse-d-apre|date=October 29, 2013}}.&quot; Boudet (Paris), 1751.&lt;/ref&gt; Yan-Cze yamasa Yan-Cze Kiang usılın qabıl etken&lt;ref&gt;[[Arrowsmith, Aaron]].&lt;/ref&gt;. Inglis diplomati Tomas Ueyd bunı Yan-Czi Chanǵa óziniń burınǵı belgili bolgan qıtay tilin romanlastırıwınıń bir bólegi sıpatında bergen. Yanczı hám Yanczi Kiang jazıwları 1906-jılı Shanxaydaǵı Imperator pochta konferenciyasında qabil etilgen bolıp, pochta romanlastırıwın belgilegen eki usıl arasındaǵı kelisimlerden biri. Hanyu Pinyin 1958-jılı QXR Birinshi Kongresi tárepinen qabıl etilgen, biraq 1979-jılı Amerika Qurama Shtatları hám QXR arasındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlardıń normallastırılıwına shekem materik Qıtaydan tısqarıdaǵı inglis tilinde keńnen qollanılmaǵan.

=== Tibette ===
Yanczı dáryasınıń saǵası hám joqarı aǵısı [[Cinxay]]dıń etnikalıq tibet aymaqlarında jaylasqan. Tibet tilinde Tuotuo dáryasınıń saǵası Machu (Tibet. «Qızıl suw»). Tongtian — Drichu (འབྲི་ཆུ་, Bri Chú), sózbe-sóz: «Hayal yak suwi»; qıtay tiline awdarma: 直曲; pinyin: Zhíqū).

== Geografiyalıq jaylasıw ornı ==
[[Fayl:Portrait_map_of_China.jpg|oñğa|nobaý|250x250 nükte|Qıtaydıń topografiyalıq kartası Yanczı dáryasınıń turaqlı ótiwi hám Xuanxe dáryasınıń Shandun qublasınan Xuay quyar jerine shekemgi burınǵı jónelisi, 1494-jılǵı suw tasqınınan keyin ullı hámeldar Li Sinnin jámiyetlik jumısları nátiyjesinde turaqlasqannan keyin.]]
Dárya [[Tibet]] tegisliginiń shıǵıs bólimindegi birneshe tarmaqlardan baslanıp, olardan ekewi ádette «derek» dep ataladı. Dástúrge muwapıq, Qıtay húkimeti derekti [[Tanggula]] tawlarındaǵı [[Geladandong]] tawınıń batısında jatqan muzlıq túbindegi Tuotuo tarmaǵı dep tán algan. Bul derek 33°25′44′′N 91°10′57′′E / 33.42889°N 91.18250°E da jaylasqan. Gidrologiyalıq jaqtan teńizden eń uzın dárya aralıǵı bolǵan Yanczı dáryasınıń tiykarǵı deregi Geladandongtan&lt;ref name=&quot;Winchester2&quot;&gt;{{cite book|last1=Winchester|first1=Simon|title=The River at the Center of the World|date=1996|publisher=[[Henry Holt (publisher)|Henry Holt]]|isbn=978-0-8050-3888-0|title-link=The River at the Center of the World}}&lt;/ref&gt; shama menen 325&amp;nbsp;km qubla-shıǵıstaǵı Dam Qu tarmaǵınıń basındaǵı Jari tóbesinde jaylasqan&lt;ref name=&quot;Winchester&quot;&gt;{{Cite book|last1=Winchester|first1=Simon|title=The River at the Center of the World|date=1996|publisher=[[Henry Holt (publisher)|Henry Holt]]|isbn=978-0-8050-3888-0}}&lt;/ref&gt;. Bul derek tek XX ásirdiń aqırında tabılǵan bolıp, 32°36′14′′N 94°30′44′′E / 32.60389°N 94.51222°E hám 5,170&amp;nbsp;m (16,960&amp;nbsp;ft) teńiz qáddinen teńiz qáddinen azmaz qubla-shıǵısta, Yusyu prefekturasınıń Zadoy okrugindegi Chadan qalashasında jaylasqan&lt;ref name=&quot;Winchester2&quot;/&gt;.

== Táriyxı ==

=== Geologiyalıq táriyxı ===
Táriyxıy dáwirde Sarı dáryanıń aǵısı Shandun yarım atawınıń arqa hám qubla tárepinde keń kólemde ózgergen bolsa da, Yanczı tiykarınan ózgerissiz qalǵan&lt;ref&gt;Métivier, F. &amp; al. &quot;[http://adsabs.harvard.edu/full/1999GeoJI.137..280M Mass Accumulation Rates in Asia During the Cenozoic] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190327165948/http://adsabs.harvard.edu/full/1999GeoJI.137..280M|date=March 27, 2019}}.&quot; ''[[Geophysical Journal International]]'', Vol.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clift, Peter.&lt;/ref&gt;. 
[[Fayl:Yangzi_River_gorge.jpg|solğa|nobaý|Yancz' dáryasınıń qısnaǵınan kóterilgen jar taslı tawlarda tústen keyin]]

=== Erte dáwir táriyxı ===
Yanczı dáryası [[Qıtay]]dıń qublası hám [[Yaponiya]]nıń mádeniy kelip shıǵıwı ushın áhmiyetli&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.trussel.com/prehist/news111.htm| bet = Yayoi linked to Yangtze area| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170222044801/http://www.trussel.com/prehist/news111.htm| arxivsáne = 2017-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-mart | jumıs = trussel.com| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Úsh say aymaǵında insan háreketi 27 000 jıl burın tastıyıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wanpo|first1=Huang|last2=Ciochon|first2=Russell|last3=Yumin|first3=Gu|last4=Larick|first4=Roy|last5=Qiren|first5=Fang|last6=Schwarcz|first6=Henry|last7=Yonge|first7=Charles|last8=de Vos|first8=John|last9=Rink|first9=William|title=Early Homo and associated artefacts from Asia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-16_378_6554/page/275|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=378|issue=6554|year=1995|issn=0028-0836|doi=10.1038/378275a0|pages=275–278|pmid=7477345|bibcode=1995Natur.378..275W}}&lt;/ref&gt;. Eramızdan aldınǵı 5 mıń jıllıqta tómengi Yanczı eń dáslepki gúrish jetistiriwdiń eń dáslepki qánigelerden biri bolǵan Xemudu hám Majiabang mádeniyatları menen bánt bolgan iri xalıq orayı bolǵan. Biziń eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqqa kelip, miyrasxor Lianchju mádeniyatı [[Arqa Qıtay]]&lt;ref name=&quot;Goodenough&amp;Chang2&quot;&gt;{{cite book|title=Prehistoric settlement of the Pacific|editor-first=Ward H.|editor-last=Goodenough|publisher=American Philosophical Society|year=1996|isbn=978-0-87169-865-0|chapter=Archaeology of southeastern coastal China and its bearing on the Austronesian homeland|first1=Kwang-chih|last1=Chang|first2=Ward H.|last2=Goodenough|pages=36–54}}&lt;/ref&gt; tegisligindegi Longshan xalıqlarınıń tásiriniń dáliyllerin kórsetti. Házirgi waqıtta Qıtay mádeniyatı sıpatında kóbirek ónimdarlı bolǵan Sarı dárya basseyni boylap rawajlanǵan; Tómengi Yanczi «Yue» xalqı júdá ózgeshe dástúrlerge iye bolǵan — tislerin qaralatıw, shashların qısqa kesiw, denelerine tatuirovka salıw hám bambuk toǵayları&lt;ref name=&quot;Hutcheon2&quot;&gt;Hutcheon, Robin.&lt;/ref&gt; arasındaǵı kishi mákan jaylarda jasaǵan.

Oraylıq Yanczı alabında joqarı dárejedegi neolit mádeniyatları jaylasqan&lt;ref&gt;Zhang Chi ({{lang|zh-hant|張弛}}), &quot;The Qujialing-Shijiahe Culture in the Middle Yangzi River Valley,&quot; in A Companion to Chinese Archaeology, ed.&lt;/ref&gt;. Keyin ala Yanczı alabınıń Arqa Qıtay mádeniyatı tarawına integraciyalanǵan eń dáslepki bólimine aylandı. (Arqa qıtaylılar bronza dáwirinen berli bul jerde belsendi bolgan.)&lt;ref&gt;Li Liu and Xingcan Chen, State Formation in Early China (London: Duckworth, 2003), 75–79, 116–26; Li Feng, Landscape and Power in Early China: The Crisis and Fall of the Western Zhou, 1045–771 BC (Cambridge: Cambridge University Press, 2006), 322–32.&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Streitende-Reiche2.jpg|nobaý|B.e.sh. 350-jıllarda urısıp atırgan mámleketler kartası, Yanczı deltasınıń burınǵı jaǵa sızıǵı.]]

=== Dáryanıń joqarǵı jaǵında júziw ===
[[Fayl:Yangtze_kiang_1915.jpg|nobaý|Yanczı, 1915-jıl]]
[[Fayl:Cruise_boats_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı kruiz qayıqları.]]
[[Fayl:A_vehicle_carrier_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı transport tasıwshı]]
[[Fayl:A_container_carrier_on_yangtze.jpg|nobaý|Yanczı qalasındaǵı konteyner tasıwshı]]

=== Flot kemeleri ===
[[Fayl:Japanese_cruiser_Izumo_in_Shanghai.jpg|oñğa|nobaý|Imperator Yaponiya áskeriy-teńiz kúshleri 1937-jılı Shanxayda &quot;Izumo&quot; bronlasqan kreyseri bar bolǵan. Ol 1941-jılı Yanczı dáryasında qayıqlardı batırıp jibergen.]]

=== Zamanagóy waqıyalar ===
[[Qıtay]] Kommunistlik partiyası baslıǵı [[Mao Czedun]] 1956- 1966-jılları Uxan qalasında óziniń salamatlıǵın kórsetiw maqsetinde reklamanı shıǵarıp, dáryada júziw menen shuǵıllanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Poon|first=Shuk-Wah|title=Embodying Maoism: The swimming craze, the Mao cult, and body politics in Communist China, 1950s–1970s| til =en|pages=1450–1485}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ball|first=Philip|title=The Water Kingdom: A Secret History of China|url=https://archive.org/details/waterkingdomsecr0000ball|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=2017|isbn=9780226369204|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/waterkingdomsecr0000ball/page/40 40]–43| til =en}}&lt;/ref&gt;.

2002-jılı [[Daniya]]lı avantyurist hám teńizshi Troels Kløvedal «Nordkaperen» jámáátine qaraslı jelqomlı kemede Yanczı boylap [[Shanxay]]dan Úsh jıraw bógetine shekem júzip baradı. Kløvedal 12 jıl dawamında zárúr ruxsatnamalardı tayarlaw hám jıynaw menen shuǵıllanǵan, daniyalılar ekipajı, onıń shańaraq aǵzaları, qıtaylı dilmash hám bir neshe jergilikli teńiz ushıwshıları menen 1949-jıldan beri Yanczı boylap júzgen birinshi shet el adamı bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://jyllands-posten.dk/rejser/ECE3653636/Kurs-mod-Kina/| bet = Kurs mod Kina| jıl = 2002| baspaxana = Jyllands-Posten}}&lt;/ref&gt;. Onıń aylar dawamındaǵı sayaxatı 2004-jılı «Kineserne syr med lang tråd» kitabında hám DR tárepinen «Kløvedal i Kina» teleshousında hújjetlengen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dr.dk/presse/kloevedal-i-kina-17/| bet = Kløvedal i Kina| jıl = 2004| baspaxana = DR}}&lt;/ref&gt;.

== Dárya boyındaǵı iri qalalar ==
[[Fayl:Yangzi_River_with_major_settlements.png|oñğa|nobaý|770x770 nükte|Yanczı dáryasınıń kartası (batısqa qarap) onıń jaǵalarındaǵı tiykarǵı elatlı punktler kórsetilgen.]]
{{Div col}}
* [[Sinxay]]
**[[Yusyu qalası, Sinxay|Yusyu]]
* [[Sixuan]]
*[[Panszixua]]
** [[Ibin]]
[[Luchjou]]
*** [[Xejiang okrugi|Xejiang]]
* [[Chongqing]]
** [[Fuling]]
[[Fengdu]]
[[Wanchjou rayonı|Wanchjou]]
* [[Xubey]]
** [[Yichan]]
*** [[Yidu, Xubey|Yidu]]
[[Chingzhou]]
** [[Shashi rayonı|Shashi]]
** [[Shishou]]
* [[Xunan]]
** [[Yueyang]]
*[[Xubey]].
*[[Xianning]]
** [[Uxan]]
** [[Ezhou]]
*[[Xuan-shi]]
*[[Xuanggang, Xubey|Xuanggang]]
* [[Anxuy]]
*[[Chichjou]]
* [[Jiangxi]]
*[[Czyuczyan]]
*[[Anxoy]]
** [[Anqing]]
** [[Tongling]]
*[[Wuhu qalası|Wuhu]]
** [[Máanshan]]
* [[Cjansu]]
** [[Nanjing]]
*[[Yanchjou]]
** [[Chjenczyan]]
** [[Taychjou, Jiangsu|Taychjou]]
[[Chanchjou]]
** [[Nantong]]
* [[Shanxay]]
* Enters ''[[East China Sea]]''

== Jabayı haywanat dúnyası ==
Yanczı dáryası júdá kóp túrlerge, sonıń ishinde, endemiklerge bay. Olardıń joqarı procenti insan iskerligi tárepinen úlken qáwiplerge ushıraǵan&lt;ref name=&quot;FishDiversity3&quot;&gt;Ye, S.; Li, Z.; Liu, J;, Zhang, T.; and Xie, S. (2011).&lt;/ref&gt;.

=== Balıqlar ===
[[Fayl:Acipenser_sinensis.JPG|nobaý|Yanczıdaǵı eki túrli osyort (bul jerde Qıtay osyortı) úlken qáwip astında.]]
2011-jılǵa kelip Yanczı basseyninen 416 balıq túri belgili bolıp, sonnan 362 túri qatań túrde duzshı suwda ushırasadı. Qalǵanları da shor yamasa duzlı suwlardan, máselen, dáryanıń saǵası yamasa [[Shıǵıs Qıtay]] teńizinen belgili. Bul onı [[Aziya]]daǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine hám [[Qıtay]]daǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine aylandırǵan ( Perl dáryasında derlik 300 balıq túri hám Sarı dáryada 160 balıq túri bar&lt;ref name=&quot;FishDiversity3&quot;/&gt;).Yanczı dáryası basseyninde 178 balıq túri endemik bolıp tabıladı. Olardıń kópshiligi dárya basseyniniń bazı bir bóliminde, ásirese joqarı aǵımında (Yichannıń joqarısında, biraq [[Sinxay]]-[[Tibet]] tegisligindegi suw basseyninen tómende) 279 túrge bay, sonnan 147 túri Yanczı endemi hám 97 túri qatań endemi (tek basseynniń usı bóliminde ushırasadı). Kerisinshe, ortasha biyikligi 4500 m den joqarı bolǵan bas suwlarında tek ǵana 14 joqarı qánigelesken túrler bar, biraq olardan 8 túri dárya endemi bolıp esaplanadı. Yanczı dáryasındaǵı eń úlken otryadlar Cypriniformes (280 túr, sonnan 150 endemik), Siluriformes (40 túr, sonnan 20 endemik), Perciformes (50 túr, sonnan 4 endemik), Tetraodontiformes (12 túr, sonnan 1 endemik) hám Osmeriformes (8 túr, sonnan 1 endemik). Basqa heshbir otryadta dáryada tórt túrden artıq hám bir endemik bar.
[[Fayl:Hypophthalmichthys_molitrix_Hungary.jpg|nobaý|Dárya gúmis sazanıń watanı, biraq (basqa Aziya sazanları sıyaqlı) dúnyanıń úlken bólimlerine akvakultura arqalı tarqalgan.]]

=== Basqa haywanlar ===
[[Fayl:ChineseAlligator15.JPG|nobaý|Qáwip astında qalgan qıtay alligatori eń kishi krokodillerden biri bolıp, maksimal uzınlıǵı 2 m ge jetedi.]]
Dáryadan kommerciyalıq paydalanıw, turizm hám pataslanıw sebepli Yanczı dáryasında iri haywanlardıń (balıqlardan tısqarı) bir qansha qáwipli túrleri ushırasadı: jińishke qabırǵalı pársiz shoshqa, bayji (Yanczı dáryası delfini), qıtay alligatori, Yanczı gigant qalqan tasbaqası hám qıtay gigant salamandrası. Bul [[Amerika Qurama Shtatları]]nan tısqarı [[alligator]] hám padlefish túrleriniń watanı bolǵan birden-bir jer. 2010-jılı Yanczı qalasındaǵı qanatsız shoshqalardıń sanı 1000dı quraydı. 2006-jıl dekabrde Yancziı dáryası delfini funkcional jaqtan joǵalıp ketken dep járiyalandı. Dáryada alıp barılǵan keń kólemli izertlewler nátiyjesinde delfinniń jasaytuǵın jeri haqqında heshqanday belgiler tabılmadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://sciencemode.com/2007/09/02/river-dolphin-thought-to-be-extinct-spotted-again-in-china/| bet = Sciencemode.com – Home page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071221054321/http://sciencemode.com/2007/09/02/river-dolphin-thought-to-be-extinct-spotted-again-in-china/| arxivsáne = 2007-jıl 21-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq, 2004-jıldan beri tastıyıqlanǵan kórinisler bolmaǵanı ushın, bayji házirgi waqıtta funkcional túrde joq bolıp ketken dep esaplanadı&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6935343.stm Rare river dolphin 'now extinct'] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120828210609/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6935343.stm| sáne =August 28, 2012}}.&lt;/ref&gt;. «Bayji jetpis million jıl burınǵı úlken áwladtıń saqlanıp qalǵan sońǵı túri hám duzshı suw delfinleriniń tek altı túrinen biri bolǵan». Yanczı dáryası delfininiń joq bolıwı tek ǵana dáryalar aymaǵında ushırasatuǵın haywan hám ósimliklerdiń kóplegen túrlerine tásir kórsetken Úsh saylı bóget qurılısınıń juwmaqlanıwı nátiyjesinde júz bergeni aytılǵan&lt;ref&gt;Ellen Wohl, [A World of Rivers: Environmental Changes on Ten of the World's Great Rivers], p.287.&lt;/ref&gt;.

Yanczı alabında qurǵaqlıq sút emiziwshileriniń kóplegen túrleri ushırasadı, biraq olardıń kópshiligi dárya menen tikkeley baylanıslı emes. Úsh ayrıqsha jaǵday — yarım suwlı Evraziya suwsarı, suw kiyigi hám Per-Dawid kiyigi&lt;ref&gt;Smith, A.T.; and Xie, Y. (2008).&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:2009_Andrias_davidianus.JPG|nobaý|Pútkilley suwda jasaytuǵın Qıtay gigant salamandrası dúnyadaǵı eń úlken amfibiya bolıp, uzınlıǵı 1,8 m ge jetedi&lt;ref name=&quot;AmphWebAndrias2&quot;&gt;AmphibiaWeb (2013).&lt;/ref&gt;.]]
[[Fayl:EriocheirSinensis1.jpg|nobaý|Qıtay qısqıshbaqası Yanczı aymaǵındaǵı sawda ushın áhmiyetli túr bolıp tabıladı, biraq dúnyanıń basqa aymaqlarında basqınshılıq etedi.]]

== Turizm ==
Yanczı dáryası boylap kruiz, «Úsh jıra» kruizi dep te atalatuǵın turistlik itibarlı ornı esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.yangtze-river-cruises.com/yangtze-river-guide/three-gorges-cruise.html| bet = Three Gorges Cruise: Sailing China Yangtze River Three Gorges| til = en| jumıs = www.yangtze-river-cruises.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-may }}&lt;/ref&gt;.

== Galereya ==
&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;170&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Fayl:长江源头.jpg|Yanczı dáryasınıń dástúriy deregi bolgan Tanggula tawlarınıń muzlıqları.
Fayl:Yangtze_at_First_Bridge.jpg|Tuotuo dáryası, Yanczı dáryasınıń bas aǵısı, tibet tilinde Maqu yamasa «Qızıl dárya» dep ataladı.
Fayl:1_changjiang_yangtze_aerial_pano_first_turn_shigu_2018.jpg|Yunnan qalasındaǵı Shigu (石鼓) dáryasınıń birinshi burılıwı, bunda dárya qubladan arqaǵa 180 gradusqa burıladı.
Fayl:Tiger_Leaping_Gorge.jpg|Yunnan qalasındaǵı jolbarıstıń sekiriwi.
Fayl:Hutiaoxia.jpg|Liszyan janındaǵı Jolbarıs sekiriwshi saydıń eń tar jeri Shigu dáryasınan tómende.
Fayl:Jinshajiang_River_Ravine_-_32229429768.jpg|Jinsha, «Altın qum dáryası», Yunnan.
Fayl:Qutang_Gorge_on_Changjiang.jpg|Qutan qısnaǵı Úsh qısnaqtan biri.
Fayl:Wu_Gorge_on_Yangtze.jpg|Úsh saydan biri — Wu sayı.
Fayl:Xiling_Gorge_along_Yangtze.jpg|Xiling jira, úsh jıralardan biri.
Fayl:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|Xubeydegi úsh saylı bóget, dúnyadaǵı eń iri gidroenergetika joybarı.
Fayl:Golden_Island,_on_The_Yang-Tse_River,_China_(LMS,_1869,_p.64).jpg|XIX ásirdiń ortalarındaǵı sıyaqlı Czyansudaǵı Chjenczyan janındaǵı Yanczıdaǵı Altın ataw&lt;ref name=&quot;Fruits-LMS&quot;&gt;{{Cite book|last1=London Missionary Society|url=https://archive.org/details/fruitsoftoilinth17115gut|title=Fruits of Toil in the London Missionary Society}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ushın ==
* Carles, William Richard, [https://www.jstor.org/stable/1774310 &quot;The Yangtse Chiang&quot;], ''The Geographical Journal'', Vol. 12, No. 3 (Sep. 1898), pp.&amp;nbsp;225–240; Published by: Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
* Danielson, Eric N. 2004. ''Nanjing and the Lower Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. II''. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. {{ISBN|981-232-598-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/981-232-598-0|981-232-598-0]].
* Danielson, Eric N. 2005. ''The Three Gorges and The Upper Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. III''. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. {{ISBN|981-232-599-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/981-232-599-9|981-232-599-9]].
* Grover, David H. 1992 ''American Merchant Ships on the Yangtze, 1920–1941''. Wesport, Conn.: Praeger Publishers.
* Van Slyke, Lyman P. 1988. ''Yangtze: nature, history, and the river''. A Portable Stanford Book. {{ISBN|0-201-08894-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-201-08894-0|0-201-08894-0]]
* Winchester, Simon. 1996. ''The River at the Center of the World: A Journey Up the Yangtze and Back in Chinese Time'', Holt, Henry &amp; Company, 1996, hardcover, {{ISBN|0-8050-3888-4}}; trade paperback, Owl Publishing, 1997, {{ISBN|0-8050-5508-8}}; trade paperback, St. Martins, 2004, 432 pages, {{ISBN|0-312-42337-3}}
* Plant, Cornell. ''Glimpses of the Yangze Gorges''; illustrations by Ivon A. Donnelly. Kelly &amp; Walsh, Limited, Shanghai, Hong Kong, Singapore, 1926.

