Vigo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Vigo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3353</id>
    <revision>
      <id>274570</id>
      <parentid>148578</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="356adjik38qyui4wr0vaag3xz84bmml" xml:space="preserve">[[Fayl:Puente de Rande.JPG|thumb|right|Vigo]]
'''Vigo''' [[Ispaniya]]da jaylasqan qala. Xalqi : 294,997 ([[2014]]) adam. Klimati : [[Subtropik]] [[Pontevedra]]
 
== Sırtqı siltemeler ==
* [https://web.archive.org/web/20080905130607/http://www.vigo.org/ Official site]
* [http://www.vigoenfotos.com/ Vigo Photos]
* [http://www.marcovigo.com/ Museo de Arte Contemporánea (MARCO)]
* [http://www.museodevigo.org/ Museo Municipal «Quiñones de León»]
* [http://www.museoliste.org/ Museo Etnográfico Liste]

 {{geo-stub}}
 
[[Kategoriya:Ispaniya qalaları]]</text>
      <sha1>356adjik38qyui4wr0vaag3xz84bmml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Bayraqlastırıw/Iran</title>
    <ns>10</ns>
    <id>9641</id>
    <revision>
      <id>274552</id>
      <parentid>229787</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>274552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="fvmbqkm9rqbwe78rr6irixtonkhxbeu" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|bayraqlastırıw/bayraq&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Iran
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 mámleket = State Flag of Iran (1964-1980).svg
| flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1933 mámleket = State Flag of Iran (1933-1964).svg
| flag alias-1933 = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 mámleket = Flag of Persia (1910-1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.svg
| flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var16 = 1964 mámleket
| var15 = 1964
| var14 = 1933 mámleket
| var13 = 1933
| var12 = 1910 mámleket
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| redir1 = IRN
| redir2 = IRI
| ólshem = {{{ólshem|}}}
}}</text>
      <sha1>fvmbqkm9rqbwe78rr6irixtonkhxbeu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274555</id>
      <parentid>274552</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>274555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1245" sha1="tjfy7l9uda8l4rvelyk44hirecwawg4" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|bayraqlastırıw/bayraq&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Iran
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 mámleket = State Flag of Iran (1964-1980).svg
| flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1933 mámleket = State Flag of Iran (1933-1964).svg
| flag alias-1933 = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 mámleket = Flag of Persia (1910-1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.svg
| flag alias-1736 =
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var16 = 1964 mámleket
| var15 = 1964
| var14 = 1933 mámleket
| var13 = 1933
| var12 = 1910 mámleket
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| redir1 = IRN
| redir2 = IRI
| ólshem = {{{ólshem|}}}
}}</text>
      <sha1>tjfy7l9uda8l4rvelyk44hirecwawg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.md</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12130</id>
    <revision>
      <id>274561</id>
      <parentid>131269</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="547" sha1="4s9zh03f5wbk51pg10xgk3l0xu8ktai" xml:space="preserve">'''.md''' — [[Moldaviya]] ushın joqarı dárejeli milliy domen.

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://web.archive.org/web/20080808140328/http://www.iana.org/root-whois/md.htm IANA .md whois maǵlıwmatları]
* [https://web.archive.org/web/20060516075148/http://www.max.md/register.php .md domenine dizimnen ótiw]
* [http://www.iana.org/reports/md-report-22oct03.htm Request for the Redelegation of .md Top-Level Domain]
* [http://max.md/heroes/verify.php Information about the Verification Process from MaxMD]