[[Kategoriya:Webarxiv úlgisi wayback siltemeleri]]
[[Kategoriya:Qıtaydaǵı dáryalar]]
[[Kategoriya:Oraylıq Qıtay geografiyası]]
[[Kategoriya:Tibettegi dáryalar]]
[[Kategoriya:Sichuandaǵı dáryalar]]
[[Kategoriya:Shanxaydaǵı dáryalar]]
[[Kategoriya:Yanczı dáryası]]</text>
      <sha1>rggsc9cc56pyu9z2vx0v4ihmoyov776</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>266867</id>
      <parentid>266854</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="gz5f3zo37cv8i3vf054vbfem64q4c1y" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119304}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4087}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:2048}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1342}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:570}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:390}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>gz5f3zo37cv8i3vf054vbfem64q4c1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>266866</id>
      <parentid>266853</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>266866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="j8ezq6y9fdhzljcfuwd8jkpmebf7owv" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119304}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25119}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bekan88&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4580}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4358}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4087}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:2048}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1342}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:926}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:570}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:484}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:390}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>j8ezq6y9fdhzljcfuwd8jkpmebf7owv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:IRAN</title>
    <ns>3</ns>
    <id>27900</id>
    <revision>
      <id>266892</id>
      <parentid>157989</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>16655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenko atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Fotrus]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:IRAN]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]&quot;</comment>
      <origin>157989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5697" sha1="p3m3xnzsajsnsc9v37rdts9h4wrdjsr" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 00:44, 2025 j. sentyabrdiń 15 (UTC)</text>
      <sha1>p3m3xnzsajsnsc9v37rdts9h4wrdjsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>APL (programmalastırıw tili)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28094</id>
    <revision>
      <id>266879</id>
      <parentid>243285</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24461" sha1="sikws3ebd281o2qirszx9u96t7sc2nt" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;&quot; |APL
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Fayl:APL_(programming_language)_logo.svg|150px]]
|-
! [[Programmalastırıw paradigması|Paradigmaları]]
| [[Massiv programmalastırıw|Massiv]], [[Funkcional logikalıq programmalastırıw|funkcional]], [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq]], [[Modulli programmalastırıw|modulli]]
|-
! Shańaraǵı
| APL
|-
! Dóretiwshi
| Kennet E. Ayverson
|-
! Baǵdarlamashılar
| Larri Brid, Dik Latsvell, Rodjer Mur, basqalar
|-
! Birinshi payda bolıwı
| 27-noyabr, 1966-jıl
|-
! Turaqlı reliz
| ISO/IEC 13751:2001 / 1-fevral, 2001-jıl
|-
! Tiplestiriw tártibi
| Dinamikalıq
|-
! Platforma
| Kross-platformalı
|-
! Licenziya
| [[Menshikli programmalıq támiynat|Menshikli]], [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]]
|-
! [[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| [https://aplwiki.com aplwiki.com]
|}
'''APL''' («Programmalastırıw tili» kitabınıń atı menen atalǵan) — bul 1960-jılları Kennet E. Ayverson tárepinen islep shıǵılǵan [[programmalastırıw tili]]. Onıń oraylıq maǵlıwmat tipi — kóp ólshemli massiv. Ol kópshilik funkciyalar hám operatorlardı kórsetiw ushın keń kólemli arnawlı grafikalıq simvollardı paydalanadı, bul júdá qısqa kodqa alıp keledi. Ol koncepciyanı modellestiriw, elektron kesteler, [[funkcional programmalastırıw]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://awards.acm.org/citation.cfm?id=0703524&amp;srt=all&amp;aw=140&amp;ao=AMTURING| bet = ACM Award Citation&amp;nbsp;– John Backus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080212043802/https://awards.acm.org/citation.cfm?id=0703524&amp;srt=all&amp;aw=140&amp;ao=AMTURING| arxivsáne = 2008-jıl 12-fevral | sáne = 1977 | baspaxana = Awards.acm.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-fevral }}&lt;/ref&gt; hám kompyuter matematika paketleriniń&lt;ref name=&quot;mworks&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.mathworks.com/company/newsletters/news_notes/clevescorner/jan06.pdf| bet = The Growth of MATLAB| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090411120119/http://www.mathworks.com/company/newsletters/news_notes/clevescorner/jan06.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 11-aprel | avtor = Moler| at = Cleve| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-fevral }}&lt;/ref&gt; rawajlanıwına áhmiyetli tásir etti. Ol sonday-aq basqa da bir neshe programmalastırıw tillerin ilhamlandırdı&lt;ref name=&quot;jinsp&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.jsoftware.com/jwiki/Essays/Bibliography| bet = A Bibliography of APL and J| avtor = Hui| at = Roger| jumıs = jsoftware.com/jwiki| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kinsp&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://kx.com/Company/press-releases/arthur-interview.php| bet = An Interview with Arthur Whitney| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090404064737/http://kx.com/Company/press-releases/arthur-interview.php| arxivsáne = 2009-jıl 4-aprel | sáne = 2004-jıl 4-yanvar | baspaxana = Kx Systems| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==

=== Matematikalıq belgilew ===
Massivlerdi manipulyaciyalawǵa arnalǵan matematikalıq belgilewdi 1957-jıldan baslap Garvard universitetinde Kennet E. Ayverson islep shıqqan. 1960-jılı ol [[IBM]] kompaniyasında jumıs basladı, onda bul belgilewdi Adin Falkoff penen birge rawajlandırdı hám onı 1962-jılı «Programmalastırıw tili» atlı kitabında járiyaladı. Kirisiw sózinde onıń tiykarǵı pikiri keltirilgen:
{{Blockquote|Ámeliy matematika tiykarınan hár túrli funkciyalardıń anıq yamasa shama menen alınǵan mánislerin esaplaw ushın anıq proceduralardı proektlestiriw hám analizlew menen shuǵıllanadı. Bunday anıq proceduralar algoritmler yamasa programmalar dep ataladı. Programmalardı táriyiplew ushın nátiyjeli belgilew ádewir sintaksislik strukturanı kórsetkenlikten, ol programmalastırıw tili dep ataladı.}}
Bul belgilew IBM ishinde Burroughs B5000 sıyaqlı kompyuter sistemaları haqqındaǵı qısqa izertlew esabatları ushın hám IBM keleshektegi kompyuterleri ushın stek mashinaları menen registr mashinaların bahalap atırǵanda onıń stek mexanizmi ushın qollanılǵan. 

Ayverson sonday-aq óziniń belgilewin Fred Bruks penen birge jazıp atırǵan, 1963-jılı baspadan shıǵatuǵın «Avtomatlastırılǵan maǵlıwmatlardı qayta islew» kitabınıń «Programmalastırıw tili» atlı babınıń joybarında da paydalanǵan.

1979-jılı Ayverson APL boyınsha jumısı ushın Tyuring sıylıǵın aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://awards.acm.org/citation.cfm?id=9147499&amp;srt=all&amp;aw=140&amp;ao=AMTURING| bet = Turing Award Citation 1979| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091223064709/http://awards.acm.org/citation.cfm?id=9147499&amp;srt=all&amp;aw=140&amp;ao=AMTURING| arxivsáne = 2009-jıl 23-dekabr | baspaxana = Awards.acm.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-fevral }}&lt;/ref&gt;.

=== Kompyuter programmalastırıw tiline aylanıwı ===
1962-jıldıń ózinde, Falkoff Vilyam K. Karter menen keyinirek IBM System/360 shańaraǵına aylanǵan mashinalar ushın kórsetpeler toplamın standartlastırıw boyınsha jumısların talqılaǵannan keyin, belgilewdi tolıq kompyuter sistemasın táriyiplew ushın paydalanıwǵa birinshi urınıw boldı.

1963-jılı IBM Sistemalıq Izertlewler Institutında isleytuǵın Gerbert Gellerman belgilewdiń bir bólimin IBM 1620 kompyuterinde ámelge asırdı hám onı qatarlardı qosıw arqalı transcendental funkciyalardı esaplaw boyınsha arnawlı orta mektep kursında oqıwshılar paydalandı. Oqıwshılar óz kodların Gellerman laboratoriyasında sınap kórdi. Belgilewdiń bul bóliminiń implementaciyası Jekelestirilgen Massiv Awdarmashısı (PAT) dep ataldı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hellerman|first1=H.|title=Experimental Personalized Array Translator System|journal=Communications of the ACM|volume=7|issue=7|pages=433–438| sáne =July 1964|doi=10.1145/364520.364573}}&lt;/ref&gt;.

1963-jılı IBM de isleytuǵın Falkoff, Ayverson hám Edvard G. Sussengut kishi, IBM System/360 seriyası mashina arxitekturasın hám funkcional imkaniyatların rásmiy táriyiplew ushın belgilewdi paydalandı, bunıń nátiyjesinde 1964-jılı IBM Systems Journal jurnalında maqalası basılıp shıqtı. Bul basılıp shıqqannan keyin, topar óz itibarın belgilewdi kompyuter sistemasında ámelge asırıwǵa qarattı. Bul implementaciyaǵa itibar qaratıwdıń sebepleriniń biri 1964-jılı IBM tárepinen satıp alınǵan bilimlendiriw kompaniyası Science Research Associates-te jańa wazıypalarǵa iye bolǵan Djon L. Lourenstiń qızıǵıwshılıǵı edi. Lourens Ayverson hám onıń toparınan tildi bilimlendiriwde kompyuterlerdi rawajlandırıw hám paydalanıw quralı retinde qollanıwǵa járdem beriwin soradı.

Stenford universitetinen Lourens M. Brid hám Filip S. Abrams IBM Izertlew toparına qosılǵannan keyin, olar IBSYS operaciyalıq sistemasında isleytuǵın IBM 7090 kompyuteri ushın belgilewdiń bir bólimin [[Fortran|FORTRAN]] IV tilinde programmalastırılǵan implementaciyası boyınsha aldınǵı jumısların dawam etti. Bul jumıs 1965-jıldıń aqırında tamamlandı hám keyinirek IVSYS (Ayverson sisteması ushın) dep ataldı. Bul implementaciyanıń tiykarı Abrams tárepinen 1966-jılı «Ayverson belgilewi ushın interpretator» atlı Stenford universiteti texnikalıq esabatında tolıq táriyiplengen. Bunıń akademiyalıq tárepin rásmiy túrde Niklaus Virt basqardı. Aldınǵı Gellerman PAT sisteması sıyaqlı, bul implementaciyada da APL belgiler toplamı joq edi, biraq funkciyalar hám operatorlar ushın arnawlı inglis tilindegi saqlanǵan sózler paydalanıldı. Sistema keyinirek waqıt bólisiw sistemasına beyimlestirildi hám 1966-jıl noyabrge kelip, waqıt bólisiw rejiminde isleytuǵın IBM System/360 Model 50 kompyuteri ushın qayta programmalastırıldı hám IBM ishinde qollanıldı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Haigh|first1=Thomas|year=2005|title=Biographies: Kenneth E. Iverson|journal=IEEE Annals of the History of Computing|doi=10.1109/MAHC.2005.4}}&lt;/ref&gt;.

=== Apparatlıq támiynat ===
[[Fayl:APL_Greek_characters.jpg|nobaý|APL grek belgilerin óz ishine alǵan IBM teriw sharları hám teriw diskleri]]
[[Fayl:APL-keybd2.svg|nobaý|APL teriw elementi baspası ornatılǵan IBM 2741 klaviaturası jaylasıwınıń baǵdarlamashı kózqarasınan kórinisi]]
[[Kompyuter monitorı|Katod-nur trubkalı]] (CRT) terminalları keń tarqalmastan aldın, APL-dı nátiyjeli paydalanıw múmkinshiligindegi tiykarǵı rawajlanıw — bul barlıq arnawlı APL belgileri bar bolǵan arnawlı IBM Selectric jazıw mashinkasınıń almastırılatuǵın teriw elementin islep shıǵıw boldı. Bul Selectric jazıw mashinkası hám teriw elementi mexanizmin paydalanatuǵın IBM 1050 hám IBM 2741 terminalı sıyaqlı qaǵazǵa basatuǵın terminal jumıs orınlarında qollanıldı. Qaysı APL belgileriniń kirgiziletuǵının hám sol klavisha basılǵanda jazılatuǵının kórsetiw ushın ádettegi klavishalar ústine klavisha qaplamaların qoyıwǵa bolatuǵın edi. Birinshi ret, baǵdarlamashı Ayverson belgilewinde qollanılǵan durıs APL belgilerin kirgizip kóre alatuǵın boldı hám olardıń qolaysız inglis gilt sózleri menen kórsetiliwine májbúr bolmadı. Falkoff hám Ayverson arnawlı APL Selectric teriw elementlerin, 987 hám 988, 1964-jıldıń aqırında proektlestirdi, degen menen olardı paydalanıw ushın hesh qanday APL kompyuter sisteması joq edi.Ayverson Falkofftı IBM Selectric teriw elementin APL belgiler toplamı ushın paydalanıw ideyasınıń ilhamlandırıwshısı dep atap ótti.

APL belgiler toplamı, hátte Selectric teriw elementinde APL belgileri bolǵanına qaramastan, kóplegen APL simvolların eki bar element belgisiniń ústinen basıw arqalı jazıw kerek edi. Mısalı, joqarıǵa kóteriw belgisi delta (shift-H) hám Sheffer sızıqshasınan (shift-M) jasalǵan bolıwı kerek edi. Bul kerekli edi, sebebi APL belgiler toplamı, hátte hárifler tek úlken (bas) hárifler menen sheklengen bolsa da, teriw elementinde ruqsat etilgen 88 belgiden ádewir kóp edi.

=== Kommerciyalıq qoljetimlilik ===
Birinshi APL interaktiv kirgiziw hám APL jumıs keńisligin jaratıw 1966-jılı Nyu-Yorktıń Yorktown Heights qalasındaǵı APL-dıń úyi Tomas Dj. Uotson Izertlew Orayı qasındaǵı IBM Mohansic Labs-te IBM 1050 terminalın paydalanıp Larri Brid tárepinen ámelge asırıldı.

IBM APL-dı bazarǵa shıǵarıw ushın tiykarǵı juwapker boldı. APL-dıń birinshi jámiyetshilikke usınılǵan versiyası 1968-jılı IBM 1130 ushın shıǵarıldı. IBM APL\1130-dı biypul, biraq juwapkershiliksiz hám qollap-quwatlawsız usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.vector.org.uk/archive/v223/APL_1130.htm|title=How We Got to APL\1130|last1=Breed|first1=Larry|author-link=Larry Breed|journal=Vector (British APL Association)|volume=22|issue=3|date=August 2006|issn=0955-1433|access-date=2007-04-02}}&lt;/ref&gt;. Ol 8k 16-bitlik sóz yadında isley alatuǵın edi hám arnawlı 1 megabaytlıq qattı diskti paydalanatuǵın edi.

APL 1960-jıllardıń aqırınan 1980-jıllardıń basına shekem meynfreym waqıt bólisiw sistemalarında óz ornın taptı, bir bólimi dinamikalıq adres awdarması apparatlıq támiynatı joq tómen specifikaciyalı sistemalarda bir neshe paydalanıwshını qollap-quwatlay alatuǵınlıǵı sebepli boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.quadibloc.com/comp/aplint.htm| bet = Remembering APL| baspaxana = Quadibloc.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 17-iyun }}&lt;/ref&gt;. Belgili bir IBM System/370 meynfreym sistemaları ushın qosımsha ónimdarlıqtı jaqsılawlarǵa APL Assist Microcode kiredi, onda APL orınlanıwı ushın ayırım qollap-quwatlaw joqarı dárejeli programmalıq támiynat tárepinen tolıq ámelge asırılıwı ornına, processordıń mikroprogrammasında kirgizilgen edi. Biraz waqıt ótkennen keyin, 1980-jıllardıń ortasınan aqırına shekem sáykes ónimdarlıqqa iye apparatlıq támiynat payda bolǵanda, kóp paydalanıwshılar óz qosımshaların jeke kompyuter ortalıǵına kóshirdi.

IBM 360 hám IBM 370 apparatlıq támiynatı ushın dáslepki IBM APL interpretatorları xost xızmetlerine súyenbesten, ózleriniń kóp paydalanıwshılı basqarıwın ámelge asırdı, solay etip olar ózleriniń waqıt bólisiw sistemaları edi. Birinshi ret 1966-jılı IBM-de paydalanıw ushın usınılǵan APL\360sisteması kóp paydalanıwshılı interpretator boldı. Informaciya alıw hám interpretator sistema ózgeriwshilerin ornatıw ushın operaciyalıq sistema menen programmalıq túrde baylanısıw múmkinshiligi monadikalıq hám diadikalıq operaciyalardı paydalanıp, arnawlı jeńillikli «I-nur» funkciyaları arqalı ámelge asırıldı.

1973-jılı IBM APL.SV-ni shıǵardı, bul sol ónimniń dawamı edi, biraq ol APL sistemasınan tıs imkaniyatlarǵa, mısalı operaciyalıq sistema fayllarına kiriw ushın bólingen ózgeriwshilerdi usındı. 1970-jıllardıń ortalarında, IBM meynfreym interpretatorı hátte kishi CRT hám APL klaviaturası bar IBM 5100 desktop kompyuterinde paydalanıw ushın da beyimlestirildi, sol waqıtta basqa kishi kompyuterlerdiń kópshiligi tek BASIC usınatuǵın edi. 1980-jılları VSAPL programma ónimi Conversational Monitor System (CMS), Time Sharing Option (TSO), VSPC, MUSIC/SP hám CICS paydalanıwshıları arasında keń tarqaldı.

1973–1974-jılları Patrik E. Hagerti Merilend universiteti APL interpretatorınıń Sperry UNIVAC 1100/2200 seriyası meynfreym kompyuterleriniń 1100 liniyası ushın ámelge asırılıwın basqardı. 1974-jılı student Alan Stebbenske ishki funkciyanı ámelge asırıw wazıypası júklendi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://lathwellproductions.ca/wordpress/film| bet = How it all began| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304000314/http://lathwellproductions.ca/wordpress/film| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | avtor = Stebbens| at = Alan| qaralǵan sáne = 2011-jıl 22-may }}&lt;/ref&gt;. Xerox APL 1975-jıl iyun ayınan baslap CP-V-da isleytuǵın Xerox 560 hám Sigma 6, 7, 9 meynfreymleri ushın hám Honeywell CP-6 ushın qoljetimli boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.softwarepreservation.org/projects/apl/Books/197506_Xerox%20APL%20Language%20and%20Operations%20Reference%20Manual_90131C.pdf| bet = Xerox APL Language and Operations Reference Manual| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.softwarepreservation.org/projects/apl/Books/197506_Xerox%20APL%20Language%20and%20Operations%20Reference%20Manual_90131C.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

1960 hám 1970-jılları IBM APL\360 interpretatorınıń ózgertilgen versiyaların paydalanıp APL xızmetlerin satatuǵın bir neshe waqıt bólisiw firmaları payda boldı. Arqa Amerikada eń belgili bolǵanları I.P. Sharp Associates, Scientific Time Sharing Corporation (STSC), Time Sharing Resources (TSR) hám The Computer Company (TCC) edi. CompuServe da 1978-jılı DEC-tiń KI hám KL 36-bitlik mashinalarında isleytuǵın Digital Equipment Corp hám Karnegi Mellon universitetiniń ózgertilgen versiyasına tiykarlanǵan APL interpretatorı menen bazarǵa kirdi. CompuServe-tiń APL-ı onıń kommerciyalıq bazarı ushın da, tutınıwshı informaciyalıq xızmeti ushın da qoljetimli edi. Dáslep IBM 4300 sıyaqlı arzanlaw meynfreymler, keyinirek jeke kompyuterler payda bolıwı menen, 1980-jıllardıń ortalarına kelip, waqıt bólisiw sanaatı derlik joq boldı.

Sharp APL I.P. Sharp Associates kompaniyasınan qoljetimli boldı, dáslep 1960-jılları waqıt bólisiw xızmeti retinde, keyinirek shama menen 1979-jıldan baslap programma ónimi retinde. Sharp APL paketler (bir yamasa bir neshe obyektti bir ózgeriwshige jaylastırıw imkaniyatı), fayl sisteması, ishki jaylasqan massivler hám bólingen ózgeriwshiler sıyaqlı kóplegen til keńeytpelerine iye aldınǵı qatar APL implementaciyası edi.

APL interpretatorları basqa meynfreym hám mini-kompyuter óndiriwshilerinen de, ásirese Burroughs, Control Data Corporation (CDC), Data General, Digital Equipment Corporation (DEC), Harris, [[Hewlett-Packard]] (HP), Siemens, Xerox hám basqalardan da qoljetimli edi.

Sirakuza universitetinen Gart Foster Nyu-Yorktıń Blue Mountain Lake qalasındaǵı Sirakuzanıń Minnowbrook konferenciya orayında APL ámelge asırıwshılar birlespesiniń turaqlı ushırasıwlarına qáwenderlik etti. Keyingi jılları Evgeniy Makdonnell Kaliforniyanıń Monterey qasına jaqın Asilomar konferenciya aymaǵında hám [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Uotsonvill qasına jaqın Pajaro Dunes-te uqsas ushırasıwlardı shólkemlestirdi. Esaplaw Texnikası Associaciyasınıń SIGAPL arnawlı qızıǵıwshılıq toparı APL birlespesin qollap-quwatlawdı dawam etpekte&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.sigapl.org/| bet = SIGAPL| baspaxana = Sigapl.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 17-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== Mikrokompyuterler ===
1970-jıllardıń ortalarınan baslap qoljetimli bolǵan mikrokompyuterlerde BASIC ústem programmalastırıw tiline aylandı&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi | sáne =April 29, 2014 |title=Fifty Years of BASIC, the Programming Language That Made Computers Personal |url=https://time.com/69316/basic/ |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=April 29, 2018}}&lt;/ref&gt;. Soǵan qaramastan, ayırım mikrokompyuterler onıń ornına APL usındı – birinshisi 1974-jılı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?c=346| bet = MCM Computers M70/M700| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180403063223/http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?c=346| arxivsáne = 2018-jıl 3-aprel | jumıs = old-computers.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Stachniak|first1=Stachniak| sáne =2011|title=Inventing the PC: The MCM/70 Story|year=2011|url=https://archive.org/details/inventingpcmcm700000stac}}&lt;/ref&gt; shıǵarılǵan Intel 8008 tiykarındaǵı MCM/70 boldı hám ol tiykarınan bilimlendiriwde qollanıldı&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi |last=Miller |first=Michael |date=December 17, 2014 |title=PCs That Paved the Way for the Altair |url=http://uk.pcmag.com/opinion/38348/opinion/pcs-that-paved-the-way-for-the-altair |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=Ziff Davis |access-date=April 29, 2018}}&lt;/ref&gt;. Sol dáwirdiń jáne bir mashinası 1977-jılı shıǵarılǵan VideoBrain Family Computer boldı, ol APL/S dep atalǵan óziniń APL dialekti menen támiyinlengen.

1981-jılı usınılǵan Commodore SuperPET quramında Uoterlu universiteti tárepinen islep shıǵılǵan APL interpretatorı bar edi&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi |date=December 1981 |title=A Look at SuperPet |url=https://archive.org/stream/1981-12-compute-magazine/Compute_Issue_019_1981_Dec#page/n131/mode/2up |magazine=[[Compute!]] |publisher=Small System Services Inc |access-date=April 29, 2018}}&lt;/ref&gt;.

1976-jılı Bill Geyts óziniń «Háweskerlerge ashıq xatı»nda [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] Intel 8080 hám Motorola 6800 ushın APL ámelge asırıp atırǵanın, biraq programma qaraqshılıǵı sebepli onı «háweskerlerge usınıwǵa júdá az qızıǵıwshılıǵı» bar ekenin ayttı&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi |last=Gates |first=Bill |date=January 31, 1976 |title=An Open Letter to Hobbyists |url=http://www.digibarn.com/collections/newsletters/homebrew/V2_01/index.html |magazine=[[Homebrew Computer Club]] Newsletter |access-date=April 29, 2018}}&lt;/ref&gt;. Ol hesh qashan shıǵarılmadı.

=== APL2 ===
1980-jıllardıń baslarınan baslap, Djim Braun basshılıǵındaǵı IBM APL-di islep shıǵıw toparı APL tiliniń jańa versiyasın ámelge asırdı, onıń tiykarǵı jaqsılanıwı massivtiń basqa massivlerdi óz ishine ala alatuǵın ishki massivler koncepciyası hám ishki massivlerdi programma jumıs aǵımına integraciyalawdı ańsatlastıratuǵın jańa til ózgeshelikleri boldı. APL tiliniń rawajlanıwın basqarıwdan shetletilgen Ken Ayverson IBM-nen ketip, I.P. Sharp Associates kompaniyasına qosıldı, onda onıń tiykarǵı úlesleriniń biri Sharp APL evolyuciyasın óziniń kózqaraslarına sáykesirek etip baǵdarlaw boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://keiapl.org/rhui/remember.htm| bet = Remembering Ken Iverson| arxivurl = https://archive.today/20130415054224/http://keiapl.org/rhui/remember.htm| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | avtor = Hui| at = Roger| jumıs = keiapl.org| baspaxana = KEIAPL| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://amturing.acm.org/award_winners/iverson_9147499.cfm| bet = Kenneth E. Iverson| jumıs = ACM A.M. Turing Award| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.sigapl.org/Articles/JimBrown-TechCompromise.php| bet = APL2: The Early Years: Can you and should you compromise on technical issues?| jumıs = SIGPLAN Chapter on Array-Programming Languages| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;. APL2 birinshi ret 1984-jılı CMS hám TSO ushın shıǵarıldı. APL2 Jumıs stanciyası basılımı ([[Microsoft Windows|Windows]], OS/2, AIX, [[Linux]] hám Solaris) keyinirek shıqtı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.edm2.com/index.php/IBM_APL2| bet = IBM APL2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211117121942/http://www.edm2.com/index.php/IBM_APL2| arxivsáne = 2021-jıl 17-noyabr | sáne = 2019-jıl 9-oktyabr | jumıs = EDM2| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www-01.ibm.com/support/docview.wss?uid=swg22012321| bet = APL2: What's New| jumıs = ibm.com| baspaxana = IBM| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Basqa óndiriwshiler jańa apparatlıq támiynat, ásirese [[Unix]] tiykarındaǵı mikrokompyuterler ushın APL interpretatorların islep shıǵıw menen bánt bolǵanda, APL2 derlik bárqulla jańa APL interpretatorın islep shıǵıw ushın tańlanǵan standart boldı. Hátte búgingi kúnde de, kópshilik APL satıwshıları yamasa olardıń paydalanıwshıları sol ónimlerdiń satılıw noqatı retinde APL2 sáykesligin atap ótedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://microapl.com/apl/apl_concepts_chapter1.html| bet = Overview of the APL System| avtor = Micro APL| jumıs = microapl.com| baspaxana = Micro APL| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://archive.vector.org.uk/art10500450| bet = A Personal View of APL2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150402093211/http://archive.vector.org.uk/art10500450| arxivsáne = 2015-jıl 2-aprel | avtor = Robertson| at = Graeme| jumıs = archive.vector.org.uk| baspaxana = Vector – Journal of the British APL Association| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;. IBM onıń máselelerdi sheshiw, sistema dizaynı, prototip jaratıw, injenerlik hám ilimiy esaplawlar, ekspert sistemaları,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rodriguez|first1=P.|title=An Expert System in Chemical Synthesis written in APL2/PC|journal=ACM SIGAPL APL Quote Quad|doi=10.1145/75144.75185}}&lt;/ref&gt; matematika hám basqa pánlerdi oqıtıw, vizualizaciya hám maǵlıwmatlar bazasına kiriw ushın paydalanılatuǵının atap ótedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www-03.ibm.com/software/products/en/apl2| bet = APL2: A Programming Language for Problem Solving, Visualization and Database Access| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131122133145/http://www-03.ibm.com/software/products/en/apl2| arxivsáne = 2013-jıl 22-noyabr | jumıs = www-03.ibm.com| baspaxana = IBM| qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

=== Zamanagóy implementaciyalar ===
APLX, Dyalog hám basqalar tárepinen islep shıǵılǵan APL-dıń hár túrli implementaciyaları [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] ushın keńeytpelerdi, [[.NET]]-ti qollap-quwatlawdı, XML-massiv túrlendiriw primitivlerin, grafika sızıwdı, operaciyalıq sistema interfeyslerin hám lyambda-esaplaw ańlatpaların óz ishine aladı. Biypul versiyalarǵa Linux ushın GNU APL hám Windows ushın NARS2000 (ol sonday-aq Wine astında Linux-ta isley aladı) kiredi. Bul ekewi de hár túrli til keńeytpeleri bar APL2-niń tolıq versiyaları bolıp tabıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>sikws3ebd281o2qirszx9u96t7sc2nt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32438</id>
    <revision>
      <id>266871</id>
      <parentid>266280</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8304" sha1="g4zk809r93605wzds3ml4kczk9cg536" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 400
| image1            = Community Health Worker treats child (19165929668).jpg
| alt1              = Delivery of malaria treatment by community health worker in Djénébougou, Mali. October 2013.
| image2            = COVID-19 vaccination center, fair grounds Cologne, 1st vaccination-8237.jpg
| alt2              = COVID-19 vaccination center, fair grounds Cologne, 1st vaccination
| image4            = The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi. The WHO Representative.jpg|thumb|The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi. The WHO Representative
| alt4              = The Addl. Secretary, Ministry of Health and Family Welfare, Shri Keshav Desiraju addressing at the launch of the media campaign of National Tobacco Control Programme, in New Delhi on February 02, 2012. The WHO Representative, Dr. Nata Menabde and other dignitaries are also seen.
| image3            = Seattle - Installing E. 80th Street pipeline, 1931.jpg|thumb|Seattle – Installing E. 80th Street pipeline, 1931
| alt3              = Installing E. 80th Street pipeline, Seattle, Washington, USA, 1931
| footer            = Jámiyetlik densawlıqtı saqlawdıń hár qıylı aspektleri: Joqarıdan tómenge: Malidegi jámiyetlik densawlıqtı saqlaw xızmetkeri, vakcinaciya mısalı (Germaniyadaǵı COVID-19 vakcinaciyası), Amerika Qurama Shtatlarınan kanalizaciya ornatıwdıń tariyxıy súwreti, Hindstandaǵı temeki shegiwge qarsı kampaniya.
}}

'''Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw''' — bul «jámiyet, shólkemler, mámleketlik hám jeke menshik, birlespeler hám jeke adamlardıń shólkemlestirilgen háreketleri hám sanalı tańlawları arqalı keselliklerdiń aldın alıw, ómirdi uzaytıw hám densawlıqtı bekkemlew ilimi hám óneri»&lt;ref name=&quot;Gatseva&quot;&gt;{{Cite journal|title=Public health: the science of promoting health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Winslow_1920&quot;&gt;{{Cite journal|title=The untilled fields of public health|url=https://zenodo.org/record/1448241}}&lt;/ref&gt;. Xalıqtıń densawlıq determinantların hám onıń ushırasatuǵın qáwiplerdi analizlew jámiyetlik densawlıqtı saqlawdıń tiykarı bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Centers for Disease Control Foundation&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cdcfoundation.org/content/what-public-health| bet = What is Public Health| jumıs = Centers for Disease Control Foundation| baspaxana = Atlanta, GA: Centers for Disease Control| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Jámiyetlik topar bir neshe adam sıyaqlı kishkene yamasa awıl ya pútkil qala sıyaqlı úlken bolıwı múmkin; pandemiya jaǵdayında ol bir neshe kontinentlerdi qamtıwı múmkin. Densawlıq túsinigi basqa faktorlar qatarında fizikalıq, [[Psixologiya|psixologiyalıq]] hám sociallıq abadanlıqtı esapqa aladı.

Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw pánleraralıq taraw bolıp tabıladı. Mısalı, epidemiologiya, biostatistika, [[sociallıq ilimler]] hám densawlıqtı saqlaw xızmetlerin basqarıw - barlıǵı da tiyisli. Basqa áhmiyetli kishi tarawlarǵa qorshaǵan ortalıq densawlıǵı, jámiyetlik densawlıq, minez-qulıq densawlıǵı, densawlıq ekonomikası, mámleketlik siyasat, psixikalıq densawlıq, densawlıq bilimi, densawlıq siyasatı, miynet qáwipsizligi, mayıplıq, [[Stomatologiya|awız quwısı densawlıǵı]], densawlıqtaǵı gender máseleleri hám jınıslıq hám reproduktivlik densawlıq kiredi&lt;ref name=&quot;Perdiguero_2001&quot;&gt;{{Cite journal|date=2001-07-01|title=Anthropology in public health. Bridging differences in culture and society.|journal=Journal of Epidemiology &amp; Community Health|volume=55|issue=7|pages=528b–528|doi=10.1136/jech.55.7.528b|issn=0143-005X|pmc=1731924}}&lt;/ref&gt;. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw, baslanǵısh medicinalıq járdem, ekinshi dárejeli medicinalıq járdem hám úshinshi dárejeli medicinalıq járdem menen birge, mámlekettiń ulıwma densawlıqtı saqlaw sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw jaǵdaylardı hám densawlıq indikatorların baqlaw hám salamat minez-qulıqlardı úgit-násiyatlaw arqalı ámelge asırıladı. Keń tarqalǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları qatarına qol juwıwdı hám ana súti menen emiziwdi úgit-násiyatlaw, vakcinaciyalardı jetkiziw, ishki hám sırtqı hawa almasıwdı hám hawa sapasın jaqsılawdı úgit-násiyatlaw, suicidtiń aldın alıw, temeki shegiwdi toqtatıw, semizlik boyınsha bilim beriw, medicinalıq járdemniń qoljetimliligin arttırıw hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın]] awırıwlardıń tarqalıwın qadaǵalaw ushın [[Prezervativ|prezervativlerdi]] tarqatıw kiredi.

Rawajlanǵan mámleketler menen rawajlanıp atırǵan mámleketler arasında, sonday-aq rawajlanıp atırǵan mámleketlerdiń ishinde medicinalıq járdemge hám jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamalarına qoljetimlilikte aytarlıqtay ayırmashılıq bar. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde jámiyetlik densawlıqtı saqlaw infrastrukturaları ele qáliplesiw basqıshında. Hátte baslanǵısh dárejede medicinalıq járdem kórsetiw hám keselliklerdiń aldın alıw ushın jetkilikli tayarlıqtan ótken medicinalıq xızmetkerler, aqshalay resurslar yamasa geypara jaǵdaylarda jetkilikli bilim bolmawı múmkin&lt;ref name=&quot;Chen_2006&quot;&gt;{{Cite book|title=World Health Report 2006: working together for health|location=Geneva|publisher=WHO|year=2006|oclc=71199185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamison 15–22&quot;&gt;{{Cite journal|title=Disease control priorities in developing countries: health policy responses to epidemiological change}}&lt;/ref&gt;. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerdegi tiykarǵı jámiyetlik densawlıq máselesi - bul toymay awqatlanıw hám jarlılıq penen kúsheytilgen hám keń qamtılǵan jámiyetlik densawlıq siyasatlarınıń sheklengen ámelge asırılıwı sebepli ana hám bala densawlıǵınıń tómenligi. Rawajlanǵan mámleketler belgili bir jámiyetlik densawlıq daǵdarısına, sonıń ishinde balalar semizligine kóbirek beyim, degen menen tómen hám orta tabıslı mámleketlerdegi artıqsha salmaqlı xalıq sanı da artıp kelmekte&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Obesity catches up with low- and middle-income countries}}&lt;/ref&gt;.

Adamzat [[Civilizaciya|civilizaciyasınıń]] baslanıwınan baslap, birlespeler densawlıqtı bekkemlegen hám xalıq dárejesinde kesellik penen gúresken&lt;ref name=&quot;Rosen_2015&quot;&gt;{{Cite book|title=A history of public health (Revised expanded)|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press|oclc=878915301}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Porter_1999&quot;&gt;{{Cite book|title=Health, Civilization and the State: A History of Public Health from Ancient to Modern Times|url=https://archive.org/details/healthcivilizati0000port|publisher=Routledge|year=1999|location=London and New York}}&lt;/ref&gt;. Quramalı, sanaatlasıwdan aldınǵı jámiyetlerde densawlıq qáwiplerin azaytıwǵa arnalǵan ilajlar hár qıylı mápli táreplerdiń, mısalı, armiya generalları, din xızmetkerleri yamasa húkimdarlardıń baslaması bolıwı múmkin. Ullı Britaniya XIX ásirden baslap jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaların rawajlandırıwda jetekshi boldı, sebebi ol dúnya júzindegi birinshi zamanagóy [[Urbanizaciya|qalalıq mámleket]] edi. Dáslep payda bolǵan jámiyetlik densawlıqtı saqlaw baslamaları sanitariyaǵa (mısalı, Liverpul hám London kanalizaciya sistemaları), juqpalı keselliklerdi qadaǵalawǵa (vakcinaciya hám karantindi qosqanda) hám hár túrli ilimlerdiń, mısalı, statistika, mikrobiologiya, epidemiologiya, injenerlik ilimleriniń rawajlanıp atırǵan infrastrukturasına itibar qarattı&lt;ref name=&quot;Crook_2016&quot;&gt;{{Cite book|title=Governing systems: modernity and the making of public health in England, 1830–1910|year=2016|url=https://archive.org/details/governingsystems0000croo|location=Oakland, California|publisher=University of California Press|oclc=930786561}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>g4zk809r93605wzds3ml4kczk9cg536</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prezervativ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32439</id>
    <revision>
      <id>266872</id>
      <parentid>266142</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74113" sha1="pp19s2ai4iwht4dlfqht3qv6le2njkm" xml:space="preserve">[[Fayl:Kondom.jpg|thumb|Prezervativ]]
'''Prezervativ''' — [[jınıslıq qatnas]] waqtında ekiqabat bolıw yamasa [[jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya]] (JJJI) itimallıǵın azaytıw ushın qollanılatuǵın qabıq formasındaǵı tosqınlıq quralı&lt;ref name=&quot;Hat2007&quot;&gt;{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Robert Anthony|last2=M.D|first2=Anita L. Nelson|title=Contraceptive Technology|date=2007|publisher=Ardent Media|isbn=978-1-59708-001-9|pages=297–311|url=https://books.google.com/books?id=txh0LpjjhkoC&amp;pg=PA297}}&lt;/ref&gt; '''Sırtqı prezervativler''' (erkek prezervativleri dep te ataladı) hám '''ishki prezervativler''' (hayallarǵa arnalǵan) bar&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot;&gt;{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|isbn=978-92-4-154765-9|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;.

Sırtqı prezervativ jınıslıq qatnastan aldın erekciyalanǵan jınıs aǵzasına kiygiziledi hám teri menen teriniń tiyiwin, suyıqlıqlardıń tásirin shekleytuǵın hám spermanıń jınıslıq sheriginiń denesine kiriwin toqtatatuǵın fizikalıq tosqınlıq payda etiw arqalı isleydi. Sırtqı prezervativler ádette lateksten, siyregirek poliuretan, poliizopren yamasa qoy isheginen islenedi. Sırtqı prezervativlerdiń artıqmashılıqları: qollanıwdıń ańsatlıǵı, qoljetimliligi hám janapay tásirleriniń azlıǵı. Latekske allergiyası bar adamlar lateksten basqa materialdan, mısalı poliuretannan islengen prezervativlerdi qollanıwı kerek. Ishki prezervativler ádette poliuretannan islenedi hám bir neshe ret qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Sp2011&quot;&gt;{{Cite book|last1=Speroff|first1=Leon|last2=Darney|first2=Philip D.|title=A Clinical Guide for Contraception|date=2011|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=978-1-60831-610-6|pages=305–307|url=https://books.google.com/books?id=f5XJtYkiJ0YC&amp;pg=PT420}}&lt;/ref&gt;.

Durıs qollanǵanda — hám hár jınıslıq qatnas waqtında qollanılǵanda — sherikleri sırtqı prezervativlerdi qollanatuǵın hayallar jılına 2% ekiqabat bolıw kórsetkishi baqlanadı. Ádettegi qollanıw menen, ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 18% ti quraydı. Olardıń qollanılıwı gonoreya, xlamidioz, trixomonaz, gepatit B hám [[AIV/AIJS]] qáwpin aytarlıqtay azaytadı. Azıraq dárejede, olar jınıslıq gerpes, adam papillomavirusı (APV) hám sifilisten de qorǵaydı.

Prezervativler JJJI-nıń aldın alıw usılı retinde keminde 1564-jıldan berli qollanılıp kelmekte. Rezina prezervativler 1855-jılı payda boldı, onnan keyin 1920-jıllarda lateks prezervativler payda boldı&lt;ref name=&quot;Al2011&quot;&gt;{{Cite book|last1=Allen|first1=Michael J.|title=The Anthem Anthology of Victorian Sonnets|date=2011|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-848-4|url=https://books.google.com/books?id=GQxdE8Ryz9YC&amp;pg=PR51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mc2000&quot;&gt;{{Cite book|last1=McKibbin|first1=Ross|title=Classes and Cultures: England 1918–1951|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820855-6|url=https://books.google.com/books?id=xYuoPxzjnXUC&amp;pg=PA305}}&lt;/ref&gt;. Ol Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń Tiykarǵı dári-dármaqlar dizimine kiredi&lt;ref name=&quot;WHO23rd&quot;&gt;{{Cite book|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;. 2019-jılǵa kelip, dúnya júzinde bala tuwılıwın qadaǵalaw quralların qollanatuǵınlardıń shama menen 21%-i prezervativten paydalanadı, bul onı hayallardı sterilizaciyalawdan (24%) keyingi ekinshi eń kóp tarqalǵan usılǵa aylandırdı. Prezervativ qollanıw kórsetkishleri Shıǵıs hám Qubla-Shıǵıs Aziya, Evropa hám Arqa Amerikada eń joqarı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| bet = Contraceptive Use by Method: data booklet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201213205500/https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2020/Jan/un_2019_contraceptiveusebymethod_databooklet.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 13-dekabr | sáne = 2019 | baspaxana = [[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

== Medicinalıq qollanılıwı ==

=== Tuwılıwdı qadaǵalaw ===
Prezervativlerdiń nátiyjeliligi, kontracepciyanıń basqa túrleri sıyaqlı, eki jol menen bahalawǵa boladı. Minsiz qollanıw yamasa usıl nátiyjeliligi kórsetkishleri tek prezervativlerdi durıs hám turaqlı túrde qollanatuǵın adamlardı óz ishine aladı. Haqıyqıy qollanıw yamasa ádettegi qollanıw nátiyjeliligi kórsetkishleri barlıq prezervativ qollanıwshıların, sonıń ishinde prezervativlerdi nadurıs qollanatuǵın yamasa hárbir jınıslıq qatnasta qollanbaytuǵınlardı da óz ishine aladı. Kórsetkishler ádette qollanıwdıń birinshi jılı ushın usınıladı&lt;ref name=&quot;hatcher&quot;&gt;{{Cite book|first1=RA|last1=Hatcher|last2=Trussel|first2=J|last3=Nelson|first3=AL|year=2007|title=Contraceptive Technology|edition=19th|publisher=Ardent Media|location=New York|isbn=978-1-59708-001-9|url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html}}&lt;/ref&gt;. Kóbinese nátiyjelilik kórsetkishlerin esaplaw ushın Pearl indeksi qollanıladı, biraq ayırım izertlewler kemeyiw kestelerin paydalanadı&lt;ref name=&quot;kippley&quot;&gt;{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Kippley|first2=Sheila|year=1996|title=The Art of Natural Family Planning|url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp|edition=4th addition|publisher=The Couple to Couple League|location=Cincinnati, OH|isbn=978-0-926412-13-2}}&lt;/ref&gt;.

Prezervativ qollanıwshıları arasındaǵı ádettegi qollanıw waqtındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi izertlenip atırǵan xalıqqa baylanıslı ózgeredi, jılına 10-nan 18% ke shekem&lt;ref name=&quot;Kippley1996&quot;&gt;{{Cite book|first1=John|last1=Kippley|last2=Sheila Kippley|title=The Art of Natural Family Planning|year=1996|url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp|publisher=The Couple to Couple League|isbn=978-0-926412-13-2}}, which cites:
&lt;/ref&gt;. Prezervativlerdiń minsiz qollanılıwındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 2% ti quraydı. Prezervativler kóbirek qorǵanıw ushın kontracepciyanıń basqa túrleri (mısalı, spermicid) menen biriktiriliwi múmkin&lt;ref name=&quot;simultaneous&quot;&gt;{{Cite journal|title=Efficacy of the Simultaneous Use of Condoms and Spermicides|pages=226–232|last1=Kestelman|first1=Philip|last2=Trussell|first2=James}}&lt;/ref&gt;.

=== Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalar ===
[[Fayl:Condom_on_Obelisk,_Buenos_Aires.jpg|nobaý|2005-jılǵı Dúnya júzilik AIJS kúnine arnalǵan informaciyalıq-túsindiriw kampaniyasınıń bir bólegi retinde Argentinanıń Buenos-Ayres qalasındaǵı Obelisktegi prezervativtiń úlken kóshirmesi]]
Prezervativler [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) aldın alıw ushın keńnen usınıs etiledi. Olar er adamlar hám hayallarda infekciya kórsetkishlerin azaytıwda nátiyjeli ekeni kórsetilgen. Minsiz bolmasa da, prezervativ [[AIV/AIJS|AIJS]], jınıslıq gerpes, jatır moynı ragı, jınıslıq súyeller, sifilis, xlamidioz, gonoreya hám basqa keselliklerdi payda etetuǵın organizmlerdiń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli&lt;ref name=&quot;planned parenthood&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| bet = Condom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm| arxivsáne = 2011-jıl 20-avgust | jıl = 2008| baspaxana = Planned Parenthood| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Prezervativler kóbinese JJJI-dan qorǵanıw da zárúr jaǵdaylarda nátiyjelirek tuwılıwdı qadaǵalaw usıllarına (mısalı, JIQ) qosımsha retinde usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;DualProtection&quot;&gt;{{Cite journal|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What is the Best Contraceptive Approach?|pages=168–174|date=March 2002|last1=Cates|first1=Willard|last2=Steiner|first2=Markus J.}}&lt;/ref&gt;.

Milliy densawlıqtı saqlaw institutlarınıń (MDI) 2000-jılǵı esabatına qaraǵanda, lateks prezervativlerdi turaqlı qollanıw [[AIV/AIJS|AIV tarqalıw]] qáwpin qorǵanbaǵan jaǵdaydaǵı qáwipke qaraǵanda shama menen 85% ke azaytadı, bul prezervativ penen serokonversiya kórsetkishin (infekciya kórsetkishi) 100 adam-jılına 0.9 ǵa túsiredi, al prezervativsiz bul kórsetkish 100 adam-jılına 6.7 ni quraǵan. 2007-jılı Texas universiteti medicina bólimi hám [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] tárepinen járiyalanǵan analiz uqsas qáwip azayıwın 80–95% dep anıqladı.

2000-jılǵı MDI sholıwı prezervativ qollanıw er adamlar ushın gonoreya qáwpin aytarlıqtay azaytatıwın anıqladı. 2006-jılǵı izertlew durıs prezervativ qollanıw hayallarǵa adam papillomavirusınıń (APV) juǵıw qáwpin shama menen 70% ke tómenletetuǵının xabarlaydı. Sol jılı ótkerilgen basqa bir izertlew turaqlı prezervativ qollanıw er adamlar hám hayallarda jınıslıq gerpes dep te atalatuǵın gerpes simpleks virus-2 niń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Beksinska|first1=Mags|last2=Wong|first2=Rachel|title=Male and female condoms: Their key role in pregnancy and STI/HIV prevention|date=2020|pages=55–67}}&lt;/ref&gt;.

Prezervativ tásirdi sheklewde nátiyjeli bolsa da, prezervativ penen de ayırım keselliklerdiń juǵıwı júz beriwi múmkin. Jınıslıq aǵzalardıń infekciyalı aymaqları, ásirese belgiler bar bolǵanda, prezervativ penen qaplanbawı múmkin, hám nátiyjede APV hám gerpes sıyaqlı ayırım kesellikler tikkeley baylanıs arqalı juǵıwı múmkin. Biraq, JJJI-nıń aldın alıw ushın prezervativ qollanıwdaǵı tiykarǵı nátiyjelilik máselesi — turaqlı qollanbaw.

Prezervativler sonday-aq potencial rak aldındaǵı jatır moynı ózgerislerin emlewde paydalı bolıwı múmkin. Adam papillomavirusına ushıraw, hátte virus penen burınnan juqtırılǵan adamlarda da, rak aldındaǵı ózgerisler qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinedi. Prezervativ qollanıw bul ózgerislerdiń regressiyasına tásir etedi&lt;ref name=&quot;Hogewoning2003&quot;&gt;{{Cite journal|title=Condom use promotes regression of cervical intraepithelial neoplasia and clearance of human papillomavirus: A randomized clinical trial|year=2003|last1=Hogewoning|first1=Cornelis J.A.|last2=Bleeker|first2=Maaike C.G.|last3=Van Den Brule|first3=Adriaan J.C.}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen bir qatarda, Ullı Britaniyadaǵı izertlewshiler spermadaǵı gormon jatır moynı ragın kúsheytiwi múmkin ekenin, seks waqtında prezervativ qollanıw gormonǵa shıǵıwdıń aldın alıwı múmkin dep usınıs etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Weinstock|first1=S. Alexander|last2=Lesser|first2=Martin L.|title=Condom—The need for predictable contraception|date=2006|pages=96–99}}&lt;/ref&gt;.