{{ccTLD}}

[[Kategoriya:DNSSEC]]</text>
      <sha1>4s9zh03f5wbk51pg10xgk3l0xu8ktai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sultan Wáyis baba ziyarat ornı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16146</id>
    <revision>
      <id>274569</id>
      <parentid>212626</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="6gycdsoesvcadv36mikota67vrkva16" xml:space="preserve">'''Sultan Wáyis baba''' — [[Qaraqalpaqstan]] Respublikasınıń [[Beruniy rayonı]] «Doslıq» awılnda jaylasqan táriyxıy estelik. Ziyarat ornı XII—XIV hám XVI—XIX ásirlerge tiyisli. Sultan Wáyis baba ziyarat ornı Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilip, mámleket qáwipsizligine alınǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Тарихий, бадиий ёки ўзга маданий қимматлилиги туфайли гаров ва ипотека қўлланилиши мумкин бўлмаган объектлар рўйхати (ЎзР ВМ 05.12.2014 й. 335-сон қарорига илова) {{!}} Majburiyatlar va shartnomalar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar {{!}} Oʻz kuchini yoʻqotgan hujjatlar {{!}} Fuqarolik va oila qonunchiligi {{!}} OʻzR KonunchiligiMaʼlumotlar tizimi «Tarixiy, badiiy yoki oʻzga madaniy qimmatliligi tufayli garov va ipoteka qoʻllanilishi mumkin boʻlmagan obʼektlar roʻyxati (OʻzR VM 05.12.2014 y. 335-son qaroriga ilova)» {{!}} NRM.uz| url = https://nrm.uz/contentf?doc=348334_tarihiy_badiiy_eki_o%E2%80%98zga_madaniy_qimmatliligi_tufayli_garov_va_ipoteka_qo%E2%80%98llanilishi_mumkin_bo%E2%80%98lmagan_obektlar_ro%E2%80%98yhati_(o%E2%80%98zr_vm_05_12_2014_y_335-son_qaroriga_ilova)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-oktyabr | jumıs = nrm.uz}}&lt;/ref&gt;. Házirgi kúnde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanıp, «Vaqf» qayırqomlıq jámiyetlik fondına biypul paydalanıw shártnaması tiykarında biriktirilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lex.uz/ru/docs/-4543266?ONDATE2=17.06.2021&amp;action=compare| bet = MODDIY MADANIY MEROSNING KO‘CHMAS MULK OBYEKTLARI MILLIY RO‘YXATINI TASDIQLASH TO‘G‘RISIDA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231013090306/https://lex.uz/ru/docs/-4543266?ONDATE2=17.06.2021&amp;action=compare| arxivsáne = 2023-jıl 13-oktyabr | qaralǵan sáne = 28.10.2023 }}&lt;/ref&gt;. Taw janbawırında Sultan Wáyis baba ziyarat ornınıń qáddi kóterip turǵanlıǵı ushın da házirgi kúnde Qaraqalpaqstandaǵı bul taw dizbesine Sultan Wáyis atı berilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.iejrd.com/index.php/%20/article/download/2745/2527/4703.pdf| bet = International Engineering Journal for Research &amp; Development| arxivurl = https://www.iejrd.com| arxivsáne = 29.10.2023 | qaralǵan sáne = 29.10.2023 }}&lt;/ref&gt;.

== Qurılıw táriyxı ==
Dáslep Xorezmshaxlar mámleketi húkimdarı Alawaddin Muhammed Xorezmshax buyrıǵı menen Sultan Wáyis kómilgen jerede qoyımshılıq qurılıp, ol Shıńǵısxan tárepinen Xorezmge ámelge asırılǵan áskeriy júrisler waqtı — 1221-jılda buzıp taslanǵan. Xorezmshax tárepinen qurdırılǵan qoyımshılıq Shıńǵısxan dáwirinen keyin talay ásirler dawamında yarım wayrana jaǵdayda saqlanıp qalǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Qoraqalpogʻiston Respublikasi {{!}} Uzbekistan Travel| url = https://uzbekistan.travel/uz/o/qoraqalpogiston-respublikasi/| jumıs = uzbekistan.travel| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-oktyabr | til = uz}}&lt;/ref&gt;. Sol waqıyalar sebepli Sultan Wáyis baba qoyımshılıǵında onıń óligi joq. Keyinirek qoyımshılıqtı sol dáwir ádeti boyınsha rámziy qábir jasattırǵan (XVII ásirde). Bul rámziy qábir bolsa ziyarat ornına aylanǵan. Keyingi ásirlerde húkimranlıq etken Xiywa xanı Allaqulıxan shahzadalıq etken dáwirde Peterburgqa etken saparınan qaytıp kiyatırǵan waqıtta ziyarat ornı qasında túnep qalǵanı ráwiyatlarda keltiriledi. Sonda Wáyis Qaraniy bolajaq xannıń túsine kirip, jaqında onıń xan bolıwı haqqında boljaǵan. Bul boljaw ámelge shıqqannan soń, Allaqulıxan onıń húrmetine meshit hám óz aldına on dana shillexana qurdırǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = www.fikr.uz| url = http://www.fikr-uz.narod.ru/37.html| jumıs = www.fikr-uz.narod.ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Sultan Wáyis baba qoyımshılıǵı tiykarınan gúmbezli etip qurılǵan bolıp, átirapı qıyıq diywal menen oralǵan hám háwliniń arqa bóleginde jaylasqan&lt;ref&gt;{{Web deregi| bet = Sulton Uvays bobo majmui Karakalpak da| url = https://uz.advisor.travel/poi/Sulton-Uvays-bobo-majmui-30081| jumıs = Advisor.Travel| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-oktyabr| til = uz| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231030204917/https://uz.advisor.travel/poi/Sulton-Uvays-bobo-majmui-30081| arxivsáne = 2023-10-30}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Qaraqalpaqstandaǵı tariyxıy estelikler]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]]
[[Kategoriya:Beruniy rayonı]]</text>
      <sha1>6gycdsoesvcadv36mikota67vrkva16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dallas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21029</id>
    <revision>
      <id>274562</id>
      <parentid>274330</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T00:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95376" sha1="bubqzf10w7jmib1dn8yndwuj7cqiggi" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Dallas &lt;!--Do not add state, per Infobox:settlement.--&gt;|túri=Qala|súwret={{multiple image|total_width = 300px|perrow = 1/3/2/3|border = infobox|caption_align = center
| image1 = View of Dallas from Reunion Tower August 2015 13.jpg
| alt1 = 
| caption1 = [[Downtown Dallas]]