=== Sátsizlik sebepleri ===
Prezervativler eyakulyaciyadan keyin jınıslıq músheden sırǵanap túsip ketiwi&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5 |pmid=7956211 |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1994-08_50_2/page/117 |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–129 |year=1994 |last1=Sparrow |first1=Margaret J. |last2=Lavill |first2=Kay}}&lt;/ref&gt;, nadurıs qollanıw yamasa fizikalıq zaqımlanıw (mısalı, qaplamanı ashqanda payda bolǵan jırtılıwlar) sebepli jırtılıwı yamasa lateks ıdırawı (ádette jaramlılıq múddeti ótkennen keyin qollanıw, nadurıs saqlaw yamasa maylarǵa tiyip ketiw) sebepli jırtılıwı yamasa sırǵanap túsip ketiwi múmkin. Jırtılıw dárejesi 0,4% hám 2,3% aralıǵında, al sırǵanaw dárejesi 0,6% hám 1,3% aralıǵında. Hátte jırtılıw yamasa sırǵanaw bayqalmasa da, hayallardıń 1–3% prezervativ penen jınıslıq qatnastan keyin sperma qaldıǵı ushın unamlı (oń) test kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008 |pmid=15504381 |title=Effectiveness of the male latex condom: Combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2004-11_70_5/page/407 |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–413 |year=2004 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pinhole&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0 |pmid=10717781 |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1999-11_60_5/page/289 |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–298 |year=1999 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Nelson |first3=Anita L. |last4=Wraxall |first4=Brian G.D |last5=Clark |first5=Virginia A.}}&lt;/ref&gt;. Sátsizlik dárejesi anal seks ushın joqarıraq hám 2022-jılǵa shekem prezervativler tek vaginal seks ushın FDA tárepinen tastıyıqlanǵan edi. «The One Male Condom» 2022-jıl 23-fevralda anal seks ushın FDA tastıyıqlawın aldı&lt;ref name=&quot;FDA_releases&quot; &gt;{{Web deregi | url = https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse| bet = FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse| avtor = Alison Hunt| sáne = 2022-jıl 23-fevral | jumıs = fda.gov| baspaxana = U.S. Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 24-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The_Hill_approves&quot; &gt;{{cite news |last=Dress |first=Brad |date=25 February 2022 |title=FDA approves first condom meant for anal sex |url=https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |work=The Hill |location=Washington, DC |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225202754/https://thehill.com/policy/healthcare/595847-fda-approves-first-condom-meant-for-anal-sex |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Prezervativtiń hár túrli sátsizlik túrleri sperma tásiriniń hár qıylı dárejesine alıp keledi. Eger qollanıw waqtında sátsizlik júz berse, zaqımlanǵan prezervativti taslap, seks baslanbastan aldın jańa prezervativ kiyiwge boladı – bunday sátsizlikler ádette paydalanıwshıǵa qáwip tuwdırmaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1177/095646249300400206 |pmid=8476971 |title=How Often do Condoms Break or Slip off in Use? |journal=International Journal of STD &amp; AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–94 |year=1993 |last1=Richters |first1=Juliet |last2=Donovan |first2=Basil |last3=Gerofi |first3=John |s2cid=40148918}}&lt;/ref&gt;. Bir izertlew jırtılǵan prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń yarımına teń ekenin anıqladı; tayǵanap ketken prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń besten birine teń boldı&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X |pmid=12586324 |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: Implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2003-02_67_2/page/139 |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–150 |year=2003 |last1=Walsh |first1=Terri L. |last2=Frezieres |first2=Ron G. |last3=Peacock |first3=Karen |last4=Nelson |first4=Anita L. |last5=Clark |first5=Virginia A. |last6=Bernstein |first6=Leslie |last7=Wraxall |first7=Brian G.D}}&lt;/ref&gt;.

Standart prezervativler derlik hár qanday erkektiń jınıslıq múshesine sáykes keledi, qolaylılıq yamasa tayıw qáwpi dárejesi hár qıylı boladı. Kóplegen prezervativ óndiriwshiler «tar» yamasa «magnum» ólshemlerin usınadı. Ayırım óndiriwshiler sonday-aq arnawlı ólshemge sáykes keletuǵın prezervativlerdi usınadı, olar isenimlirek hám jaqsılanǵan seziw/qolaylılıqtı usınadı degen pikirler bar&lt;ref name=&quot;cbstheyfit&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/for-condoms-maybe-size-matters-after-all/ |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=11 November 2008 |date=11 October 2007 |work=CBS News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=11 November 2008 |publisher=Menstruation.com |date=11 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |archive-date=18 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.theyfit.ch/launch/| bet = TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-noyabr | url-status = usurped| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/| arxivsáne = 2008-jıl 23-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Ayırım izertlewler erkektiń úlken jınıslıq músheleri hám kishi prezervativlerdiń kóbirek jırtılıw hám tayıw (sırǵanap túsiw) dárejesiniń tómenlewi menen (hám kerisinshe) baylanıstırǵan, biraq basqa izertlewler juwmaqsız bolǵan&lt;ref name=&quot;fhi3&quot; /&gt;.

Prezervativ óndiriwshilerine júdá qalıń yamasa júdá juqa prezervativlerden awlaq bolıw usınıs etiledi, sebebi ekewi de az nátiyjeli dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=World Health Organization |first= Department of Reproductive Health and Research |title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003 |year=2004 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809013157/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=9 August 2009}}&lt;/ref&gt;. Ayırım avtorlar paydalanıwshılardı «kóbirek bekkemlik, seziw hám qolaylılıq ushın» juqaraq prezervativlerdi tańlawǵa shaqıradı,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Corina |first= H. |year=2007 |title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College |url=https://archive.org/details/sexallyouneedtok0000cori |publisher=Marlowe and Company |location=New York |pages=207–210 |isbn=978-1-60094-010-1}}&lt;/ref&gt; biraq basqalar «prezervativ qanshelli juqa bolsa, onı jırtıw ushın sonshelli az kúsh talap etiledi» dep eskertedi&lt;ref&gt;{{cite report |author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS |title=The male latex condom |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACM645.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|archive-date=25 March 2009 |access-date=18 August 2009}}&lt;/ref&gt;.

Tájiriybeli prezervativ paydalanıwshıları birinshi ret paydalanıwshılarǵa qaraǵanda prezervativtiń sırǵanap túsiwi yamasa jırtılıw itimallıǵı ádewir tómen, biraq bir ret sırǵanaw yamasa jırtılıwdı basınan ótkergen paydalanıwshılar bunday ekinshi sátsizlikke ushırawı itimal&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b |pmid=15614119 |title=Female Condom and Male Condom Failure Among Women at High Risk of Sexually Transmitted Diseases |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2005-01_32_1/page/35 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=32 |issue=1 |pages=35–43 |year=2005 |last1=Valappil |first1=Thamban |last2=Kelaghan |first2=Joseph |last3=MacAluso |first3=Maurizio |last4=Artz |first4=Lynn |last5=Austin |first5=Harland |last6=Fleenor |first6=Michael E. |last7=Robey |first7=Lawrence |last8=Hook |first8=Edward W. |s2cid=1218353|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.2307/2136075 |jstor=2136075 |title=Can Condom Users Likely to Experience Condom Failure be Identified? |journal=Family Planning Perspectives |volume=25 |issue=5 |pages=220–226 |last1=Steiner |first1=Markus |last2=Piedrahita |first2=Carla |last3=Glover |first3=Lucinda |last4=Joanis |first4=Carol |year=1993 |pmid=8262171}}&lt;/ref&gt;. «Population Reports» jurnalındaǵı maqala prezervativ qollanıw boyınsha bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin arttıratuǵın háreketlerdi azaytatuǵının usınıs etedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms&amp;nbsp;– Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |date=September 1991 |url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=08870241&amp;p=AONE&amp;sw=w&amp;authCount=1&amp;isAnonymousEntry=true |access-date=13 February 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918025414/http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA10968291&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=fulltext&amp;issn=08870241&amp;p=AONE&amp;sw=w&amp;authCount=1&amp;isAnonymousEntry=true |archive-date=18 September 2016}}&lt;/ref&gt;. «Family Health International» baspası da bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin azaytıwı múmkin degen pikirdi usınadı, biraq jırtılıw hám sırǵanawdıń barlıq sebeplerin anıqlaw ushın kóbirek izertlew kerek ekenin atap ótedi&lt;ref name=&quot;fhi3&quot; /&gt;.

Prezervativlerdi tuwılıwdı qadaǵalawdıń forması retinde qollanıwdı niyet etken adamlar arasında, paydalanıwshı prezervativsiz jınıslıq qatnasqa túskende ekiqabatlıq júz beriwi múmkin. Adamnıń prezervativleri tawsılǵan bolıwı múmkin, yamasa sayaxatta bolıp, qasında prezervativi bolmawı múmkin, yamasa prezervativtiń seziliwin unatpay, «táwekel etiwdi» sheshiwi múmkin. Bul minez-qulıq ádettegi qollanıw sátsizliginiń tiykarǵı sebebi (usıl yamasa qátesiz qollanıw sátsizligine qarama-qarsı)&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1097/00007435-199909000-00007 |pmid=10494937 |title=The Real Problem with Male Condoms is Nonuse |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1999-09_26_8/page/459 |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=26 |issue=8 |pages=459–462 |year=1999 |last1=Steiner |first1=Markus J. |last2=Cates |first2=Willard |last3=Warner |first3=Lee|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Prezervativ sátsizliginiń taǵı bir múmkin sebebi — sabotaj. Bir sebep — sheriginiń qálewi yamasa kelisimine qarsı balalı bolıw&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Childfree And The Media| baspaxana = Childfree Resource Network| jıl = 2000| url = http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070312214534/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm| arxivsáne = 2007-jıl 12-mart }}&lt;/ref&gt;. Nigeriyadan kelgen ayırım kommerciyalıq seks xızmetkerleri klientlerdiń prezervativ qollanıwǵa májbúrlewine ósh alıw retinde prezervativlerdi sabotaj etkenin xabarladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Beckerleg| first1 = Susan| last2 = Gerofi| first2 = John| bet = Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria| baspaxana = Centre for Sexual &amp; Reproductive Health| sáne = October 1999 | url = http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-aprel | betler = 6, 32| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;. Prezervativtiń ushına birneshe tesik jasaw ushın iyneni qollanıw onıń nátiyjeliligine aytarlıqtay tásir etedi dep iseniledi&lt;ref name=&quot;kippley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pinhole&quot; /&gt;. Usınday prezervativti qasaqana buzıw jaǵdayları júz bergen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Canadian man who poked holes in condoms to impregnate girlfriend loses appeal| jumıs = New York Daily News| sáne = 2014-jıl 7-mart | url = http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141120103130/http://www.nydailynews.com/news/crime/man-put-holes-condoms-sex-girlfriend-loses-appeal-article-1.1714830| arxivsáne = 2014-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

==== Bir neshe prezervativlerdi qollanıw («eki qabat qaplaw») ====
«Eki qabat qaplaw», yaǵnıy bir waqıtta eki prezervativti qollanıw ámeliyatı, spermanıń aǵıp shıǵıw qáwpin arttırıwı yamasa azaytıwı múmkin; ekspertlerdiń pikirleri eki túrli, hám bul qosımsha faktorlarǵa baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cantone |first=Jason |date=October 14, 2002 |others=Quotes Kathie Spegal, Planned Parenthood's director of community services, and McKinley Health Center medical director Dr. David Lawrance |title=Dispelling the myths: Experts go to task with medical lore: Using two condoms is safer than using one. |work=The Daily Illini |publisher=University of Illinois at Urbana-Champaign independent student newspaper; copyright Illini Media Co. |page=10 |volume=132 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/757347891/?terms=%22double%20bagging%22%20condoms&amp;match=1 757347891].}}&lt;/ref&gt;. Eki prezervativ qollanıw sırǵanap túsiw qáwpin arttırıwı múmkin, degen menen prezervativler paydalanılǵannan keyin kóbinese bir-birine jabısıp qaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Deshmukh |first=Vikas &lt;!-- the relevant paragraph ends with &quot;- Dr Vikas Deshmukh, consultant sexologist at Manovikas Clinic&quot; --&gt; |date=16–19 Feb 2019 &lt;!-- the Ahmedabad Mirror article is on the 19th; the rest are on the 16th --&gt; |editor-last=Paul |editor-first=Anindita &lt;!-- the article starts with &quot;By Anindita Paul&quot; --&gt; |title=8 things sexologists wish you knew about sex: 6. Using two condoms is better than one |work=Bangalore Mirror; Pune Mirror; Mumbai Mirror; Ahmedabad Mirror |publisher=Bennett, Coleman &amp; Company Limited |id={{ProQuest|2181327530|2181330078|2181332946|2182686310}}.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rugpao et al Feb 1997 JAIDS&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=Sungwal |last2=Beyrer |first2=Chris |last3=Tovanabutra |first3=Sodsai |last4=Natpratan |first4=Chawalit |last5=Nelson |first5=Kenrad E. |last6=Celentano |first6=David D. |last7=Khamboonruang |first7=Chirasak |date=February 1997 |title=Multiple Condom Use and Decreased Condom Breakage and Slippage in Thailand |url=https://journals.lww.com/jaids/abstract/1997/02010/multiple_condom_use_and_decreased_condom_breakage.11.aspx |journal=Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes and Human Retrovirology |publisher=&lt;!-- &quot;© 1997 Lippincott–Raven Publishers, Philadelphia&quot; --&gt; |volume=14 |issue=2 |pages=169–173 |doi=10.1097/00042560-199702010-00011 |issn=1077-9450 |pmid=9052727 &lt;!-- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9052727/ and https://europepmc.org/article/med/9052727 --&gt; |id=Scholars@[[Duke University|Duke]] [https://scholars.duke.edu/publication/1528341 1528341].}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, eger prezervativler arasında súykeliw bolsa, jırtılıw yamasa buzılıw itimallıǵı artıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kopa |first1=Zsolt |last2=Scafa |first2=Raffaele |last3=Graziani |first3=Andrea |last4=Goulis |first4=Dimitrios G. |last5=Ferlin |first5=Alberto |date=Oct 2024 &lt;!-- date of print issue --&gt; |orig-date=First published 29 July 2024; online 20 September 2024 &lt;!-- also: Received 30 May 2024, Revised 19 July 2024, Accepted 22 July 2024 --&gt; |title=Male contraception: Focus on behavioral and barrier methods |journal=Andrology |publisher=&lt;!-- &quot;published by John Wiley &amp; Sons Ltd on behalf of American Society of Andrology and European Academy of Andrology.&quot; --&gt; |volume=12 |issue=7 |pages=1535–1540 |doi=10.1111/andr.13722 |hdl=11577/3548731 |issn=2047-2919 |eissn=2047-2927 |pmid=39075932 |doi-access=free |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, súykeliwdi azaytıw ushın prezervativler arasına maylawshı zat qosıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Albert |first1=Alexa E. |last2=Warner |first2=David Lee |last3=Hatcher |first3=Robert A. |last4=Trussell |first4=James |last5=Bennett |first5=Charles |date=November 1995 |title=Condom Use among Female Commercial Sex Workers in Nevada's Legal Brothels |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1995-11_85_11/page/1514 |journal=American Journal of Public Health |volume=85 |issue=11 |pages=1514–1520 |doi=10.2105/AJPH.85.11.1514 |issn=0090-0036 |pmc=1615688 |pmid=7485663 |id={{EBSCOhost|9511201537}}. {{ProQuest|215103932|215104349}}.}}&lt;/ref&gt;. Eger bir neshe prezervativ qollanılsa, tek barlıq prezervativler jırtılǵan jaǵdayda ǵana sperma tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;Rugpao et al Feb 1997 JAIDS&quot; /&gt;. 

«Contraceptive Technology Update» jurnalındaǵı ádebiyat sholıwı shıpakerlerge «Kóp márte jırtılıw yamasa sırǵanawdı basınan ótkergen hayallar hám erkeklerdi kórse, olarǵa eki prezervativ qollanıwdı usınıs etiw aqıllı boladı» dep usınıs etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=January 2011 &lt;!-- listed on the webpage as &quot;January 1, 2011&quot;, but https://catalog.nlm.nih.gov/permalink/01NLM_INST/vdtut1/alma995639723406676 and the list of issues indicate that the frequency is monthly, so the specific date is likely spurious --&gt; |title=Ask The Experts: What's the evidence for using two condoms? |url=https://www.clinician.com/articles/21369-ask-the-experts-what-s-the-evidence-for-using-two-condoms |journal=Contraceptive Technology Update |publisher=&lt;!-- ProQuest: &quot;Publisher: Relias Learning&quot;, &quot;Copyright AHC Media LLC Jan 2011&quot;; webpage: &quot;Clinician.com by Relias. © Relias LLC 2025.&quot; --&gt; |publication-place=&lt;!-- ProQuest: &quot;Place of publication: Atlanta&quot;; webpage: &quot;mailing address: 1010 Sync St., Suite 100, Morrisville, NC 27560-5468, USA&quot; --&gt; |issn=0274-726X |id={{ProQuest|818679650}}.}}&lt;/ref&gt;. «Planned Parenthood» tárepinen ótkerilgen ádebiyatlar sholıwı «Eki qabat qaplawǵa qarsı másláhát beriwdi qollaytuǵın dálilge tiykarlanǵan informaciya joq ekeni kórinedi. Ekinshi jaǵınan, eki qabat qaplawdı qollap-quwatlaytuǵın dáliller sheklengen, biraq oń. Eger eki qabat qaplaw adamnıń qolaylılıq hám qáwipsizlik sezimin arttırsa, bir neshe prezervativ qollanıwdıń zıyanı joq hám paydası bolıwı múmkin dep másláhát beriw eń durısı» degen juwmaqqa keledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = July 2011 | bet = The Truth About Condoms| url = https://www.plannedparenthood.org/uploads/filer_public/b6/0e/b60e3140-1199-427e-ab00-88d33640ec9c/truth_about_condoms.pdf| baspaxana = Katharine Dexter McCormick Library, Planned Parenthood Federation of America| type = Fact Sheet| publication-place = New York, NY}}&lt;/ref&gt;. 

Eki lateks prezervativ qollanılǵanda, ıssılıq hám súykeliw olardıń ıdırawına sebep bolıwı múmkin; degen menen, eger sheriklerdiń biri latekske allergiya bolsa, qoy terisinen islengen prezervativi menen lateks prezervativti qabatlastırıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boskey |first=Elizabeth |date=July 16, 1993 |title=Condom safety |work=Chicago Tribune |department=Voice of the people &lt;!-- i.e. letters to the editor --&gt; |location=Evanston &lt;!-- the article starts with &quot;EVANSTON—&quot; --&gt; |page=18 &lt;!-- listed as &quot;18&quot; in &quot;NORTH SPORTS FINAL Edition&quot;, and &quot;N18&quot;, &quot;D18&quot;, and &quot;NW18&quot; presumably in other editions; for e.g. ProQuest 1823678601, the printed page says &quot;18&quot; even through ProQuest's metadata says &quot;N18&quot; --&gt; |publication-place=Chicago, IL |volume=147&lt;!--&quot;th year&quot; --&gt; |issue=197 |issn=1085-6706 |id=[[Newspapers.com]] [https://www.newspapers.com/image/418343952/?match=1&amp;terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343952], [https://www.newspapers.com/image/418343686/?match=1&amp;terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418343686], [https://www.newspapers.com/image/418342956/?match=1&amp;terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342956], [https://www.newspapers.com/image/418342407/?match=1&amp;terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342407], [https://www.newspapers.com/image/418342691/?match=1&amp;terms=%22double%20bagging%22%20condoms 418342691]. {{ProQuest|283575815|1823678601|1823675947|1823678930}}.}}&lt;/ref&gt;. Seks xızmetkerleri ushın, klientlerge bir yamasa eki prezervativ arasında, yamasa erkekler yamasa hayallar prezervativi arasında tańlaw sıyaqlı jetekshi soraw beriw, kóbinese olarǵa tuwrıdan-tuwrı prezervativ qollanıwdı talap etiwge qaraǵanda ańsatıraq hám prezervativtiń qollanılıw itimallıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Rugpao et al Oct 1997 STD&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Rugpao |first1=S. |last2=Tovanabutra |first2=S. |last3=Beyrer |first3=C. |last4=Nuntakuang |first4=D. |last5=Yutabootr |first5=Y. |last6=Vongchak |first6=T. |last7=de Boer |first7=M.A. |last8=Celentano |first8=D.D. |last9=Nelson |first9=K.E. |date=October 1997 |title=Multiple Condom Use in Commercial Sex in Lamphun Province, Thailand: A Community-Generated STD/HIV Prevention Strategy |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/546|journal=Sexually Transmitted Diseases |publisher=&lt;!-- Lippincott Williams &amp; Wilkins --&gt; |volume=24 |issue=9 |pages=546–549 |doi=10.1097/00007435-199710000-00010 |issn=0148-5717 |jstor=44967135 |pmid=9339975 |id=Journals@[[Ovid Technologies|Ovid]] [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&amp;PAGE=reference&amp;D=ovftc&amp;NEWS=N&amp;AN=00007435-199710000-00010 00007435-199710000-00010].}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sokal |first1=David |last2=Ankrah |first2=E. Maxine |date=October 1997 |title=Would You Like to Use One Condom or Two? |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1997-10_24_9/page/550 |department=Editorial |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=24 |issue=9 |pages=550–551 |doi=10.1097/00007435-199710000-00011 |issn=0148-5717 |jstor=44967136 |pmid=9339976 |id=Journals@Ovid [https://ovidsp.ovid.com/ovidweb.cgi?T=JS&amp;PAGE=reference&amp;D=ovftc&amp;NEWS=N&amp;AN=00007435-199710000-00011 00007435-199710000-00011].}}&lt;/ref&gt;. Bir neshe prezervativ qollanıw, ásirese ekewden kóp, ráhátleniwdi keyipti azaytıwı, jınıslıq qatnastı uzaytıwı hám/yamasa hayaldıń jınıslıq aǵzasına túrshigiw payda etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;Rugpao et al Oct 1997 STD&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wolitski |first1=Richard J. |last2=Halkitis |first2=Perry N. |last3=Parsons |first3=Jeffrey T. |last4=Gómez |first4=Cynthia A. |date=Aug 2001 |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |url=https://guilfordjournals.com/doi/10.1521/aeap.13.4.291.21430 |journal=AIDS Education and Prevention |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |doi=10.1521/aeap.13.4.291.21430 |pmid=11565589 |issn=0899-9546 |id={{ProQuest|198007057}}.}}&lt;/ref&gt;. Bir neshe prezervativ qollanıw erte eyakulyaciyanı emlew ushın minez-qulıq terapiyası bolıp tabıladı, degen menen ol hámme waqıt jetkilikli bola bermeydi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Veettil Raveendran |first1=Arkiath |last2=Agarwal |first2=Ankur |date=January 25, 2021 |title=Premature ejaculation - current concepts in the management: A narrative review |url=https://knepublishing.com/index.php/ijrm/article/view/8176 |journal=International Journal of Reproductive BioMedicine (IJRM) |publisher=&lt;!-- Yazd Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Research and Clinical Center for Infertility --&gt; |volume=19 |issue=1 |pages=5–22 |doi=10.18502/ijrm.v19i1.8176 |issn=2476-3772 |pmc=7851481 |pmid=33553999 |id={{ProQuest|2682809094}}.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kemp |first=Kristen |date=Apr 1999 |title=The six best sex positions |magazine=Cosmopolitan |pages=208–211 |volume=226 |issue=4 |issn=0010-9541 |id={{EBSCOhost|1686917}}. {{Gale|A54256531}}. {{ProQuest|199366853}} (''ProQuest Central'', accession number 04208575).}}&lt;/ref&gt;. 

Juwmaqlap aytqanda, bir prezervativ ornına eki prezervativ qollanıw, eger durıs maylanǵan bolsa, ádette qáwipti azaytadı, biraq eger maylanbaǵan bolsa qáwipti arttıradı, hám kóbirek prezervativ qollanıw ulıwma erkekler ushın jınıslıq stimulyaciyanı azaytadı degen konsensus bar ekeni kórinedi.

== Janapay tásirleri ==
Latekske allergiyası bar adamlardıń lateks prezervativlerin qollanıwı teri túrshigiw sıyaqlı allergiyalıq belgilerge sebep bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite press release |date=4 September 2014 |title=Phase III FIRST (MM-020/IFM 07-01) trial of REVLIMID (lenalidomide) plus dexamethasone in newly diagnosed multiple myeloma patients who are not candidates for stem cell transplant published in New England Journal of Medicine |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php |publisher=AAAS |agency=Celgene Corporation |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026122745/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-09/dc-snf090414.php|archive-date=26 October 2014}}&lt;/ref&gt;. Awır lateks allergiyası bar adamlarda lateks prezervativin qollanıw ómirge qáwip tuwdırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Berek |editor1-first=Jonathan S. |year=2007 |chapter=Condoms |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&amp;pg=PA256 |title=Berek &amp; Novak's Gynecology |page=256 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=978-0-7817-6805-4 |access-date=25 February 2022 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114183233/https://books.google.com/books?id=P3erI0J8tEQC&amp;pg=PA256 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Lateks prezervativlerin qayta-qayta qollanıw geypara adamlarda lateks allergiyasınıń rawajlanıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite news |last=White |first=Melissa |date=1 October 2014 |title=Size Does Matter, When It Comes to Condoms |url=https://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html |newspaper=Huffington Post |access-date=10 October 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006063713/http://www.huffingtonpost.com/melissa-white/size-does-matter-when-it-comes-to-condoms_b_5907974.html|archive-date=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;. Túrshigiw spermicidlerge baylanıslı da bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-6579-9_5 |chapter=Barrier Methods |title=Contraception for Adolescent and Young Adult Women |url=https://archive.org/details/contraceptionfor0000unse |pages=[https://archive.org/details/contraceptionfor0000unse/page/63 63]–76 |year=2014 |last1=Woodhams |first1=Elisabeth |last2=Gilliam |first2=Melissa |isbn=978-1-4614-6578-2}}&lt;/ref&gt;.