}}|bayraq=Flag of Dallas.svg|bayraq eni=100px|mámleket=AQSH|region túri=AQSH{{!}}Shtat|region=[[Texas]]|rayon túri=[[List of counties in Texas|Counties]]|rayon=[[Dallas County, Texas|Dallas]], [[Collin County, Texas|Collin]], [[Denton County, Texas|Denton]], [[Kaufman County, Texas|Kaufman]], [[Rockwall County, Texas|Rockwall]]|ishki bóliniwi=&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;|basshı túri=Mayor of Dallas{{!}}Mayor|basshı=&lt;nowiki&gt;Eric Johnson (Texas politician)|Eric Johnson]] (Republican Party (United States)|R)&lt;/nowiki&gt;|dúzilgen waqtı={{Start date and age|1856|02|02}}|jer maydanı=999.2|xalıq sanı=1,304,379|sanalǵan jıl=2020|etnoxoronim=Dallasite|DST=−05:00|telefon kodı=[[Area codes 214, 469, 972, and 945|214, 469, 945, 972]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=682&amp;frmNXX=&amp;frmCity=Dallas&amp;frmState=TX&amp;frmZip=&amp;frmCounty=Dallas&amp;frmCompany=&amp;search.x=0&amp;search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=817&amp;frmNXX=&amp;frmCity=Dallas&amp;frmState=TX&amp;frmZip=&amp;frmCounty=Dallas&amp;frmCompany=&amp;search.x=0&amp;search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;|pochta indeksi={{collapsible list
|title = ZIP Codes&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| baspaxana = USPS| bet = Zip Code Lookup| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| arxivsáne = 2010-jıl 4-noyabr }}&lt;/ref&gt;
|framestyle = border:none; padding: 0;
|liststyle = text-align:center;display:none
|75201-75212, 75214-75238, 75240-75244, 75246-75254, 75260-75267, 75270, 75275, 75277, 75283-75285, 75287, 75301, 75303, 75312-75313, 75315, 75320, 75326, 75336, 75339, 75342, 75354-75360, 75367-75368, 75370-75374, 75376, 75378-75382, 75389-75395, 75397-75398}}|sayt={{URL|http://www.dallascityhall.com/|dallascityhall.com}}|koordinatlar={{Coord|32|46|45|N|96|48|32|W|type:city(1,300,000)_region:US-TX|display=inline,title}}}}

'''Dallas''' ‒ [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] [[Texas]] shtatındaǵı qalası bolıp, eń úlken metropolitan aymaqlarınıń tórtinshisi, Texastıń eń úlken metropolitan aymaǵı bolǵan Dallas–Fort Worth metropleksiniń eń kóp xalıqlı qalası, onıń xalqı 7.5 million adamdı quraydı. Bul qala Dallas okruginiń orayı bolıp, Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına da en jayǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| bet = American FactFinder – Results| arxivurl = https://archive.today/20200213004937/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| arxivsáne = 2020-jıl 13-fevral | avtor = Bureau| at = U.S. Census| til = en| jumıs = factfinder.census.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılǵı sanaq boyınsha xalqı 1,304,379 adam bolıp, AQSH boyınsha xalqı eń kóp toǵızınshı qala hám Xyuston hám San Antoniodan keyingi Texas boyınsha úshinshi orındaǵı eń kóp xalıqlı qala bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;Infoplease-2023&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.infoplease.com/us/cities/top-50-cities-us-population-and-rank| bet = Top 50 Cities in the U.S. by Population and Rank| jumıs = www.infoplease.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://texasalmanac.com/topics/facts-profile| bet = Facts| sáne = 2017-jıl 20-noyabr | til = en| jumıs = Texas Almanac| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Arqa Texas aymaǵında jaylasqan Dallas qalası [[Qubla Amerika]] [[Amerika Qurama Shtatları|Qurama Shtatlarınıń]] eń úlken metropolitan aymaǵınıń tiykarǵı orayı hám teńizge shıǵatuǵın jolı bolmaǵan AQSH-tıń eń úlken ishki metropolitan aymaǵı bolıp tabıladı.

Dallas hám onıń qasındaǵı Fort Worth dáslebinde Arqa hám Shıǵıs Texastaǵı [[paxta]], sharwa hám keyin [[neft]] resurlarına jetip barıw ushın qurılǵan úlken temir jol tarmaqlardıń nátiyjesinde rawajlandı. Avtomagistral sistemasınıń qurılıwı qalada tórt úlken shtatlar aralıq avtojoldıń tutasıwı hám onıń átirapında besinshi shtatlar aralıq aylanba joldıń bolıwı menen Dallastıń transport orayı sıpatındaǵı áhmiyetin bekkemledi. Dallas bunnan soń úlken temir jol tarmaqlardıń, shtatlar aralıq avtojollardıń tutasıwı hám dúnyadaǵı eń úlken hám eń bánt aeroportlardıń biri bolǵan Dallas Fort Worth Xalıqaralıq aeroportınıń qurılıwı arqasında kúshli industrial hám finans orayı hamde úlken ishki port sıpatında rawajlandı. Sonıń menen  qatar, Dallas Aymaǵı Tez Transit (DART) qala hám onıń átirapındaǵı jabıq qalalarda temir jol hám avtobus transport xızmetlerin kórsetedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://dart.org/maps/printrailmap.asp| bet = DART Rail System Map| jumıs = dart.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Onıń kóp tarawlı ekonomikasınıń tiykarǵı sektorlarına qorǵanıw, finanslıq xızmetler, [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]], telekommunikaciyalar hám transport kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.city-data.com/us-cities/The-South/Dallas-Economy.html| bet = Dallas: Economy – Major Industries and Commercial Activity, Incentive ProgramsNew and Existing Companies| til = en| jumıs = City-data.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-iyun }}&lt;/ref&gt;. Dallas–Fort Worth metropleksi 23 Fortune 500 kompaniyasın óz ishine alıp, bul Texas boyınsha ekinshi hám [[AQSh]] boyınsha tórtinshi orında turadı&lt;ref name=&quot;ODOnnell-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/business/local-companies/2022/05/23/led-by-exxon-mobil-23-dallas-fort-worth-companies-score-spots-on-2022s-fortune-500/| bet = Led by Exxon Mobil, 23 Dallas-Fort Worth companies score spots on 2022's Fortune 500| sáne = 2022-jıl 23-may | til = en| jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fortune-2022a&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://fortune.com/2022/06/04/fortune-500-companies-by-region-west-midwest-south-northeast/| bet = Here are this year's Fortune 500 companies by region| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}&lt;/ref&gt;, hám bul kompaniyalardıń 11-i Dallas qalası shegarasında jaylasqan&lt;ref name=&quot;Fortune-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2022/search/?hqcity=Dallas&amp;hqstate=TX| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}&lt;/ref&gt;. Onıń metropolitan aymaǵında 41-den aslam kolledj hám universitet bar bolıp, bul Texas boyınsha metropolitan aymaqlar arasında eń kóp kórsetkish bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://dallas.culturemap.com/news/city-life/04-11-19-most-diverse-cities-america-wallethub-rank-2019/| bet = Dallas deemed one of the country's 5 most diverse cities by new report| sáne = 2019-jıl 11-aprel | til = en| jumıs = CultureMap Dallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Cram_Dallas,_Texas_1890_UTA.jpg|solğa|nobaý|Djordj Kramnıń 1890-jıldaǵı Dallas kartası]]
Arqa Texastaǵı jergilikli qáwimlerge Kaddo, Tavakoni, Vichita, Kikapu hám Komanch qáwimleri kirgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.star-telegram.com/news/local/fort-worth/article267106456.html| bet = Which indigenous tribes lived in North Texas? Find out with this interactive map| avtor = Cardona| at = Megan| sáne = 2022-jıl 10-oktyabr | jumıs = Fort Worth Star-Telegram| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2020/09/09/what-happened-to-native-american-tribes-that-once-existed-in-north-texas-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Native American tribes that once existed in North Texas? Curious Texas investigates| avtor = Keomoungkhoun| at = Nataly| sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2021/11/tales-from-the-dallas-history-archives-honoring-native-american-heritage-month/| bet = Tales from the Dallas History Archives: Honoring Native American Heritage Month| avtor = Murray| at = Brandon| sáne = 2021-jıl 24-noyabr | jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}&lt;/ref&gt;. [[Ispaniya|Ispan]] koloniyashıları XVIII ásirde [[Texas]] aymaǵın Jańa Ispaniya vice-korollıgınıń bir bólegi sıpatında óz qaramaǵına alǵan. Keyinirek [[Franciya]] da bul aymaqqa talaban bolǵan, biraq bul jerde úlken mákan qurmaǵan. Ulıwma aytqanda, qala tariyxı dawamında altı mámleket bayraǵı bul aymaqta jelbiregen: Franciya, Ispaniya hám [[Meksika]], Texas Respublikası, Konfederaciya hám [[Amerika Qurama Shtatları]] bayraqları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.statesman.com/news/20161012/a-brief-history-of-the-six-flags-over-texas--including-the-confederate-flag| bet = A brief history of the six flags over Texas — including the Confederate flag| avtor = Alvarado| at = Catherine| til = en| jumıs = Austin American-Statesman| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}&lt;/ref&gt;.