== Qollanıw ==
[[Fayl:Condom placement demonstration.ogv|right|thumb|Prezervativti taǵıw procesin kórsetiwshi video.]]
Sırtqı prezervativler ádette folga yamasa plastik qaplama ishinde, oralǵan formada qaplanǵan bolıp, erkek jınıslıq múshesiniń ushına qoyılıp, keyin tik turǵan jınıslıq músheniń ústine jayılıwǵa arnalǵan. Prezervativ jınıslıq músheniń ushına qoyılǵanda onıń jabıq ushı yamasa sorǵıshınıń qısılıwı áhmiyetli. Bul prezervativ ishinde hawanıń qalıp ketpewin támiyinleydi, sebebi hawa qalıp ketse, jınıslıq qatnas waqtında jırtılıwǵa sebep bolıwı múmkin. Sonıń menen qatar, bul spermanıń jıynalıwı ushın orın qaldıradı, bul onıń tómengi jaǵınan shıǵıp ketiw qáwpin azaytadı. Kópshilik prezervativlerde usı maqset ushın sorǵısh ushı bar. Eyakulyaciyadan keyin dárriw hám jınıslıq múshe ele tik turǵanda, erkek óziniń sheriginiń denesinen shıǵıwı kerek. Bul jınıslıq múshe bosasqan sayın spermanıń prezervativten aǵıp ketiwiniń aldın alıw ushın kerek. Sonnan keyin prezervativti basqa sherikten uzaqta jınıslıq músheden abaylap alıp taslaw kerek. Prezervativti salfetkaǵa oraw yamasa túyinlep baylaw, sońınan shıǵındı qutıǵa taslaw usınıs etiledi. Prezervativler jınıslıq qatnas waqtında ekiqabatlıq itimallıǵın azaytıw hám [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardı]] (JJJI) juqtırıw itimallıǵın tómenletiw ushın qollanıladı. Prezervativler sonday-aq fellaciya waqtında JJJI juqtırıw itimallıǵın azaytıw ushın qollanıladı.

Ayırım juplar prezervativ kiyiwdi jınıslıq qatnastı bólip taslaydı dep esaplaydı, al basqalar prezervativ qollanıwdı ózleriniń aldın ala oynawınıń bir bólegi retinde kirgizedi. Ayırım erkekler hám hayallar prezervativtiń fizikalıq tosqınlıǵı seziwdi páseytedi dep esaplaydı. Pás seziwlerdiń artıqmashılıqları erekciyanı uzartıw hám eyakulyaciyanı keshiktiriwdi óz ishine alıwı múmkin; kemshilikleri jınıslıq qozıwdıń biraz joǵalıwın óz ishine alıwı múmkin&lt;ref name=&quot;planned parenthood&quot; /&gt;. Prezervativ qollanıwdı jaqlawshılar sonday-aq olardıń arzan, qollanıwǵa ańsat hám janapay tásirleriniń az ekenin artıqmashılıq retinde atap ótedi&lt;ref name=&quot;planned parenthood&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fwhc&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Male Condom| baspaxana = Feminist Women's Health Center| sáne = 2007-jıl 18-oktyabr | url = http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm| arxivsáne = 2007-jıl 21-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Jınıslıq tárbiya ===
Prezervativler kóbinese jınıslıq tárbiya baǵdarlamalarında qollanıladı, sebebi olar durıs qollanılǵanda ekiqabatlıq hám ayırım [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıw qáwpin azaytıw qábiletine iye. Jaqında Amerika Psixologiyalıq Associaciyasınıń (APA) baspasóz xabarı jınıslıq tárbiyaǵa prezervativler haqqında informaciyanı qosıwdı qollap-quwatladı, «keń qamtılǵan jınıslıq tárbiya baǵdarlamaları ... prezervativlerdi durıs qollanıwdı talqılaydı» hám «jınıslıq jaqtan belsendi bolǵanlar ushın prezervativ qollanıwdı úgit-násiyatlaydı» dedi&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association |date=23 February 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=11 August 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060811000127/http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |archive-date=11 August 2006}}&lt;/ref&gt;.

Amerika Qurama Shtatlarında, mámleketlik mekteplerde prezervativler haqqında oqıtıwǵa ayırım diniy shólkemler qarsı shıǵadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = Rector| first1 = Robert E| last2 = Pardue| first2 = Melissa G| last3 = Martin| first3 = Shannan| bet = What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs?| baspaxana = The Heritage Foundation| sáne = 2004-jıl 28-yanvar | url = http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm| qaralǵan sáne = 2006-jıl 11-avgust | url-status = unfit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm| arxivsáne = 2006-jıl 10-avgust }}&lt;/ref&gt;. Shańaraqtı jobalastırıw hám jınıslıq tárbiyanı jaqlawshı «Planned Parenthood» shólkemi hesh qanday izertlew tek saqlanıw baǵdarlamalarınıń jınıslıq qatnastı keyinge qaldırıwǵa alıp keletuǵının kórsetpegenin aytıp, amerikalı ata-analardıń 76%-i óz balalarınıń prezervativ qollanıwdı qosqanda keń kólemli jınıslıq tárbiya alıwın qáleytuǵının kórsetetuǵın sorawnamalarǵa silteme beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs| baspaxana = Planned Parenthood of Northeast Ohio| sáne = 2007-jıl 7-iyul | url = http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm| arxivsáne = 2009-jıl 18-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Násilsizlikti emlew ===
Sperma analizi hám jatır ishine urıqlandırıw (JIU) sıyaqlı násilsizlikti emlewdegi keń tarqalǵan proceduralar sperma úlgilerin jıynawdı talap etedi. Olar kóbinese masturbaciya arqalı alınadı, biraq masturbaciyaǵa alternativ retinde jınıslıq qatnas waqtında spermanı jıynaw ushın arnawlı jıynawshı prezervativti qollanıwǵa boladı.

Jıynawshı prezervativler silikonnan yamasa poliuretannan islenedi, sebebi lateks spermaǵa biraz zıyanlı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Organisation |first1=World Health |title=WHO Laboratory Manual for the Examination of Human Semen and Sperm-Cervical Mucus Interaction |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64599-7 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=dEfWhZZcC0AC&amp;pg=PA5 |access-date=29 May 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829120350/https://www.google.com/books/edition/WHO_Laboratory_Manual_for_the_Examinatio/dEfWhZZcC0AC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=latex+affects+sperm&amp;pg=PA5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ayırım dinler masturbaciyanı tolıq qadaǵan etedi. Sonday-aq, masturbaciya arqalı alınǵan úlgiler menen salıstırǵanda, jıynawshı prezervativlerden alınǵan sperma úlgileri joqarı ulıwma sperma sanına, sperma háreketine hám normal morfologiyalı sperma procentine iye. Usı sebepli, olar sperma analizi ushın qollanılǵanda anıǵıraq nátiyjeler beretuǵınına hám jatır moynı yamasa jatır ishine urıqlandırıw sıyaqlı proceduralarda qollanılǵanda ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=8288490 |year=1993 |last1=Sofikitis |first1=Nikolaos V. |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=Journal of Andrology |volume=14 |issue=5 |pages=366–373 |last2=Miyagawa |first2=Ikuo |doi=10.1002/j.1939-4640.1993.tb00402.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=4054324 |year=1985 |last1=Zavos |first1=P. M. |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertility and Sterility |volume=44 |issue=4 |pages=517–520 |doi=10.1016/S0015-0282(16)48923-5|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Katoliklik sıyaqlı kontracepciyanı qadaǵan etetuǵın dinlerdiń iseniwshileri tesikler tesilgen jıynaw prezervativlerin qollanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;kippley&quot; /&gt;.

Tuwıw qábiletin emlew ushın, jıynawshı prezervativ jınıslıq qatnas waqtında hayaldıń sherigi tárepinen berilgen spermanı jıynaw ushın qollanılıwı múmkin. Jeke sperma donorları da masturbaciya yamasa sherigi menen jınıslıq qatnas arqalı úlgilerdi alıw ushın jıynawshı prezervativti qollanıwı múmkin hám eyakulyattı jıynawshı prezervativten arnawlı islengen ıdısqa quyadı. Donor bolǵan jaǵdayda sperma urıqlandırıw ushın qollanılatuǵın qabıllawshı hayalǵa, al hayaldıń sherigi bolǵan jaǵdayda, qayta islew hám qollanıw ushın tuwıw qábiletin emlew klinikasına tasılanadı. Degen menen, tasıw spermanıń ónimliligin azaytıwı múmkin. Jıynawshı prezervativler sperma bankinde yamasa tuwıw qábiletin emlew klinikasında sperma islep shıǵarılatuǵın jerlerde de qollanılıwı múmkin.

Prezervativ terapiyası geyde hayalda spermaǵa qarsı antidenelerdiń joqarı dárejesi bolǵanda násilsiz juplarǵa jazıp beriledi. Teoriyaǵa sáykes, onıń sheriginiń spermasına tásir etiwdiń aldın alıw onıń spermaǵa qarsı antideneler dárejesin tómenletedi hám usılayınsha prezervativ terapiyası toqtatılǵanda onıń ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı. Degen menen, prezervativ terapiyası keyingi ekiqabatlıq dárejelerin arttıratuǵını kórsetilmegen&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |pmid=532982 |title=Experimental Findings with Spermantibodies: Condom Therapy (A Case Report) |journal=Andrologia |volume=11 |issue=6 |pages=413–416 |year=2009 |last1=Franken |first1=D.R. |last2=Slabber |first2=C.F. |s2cid=34730913|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7060795 |year=1982 |last1=Greentree |first1=L. B. |title=Antisperm antibodies in infertility: The role of condom therapy |journal=Fertility and Sterility |volume=37 |issue=3 |pages=451–452 |doi=10.1016/S0015-0282(16)46117-0|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=33920 |year=1978 |last1=Kremer |first1=J. |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies |journal=International Journal of Fertility |volume=23 |issue=4 |pages=270–276 |last2=Jager |first2=S. |last3=Kuiken |first3=J.}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
Kópshilik prezervativlerdiń rezervuar ushı yamasa sorǵıshı bar bolıp, bul erkektiń eyakulyaciyasın jaylastırıwdı ańsatlastıradı. Prezervativler hár qıylı ólshemlerde hám formalarda boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nelson |first1=Anita L. |last2=Woodward |first2=Jo Ann |title=Sexually Transmitted Diseases: A Practical Guide for Primary Care |date=2007 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-59745-040-9 |page=312 |url=https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&amp;pg=PA312 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112733/https://books.google.com/books?id=7U9ZE_8y0kwC&amp;pg=PA312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WHO2010&gt;{{cite book |title=Male latex condom. Specification, prequalification and guidelines for procurement, 2010 |date=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159990-0 |page=127 |url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |access-date=4 October 2020 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927033913/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9789241599900/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Corson |first1=S. L. |last2=Derman |first2=R. J. |title=Fertility Control |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-9697978-0-7 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&amp;pg=PA263 |access-date=11 September 2020 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504112644/https://books.google.com/books?id=30EzZPp1ypYC&amp;pg=PA263 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Olar sonday-aq paydalanıwshınıń sherigin qozdırıwǵa arnalǵan hár túrli betlerge iye&lt;ref name=WHO2010/&gt;. Prezervativler ádette kiriwdi ańsatlastırıw ushın maylawshı qaplama menen támiyinlenedi, al xosh iyisli prezervativler tiykarınan oral seks ushın qollanıladı&lt;ref name=WHO2010/&gt;. Joqarıda aytıp ótilgenindey, kópshilik prezervativler lateksten islenedi, biraq poliuretan hám qoy terisinen islengen prezervativler de bar.

=== Ishki prezervativ ===
Sırtqı prezervativlerde jınıslıq músheniń átirapında tıǵızlawdı qáliplestiriw ushın tar saqıyna bar, al ishki prezervativlerde ádette olardıń dene tesigine sırǵanap ketiwiniń aldın alıw ushın úlken qattı saqıyna bar. «The Female Health Company» dáslep poliuretannan islengen, biraq jańaraq versiyaları nitril rezinadan islengen ishki prezervativ islep shıǵardı. «Medtech Products» lateksten islengen ishki prezervativ islep shıǵaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.avert.org/female-condom.htm| bet = The Female Condom| baspaxana = AVERT| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131228152904/http://www.avert.org/female-condom.htm| arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Materiallar ===

==== Tábiyiy lateks ====
Lateks ayrıqsha serpimli qásiyetlerge iye: Onıń sozılıw bekkemligi 30 MPa dan asadı hám lateks prezervativler úziliwden aldın 800% ten aslam sozılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Relationship of condom strength to failure during use |journal=PIACT Prod News |volume=2 |issue=2 |pages=1–2 |year=1980 |pmid=12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}&lt;/ref&gt;. 1990-jılı ISO prezervativ óndiriw ushın standartlar belgiledi (ISO 4074, Tábiyiy lateks rezina prezervativler), hám Evropa Awqamı óziniń CEN standartı menen oǵan erdi (medicinalıq qurallarǵa baylanıslı 93/42/EEC Direktivası). Hárbir lateks prezervativ elektr togı menen tesiklerge tekseriledi. Eger prezervativ tekseriwden ótse, ol oraladı hám qaplanadı. Sonıń menen birge, prezervativlerdiń hárbir partiyasınıń bir bólegi suw aǵıwı hám hawa jarılıwı testinen ótkeriledi&lt;ref name=&quot;badnews&quot;&gt;{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=[[FDA Consumer]] |date=March–April 1998 |volume=32 |issue=2 |pages=22–5 |pmid=9532952 |url=https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=7 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/https://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |archive-date=8 March 2010}}&lt;/ref&gt;.

Latekstiń artıqmashılıqları onı eń ataqlı prezervativ materialına aylandırǵan bolsa da, onıń ayırım kemshilikleri bar. Lateks prezervativler vazelin, awqatlıq may, bópe mayı, mineral may, teri losyonları, kúnge kúyiw losyonları, suwıq kremler, sarı may yamasa margarin sıyaqlı mayǵa tiykarlanǵan zatlar menen maylawshı retinde qollanılǵanda zaqımlanadı&lt;ref&gt;[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf Essentials of Contraceptive Technology &gt; Chapter 11 Condoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808195319/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42331/1/1885960018_eng.pdf |date=8 August 2017 }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July 2010.&lt;/ref&gt;. May menen baylanısıw lateks prezervativlerdiń maylar sebepli serpimliligin joǵaltıwı nátiyjesinde jırtılıwın yamasa sırǵanap túsiw itimallıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;fhi3&quot;&gt;{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure |journal=The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=8 April 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927122314/http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |archive-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Qosımsha túrde, lateks allergiyası lateks prezervativlerin qollanıwǵa tıyım saladı hám basqa materiallardı qollanıwdıń tiykarǵı sebepleriniń biri bolıp tabıladı. 2009-jıldıń may ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) allergiyalıq reakciyalarǵa juwapker bolǵan proteinlerdiń 90%-in alıp taslaw ushın islengen lateks — Vytexten&lt;ref&gt;{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=6 May 2009 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=26 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |archive-date=7 October 2011}}&lt;/ref&gt; ibarat prezervativlerdi óndiriwge ruqsat berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = How Vytex Works| baspaxana = Vystar| jıl = 2009| url = http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8| arxivsáne = 2010-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;. Sintetikalıq lateksten (polizopren) islengen allergensiz prezervativ te bar&lt;ref name=&quot;isoprenepr&quot; /&gt;.

==== Sintetikalıq ====
Eń kóp tarqalǵan lateks emes prezervativler poliuretannan islenedi. Prezervativler basqa sintetikalıq materiallardan, mısalı AT-10 smola hám kóp polyizoprennen de isleniwi múmkin&lt;ref name=&quot;isoprenepr&quot;&gt;{{cite press release |title=Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex |publisher=HealthNewsDigest.com |date=31 July 2008 |url=http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |access-date=24 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml |archive-date=23 August 2008}}&lt;/ref&gt;.

Poliuretan prezervativler ádette lateks prezervativler menen birdey keńlikte hám qalıńlıqta boladı, kóp poliuretan prezervativler 0,04 mm hám 0,07 mm qalıńlıq aralıǵında&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Condoms| jumıs = Condom Statistics and Sizes| sáne = 2008-jıl 12-mart | url = http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130525205018/http://blog.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/| arxivsáne = 2013-jıl 25-may }}&lt;/ref&gt;.

Poliuretan birneshe tárepten lateksten jaqsı dep esaplawǵa boladı: ol latekske qaraǵanda jıllılıqtı jaqsı ótkeredi, temperaturaǵa hám ultrafiolet nurlarına onsha sezimtal emes (sonlıqtan saqlaw talapları azıraq hám saqlaw múddeti uzaǵıraq), mayǵa tiykarlanǵan maylawshılar menen birge qollanılıwǵa boladı, latekske qaraǵanda az allergiyalı hám iyisi joq&lt;ref name=&quot;nonlatex&quot;&gt;{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |date=September 2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=14 August 2006 |archive-url =https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date = 26 September 2006 }}&lt;/ref&gt;. Poliuretan prezervativler Amerika Qurama Shtatlarında kontracepciya hám AIV-nıń aldın alıwdıń nátiyjeli usılı retinde satılıwı ushın FDA tastıyıqlawın aldı hám laboratoriya sharayatlarında usı maqsetler ushın lateks sıyaqlı nátiyjeli ekeni kórsetildi&lt;ref name=&quot;AlicePolyLatex&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Are polyurethane condoms as effective as latex ones?| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 22-fevral | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html| arxivsáne = 2007-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;.

Degen menen, poliuretan prezervativler lateks prezervativlerge qaraǵanda azıraq serpimli hám latekske qaraǵanda sırǵanap túsiw yamasa jırtılıw itimallıǵı joqarıraq,&lt;ref name=&quot;nonlatex&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AlicePoly&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Prefers polyurethane protection| baspaxana = Columbia University| sáne = 2005-jıl 4-mart | url = http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html| arxivsáne = 2007-jıl 9-iyun }}&lt;/ref&gt; formasın joǵaltıw yamasa búrisiw itimallıǵı latekske qaraǵanda kóbirek,&lt;ref name=&quot;PPAA&quot;&gt;{{cite news |title=Allergic to Latex? You Can Still Have Safer Sex |url=http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex |access-date=2 May 2012 |publisher=Planned Parenthood Advocates of Arizona |date=2 May 2012 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910032846/http://blog.advocatesaz.org/2012/05/02/allergic-to-latex-you-can-still-have-safer-sex/|archive-date=10 September 2012}}&lt;/ref&gt; hám olar qımbatıraq.

Poliizopren — tábiyiy rezina latekstiń sintetikalıq versiyası. Aytarlıqtay qımbat bolsa da,&lt;ref name=&quot;isopreneglove&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Polyisoprene Surgical Gloves| baspaxana = SurgicalGlove.net| jıl = 2008| url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html| arxivsáne = 2008-jıl 18-sentyabr }}&lt;/ref&gt; ol lateks allergiyasına juwapker bolǵan proteinsiz latekstiń artıqmashılıqlarına iye (mısalı, poliuretan prezervativlerge qaraǵanda jumsaǵıraq hám serpimlirek)&lt;ref name=&quot;isoprenepr&quot; /&gt; Poliuretan prezervativlerden ayırmashılıǵı, olar mayǵa tiykarlanǵan maylawshı menen birge qollanılıwǵa bolmaydı&lt;ref name=&quot;isopreneglove&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PPAA&quot; /&gt;.

==== Qoy terisi ====
«Qoy terisi» dep belgilengen, qoylardıń isheginen islengen prezervativler de bar. Olar ádette spermanı bloklaw arqalı kontraceptiv retinde nátiyjeli bolsa da, izertlewler olardıń materialdaǵı tesikler sebepli [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] tarqalıwınıń aldın alıwda latekske qaraǵanda az nátiyjeli ekenin anıqladı&lt;ref&gt;{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=978-0-7432-5611-7 |page=[https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333 333] |url=https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333}}&lt;/ref&gt;. Sebebi ishekler tábiyatı boyınsha tesikli, ótkizgish membranalar bolıp tabıladı, hám sperma tesiklerden ótiw ushın júdá úlken bolsa da, viruslar — mısalı [[AIV]], gerpes hám jınıslıq súyeller — ótiw ushın jetkilikli dárejede kishi&lt;ref name=&quot;PPAA&quot; /&gt;.

Prezervativ tesikliligi boyınsha laboratoriya maǵlıwmatları nátiyjesinde, 1989-jılı FDA qoy terisi prezervativlerin óndiriwshilerden ónimlerdiń jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń aldın alıw ushın qollanılmawı kerekligin kórsetiwdi talap ete basladı&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{Web deregi | bet = FDA Consumer Investigative Reports - Condoms Relabeled for Accuracy| sáne = January 1992 | url = https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&amp;pg=SA1992-PA42| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 4-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210504112841/https://books.google.com/books?id=LIct5Kf9iHcC&amp;pg=SA1992-PA42| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. FDA qoy terisi prezervativleri «jaqsı tuwılıwdı qadaǵalawdı hám ayırım, biraq barlıq emes, jınıslıq jol menen juǵatuǵın keselliklerge qarsı hár qıylı dárejede qorǵawdı támiyinleydi» dep eskertedi, biraq adamlar sheriginiń qanday JJJI bar ekenin bilmeydi, sonlıqtan qoy terisi prezervativi olardı qorǵaydı dep oylawǵa bolmaydı&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;.

Qoy terisi prezervativleri lateks allergiyasın qozdırmawǵa járdemlesse de, poliuretan prezervativleri de solay isleydi, sonıń menen birge JJJI-ǵa qarsı isenimlirek qorǵawdı támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taylor |first1=James S. |last2=Erkek |first2=Emel |date=2004-08-24 |title=Latex allergy: diagnosis and management |journal=Dermatologic Therapy |language=en |volume=17 |issue=4 |pages=289–301 |doi=10.1111/j.1396-0296.2004.04024.x |issn=1396-0296|doi-access=free |pmid=15327474 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kulig |first=John |date=October 2003 |title=Condoms: the basics and beyond |journal=Adolescent Medicine |volume=14 |issue=3 |pages=633–645, vii |doi=10.1016/S1041349903500494 |doi-broken-date=11 July 2025 |issn=1041-3499 |pmid=15122165}}&lt;/ref&gt;.Soyılǵan haywan ónimleri retinde, qoy terisi prezervativleri vegetarian emes. Kanada Farmacevtika Jurnalı tárepinen tayarlanǵan farmacevt másláháti qoy terisi prezervativleriniń sheklengen JJJI aldın alıwı sebepli «ádette usınıs etilmeytuǵının» aytadı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ruddock |first=Brent |date=September 2004 |title=Condoms protect you: shield yourself from STIs |journal=Canadian Pharmaceutical Journal |volume=137 |issue=7 |page=42 |id={{ProQuest|221125941}}}}&lt;/ref&gt;. Adolescent Medicine jurnalındaǵı maqala olardıń «tek ekiqabatlıqtıń aldın alıw ushın qollanılıwı kerek» ekenin másláhát beredi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Spermicid ===
Ayırım lateks prezervativler óndiriwshi tárepinen az muǵdardaǵı nonoksinol-9, spermicidli ximiyalıq zat penen maylanadı. «Consumer Reports» jurnalınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, spermicid penen maylanǵan prezervativlerdiń ekiqabatlıqtıń aldın alıwda qosımsha paydası joq, saqlaw múddeti qısqaraq hám hayallarda sidik jollarınıń infekciyaların payda etiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Condoms: Extra protection| jumıs = ConsumerReports.org| sáne = February 2005 | url = http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&amp;resultIndex=1&amp;searchTerm=condom| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul }}{{dead link|date=July 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;. Kerisinshe, bólek qaplanǵan spermicidti qollanıw prezervativlerdiń kontraceptivlik nátiyjeliligin arttıradı dep esaplanadı&lt;ref name=&quot;simultaneous&quot; /&gt;.

Nonoksinol-9 burın JJJI-ǵa (sonıń ishinde AIV-ǵa) qarsı qosımsha qorǵanıw usınadı dep esaplanǵan, biraq sońǵı izertlewler kórsetkendey, jiyi qollanılganda, nonoksinol-9 AIV juqtırıw qáwpin arttırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission| jumıs = HIV/AIDS Epi Update| baspaxana = Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control| sáne = April 2003 | url = http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| qaralǵan sáne = 2006-jıl 6-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php| arxivsáne = 2009-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] spermicidli maylanǵan prezervativlerdiń endi úgit-násiyatlanbawı kerek ekenin aytadı. Degen menen, ol ulıwma prezervativsizlikten góre nonoksinol-9 benen maylanǵan prezervativti qollanıwdı usınıs etedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection| jumıs = World Health Organization| jıl = 2006| url = https://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 21-mart }}&lt;/ref&gt;. 2005-jılǵa kelip, toǵız prezervativ óndiriwshisi nonoksinol-9 benen prezervativ islep shıǵarıwdı toqtattı hám «Planned Parenthood» usılayınsha maylanǵan prezervativlerdi tarqatıwdı toqtattı.

=== Qabırǵalı hám búrtikli ===
Teksturalı prezervativlerge búrtikli hám qabırǵalı prezervativler kiredi, olar eki sherikke de qosımsha seziwlerdi bere aladı. Búrtikler yamasa qabırǵalar ishki, sırtqı yamasa eki tárepte de jaylasıwı múmkin; alternativ túrde, olar G-noqatqa yamasa frenulumǵa baǵdarlanǵan qushtarlıq beriw ushın belgili bir bólimlerde jaylasqan. «Óz-ara lázzet»ti reklama etetuǵın kóp teksturalı prezervativler sonday-aq jınıslıq músheni qosımsha stimulyaciyalaw ushın joqarı jaǵında shar tárizli formaǵa iye boladı. Ayırım hayallar búrtikli prezervativler menen vaginal jınıslıq qatnas waqtında túrshigiwdi sezedi.

=== Xosh iyisli ===
Xosh iyisli prezervativler — xosh iyisli qaplaması bar hám arnawlı túrde tek oral seks ushın arnalǵan, kiriw háreketleri ushın emes, arnawlı prezervativ ónimleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 15-may | bet = Sex toys in Nepal| url = https://condompasal.com/sex-toys-in-nepal/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-may | jumıs = Condom Pasal| til = en-US}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Dáslepki xosh iyisli prezervativler haqıyqıy qorǵawdan góre kóbirek jańalıq retinde qollanılǵan. Degen menen, házirgi waqıtta bazarda FDA tárepinen tastıyıqlanǵan xosh iyisli prezervativler bar&lt;ref name=&quot;Google Books&quot;&gt;{{cite book |author=Anijar, Karen |url=https://books.google.com/books?id=x5geneDtDUgC&amp;dq=%22flavored+condoms%22&amp;pg=PA112 |title=ISBN 978-0820474076 (Culture and the Condom) |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=2005 |isbn=978-0-8204-7407-6 |access-date=6 June 2021}}&lt;/ref&gt;. Ayırım xosh iyisli prezervativlerge sonday-aq belgili bir dámdi beretuǵın iyis qosılǵan&lt;ref name=&quot;Durex India&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Why Do Condoms Have Flavours?| url = https://www.durexindia.com/blogs/explore-sex/introduce-new-flavors-into-your-sex-life| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Durex India}}&lt;/ref&gt;.

Vaginal kiriwde xosh iyisli prezervativlerdi qollanıw boyınsha ayırım alańlawshılıqlar bar, sebebi xosh iyisli prezervativlerde qant muǵdarı boladı hám qanttı hayaldıń jınıslıq múshesine kirgiziw kandidozlı vulvovaginit yamasa bakteriyalıq vaginozǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;Bustle&quot;&gt;{{Web deregi | avtor = McGowan, Emma| sáne = 2020-jıl 21-fevral | bet = A Sex Educator Reveals What You Should Know Before You Buy Flavored Condoms| url = https://www.bustle.com/p/are-flavored-condoms-safe-heres-what-to-know-21792152| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = Bustle}}&lt;/ref&gt;. Latekske allergiyası bar adamlar xosh iyisli lateks materiallı prezervativlerdi qollanıwdan awlaq bolıwı hám onıń ornına poliuretan yamasa polizopren prezervativlerdi qollanıwı kerek&lt;ref name=&quot;WebMD&quot;&gt;{{Web deregi | bet = What You Need to Know About Flavored Condoms| url = https://www.webmd.com/sexual-conditions/what-you-need-to-know-about-flavored-condoms| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-iyun | baspaxana = [[WebMD]]}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqalar ===
Zorlawǵa qarsı prezervativ — hayallar tárepinen kiyiwge arnalǵan basqa bir túr. Ol hújimshige awırtıw payda etiw ushın arnalǵan, bul jábirleniwshige qashıw múmkinshiligin beredi dep úmit etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Rape-aXe: Questions and answers| baspaxana = Rape-aXe| jıl = 2006| url = http://www.antirape.co.za/questions.htm| qaralǵan sáne = 2009-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm| arxivsáne = 2009-jıl 3-may }}&lt;/ref&gt;.

Jıynawshı prezervativ tuwıw qábiletin emlew yamasa sperma analizi ushın spermanı jıynawda qollanıladı. Bul prezervativler spermanıń ómir súriwin maksimal dárejege jetkiziw ushın arnalǵan.

2022-jıldıń fevral ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) anal jınıslıq qatnas waqtında [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń]] (JJJI) tarqalıwın azaytıwǵa járdemlesiw ushın arnawlı kórsetilgen birinshi prezervativlerdi tastıyıqladı&lt;ref&gt;{{citation-attribution|1={{cite press release | title=FDA Permits Marketing of First Condom Specifically Indicated for Anal Intercourse | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=23 February 2022 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse | access-date=27 February 2022 | archive-date=24 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220224220856/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-permits-marketing-first-condom-specifically-indicated-anal-intercourse }} }}&lt;/ref&gt;.

== Tarqalıwı ==
Prezervativ qollanıwınıń tarqalıwı mámleketler arasında aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye. Kontracepciya qollanıw boyınsha sorawnamalardıń kópshiligi turmısqa shıqqan hayallar yamasa rásmiy emes birge jasaw qatnaslarındaǵı hayallar arasında ótkeriledi. Yaponiya dúnya júzinde prezervativ qollanıw boyınsha eń joqarı kórsetkishke iye: bul elde prezervativler turmısqa shıqqan hayallardıń kontracepciya qollanıwınıń derlik 80%-in quraydı. Ortasha esapta, rawajlanǵan mámleketlerde prezervativler tuwılıwdı qadaǵalawdıń eń ataqlı usılı bolıp tabıladı: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń 28%-i prezervativlerge súyenedi. Ortasha rawajlanıp atırǵan mámlekette prezervativler azıraq keń tarqalǵan: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń tek 6–8%-i prezervativlerdi tańlaydı&lt;ref name=&quot;factsheet&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet| baspaxana = Population Reference Bureau| jıl = 2008| url = http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-iyun | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 11-sentyabr }} Data from surveys 1997–2007.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya|condoms}}

{{Prezervativ}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Prezervativler| ]]
[[Kategoriya:Jınıslıq densawlıq]]
[[Kategoriya:Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń tiykarǵı dári-dármaqları]]
[[Kategoriya:Erkekler ushın kontrasepciya]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>pp19s2ai4iwht4dlfqht3qv6le2njkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alain Connes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34063</id>
    <revision>
      <id>266875</id>
      <parentid>215485</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8936" sha1="qjzwh3a5cfk0w9eltytaj33cnggll68" xml:space="preserve">{{Alım infoqutısı
|qaraqalpaqsha atı        = Alen Konn
|negizgi atı              = Alain Connes
|súwret                   = Alain_Connes.jpg
|súwret eni               =
|súwret táriypi           = Alen Konn, 2004-jıl
|tuwılǵandaǵı atı         = 
|tolıq atı                = 
|tuwılǵan sánesi          = 
|tuwılǵan jeri            = [[Draguignan]], Franciya
|qaytıs bolǵan sánesi     =
|qaytıs bolǵan jeri       =  
|puqaralıǵı               = 
|milleti                  = 
|ilimiy tarawı            = [[matematika]]
|jumıs orınları           = 
|oqıǵan jeri              = 
|ilimiy dárejesi          = 
|ilimiy ataǵı             = 
|belgili tezisleri        =
|belgili tezisi           = 
|ilimiy basshısı          =
|tanımalı shákirtleri     = 
|belgili isleri           = 
|ómirlik joldası          = 
|ómirlik joldasları       = 
|perzentleri              = 
|sıylıqları               = 
|sayt                     = {{URL|https://alainconnes.org/}}
|qolı                     = 
}}
'''Alain Connes''' ({{IPA|fr|alɛ̃ kɔn|lang}}; [[1947|1947-jıl]] [[1-aprel]]) — [[operator algebraları]] hám [[kommutativ emes geometriya]]nı úyreniwge qosqan úlesi menen tanılǵan francuz matematigi. Ol [[Collège de France]], [[Joqarı ilimiy izertlewler institutı]], [[Ogayo shtatı universiteti]] hám [[Vanderbilt universiteti]]niń professorı bolǵan. Ol 1982-jılı [[Fields medalı]] menen sıylıqlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | last1 = O'Connor| first1 = John| last2 = Robertson| first2 = Edmund| author-link2 = Edmund F. Robertson| bet = Alain Connes| url = https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Connes/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-may | jumıs = [[MacTutor History of Mathematics archive]]| til = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Jackson| at = Allyn| sáne = 2021 | bet = Interview with Alain Connes| url = https://celebratio.org/Connes_A/article/842/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-may | jumıs = [[Celebratio Mathematica]]| til = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Skandalis |first1=Georges |author-link=Georges Skandalis |last2=Goldstein |first2=Catherine |author-link2=Catherine Goldstein |date=2007 |title=An interview with Alain Connes, part I |url=https://ems.press/content/serial-issue-files/13664 |journal=EMS Newsletter |publisher=[[European Mathematical Society]] |volume=63 |pages=25–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Skandalis |first1=Georges |author-link=Georges Skandalis |last2=Goldstein |first2=Catherine |author-link2=Catherine Goldstein |date=2008 |title=An interview with Alain Connes, part II |url=https://ems.press/content/serial-issue-files/13672 |journal=EMS Newsletter |publisher=[[European Mathematical Society]] |volume=67 |pages=29–33}}&lt;/ref&gt;.

== Karyerası ==
Alain Connes Marseldegi [[Saint-Charles (Marseille)|Lycée Saint-Charles]]te oqıǵan, soń [[Thiers liceyi]]ndegi «[[Joqarı mekteplerge tayarlıq klasları]]» studentı bolǵan. 1966-jıldan 1970-jılǵa shekem Parijdegi [[École normale supérieure (Paris)|École normale supérieure]] joqarı mektebinde oqıp, 1973-jılı [[Pier hám Mariya Kyuri universiteti]]nde [[Jacques Dixmier]] basshılıǵında PhD dárejesin alǵan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1970-jıldan 1974-jılǵa shekem [[Franciya milliy ilimiy izertlew orayı]]nda (CNRS) ilimiy xızmetker bolıp isledi hám 1975-jılı Kanadadaǵı [[Kuinz universiteti]]nde mirát etilgen professor lawazımında boldı&lt;ref name=&quot;Alain Connes 2021&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 22-aprel | bet = Curriculum Vitae| url = https://alainconnes.org/cv/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-sentyabr | jumıs = Alain Connes}}&lt;/ref&gt;.

1976-jılı Franciyaǵa qaytıp kelip, 1980-jılǵa deyin Pier hám Mariya Kyuri universitetinde professor bolıp isledi, al 1981–1984-jıllar aralıǵında CNRS-te xızmet etti. Bunnan tısqarı, 1979-jıldan baslap [[Joqarı ilimiy izertlewler institutı]]nda Léon Motchane kafedrasın basqarıp keledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Alain Connes, emeritus professor since 2017| url = https://www.ihes.fr/en/professeur/alain-connes-2/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-may | jumıs = [[IHES]]}}&lt;/ref&gt;. 1984-jıldan 2017-jılda pensiyaǵa shıqqanǵa deyin [[Collège de France]]-tıń Analiz hám geometriya kafedrasına basshılıq etti&lt;ref name=&quot;Alain Connes 2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 11-aprel | bet = Alain Connes| url = https://www.college-de-france.fr/fr/chaire/alain-connes-analyse-et-geometrie-chaire-statutaire/biography| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-may | jumıs = [[Collège de France]]| til = fr}}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq, ol 2003–2012-jıllar aralıǵında [[Vanderbilt universiteti]]nde&lt;ref&gt;{{Web deregi | last3 = Pm| first3 = 1:24| sáne = 2003-jıl 4-sentyabr | bet = World-class mathematician joins Vanderbilt faculty| url = https://news.vanderbilt.edu/2003/09/04/world-class-mathematician-joins-vanderbilt-faculty-59929/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-may | baspaxana = [[Vanderbilt University]]| til = en-US}}&lt;/ref&gt;, al 2012–2021-jıllar aralıǵında [[Ogayo shtatı universiteti]]nde eń húrmetli professor bolıp isledi.

== İlimiy izertlewleri ==
Connes-tiń tiykarǵı ilimiy izertlewleri [[operator algebraları]] átirapında bolǵan. [[kommutativ emes geometriya|Kommutativ emes geometriyadan]] tısqarı, ol óz jumısların matematikanıń hár túrli tarawlarında, sonday-aq [[sanlar teoriyası]] hám [[differencial geometriya]]da qolladı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Alexander Hellemans, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-geometer-of-particle &quot;The Geometer of Particle Physics&quot;] '' Scientific American'', 24 July 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 1990-jıllardan baslap ol [[kommutativ emes geometriya]]nı rawajlandırdı&lt;ref&gt;{{cite book | author = [[Sabine Hossenfelder]] | title = Lost in Math: How Beauty Leads Physics Astray | url = https://archive.org/details/lostinmathhowbea0000hoss | isbn=978-0465094257 | year = 2018| publisher = Basic Books }}&lt;/ref&gt;.

1970-jıllardaǵı [[fon Neyman algebraları]] boyınsha dáslepki jumıslarında injektiv [[fon Neyman faktorları]]n derlik tolıq klassifikaciyalawǵa eristi. Ol sonday-aq [[Connes-tiń kiritiw mashqalası]]n qáliplestirdi.

Bunnan keyin ol [[operatorlıq K-teoriya]] hám [[indeksler teoriyası]]na úles qostı, bular aqır-ayaǵında [[Baum–Connes boljamı]]na alıp keldi. Ol sonday-aq 1980-jıllardıń basında [[kommutativ emes differencial geometriya]]nı úyreniwdegi birinshi qádem retinde [[cikllı kohomologiya]]nı kiritdi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Moore |first=Calvin |author-link=Calvin C. Moore |date=1982 |title=The work of Alain Connes |url=https://www.ams.org/journals/notices/198210/198210FullIssue.pdf?cat=fullissue&amp;trk=fullissue198210 |journal=[[Notices of the American Mathematical Society]] |volume=29 |issue=6 |pages=499–501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Seda |first=Anthony Karel |date=1984 |title=One aspect of the work of Alain Connes |url=https://www.irishmathsoc.org/nl11/nl11_38-48.pdf |journal=[[Irish Mathematical Society#Bulletin of the Irish Mathematical Society|Irish Mathematical Society Newsletter]] |volume=11 |pages=38–48|doi=10.33232/BIMS.0011.38.48 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lesniewski |first=Andrew |date=1997 |title=Noncommutative Geometry |url=https://www.ams.org/notices/199707/lesniewski.pdf |journal=[[Notices of the American Mathematical Society]] |volume=44 |issue=7 |pages=800–805}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cornelissen |first1=Gunther |last2=Landsman |first2=Klaas |last3=van Suijlekom |first3=Walter |date=2010 |title=The flashes of insight never came for free |url=https://www.nieuwarchief.nl/serie5/pdf/naw5-2010-11-4-250.pdf |journal=[[Nieuw Archief voor Wiskunde]] |volume=11 |issue=5 |pages=250–256}}&lt;/ref&gt;.

Ol [[Nikola Burbaki]] toparınıń aǵzası boldı&lt;ref&gt;{{cite book |title=Bourbaki: a secret society of mathematicians|first=Maurice|last=Mashaal|publisher=[[American Mathematical Society]]|year=2006|page=18|isbn=978-0-8218-3967-6|url=https://books.google.com/books?id=-CXn6y_1nJ8C&amp;pg=PA18}}&lt;/ref&gt;. Kóp jıllar dawamında [[Henri Moscovici]] menen tıǵız sheriklikte isledi&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

== Qosımsha qarań ==
* [[Bost–Connes sisteması]]
* [[Cikllı kategoriya]]
* [[Cikllı gomologiya]]
* [[Faktor (funkcional analiz)]]
* [[Xiggs bozonı]]
* [[C*-algebra]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|Alain Connes}}

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:1947-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Tiri shaxslar]]
[[Kategoriya:Draginyanlılar]]
[[Kategoriya:XX ásir francuz matematikleri]]
[[Kategoriya:XXI ásir francuz matematikleri]]
[[Kategoriya:Francuz matematik-analitikleri]]
[[Kategoriya:Differencial geometrler]]
[[Kategoriya:Fields medalı iyeleri]]
[[Kategoriya:Clay izertlew sıylıǵı iyeleri]]
[[Kategoriya:École Normale Supérieure pitkeriwshileri]]</text>
      <sha1>qjzwh3a5cfk0w9eltytaj33cnggll68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kumanlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35754</id>
    <revision>
      <id>266873</id>
      <parentid>266314</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15819" sha1="6st4ebwpsrepzpz9gleqoy13wivi2vc" xml:space="preserve">{{Etnikalıq topar maǵqutısı|atı=Kumanlar|súwret=Cumania_(1200)_eng.png|aymaq=[[Kumaniya]]|tilleri=[[Kuman tili]]|dini=[[Táńirshilik]], biraq keyinirek [[xristianlıq]] hám [[Islam]]|súwret túsindirmesi=[[Evraziya]]dapı [[Kuman-Qıpshaq awqamı]], {{c.}} 1200|etnikalıq toparları=[[qıpshaqlar]], [[pechenegler]], [[tatarlar]], [[manavlar]], [[Bolgariya túrkleri]], [[bashqurtlar]], [[noǵaylar]], [[qazaqlar]], [[qumıqlar]]&lt;ref name=&quot;origins&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=Brian G. |title=The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation |date=2001 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=90-04-12122-6 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=S8YakB12QEUC&amp;pg=PA42}}&lt;/ref&gt;}}
'''Kumanlar'''{{efn| Hár túrli tillerde:
* {{langx|bg|кумани|kumani}}
* {{langx|de|Kumanen}}
* {{langx|hu|kunok}}
* {{langx|pl|Połowcy}}, ''Kumanowie''&lt;ref name=&quot;PWN&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Kumanowie| url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kumanowie;3928949.html| jumıs = encyklopedia.pwn.pl| baspaxana = Wydawnictwo Naukowe PWN| qaralǵan sáne = 2025-jıl 8-avgust | til = pl}}&lt;/ref&gt;
* {{langx|ro|cumani}}
* {{langx|ru|половцы|polovtsy}}
* {{langx|uk|половці|polovtsi}}}}&lt;ref name=&quot;EI3&quot;&gt;{{EI3|last=Kovács|first=Szilvia|title=Kumans|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/kumans-COM_35723?s.num=13&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=georgia|year=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=GÖKBEL |first=Ahmet |title=Cuman/Kipchak Turks in the Pre-Ottoman Balkans |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1288641 |journal=Journal of Universal History Studies |quote=}}&lt;/ref&gt; — Oraylıq Aziyadan kelgen, [[Quman tili|kuman tili]]nde sóyleytuǵın [[Kumaniya|Kuman–Qıpshaq konfederaciyasınıń]] batıs tarmaǵın quraǵan [[túrkiy xalıqlar|túrkiy]]&lt;ref name=&quot;EI3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Robert Lee Wolff: &quot;The 'Second Bulgarian Empire'. Its Origin and History to 1204&quot;. ''Speculum'', Volume 24, Issue 2 (April 1949), 179. &quot;Thereafter, the influx of Pechenegs and Cumans turned Bulgaria into a battleground between Byzantium and these Turkish tribes&amp;nbsp;...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bartusis 1997&quot;&gt;{{cite book |last=Bartusis |first=Mark C. |title=The Late Byzantine Army: Arms and Society, 1204–1453 |url=https://archive.org/details/latebyzantinearm0000mark |date=1997 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-1620-2 |pages=[https://archive.org/details/latebyzantinearm0000mark/page/26 26]–27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spinei 2009&quot;&gt;{{cite book |last=Spinei |first=Victor |title=The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century |place=Leiden |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=2vl538CMBsAC |isbn=978-90-04-17536-5 |access-date=2015-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207092327/https://books.google.com/books?id=2vl538CMBsAC |archive-date=2016-12-07 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[kóshpeli]] xalıq bolǵan. Olar [[Rus jılnamaları]]nda «Poloveclar» (''Polovcy''), Batıs dereklerinde «Kumanlar», al Shıǵıs dereklerinde «[[Qıpshaqlar]]» dep ataladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 31-may | bet = Polovtsy| url = https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/polovtsy| jumıs = Encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;.

[[Pechenegler]] menen tuwısqan bolıp&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/C/U/Cumans.htm| bet = Cumans| baspaxana = Encyclopediaofukraine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 13-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110805132827/http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/C/U/Cumans.htm| arxivsáne = 2011-jıl 5-avgust | url-status = live}}&lt;/ref&gt;, olar [[Qara teńiz]]diń arqasında hám [[Volga dáryası]] boylap [[Qumaniya|Kumania]] dep atalatuǵın aymaqta jasaǵan. Bul jerden Kuman-Qıpshaqlar [[Kavkaz]] hám [[Xorezmshaxlar mámleketi]]niń siyasatına aralasqan&lt;ref name=&quot;Vasary 2005&quot;/&gt;{{rp|7}}. Kumanlar [[Evraziya dalası]]nıń qorqınıshlı hám kúshli kóshpeli sawashshıları bolǵan hám [[orta ásirlerdegi Balkanlar]]ǵa turaqlı tásir kórsetken&lt;ref name=&quot;Bartlett 2012&quot;&gt;{{cite book |last=Bartlett |first=W. B. |title=The Mongols: From Genghis Khan to Tamerlane |year=2012 |publisher=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-0791-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|116}}&lt;ref name=&quot;Prawdin1940&quot;&gt;{{cite book |last=Prawdin |first=Michael |title=The Mongol Empire: Its Rise and Legacy |url=https://books.google.com/books?id=1xOTdQWlpGYC&amp;pg=PA212 |access-date=14 June 2015 |year=1940 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-1-4128-2897-0 |pages=212–15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=1xOTdQWlpGYC&amp;pg=PA212 |archive-date=8 January 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar sanı jaǵınan kóp, mádeniy jaqtan jetilgen hám áskeriy jaqtan qúdiretli bolǵan&lt;ref name=&quot;NicolleShpakovsky 2001&quot;/&gt;{{rp|13}}.

Kópshiligi aqırında Qara teńizdiń batısına ornalasıp, [[Kiev Rusı]], [[Galiciya-Volın patshalıǵı|Galiciya-Volın knyazligi]], [[Altın Orda]] xanlıǵı, [[Ekinshi Bolgar patshalıǵı]], [[Serbiya korolligi (orta ásir)|Serbiya korolligi]], [[Vengriya korolligi]], [[Moldaviya]], [[Gruziya korolligi]], [[Vizantiya imperiyası]], [[Nikeya imperiyası]], [[Latın imperiyası]] hám [[Valaxiya]] siyasatına tásir kórsetken. Kuman migrantları bul mámleketlerdiń joqarı klasına (elitasına) sińisip ketti&lt;ref name=&quot;Sinor 1990&quot;/&gt;{{rp|281}}. Kumanlar Ekinshi Bolgar patshalıǵınıń qurılıwında áhmiyetli rol oynadı&lt;ref name=&quot;Vasary 2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grumeza 2010&quot;&gt;{{cite book |last=Grumeza |first=Ion |title=The Roots of Balkanization: Eastern Europe C.E. 500–1500 |url=https://books.google.com/books?id=DTxu6RxdecUC&amp;pg=PA51 |date=4 August 2010 |publisher=[[University Press of America]] |isbn=978-0-7618-5135-6 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=DTxu6RxdecUC&amp;pg=PA51 |archive-date=8 January 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{rp|50}}. Kuman hám [[Qıpshaqlar|qıpshaq]] qáwimleri siyasiy jaqtan birlesip, Kuman-Qıpshaq konfederaciyasın quradı&lt;ref name=&quot;NicolleShpakovsky 2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Shpakovsky |first2=Victor |title=Kalka River 1223: Genghiz Khan's Mongols Invade Russia |url=https://books.google.com/books?id=YJZbvgAACAAJ |year=2001 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-233-3}}&lt;/ref&gt;{{rp|7}}.