1819-jılı AQSH hám Ispaniya arasındaǵı Adams-Onis shártnaması Qızıl dáryanı Jańa Ispaniyanıń arqa shegarası etip belgiledi, bul arqalı keleshektegi Dallastıń ornı rásmiy túrde Ispaniya aymaǵına kirdi&lt;ref name=&quot;bolton&quot;&gt;{{Cite book|last=Bolton|first=Herbert E.|title=Athanase de Mezieres and the Louisiana-Texas Frontier 1768–1780|url=https://archive.org/details/athanasedemzire01mzgoog|publisher=Arthur H Clark Company|year=1914|location=Cleveland}}&lt;/ref&gt;. Bul aymaq 1821-jılǵa shekem Ispaniya basqarıwında boldı, Meksika Ispaniyadan ǵárezsizlik járiyalaǵannan keyin, bul aymaq Koauila y Texas degen Meksika shtatınıń bir bólegi boldı. 1836-jılı kópshilik anglo-amerikalı kóship kelgenlerden ibarat texaslılar Meksikadan ǵárezsizlik alıp, Texas Respublikasın dúzdi.

Texastıń ǵárezsizlikke erisiwinen úsh jıl ótkennen keyin, Djon Nely Bryan házirgi Dallas átirapındaǵı aymaqtı izertledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 1839-jılı ol Ned dep atalǵan iyti, Cheroki menen birge Trinity dáryasınıń úsh tarmaǵı qasındaǵı bir biyiklikte jerge qazıq qaǵıp belgilep ketken&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/opinion/commentary/2017/05/17/dallas-became-dallas|title=The story of how Dallas became Dallas you probably haven't heard|access-date=May 23, 2019}}&lt;/ref&gt;. Eki jıldan soń, 1841-jılı, ol Dallas dep atalatuǵın turaqlı elat dúziw ushın qaytıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}&lt;/ref&gt;. Qala atınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Rásmiy tariyxıy belgi boyınsha, qala Pensilvaniya shtatınıń Filadelfiya qalasınan shıqqan vice-prezident Djordj M. Dallas húrmetine qoyılǵan. Degen menen, bul pikir talaslı bolıp esaplanadı. Kelip shıǵıwı haqqındaǵı basqa teoriyalarǵa onıń tuwısqanı, kapitan Aleksandr Djeyms Dallas, sonday-aq tuwısqanları Walter R. Dallas hám Djeyms R. Dallas názerde tutılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.corsicanadailysun.com/news/local_news/stringer---how-did-dallas-get-its-name/article_10df5bb3-45e1-5e6d-abf4-cc5b233cab15.html|title=Stringer – How did Dallas get its name?|access-date=September 27, 2017|til=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203174529/https://www.corsicanadailysun.com/news/local_news/stringer---how-did-dallas-get-its-name/article_10df5bb3-45e1-5e6d-abf4-cc5b233cab15.html|archivedate=February 3, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://dallascityhall.com/government/citysecretary/archives/Pages/Archives_DallasNameOrigin.aspx| bet = Origin of the Name Dallas| avtor = Dallas City Hall| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Jáne bir teoriya boyınsha, qala atı Shotlandiyaǵı Moray rayonındaǵı Dallas awılınan alınǵan dep esaplanadı, dál Texastaǵı Xyuston qalasınıń ata-babaları Shotlandiya Renfrewshirdegi Xyuston awılınan shıqqan Sam Xyuston húrmetine qoyılǵan sıyaqlı.

Texas Respublikası 1845-jılı AQSH quramına kirdi hám keyingi jılı Dallas okrugi dúzildi. Dallas 1856-jılı 2-fevralda rásmiy túrde qala bolıp belgilendi. 1800-jıllardıń ortasında bir topar francuz socialistleri házirgi Batıs Dallas degen jerde Trinity dáryasınıń boyında La Reunion dep atalǵan qısqa waqıtlı jámáát dúzdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/post/1800s-french-socialists-came-dallas-and-built-utopia-collapsed-immediately| bet = In The 1800s, French Socialists Came To Dallas And Built A Utopia That Collapsed Immediately| avtor = Kuo| at = Stephanie| sáne = 2017-jıl 23-oktyabr | til = en| jumıs = Keranews.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-may }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Postcard_of_crowd_two_hours_after_the_lynching_of_Allen_Brooks_in_1910.jpg|nobaý|1910-jılı Downtown Dallasta Allen Brukstıń linch usılı menen óltirilgenin kórsetken pochta otkrıtkası]]
Temir jollardıń qurılıwı menen Dallas biznes hám sawda orayına aylanıp, XIX ásirdiń aqırına qaray tez rawajlana basladı. Ol sanaat qalasına aylanıp, [[Texas]], Qubla hám Orta Batıstan jumısshılardı ózine tartıp basladı. 1909-jılı qurılǵan 15 etajlı Dallastaǵı Pretoriya imaratı [[Missisipi dáryası|Missisipi]] dáryasınıń batısındaǵı dáslepki biyik imaratlardan biri bolıp, bir waqıtlar Texas boyınsha eń biyik imarat boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/1996/october/dallas-tallest/| bet = Dallas' Tallest| sáne = October 1996 | til = en| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul Dallas qalasınıń áhmiyetiniń artıp baratırǵanın bildirdi. Hasıl tuqımlı atlar ushın shabıs maydanı qurıldı hám onıń iyeleri Dallas Jockey Klubın dúzdi. Fort Wortha shabıs atları usınday shabandozlar klubı bar trek maydanda jarısqa tústi. Xalıq sanınıń tez ósiwi jumıs hám úy-jay ushın básekiniń kúsheyiwine alıp keldi.

1921-jılı Meksika prezidenti Alvaro Obregon burınǵı revolyucioner general menen birge Dallas oraylıq bólimindegi &quot;Kishkene Meksika&quot; rayonındaǵı Meksika parkine keldi; bul kishkene park házirgi Fairmont miymanxanası jaylasqan Akard hám Karut kósheleriniń tutasqan jerinde bolǵan. &quot;Kishkene Meksika&quot; rayonında Amerika ármanı, jaqsı turmıs sharayatları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/education/2015-07-31/in-dallas-a-new-generation-learns-the-history-of-little-mexico-and-pike-park| bet = In Dallas, A New Generation Learns The History Of Little Mexico And Pike Park| sáne = 2015-jıl 31-iyul | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, hám Meksika revolyuciyası&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2018/03/14/dallas-little-mexico-is-nearly-gone-in-uptown-but-heres-what-remains/| bet = Dallas' Little Mexico is nearly gone in Uptown, but here's what remains| sáne = 2018-jıl 14-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt; sebepli Dallasqa kóship kelgen latın amerikalılar jasaǵan. Úlken depressiya baslanıwına qaramastan, 1930-jılı qurılıs rawajlanıwın dawam etti. Sol jılı Kolumbus Marion &quot;Dad&quot; Joiner Dallastıń shıǵısında 160 kilometr qashıqlıqta jaylasqan Kilgoreda neft taptı, bunıń nátiyjesinde Shıǵıs Texasta neft boom baslandı. Dallas tez arada Texas hám Oklahoma shtatlarınıń neft sanaat orayına aylandı.

[[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urısı]] dáwirinde Dallas Amerika Qurama Shtatları hám Awqamlaslar kúshleri ushın áskeriy avtomobillerdi hám samolyotlardı shıǵaratuǵın iri óndiris orayına aylandı. Shıǵıs Dallastaǵı Ford zavodında 94,000 nan aslaw jeep hám 6,000 nan aslaw áskeriy avtomobil islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| bet = Ford assembly plant in East Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021104749/https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | sáne = June 1998 | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. North American Aviation kompaniyasınıń Dallas zavodında 18,000 nan aslaw samolyot, sonıń ishinde T-6 Texan úyretiwshi samolyotı, P-51 Mustang áskeriy qırǵıshı hám B-24 Liberator bombardirovshigi islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://warbirdsnews.com/warbirds-news/caf-webinarthe-history-north-american-aviation-plant-dallas.html| bet = CAF Webinar: The History of the North American Aviation Plant in Dallas| sáne = 2015-jıl 4-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:JFK_limousine.png|nobaý|Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedi]] ózi óltirilmesten bir neshe minut aldın Dallastıń sırtında ashıq avtomobilde hayalı Jaklin hám basqa adamlar menen birge júrip baratır]]
1963-jıl 22-noyabrde Amerika Qurama Shtatlarınıń Prezidenti Djon Kennedi Dallas qalası orayındaǵı Dili maydanı arqalı ótip baratırǵanda Elm kóshesinde óltirildi. Warren Komissiyası málimlemesine qaraǵanda, Li Xarvi Oswald Kennedidi atıp tasladı dep xabarlaǵan imarattıń joqarı eki qabatı házirgi waqıtta prezidenttiń ómiri hám jetiskenlikleri haqqında tariyxıy muzeyge aylandırılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.archives.gov/research/jfk/warren-commission-report/chapter-1| bet = Report of the President's Commission on the Assassination of President Kennedy, Chapter 1: Summary and Conclusions| sáne = 2016-jıl 15-avgust | til = en| jumıs = National Archives| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Kennedi atılǵannan keyin 30 minuttan azıraq waqıt ótkende Dallas Parkland Memorial emlewxanasında qaytıs bolǵanı tastıyıqlandı.