1237-jılı [[Monǵollardıń Kiev Rusına basqınshılıǵı|Monǵollardıń Kiyev Rusına basqınshılıǵınan]] keyin, kóp ǵana kumanlar [[Panalaw huqıqı|panalaw]] ushın [[Vengriya korolligi]]ne ketti, sebebi olardıń kópshiligi ótken on jıllıqlarda sol jerge jaylasıp úlgergen edi. Kumanlar, sonday-aq, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Vizantiya imperiyası, Latın imperiyası hám [[Nikeya imperiyası]]nıń [[Anatoliya]] aymaǵında áhmiyetli rol oynadı&lt;ref name=&quot;Vasary 2005&quot;&gt;{{cite book |last=Vásáry |first=István |title=Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 |url=https://archive.org/details/cumanstatarsorie0000vasa |date=2005 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-5218-3756-9}}&lt;/ref&gt;{{rp|2}}&lt;ref name=&quot;Sinor 1990&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Sinor |editor-first=Denis |title=The Cambridge History of Early Inner Asia, Volume 1 |date=1990 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-5212-4304-9}}&lt;/ref&gt;{{rp|283}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Golev |first=Konstantin |date=2018 |title=The Bulgarophilia of the Cumans in the Times of the First Asenids of Bulgaria. |journal=[[Golden Horde Review]] |volume=6 |issue=3 |page=455|doi=10.22378/2313-6197.2018-6-3.452-471 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;goliath.ecnext.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5359391/Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100124105240/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5359391/Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians.html| arxivsáne = 2010-jıl 24-yanvar | bet = Mitochondrial-DNA-of-ancient-Cumanians| baspaxana = Goliath.ecnext.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-mart }}&lt;/ref&gt;.

[[Kuman tili]] ayırım orta ásir hújjetlerinde belgilengen hám ol dáslepki [[túrkiy tiller]]diń ishinde eń jaqsı úyrenilgeni bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Spinei 2009&quot;/&gt;{{rp|186}}. «[[Kodeks Kumanikus]]» katolik missionerlerine kumanlar menen baylanıs jasawǵa járdem beriw ushın jazılǵan lingvistikalıq qollanba bolǵan.

== Atamaları hám etimologiyası ==
=== Kuman ===
«Kuman» ataması áyyemgi Rim tekstlerinde qala yamasa dárwaza atı retinde ushırasadı. Rimli naturfilosof [[Úlken Pliniy]] (b.e. I ásirinde jasaǵan) «Kavkaz dárwazaların» ([[Dárbent]] yamasa [[Darial buǵazı]]) táriyplegende «onnan arǵı táreptegi san-sanaqsız qáwimlerdiń ótiwine tosqınlıq qılıw maqsetinde qurılǵan Kumaniya atlı qala» haqqında aytıp ótedi&lt;ref&gt;Pliny the Elder, [https://books.google.com/books?id=BuKPnQEACAAJ&amp;q=The+natural+history+of+Pliny,+Volume+2 The Natural History of Pliny Volume 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108160027/https://books.google.com/books?id=BuKPnQEACAAJ&amp;dq=The+natural+history+of+Pliny,+Volume+2&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=WMvyU562B-jF7AbJv4DYBw&amp;ved=0CDoQ6AEwBA |date=2016-01-08 }}, p. 21.&lt;/ref&gt;. Grek filosofı [[Strabon]] (b.e. 24-jılı qaytıs bolǵan) Darial buǵazın (Iberiya dárwazaları yamasa Kavkaz dárwazaları dep te ataladı) ''Porta Caucasica'' hám ''Porta Cumana'' dep ataǵan&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{EB1911|inline=1 |wstitle= Darial |volume= 7 |page= 832}}&lt;/ref&gt;.

Kuman [[endonim]]iniń (óz atamasınıń) dáslepki mánisi belgisiz. Sonday-aq, belgili bir atamanıń tek kumanlarǵa ma ya kumanlar menen birge [[qıpshaqlar]]ǵa da tiyisli me ekenligi kóbinese anıq emes, sebebi bul eki qáwim kóbinese qatar jasaǵan&lt;ref name=&quot;Vasary 2005&quot;/&gt;{{rp|6}}.

Basqa [[Túrkiy tiller|túrkiy tilli]] xalıqlardıń kópshiligi (sonday-aq, musılman derekleriniń kóbi) kumanlardı «Qıpshaqlardıń» hár túrli variantları menen ataǵan, al armyanlar olardı «Xartesknn» dep ataǵan. «Kuman» ataması, tiykarınan, Vizantiya avtorları (hám ayırım arab derekleri) tárepinen qollanılǵan, al Rus jılnamalarında bolsa «Polovcı» ataması basım bolǵan&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ostrowski |first=Donald |title=Portraits of Medieval Eastern Europe, 900-1400 |date=2018 |others=Christian Raffensperger |isbn=978-1-315-20417-8 |page=62 |location=Abingdon, Oxon |oclc=994543451}}&lt;/ref&gt;.

Túrkiy tillerinde ''qu'', ''qun'', ''qūn'', ''quman'' yamasa ''qoman'' sózleri «reńi aqshıl, sarǵısh, qaymaq reń», «ashıq sarı» yamasa «sarǵısh-boz» degen mánini bildiredi&lt;ref name=&quot;BoikovaRybakov 2006&quot;&gt;{{cite book |last1=Boĭkova |first1=Elena Vladimirovna |last2=Rybakov |first2=R. B. |title=Kinship in the Altaic World |date=2006 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-4470-5416-4}}&lt;/ref&gt;{{rp|51}}&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Khazanov |editor1-first=Anatoly M. |editor2-last=Wink |editor2-first=André |title=Nomads in the Sedentary World |date=2001 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-7007-1370-7 |page=44}}&lt;/ref&gt;. Ádette, bul atama kumanlardıń shash reńine baylanıslı dep esaplansa da, belgili [[tyurkolog]] Imre Baski onıń basqa da kelip shıǵıw mánileri bolıwı múmkinligin usınıs etedi:
* kumanlardıń atlarınıń reńi (yaǵnıy axalteke sıyaqlı Oraylıq Aziya tuqımlarında ushırasatuǵın aqshıl-sarǵısh reńler);
* ''quman'' (qumǵan) dep atalatuǵın dástúriy suw ıdısı; yamasa
* túrkiy tildegi «kúsh» yamasa «quwat» mánisindegi sóz&lt;ref name=&quot;baski&quot;&gt;Imre Baski, &quot;On the ethnic names of the Cumans of Hungary&quot;, ''Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10–15 July 2005'' (eds Elena V. Boikova, Rosislav B. Rybakov) Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, pp. 48, 52.&lt;/ref&gt;.

Vengrlardıń kumanlar ushın qollaǵan sırttan berilgen ataması — ''Kun'', ''Kunok'' — jılnamalarda ''Cunus'', ''Cuni'' retinde payda bolǵanın hám onıń [[pechenegler]] yamasa [[oǵuzlar]] sıyaqlı burınǵı kóshpelilerge de qollanılǵanin baqlaǵan [[Dyord Dyoffi]], ''Kun'' atamasınıń ''Qun'' sózinen emes, bálki, ''Xun'' (ǵun) sózinen kelip shıqqanın alǵa súredi. Biraq Ishtvan Vashari Dyoffidiń bul gipotezasın biykar etip, «kumanlardıń vengrshe ataması olardıń óz atamalarınıń birinen, yaǵnıy ''Qun'' sózinen kelip shıǵıwı kerek» dep esaplaydı. Ipatyev jılnaması qoljazbasında belgili bir adam ''Kuman'' dep atalsa, onıń menen sáykes keletuǵın Lavrentyev qoljazbasında ol ''Kun'' dep ataladı&lt;ref name=&quot;Vasary 2005&quot;/&gt;{{rp|5}}.

=== Kumania ===
Kumanlar óz aymaqlarında ústemlikti joǵaltqannan keyin de, adamlar bul aymaqtı elege shekem Kumaniya dep atap kelgen. Marokkolı sayaxatshı [[Ibn Battuta]] (1304 — shama menen, 1369) Kumaniya haqqında: «Bul tússiz dawan jasıl hám ot-shópli bolıp, onda terekler de, biyik yamasa tómen tóbelshikler de joq... bul shólistanda arba menen sayaxat qılıwdan basqa jol joq» degen. Parsı tariyxshısı [[Hamdolla Mustaufiy]] (1281–1349) Kumaniyanıń klimatı suwıq, onıń ájayıp jaylawları hám kóp sanlı qaramal hám atları bar ekenin jazǵan&lt;ref name=&quot;Spinei 2009&quot;/&gt;{{rp|40}}. XIV ásirdegi ser [[Djon Mandevill]]diń «Sayaxatları»nda Kumaniya haqqında mınaday delingen: {{blockquote|ol dúnyadaǵı eń úlken patshalıqlardıń biri, biraq onıń barlıq jerinde de adamlar jasamaydı. Sebebi onıń bir bóleginde sonshelli suwıq, adamlar onda jasay almaydı; al basqa bir bóleginde sonshelli ıssı, adamlar oǵan shıday almaydı... Kumaniyanıń bas qalası Sarak (Saraj) dep ataladı, ol Hindistanǵa baratuǵın úsh joldıń biri. Biraq bul jol menen adamlar tek qısta ǵana úlken topar bolıp óte aladı. Bul ótiw ornın adamlar Dárbent dep ataydı. Ekinshi jol bolsa Túrkistan qalasınan Parsı mámleketi arqalı ótedi hám bul jol shólistan arqalı kóp kúnlik sayaxattı talap etedi. Úshinshi jol Kumaniyadan kelip, keyin Úlken teńiz hám Abxaziya patshalıǵı arqalı ótedi... Sodan keyin Mısrda qullıqta bolǵan kumaniyalılar ózleriniń úlken kúshke iye ekenin sezip, óz aralarınan sultan sayladı hám ol ózin Meleksalan dep atadı. Onıń dáwirinde Franciya patshalarınıń biri Áwliye Lyudovik bul elge kirip keldi hám onıń menen urıstı; [sultan] onı qolǵa alıp, túrmege tasladı; bul [sultan] óz xızmetshileri tárepinen óltirildi. Soń olar Timpieman dep atalǵan basqa bir adamdı sultan etip sayladı hám ol Áwliye Lyudovikti belgili bir tólem esesine túrmeden azat etti. Sonnan keyin usı kumaniyalılardıń biri Kaxas sultan bolıw ushın Timpiemandı óltirip, taxtqa otırdı hám ózin Melekmenes dep atadı.&lt;ref&gt;John Mandeville, ''The Travels of Sir John Mandeville'', ch 6., 27&lt;/ref&gt;}}

== Eskertiwler ==
{{Notelist}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

=== Ádebiyatlar ===
* {{cite book |last1=Kristó |first1=Gyula |last2=Makk |first2=Ferenc |year=1996 |title=Az Árpád-ház uralkodói ''[Rulers of the House of Árpád]'' |publisher=I.P.C. Könyvek |isbn=963-7930-97-3 |language=hu}}
* {{Tezis deregi |type=Ph.D. dissertation |title=Imagining History at the Crossroads: Persia, Byzantium, and the Architects of the Written Georgian Past |last=Rapp |first=Stephen H. |year=1997 |publisher=University of Michigan |oclc=41881042 }}
* {{cite book |last=Sinor |first=Denis |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia}}

{{Túrkiy xalıqlar}}
{{Túrkiy temalar}}

[[Kategoriya:Kumanlar| ]]</text>
      <sha1>6st4ebwpsrepzpz9gleqoy13wivi2vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Animaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48214</id>
    <revision>
      <id>266868</id>
      <parentid>266859</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>266868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30353" sha1="lkyy6qdiss579xb05mrp0uv1bu7y9j0" xml:space="preserve">'''Animaciya'' — bul kinodóretiwshilik texnikası bolıp, onda súwretler jaratıladı yamasa manipulyaciya etiledi. Keyin háreketlenip atırǵan súwretlerdiń illyuziyasın payda etiw ushın izbe-izlikte oynatıladı. Ádettegi animaciyada súwretke alınatuǵın hám fotoplyonkaǵa shıǵarılatuǵın súwretler tınıq cellyuloid tárizli betlerge qolda sızıladı yamasa boyıladı. Animaciya kórkem-óner quralı sıpatında, atap aytqanda, kewil ashar sanaatında tán alınǵan. Kóplegen animaciyalar dástúriy animaciyalar yamasa kompyuterde payda etilgen súwretler (CGI) járdeminde islengen kompyuter animaciyaları bolıp esaplanadı. Stop-motion animaciyası, atap aytqanda, claymation da bul formalar menen bir qatarda, az dárejede bolsa da, kózge taslanadı.

Animaciya janlı háreketke qarama-qarsı qoyıladı, biraq olar óz aldına jasamaydı. Kóplegen kinodóretiwshiler ekewiniń gibridi bolgan filmlerdi islep shıqqan. CGI fotografiyalıq súwretlerge jaqınlasıp bargan sayın, kinodóretiwshiler ámeliy effektlerden paydalanıwǵa qaraǵanda, óz filmine 3D animaciyalanǵan vizual effektlerdi (VFX) salıstırmalı túrde ansat qura aladı.

== Ulıwma túsinik ==
Kompyuter animaciyası júdá detal 3D animaciya bolıwı múmkin, 2D kompyuter animaciyası bolsa (ádettegi animaciya kórinisine iye bolıwı múmkin) uslublıq sebepler, tómen ótkiziwsheńlik yaki real waqıtta tez kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin. Basqa keń tarqalgan animaciya usılları eki hám úsh ólshemli buyımlar (qaǵaz kesindileri, quwirshaqlar, ılaydan islengen figuralar) ushin toqtatiw usılın qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hildegardis Ratu|first=Yubellia|last2=Susilawati|first2=Endang|last3=Salam|first3=Urai|date=2024-07-25|title=Improving Student's Listening Comprehension Skill Using Animation Video|url=https://doi.org/10.51454/jet.v5i2.377|journal=Journal of Education and Teaching (JET)|volume=5|issue=2|pages=187–200|doi=10.51454/jet.v5i2.377|issn=2746-1467}}&lt;/ref&gt;.

[[Multfilm]] yamasa ápiwayı etip aytqanda, qısqa metrajlı multfilm bolıp, onda asırıp kórsetilgen usıl bar. Bul usıl kóbinese komiksler, gag-[[multfilm|multfilmler]] hám basqa animaciyalıq emes óner túrlerinen ilhamlanadı. [[Multfilm]]lerde kóbinese antropomorf haywanlar, superqaharmanlar yamasa adam qaharmanlarınıń basınan ótkergen waqıyaları kórinedi. Háreket kóbinese asırıp kórsetilgen fizikalıq yumor átirapında aylanadı, ásirese jırtqısh hám olja dinamikasında (mısalı, pıshıq hám tıshqanlar, koyotlar hám quslar), bunda jıǵılıw, soqlıǵısıw hám jarılıw sıyaqlı qattı tenteklikler júz beredi, kóbinese real turmısta ólimshi bolıwı múmkin.

[[1980]]-jıllardıń aqırında [[multfilm]] ataması qısqartılıp ton atamasına aylandı. Animaciyalıq spektakllerdegi qaharmanlar, anıǵıraq aytqanda, [[multfilm]] tárizinde sızılǵan qaharmanlar atamasına aylandı. Bul atama birinshi márte [[1988]]-jılı hár túrli multfilm qaharmanları jasaytuģın ToonTown dúnyasın tanıstırıwshı &quot;Who Framed Roger Rabbit&quot; tiri háreketli/animaciyalıq gibrid filmi menen belgili boldı. 1990-jılı Tiny Toon Adventures klassikalıq multfilm ruwxın qabıl etip, multfilm qaharmanlarınıń jańa áwladın usındı. Keyin, [[1993]]-jılı Animaniacs izinen, [[1930]]-jıllarda qamaqqa túsken, aqır-aqıbetinde qashıp ketken hám [[1990]]-jıllarda Warner Broser suw minarasına túsken rezina shlang usılındaǵı úsh tuwısqan Warner, Yakko, Vakko hám Dot qatnasqan.

''Animaciya illyuziyası'' — ulıwma kinokartinalardaǵı sıyaqlı - dástúriy túrde kóriwdiń saqlanıwı, keyinirek phi fenomeni hám beta-háreketke baylanıslı dep esaplanadı. Biraq, anıq nevrologiyalıq sebepler elege shekem anıq emes. Bir-birinen az ǵana parıqlanıwshı, seziler-sezilmes úzilislerge iye bolǵan obrazlardıń tez izbe-izligi sebepli payda bolgan háreket illyuziyası stroboskopiyalıq effekt bolip esaplanadı. Animatorlar figuralardıń háreketleri hám ózgerisleriniń hár bir bólegin óz aldına fon ústinde kóshiriliwi múmkin bolǵan móldir kletkalarda sızıwdan dástúriy túrde paydalanǵan bolsa, kompyuter animaciyası ádette sanlı jaratılgan figuralardı sanlı jaratılǵan ortalıq boylap manyovr etiw ushin gilt kadrlar arasındaǵı jollardı programmalastırıwǵa tiykarlanǵan.

Analoglıq mexanikalıq animaciya qurallarına izbe-iz súwretlerdi tez kórsetiwge tayanıwshı fenakistoskop, zootrop, flipbuk, praksinoskop hám plyonka kiredi. Televidenie hám video - dáslep analog bolǵan hám házir sanlı túrde isleytuģın belgili elektron animaciya quralları. Kompyuterde kórsetiw ushin animaciyalıq GIF, Flash animaciyası sıyaqlı texnologiyalar jaratıldı.

Qısqa metrajlı filmler, kórkem filmler, teleseriallar, animaciyalıq GIF hám háreketleniwshi súwretlerdi kórsetiwge arnalǵan basqa da media qurallarınan tısqarı, animaciya video oyınlar, háreketli grafika, paydalanıwshı interfeysi hám vizual effektlerde de keń tarqalǵan{{Sfn|Buchan|2013}}.

Súwret bólimleriniń ápiwayı mexanika arqalı fizikalıq háreketleniwin, máselen, sıyqırlı fonar kórgizbelerinde súwretlerdiń háreketleniwin de animaciya dep esaplaw múmkin. Úsh ólshemli quwirshaqlar hám predmetlerdi mexanikalıq basqarıw tirishilik etiwshilerge uqsas bolıw ushın avtomatlarda júdá uzaq táriyxqa iye. Elektron avtomatlar Disney kompaniyası tárepinen animatronika sipatında en jaydırıldı.

== Etimologiyası ==
''&quot;Animatsiya&quot;'' sózi l''atınsha &quot;animatio&quot;'' sózinen alınǵan bolıp, ''&quot;tirishilik beriw&quot;'' degen mánisti bildiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://www.hills-batam.com/spa.html|bet=The definition of animation on dictionary.com|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260204084159/https://www.hills-batam.com/spa.html|arxivsáne= 2026-jıl 4-fevral |qaralǵan sáne= 2025-jıl 7-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Inglis tilindegi sózdiń dáslepki mánisi &quot;tirishilik&quot; bolıp, ol &quot;qozǵalıwshı súwret ortalıǵı&quot; mánisine qaraǵanda kóp waqıt dawamında qollanılıp kelinedi.

== Táriyxı ==
[[File:Prof._Stampfer's_Stroboscopische_Scheibe_No._X.gif|nobaý|''Prof. Stampfers Stroboscopische Scheibe No. X'' (1833)]]
[[File:Fantasmagorie_(Cohl).GIF|nobaý|''Fantasmagorie'' (1908), Émile Cohl tárepinen]]

=== Kinematografiyadan aldın ===
Zamanagóy animaciya baslanıwınan kóp waqıt aldın dúnya kólemindegi tamashagóyler háreketleniwshi qaharmanlardıń sıyqırlılıǵına baylanıslı edi. Ásirler dawamında usta xudojnik hám ónermentler quwirshaqlar, avtomatlar, saya quwirshaqları, sıyqırlı fonar proekciyaların janlandırıp, ájayıp ájayıp nárseler arqalı qıyallardı ilhamlandırıp kelgen&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances|bet=How Modern Animation Originated from Live and Stage Performances - studio9|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240218160108/https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances|arxivsáne= 2024-jıl 18-fevral |jumıs=studio9.ie|qaralǵan sáne= 2024-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;.

[[1833]]-jılı [[Jozef Plato|Jozef Platonıń]] fenakistiskopi stroboskopik animaciya principin kirgizdi, keyinirek ol zoetropa (1866-jılı kirgizilgen), flipbuk (1868), praksinoskop (1877) hám filmde qollanıladı. Qurılmada karton diskte onıń sheńberinde birdey aralıqta jaylasqan tesikler arasında sektorlar boyınsha jaylasqan izbe-iz súwretler bar. Aylanıwshı disktiń aynadaǵı sáwleleniwi tesikler arqalı kórilgende, úzilisler (tesikler aralıǵındaǵı boslıqlar) súwretlerdiń ótiwin tosıp qoyadı. Bul hárekettiń gúńgirtligin shekleydi hám birdey orınlarda izbe-iz súwretlerdiń qısqa ekspoziciyaların qaldıradı. Sonshelli tez, adamnıń kóriw sisteması olardı tek háreketlenip atırǵan yamasa ózgerip atırǵan figuralardıń birden-bir súwreti sıpatında talqılay aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stampfer|first=Simon|last2=Blower|first2=Jonathan|date=2016-01-02|title=Stroboscopic Discs: An Explanation|url=https://doi.org/10.1080/17561310.2016.1143715|journal=Art in Translation|volume=8|issue=1|pages=19–33|doi=10.1080/17561310.2016.1143715}}&lt;/ref&gt;.

Émile Reynaud 1892-1900-jıllar dawamında Parijdegi Grevin muzeyinde óziniń Optikalıq teatrı menen qolda islengen animaciyalardı kórsetti.

=== Tım-tırıs dáwir ===
XIX ásirdiń 90-jıllarında [[kinematografiya]] rawajlanıp, onıń eń úlken jetiskenligi jańa mediadaǵı real detallardıń ájayıplıǵı dep esaplandı. Animaciya [[kinoteatr|kinoteatrlarǵa]] jol tapqanǵa shekem jıllar ótti. J. Styuart Blekton tárepinen islengen &quot;Arualar miymanxanası&quot; (1907) atlı tabıslı qisqa metrajlı film toqtaw háreketin en jaydırdı hám Emil Koldi standart kinematografiyalıq filmdegi tolıq dástúriy (qolda islengen) animaciyanıń eń eski belgili úlgisi sıpatında esaplanatuǵın &quot;Fantasmagorie&quot; (1908) filmin jaratıwǵa ilhamlandırdı. Basqa da úlken kórkem hám júdá tásirsheń qısqa metrajlı filmler Ladislas Starevich tárepinen 1910-jildan baslap quwırshaq multiplikaciyaları hám Uinsor Makkey tárepinen &quot;Kishkene Nemo&quot; (1911) hám &quot;Dinozavr Gerti&quot; (1914) sıyaqlı filmlerde qolda islengen anıq multiplikaciyalar menen jaratıldı&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|date=22 July 2023|title=Winsor McCay: American Animator|url=https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay}}&lt;/ref&gt;.
[[File:FelixTheCat-1919-FelineFollies_silent.ogv|nobaý|''Feline Follies'' menen Felix the Cat, tım-tırıslıq, 1919]]

==== Amerikanıń altın ásiri ====
1910-jıllar dawamında multfilmler islep shıǵarıw [[AQSH|AQSHta]] sanaatqa aylandı. Tabıslı prodyuser Jon Rendolf Brey hám animator Erl Xurd ásirdiń aqırına shekem animaciya industriyasında ústemlik etken cel animaciya procesin patentledi. 1919-jılda debyut etken Pıshıq Feliks Amerika animaciyası táriyxında antropomorf haywan qaharmanı bolǵan birinshi adam boldı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi| url =https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644|bet=Access Sites {{!}} Britannica Education|arxivurl=https://web.archive.org/web/20260424073129/https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644|arxivsáne= 2026-jıl 24-aprel |jumıs=education.eb.com|qaralǵan sáne= 2026-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;. Pıshıq Felikstiń fizikalıq kórinisiniń ózgeshelikleri kelesi jıllarda multfilm qaharmanı ushın standart model boladı&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{web deregi | url =https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644| bet =Access Sites {{!}} Britannica Education| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260424073129/https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644| arxivsáne = 2026-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-aprel |website=education.eb.com|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1928-jılı [[Mikki Maus]] hám [[Minni Maus]] qatnasqan &quot;Steamboat Willie&quot; sinxronlastırılǵan sesli filmdi en jaydırdı hám Uolt Disney studiyasın animaciya industriyasınıń aldına qoydı. [[Walt Disney|Disney]] Animation kompaniyasınıń ulıwma jáhán animaciya ónimine salıstırǵanda haqıyqıy ónimi hár dayım júdá az bolǵan bolsa da, sol waqıttan beri studiya animaciyanıń &quot;estetikalıq normaları&quot; ústinen ústemlik etip kelmekte&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Furniss|first1=Maureen|title=Art in Motion, Revised Edition|url=https://archive.org/details/artinmotionanima0000furn|chapter=Classical-era Disney Studio|date=2007|pages=[https://archive.org/details/artinmotionanima0000furn/page/107 107]–132|publisher=John Libbey Publishing|location=New Barnet|isbn=978-0-86196-663-9|doi=10.2307/j.ctt2005zgm.9|edition=2014 print-on-demand ed., based on 2007 revised|oclc=1224213919}}&lt;/ref&gt;.