== Geografiyası ==
[[Fayl:The_Crescent_Uptown_Dallas.jpg|oñğa|nobaý|Dallastıń arqa bólimi qala oraylıǵı menen birge]]
[[Fayl:Dallas_bridge_skyline.jpg|nobaý|Dallas filantropı Margaret Xant Xilldiń húrmeti menen atalǵan kópir Trinity dáryasın kesip ótedi.]]
Dallas AQSH-tıń qublasında, Arqa Texasta jaylasqan. Ol Dallas okruginiń administrativ orayı bolıp, qala shegaraları Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına shekem sozılǵan. Dallastı kóplegen qala etekleri qorshap turadı; qala shegarası ishinde úsh anklavı bar - Kokrell Xill, Xayland Park hám Universitet Parkı. AQSH-tıń sanaw byurosı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, qalanıń ulıwma maydanı 385.8 kvadrat mil (999.3 km2) quraydı; Dallastıń 340.5 kvadrat mili (881.9 km2) qurǵaqlıq hám 45.3 kvadrat mili (117.4 km2) yaki 11.75% suw&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/dallascitytexas/PST045217| bet = U.S. Census Bureau QuickFacts: Dallas city, Texas| til = en-US| jumıs = Census Bureau QuickFacts| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Dallas barlıq texasalılardıń tórtten biri jasaytuǵın Dallas-Fort-Uert metropleksi dep atalıwshı úlken urbanizaciyalanǵan aymaqtıń besinshi bólegin quraydı.

=== Arxitektura ===
Dallastıń aspan sızıǵında biyikligi 490 fut (150 m) tan asatuǵın jigirma imarat aspanǵa tirelgen imaratlar dep klassifikaciyalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.skyscrapercenter.com/compare-data/submit?base_city=1554&amp;base_company=All&amp;base_country=0&amp;base_height_range=0&amp;base_max_year=9999&amp;base_min_year=0&amp;base_region=0&amp;comp_city=0&amp;comp_company=All&amp;comp_country=0&amp;comp_height_range=3&amp;comp_max_year=2018&amp;comp_min_year=1960&amp;comp_region=0&amp;dataSubmit=Show%20Results&amp;output%5B%5D=list&amp;skip_comparison=on&amp;status%5B%5D=COM&amp;type%5B%5D=building| bet = The Skyscraper Center: Dallas, Texas| jumıs = Skyscrapercenter.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Eń biyik imaratı 980 fut (300 m) ke jetpese de, Dallasta óziniń ayrıqsha imaratı - neon jaqtılar menen jaqtılandırılǵan Bank of America Plaza bar, biraq ol dúnyadaǵı eń biyik eki júz imarattıń qatarına kirmeydi. Dallastıń arxitekturasınıń bir bólegi XIX ásirdiń aqırı hám XX ásirdiń baslarına tiyisli bolsa da, qaladaǵı kórnekli arxitekturanıń kópshiligi modernistlik hám postmodernistlik dáwirlerge tiyisli. Modernistlik arxitekturanıń ayrıqsha mısalları - Reunion minarası, Djon Fitzgerald Kennedi esteligi, I. M. Peydiń Dallas qalalıq hákimiyatı imaratı hám Morton H. Meyerson simfoniyalıq orayı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/architecture/2020/03/05/architect-of-fountain-place-who-shaped-dallas-dies-at-93/| bet = Architect of Fountain Place who shaped Dallas, dies at 93| sáne = 2020-jıl 5-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Postmodernistlik aspanǵa tirelgen imaratlardıń jaqsı mısalları - Fountain Place, Bank of America Plaza, Renaissance Tower, JPMorgan Chase Tower hám Comerica Bank Tower. Downtown Dallasta sonday-aq turaq jay kompleksleri bar, olardıń ayırımları qalanıń kórkem siluetiniń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı.

Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úyler sıyaqlı Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem barlıq arxitekturalıq stillerdi óz ishine alǵan bir qansha kishirek qurılıslar gotikalıq qayta tikleniwshi stilde islengen, mısalı, Kirby imaratı hám Davis hám Wilson imaratlarında kórinetuǵın neoklassikalıq stilde. Qaladaǵı arxitekturalıq &quot;noqatı&quot; - Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úylerdiń bir bólegi bolıp, onda Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem arxitekturanıń barlıq túrleri hám variantları bar. Dallas Downtown tariyxıy rayonı 1880-jıllardan 1940-jıllarǵa shekemgi Dallas kommerciyalıq arxitekturasınıń hár qıylı túrlerin qorǵaydı.