[[Mikki Maus]]tıń úlken tabısı 1960-jıllarǵa shekem dawam etetuǵın Amerika animaciyasınıń altın dáwiriniń baslanıwı sıpatında kóriledi. [[Amerika Qurama Shtatları]] jáhán animaciya bazarında kóplegen cel-animatsiyalanǵan teatr shortları menen ústemlik etti&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barrier|first=Michael|title=Hollywood Cartoons American Animation in Its Golden Age}}&lt;/ref&gt;. Birneshe studiyalar júdá belgili bolıp ketetuǵın hám uzaq dawam etetuǵın qaharmanlardı tanıstıradı, olar arasında Walt Disney Productions's Goofy (1932) hám Donald Duck (1934), Fleischer Studios/Paramount Cartoon Studios's Out of the Inkwell' Koko the Clown (1918), Bimbo and Betty Boop (1930), Popeye (1933) hám Casper the Friendly Ghost (1945), Warner Bros. Karikatura studiyalarınıń Looney Tunes janındaǵı Porky Pig (1935), Daffy Duck (1937), Elmer Fudd (1937-1940), Bugs Bunny (1938-1940), Tweety (1942), Sylvester the Cat (1945), Wile E. Coyote and the Road Runner (1949), MGM karikatura studiyasınıń Tom and Jerry (1940) hám Droopy, Universal Cartoon Studios janındaǵı Woody Woodpecker (1940), Terrytoons/20th Century Studios janındaǵı Mighty Mouse (1942) hám United Artists janındaǵı Pink Panther (1963) filmleri.

Polshanıń kórkem-óner fakultetiniń studenti Ladislas Starevich &quot;The Cameramańs Revenge&quot; (1912) hám &quot;The Tale of the Fox&quot; (1930) sıyaqlı filmlerdi jaratıwda stop-motion animaciyasınan paydalanadı&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{web deregi | url =https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644| bet =Access Sites {{!}} Britannica Education| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260424073129/https://education.eb.com/en-US?target=https%3A%2F%2Facademic.eb.com%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2Fanimation%2F7644| arxivsáne = 2026-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-aprel |website=education.eb.com|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Pinscreen animaciyası Franciyada Aleksandr Alekseev tárepinen islep shıǵılǵan bolıp, &quot;Taqır tawdaǵı tún&quot; (1933) sıyaqlı filmlerdi jaratıwda qollanıladı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ol ústinde úsh jıl islegennen keyin, Lotta Reyninger 1926-jılı nemis &quot;Die Abenteuer des Prinzen Achmed&quot; kóp ólshemli siluetli animaciyasın shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/|bet=The Lasting Legacy of Lotte Reiniger|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230810230256/https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/|arxivsáne= 2023-jıl 10-avgust |avtor=Lewis|at=Maria|sáne= 2020-jıl 15-dekabr |jumıs=[[Australian Centre for the Moving Image]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 8-avgust }}&lt;/ref&gt;.

===== Qıtayda animaciya islep shıǵarıw =====
1941-jılı Tieshan gonchju (&quot;Temir Fan malikası&quot;) &quot;Disneydiń &quot;Aqquw hám jeti gnom&quot; filminin qıtay versiyası&quot; degen at penen Aziyadaǵı birinshi animaciyalıq kórkem film boladı. Sonnan keyin 1944-jılı &quot;Fengchjen&quot; (The Kite) animaciyalıq filmi basıp shıǵarılıp, onda sol dáwirdegi Disney shortlarınıń &quot;plazmatiklik&quot; dep atalǵan animaciyalıq qásiyetleri hám jergilikli Qıtay folklorı birlestiriledi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Web deregi| url =https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F919194&amp;r=3624813|bet=Project MUSE -- Verification required!|jumıs=muse.jhu.edu|doi=10.1353/cj.2024.a919194|qaralǵan sáne= 2026-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;.

[[Shıǵıs Aziya]] [[multfilm|multfilmleriniń]] bul dáwiri 1940-jıllardıń ortalarına shekem dawam etedi, biraq chutyan de Beijing (Báhárde Peking), Dongya de liming (Shıǵıs Aziyada tań), Kepa de Huliela (Qorqınıshlı oba), Emo de Siyu (Jinler sıbırlısı), Tenkū ryokō (1936), Kotori to use (Kuslar hám qoyanlar), Suki no Miya no ōjo-sama (Ay sarayı malikası, 1934), Mabō no Tōkyō orinpikku taikai (Ma-bonıń Tokiodaǵı Olimpiada oyınları, 1936), Sora no Momtarō (Momotaranıń aspandaǵı waqıyası, 1931), Saru kani gassen (Maymıl hám shayanlar, 1927), Da duhui (Metropolis, 1941) hám Kuala de pengyou (Baxıtlı doslar, 1942) sıyaqlı kóplegen belgili multfilmler islep shıǵarıladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[File:Quirino_Cristiani_con_una_figura.jpg|nobaý|Italiyalı-argentinalı karikatura jazıwshısı Kvirino Kristiani óziniń satiralıq qaharmanı El Peludonıń kesilgen hám artikulyatsiyalanǵan figurasın kórsetedi (prezident Yrigoyen tiykarında) 1916-jılı óziniń filmlerin, sonıń ishinde, dúnyadaǵı birinshi multiplikatsion kórkem film &quot;El Apóstol&quot;dı islep shıǵıw ushın patent alǵan{{Sfn|Bendazzi|1994|p=49}}]]

=== Televidenie ===
1950-jıllardan baslap, [[Televizor|televizor]] kópshilik rawajlanǵan mámleketlerde tarqala baslaǵan waqıtta, animaciya [[Televideniye|televideniye]]de júdá keń tarqalgan edi. [[Multfilm|Multfilmler]] tiykarınan balalar ushın, olar ushın qolaylı waqıt aralıǵında baǵdarlanǵan bolıp, ásirese, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSh]] jasları shembi kúni azanǵı multfilmlerdi kóp saatlar dawamında tamashalaǵan. Kóplegen klassikalıq multfilmler kishi ekranda jańa turmıs taptı hám 1950-jıllardıń aqırına kelip, jańa multfilmlerdiń islep shıǵarılıwı teatr relizlerinen teleseriallarga óte basladı. Hanna-Barbera Productions ásirese kóp ónimdarlı boldı hám &quot;The Flintstones&quot; (1960-1966) (birinshi praym-taym animaciyalıq seriyası), &quot;Scooby-Doo&quot; (1969-jıldan) hám Belgiyada &quot;The Smurfs&quot; (1981-1989) sıyaqlı úlken xit seriallarına iye boldı. Amerika televidenie kórsetiwleriniń sheklengenligi hám kóp sanlı kórsetiwlerge bolgan talap shegaralanǵan animaciya usıllarınıń arzan hám tez payda bolıwına hám kóbirek formulalı ssenariylerge alıp keldi. 1980-jıllardıń aqırında hám 1990-jıllardıń basında &quot;Simpsonlar&quot; (1987) atlı birinshi multfilm, keyinirek óz kórgizbesi (1989-jılda) hám Amerika animaciyasınıń &quot;oyanıwı&quot; sheńberinde &quot;Sponj-Bob kvadrat shalbarı&quot; (1999-jıldan) sıyaqlı jáne de qáwipli animaciya payda bolǵanǵa shekem sapa tómenlep bardı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Adidharma|first=Kadek Satria|title=The Power of Story in an Animation Industry|journal=Humaniora|date=30 April 2011|volume=2|issue=1|pages=764–770|doi=10.21512/humaniora.v2i1.3093}}&lt;/ref&gt;.

[[AQSH]] [[multfilm]] seriyaları xalıqaralıq kólemde de jetiskenliklerge erisken bolsa da, basqa kóplegen mámleketler ózleriniń balalarga baǵdarlanǵan bagdarlamaların jaratıp, cel animaciyasınan góre kóbinese stop-mosh hám quwirshaqlardı abzal kórdi. 1960-jıllardan baslap yapon anime serialları xalıqaralıq kólemde júdá tabıslı boldı hám arzan cel animatorların izlep atırǵan evropalı islep shıǵarıwshılar yapon studiyaları menen ko-produkciyalardı basladı, nátiyjede &quot;Barbapapa&quot;  [[Niderlandiya]]/[[Yaponiya]]/[[Franciya]], 1973-1977), &quot;Wickie und die starken Männer&quot; ([[Avstriya]]/[[Germaniya]]/[[Yaponiya]], 1974), &quot;Maya the Honey Bee&quot; ([[Yaponiya]]/[[Germaniya]], 1975) hám &quot;The Jungle Book&quot; (Italiya/Yaponiya, 1989) sıyaqlı hit seriallar jaratıldı.

== Ekonomikalıq status ==
2010-jılı animaciya bazarı shama menen 80 milliard AQSh dollarına bahalanǵan{{Sfn|Board of Investments|2009}}. 2021-jılǵa kelip, bahası 370 milliard AQSh dollarına shekem kóbeydi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://www.statista.com/statistics/817601/worldwide-animation-market-size/|bet=Global animation market value 2020-2030|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200817130053/https://www.statista.com/statistics/817601/worldwide-animation-market-size/|arxivsáne= 2020-jıl 17-avgust |til=en|jumıs=Statista|qaralǵan sáne= 2024-jıl 14-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. 2004-2013-jıllar aralıǵındaǵı barlıq kino janrları boyınsha eń joqarı gross (52% átirapında) payda keltirdi{{Sfn|McDuling|2014}}. 2020-jıllardıń baslarında animaciya kórkem-óner hám sanaat sıpatında rawajlanıwda dawam etpekte&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://www.screendaily.com/features/how-spains-animation-sector-became-a-force-to-be-reckoned-with/5182259.article|bet=How Spain's animation sector became a force to be reckoned with|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240124214632/https://www.screendaily.com/features/how-spains-animation-sector-became-a-force-to-be-reckoned-with/5182259.article|arxivsáne= 2024-jıl 24-yanvar |avtor=Mayorga|at=Emilio|sáne= 2023-jıl 19-may |til=en|jumıs=Screen|qaralǵan sáne= 2023-jıl 25-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://nation.africa/kenya/life-and-style/mynetwork/the-millennial-daring-to-change-animation-industry--4238068|bet=The millennial daring to change animation industry|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230525083350/https://nation.africa/kenya/life-and-style/mynetwork/the-millennial-daring-to-change-animation-industry--4238068|arxivsáne= 2023-jıl 25-may |avtor=Maina|at=Margaret|sáne= 2023-jıl 17-may |til=en|jumıs=Nation|qaralǵan sáne= 2023-jıl 25-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://vancouversun.com/entertainment/local-arts/artists-wanted-in-vfx-animation-gaming-and-more|bet=Artists wanted — in VFX, animation, gaming and more|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220821181244/https://vancouversun.com/entertainment/local-arts/artists-wanted-in-vfx-animation-gaming-and-more|arxivsáne= 2022-jıl 21-avgust |avtor=Conner|at=Shawn|sáne= 2022-jıl 21-avgust |til=en-CA|jumıs=Vancouver Sun|qaralǵan sáne= 2023-jıl 25-may }}&lt;/ref&gt;.

== Sıylıqlar ==
Basqa hár qanday media túrinde bolganı sıyaqlı, animaciya tarawında da jetiskenlikler ushın sıylıqlar shólkemlestirilgen. Olardıń kópshiligi ulıwma yamasa aymaqlıq kino sıylıqları baǵdarlamalarınıń bir bólegi bolıp esaplanadı, máselen, Qıtaydıń eń jaqsı animaciya ushın &quot;Altın qoraz&quot; sıylıǵı (1981-jıldan). Animaciyaǵa baǵıshlanǵan sıylıq bagdarlamaları, kóplegen kategoriyalarga ASIFA-Hollywood's Annie Awards, Evropadaģı Emile Awards hám [[Braziliya|Braziliyadaǵı]] Anima Mundi Awards kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://annieawards.org/|bet=51st Annual Annie Awards|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150715001949/http://annieawards.org/ub-iwerks|arxivsáne= 2015-jıl 15-iyul |til=en|jumıs=annieawards.org|qaralǵan sáne= 2024-jıl 28-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://animationawards.eu/presentation/|bet=Introduction|arxivurl=https://web.archive.org/web/20241211033433/https://animationawards.eu/presentation/|arxivsáne= 2024-jıl 11-dekabr |til=en-GB|jumıs=European Animation Awards {{!}} Emile Awards|qaralǵan sáne= 2024-jıl 28-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =http://www.animamundi.com.br/|bet=Anima Mundi|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141118120723/http://www.animamundi.com.br/|arxivsáne= 2014-jıl 18-noyabr |sáne= 2014-jıl 18-noyabr |qaralǵan sáne= 2024-jıl 28-fevral }}&lt;/ref&gt;.

=== Academik sıylıqlar ===
&quot;Eń jaqsı animaciyalıq qısqa metrajlı film&quot; (1932-jıldan) hám &quot;Eń jaqsı animaciyalıq film&quot; (2002-jıldan) nominaciyaları boyınsha Akademiya sıylıqlarınan tısqarı, animaciyalıq filmler basqa da nominaciyalar boyınsha &quot;Eń jaqsı original qosıq&quot; hám &quot;Eń jaqsı original partitura&quot; nominaciyaları menen sıylıqlanǵan.

&quot;Gózzallıq hám haywan&quot; 1991-jılı &quot;Eń jaqsı film&quot; nominaciyasına kirgizilgen birinshi animaciyalıq film boldı. &quot;Up&quot; (2009) hám &quot;Toy Story 3&quot; (2010) filmleri de &quot;Eń jaqsı film&quot; nominaciyasına iye boldı, akademiyada talabanlar sanı besewden onǵa shekem kóbeytildi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Academy Expands Best-Picture Pool to 10|url=https://www.nytimes.com/2009/06/25/movies/25oscars.html|last=Cieply|first=Michael|date=24 June 2009|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=14 May 2023}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Joy_&amp;_Heron_-_Animated_CGI_Spot_by_Passion_Pictures.webm|nobaý|''Joy &amp; Heron'']]

=== Dástúriy animaciya ===
[[File:Animhorse.gif|nobaý|Dástúriy animaciya úlgisi, Eadweard Muybridgetin XIX ásir fotosúwretlerinen rotoskopiya arqalı anıqlangan at.]]
'''Dástúriy animaciya''' (sonday-aq cel animaciya yamasa qoldan sızılǵan animaciya dep te ataladı) - XX ásirdiń kópshilik animaciyalıq filmleri ushın qollanılǵan process{{sfn|White|2006|p=31}}. Dástúriy animaciyalıq filmniń ayırım kadrları dáslep qagazģa sızılǵan súwretlerdiń fotosúwretleri bolıp tabıladı. Háreket illyuziyasın jaratıw ushın hárbir súwret ózinen aldınǵısınan biraz parıq qıladı. Animatordıń súwretleri sızıqlı súwretlerge qarama-qarsı tárepte belgilengen reńler yamasa tonlardaǵı boyawlar menen toltırılatuǵın celler dep atalatuǵın móldir acetat betlerine súwretlenedi yamasa fotokopiyalanadı. Tayar bolǵan personaj celleri súwretlengen fonda rostrumlı kamera tárepinen kinoplenkaǵa birme-bir súwretke túsiriledi.

Dástúriy cel animaciya procesi XXI ásir basına kelip gónerdi. Zamanagóy dástúriy animaciyalıq filmlerde animatorlardıń súwretleri hám fonlar yamasa skanerlenedi, yamasa tuwrıdan-tuwrı kompyuter sistemasına sızıladı. Súwretlerdi boyaw hám kameranıń háreketi hám effektlerin imitaciyalaw ushın hár qıylı programmalıq programmalar qollanıladı. Sońǵı animaciyalıq shıǵarma bir neshe jetkerip beriwshilerdiń birine, sonıń ishinde, dástúriy 35 mm film hám cifrlı video menen jańaraq medialarǵa shıǵarıladı. Dástúriy cel animaciyasınıń &quot;kórinisi&quot; elege shekem saqlanıp qalmaqta hám personaj animatorlarınıń jumısı sońǵı 90 jıl dawamında tiykarınan birdey bolıp qaldı. Ayırım animaciya islep shıǵarıwshılar &quot;tradigital&quot; (&quot;ádettegi&quot; hám &quot;sanlı&quot; sózleri ústinde oynı) atamasın kompyuter texnologiyasınan áhmiyetli paydalanıwshı uyalı animaciyanı táriyiplew ushın qollanıp kelmekte.

Dástúriy animaciyalıq kórkem filmlerge mısallar Pinocchio (AQSh, 1940),[1] Animal Farm (Birlesken Krallıq, 1954), Lucky and Zorba (Italiya, 1998), The Illusionist (British-French, 2010) sıyaqlılar kiredi. Dástúriy túrde kompyuter texnologiyası járdeminde islep shıǵarılǵan animaciyalıq filmler qatarına The Lion King (AQSH, 1994), Anastasia (AQSH, 1997), The Prince of Egypt (AQSH, 1998), Akira (YAponiya, 1988), Spirited Away (YAponiya, 2001), The Triplets of Belleville (Franciya, 2003), hám The Secret of Kells (Irish-French-Belgian, 2009) kiredi.
[[File:Claychick.jpg|nobaý|Finlyandiya televideniesi reklama roliginan topıraqtan islengen animaciyalıq saxna.]]

=== Kompyuter ===
'''Kompyuter animaciyası''' hár túrli usıllardı óz ishine aladı, birlestiriwshi faktor - animaciya kompyuterde sanlı túrde jaratıladı. 2D animaciya usılları súwretlerdi manipulyaciya etiwge baǵdarlanǵan bolsa, 3D usılları ádette qaharmanlar hám obyektler háreketlenetuǵın hám óz ara tásir etetuǵın virtual dúnyalardı quradi. 3D animaciya tamashagóyge haqıyqıy bolıp kórinetuǵın súwretlerdi jaratıwı múmkin.

==== 2D ====
[[Fayl:Catenary_animation.gif|nobaý|Shınjır menen birlestirilgen eki sheńberdiń 2D animaciyası.]]
2D animaciya figuraları kompyuterde 2D bit kartası grafikası hám 2D vektor grafikası járdeminde jaratıladı yamasa redaktorlanadı. Buǵan dástúriy animaciya usıllarınıń avtomatlastırılǵan kompyuterlestirilgen versiyaları, interpolatsiyalı morfologiya, piyaz terisin alıw hám interpolatsiyalı rotoskopiya kiredi. 2D animaciyasınıń kóplegen qosımshaları bar: After Effects Animation, analog kompyuter animaciyası, Flash animaciyası, PowerPoint animaciyası. Kinogrammalar elege shekem animaciyalanǵan GIF fayl kórinisindegi fotosúwretler bolip, oniń bir bólimi animaciyalanǵan.

Juwmaqlawshı sızıqlı advekciyalıq animaciya - bul 2D animaciyada qollanılatuǵın usıl bolıp, súwretshi hám animatorlarǵa juwmaqlawshı ónim ústinen kóbirek tásir hám qadaǵalaw beriw ushın, sebebi hámmesi bir bólim ishinde islenedi. Papermanda bul jantasıwdan paydalanıw haqqında aytıp, Jon Kahrs &quot;Bizdiń animatorlarımız nárselerdi ózgertiwi, eger qálese CG astqı qatlamın óshirip taslawı hám qol profilidi ózgertiwi múmkin&quot; dedi.

Oyın animaciyaları menen islewde skeletli 2D animaciyalar Spine, DragonBones, Blender COA Tools, Rive hám qurilgan Unity redaktorı sıyaqlı qurallar járdeminde jaratıladı. Bul joldıń tiykarǵı abzallıǵı súwretlerden qayta paydalanıw imkaniyatı bolıp, ol operativ yadta saqlanatuǵın grafika muǵdarın kemeyttiredi. Resurs nátiyjeliligin maksimallastırıwdıń bul principi bar elementlerden qayta paydalanıw arqalı animaciyalardıń vizual tartımlılıǵın qosımsha grafika jaratıwdıń zárúrligisiz arttırıw múmkinligin ańlatadı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =https://astanahub.com/en/blog/optimizatsiia-spine-animatsii-sokhraniaem-nervy-i-vremia-ne-dopuskaia-bagov|bet=Spine Animation Optimization: Save Your Nerves and Time by Avoiding Bugs|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240923102730/https://astanahub.com/en/blog/optimizatsiia-spine-animatsii-sokhraniaem-nervy-i-vremia-ne-dopuskaia-bagov|arxivsáne= 2024-jıl 23-sentyabr |til=en|jumıs=astanahub.com|qaralǵan sáne= 2024-jıl 23-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==== 3D ====
[[File:Caminandes-_Llama_Drama_-_Short_Movie.ogv|nobaý|'''&lt;nowiki&gt;Caminandes | Llama Drama&lt;/nowiki&gt;''']]
3D animaciya sanlı modellestiriledi hám animator tárepinen basqarıladı. 3D model islep shigarıwshı ádette animatordı manipulyaciya etiw ushın 3D kópmúyeshlik setkasın jaratıwdan baslaydı. Ádette, 3D obyekt yamasa 3D ortalıqqa formanıń vizual kórinisin beretuǵın, qabırǵalar hám jaqlar menen baylanısqan kóplegen tóbelerdi óz ishine aladı. Geyde setkaǵa yakor dep atalatuǵın ishki cifrlı skelet strukturası beriledi, bul tóbelerdi awırlastırıw arqalı setkanı basqarıw ushın qollanılıwı múmkin{{sfn|Sito|2013|p=285}}.

Basqa usıllar, matematikalıq funkciyalar (máselen, gravitaciya, bóleksheler simulyaciyaları), modellestirilgen jún yamasa shash hám effektler, órt hám suw simulyaciyaları qollanılıwı múmkin. Bul usıllar 3D dinamika kategoriyasına kiredi.

== Derekler ==
{{Derekler }}
[[Kategoriya:Video]]
[[Kategoriya:Animaciya]]
[[Kategoriya:Multfilm]]</text>
      <sha1>lkyy6qdiss579xb05mrp0uv1bu7y9j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50884-97</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48226</id>
    <revision>
      <id>266884</id>
      <timestamp>2026-09-21T16:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="kxl1knfbb6nnco84mo2m003nkbavjdh" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:57, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>kxl1knfbb6nnco84mo2m003nkbavjdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:8422ffbb80</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48227</id>
    <revision>
      <id>266886</id>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="p15ahe7xangs0tyywr6ou6o75favugp" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:58, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>p15ahe7xangs0tyywr6ou6o75favugp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Jajajshkwvjwdvq</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48228</id>
    <revision>
      <id>266887</id>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="p15ahe7xangs0tyywr6ou6o75favugp" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:58, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>p15ahe7xangs0tyywr6ou6o75favugp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-09-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48229</id>
    <revision>
      <id>266888</id>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg»</comment>
      <origin>266888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="4a6kzd1zy00tbdo286z88xfs3y5ym36" xml:space="preserve">Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg</text>
      <sha1>4a6kzd1zy00tbdo286z88xfs3y5ym36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-09-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48230</id>
    <revision>
      <id>266889</id>
      <timestamp>2026-09-21T21:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Drosera glanduligera catapulting tentacles capturing fruit flies.ogv»</comment>
      <origin>266889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="8fd92gqfm4fl8ohaudsda2rzvls2tjo" xml:space="preserve">Drosera glanduligera catapulting tentacles capturing fruit flies.ogv</text>
      <sha1>8fd92gqfm4fl8ohaudsda2rzvls2tjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:ReXLer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48231</id>
    <revision>
      <id>266890</id>
      <timestamp>2026-09-21T22:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="qpn6woa778naoi87ht8m9vsztfr5sc8" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 22:58, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>qpn6woa778naoi87ht8m9vsztfr5sc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:CRea80</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48232</id>
    <revision>
      <id>266891</id>
      <timestamp>2026-09-22T04:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="lkctzixgn3bjrt3dhbwrdoxzbfhqgt3" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 04:59, 2026-jıl 22-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>lkctzixgn3bjrt3dhbwrdoxzbfhqgt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Fotrus</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48233</id>
    <redirect title="Paydalanıwshı talqılawı:IRAN" />
    <revision>
      <id>266893</id>
      <timestamp>2026-09-22T06:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>16655</id>
      </contributor>
      <comment>S.Marchenko atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Fotrus]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:IRAN]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]&quot;</comment>
      <origin>266893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="b9msml76ehylfmgjuiavlx8xt71sm4f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Paydalanıwshı talqılawı:IRAN]]</text>
      <sha1>b9msml76ehylfmgjuiavlx8xt71sm4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:S.Marchenko</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48234</id>
    <revision>
      <id>266894</id>
      <timestamp>2026-09-22T07:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>266894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5695" sha1="1at5vkqm3gj5vnldat9w0ncdinoc6aw" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 07:00, 2026-jıl 22-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>1at5vkqm3gj5vnldat9w0ncdinoc6aw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>