=== Elatlar ===
Dallas qalası kóplegen aymaqlar, rayonlar hám jámiyetlerdiń úyi bolıp tabıladı. Dallastı bir neshe geografiyalıq aymaqlarǵa bóliw múmkin, olar makrorayonlardı payda etiwshi kóplegen bólimsheler yamasa elatlardı óz ishine alatuǵın úlken geografiyalıq bólimlerdi quraydı.

Oraylıq Dallastıń tiykarı - qala orayı bolǵan Downtown Dallas, sonday-aq kóp sanlı usaqlap satıw, restoranlar hám túngi ómir xarakterli Oak Lawn hám Uptown rayonları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://neighborhoods.dmagazine.com/dallas/central-dallas/downtown/| bet = Downtown Dallas| avtor = Knightengale| at = Krista| til = en| jumıs = D Magazine Neighborhoods| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Downtown Dallasta bir qansha atı bar rayonlar bar, olardıń ishinde West End tariyxıy rayonı, Kórkem óner rayonı, Main Street rayonı, Fermerlerdıń bazar rayonı, Qala orayı biznes rayonı, Kórgizbeler orayı rayonı hám Reunion rayonı. Bul aymaqqa Uptown, Victory Park, Harood, Oak Lawn, Dallas Design District, Trinity Groves, Turtle Creek, Cityplace, Knox/Henderson, Greenville hám West Village kiredi.

==== Shıǵıs Dallas ====
Shıǵıs Dallas - bul Downtown ǵa jaqın kórkem óner rayonı Deep Ellum, Lakeood rayonı (hám oǵan jaqın rayonlar, sonıń ishinde Lakeood Heights, Wilshire Heights, Tómengi Greenville, Junius Heights hám Hollyood Heights/Santa Monica), Vickery Place hám Bryan Place, sonday-aq arxitekturalıq áhmiyetke iye Swiss Avenue hám Munger Place rayonları jaylasqan jer. Onıń tariyxıy rayonında [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]-taǵı [[Frank Lloyd Wright]] tásirindegi preyriy stilindegi úylerdiń eń iri toplamlarınıń biri bar. Qalanıń arqa-shıǵıs bóliminde Dallastıń eń birlesken orta klass rayonlarınıń biri Lake Highlands jaylasqan.

==== Oak Kliff ====
[[Fayl:Oak_Cliff_September_2016_51_(Dallas_Streetcar).jpg|oñğa|nobaý|Oak Kliff rayonı Dallas tramvayı menen hám arqa tárepinde Downtown Dallas penen birge]]
Oraylıq qala bóliminiń qubla-batısında Oak Cliff jaylasqan. 1800-jıllardıń ortalarında tiykarı salınǵan bul ayırım qala 1903-jılı Dallas tárepinen qosıp alındı. Dallastıń eń eski rayonlarınıń biri sıpatında, tóbeshikli Arqa Oak Cliff Dallastıń 13 qorǵaw rayonınıń 5 in óz ishine aladı, olarǵa arxitekturalıq áhmiyetke iye Kessler Park elatı hám zámanagóy Bishop Arts rayonı kiredi.

==== Qubla Dallas ====
Qubla Dallas - bul hár jılı sentyabrdiń aqırınan oktyabrdiń ortasına shekem ótkiziletuǵın Texas shtatınıń jıllıq yarmarkası bolatuǵın Cedars hám Fair Park jaylasqan jer. Bul jerde sonday-aq aǵashlar menen qorshalǵan Exposition prospektinde súwretshiler, kórkem óner galereyaları hám barlar jaylasqan Exposition Park, Dallas bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| bet = Things To Do in Dallas: Find Dallas Events &amp; Attractions: GuideLive| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910021549/http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | jumıs = GuideLive| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

South Side Dallas túngi [[oyın-zawıq]] ushın tanımal orın. Bul rayon keń kólemli rawajlanıw hám jámiyet integraciyasın basınan keshirdi. Burın joqarı kámbaǵalshılıq hám jinayatshılıq penen xarakterlengen aymaq endi qalanıń eń tartımlı sociallıq hám jasaw ornına aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/news/2018-05-25/six-years-into-growsouth-developers-are-starting-to-pay-attention-to-southern-dallas| bet = Six Years Into GrowSouth, Developers Are Starting To Pay Attention To Southern Dallas| sáne = 2018-jıl 25-may | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Arjaǵı, qalanıń qubla-shıǵıs bóliminde, úlken Pleasant Grove rayonı jaylasqan. Burın ǵárezsiz qala bolǵan bul jer qubla-shıǵısta Seagoville ge shekem sozılǵan, tiykarınan tómen támiyinlengen turaq jay rayonlarınıń jıyındısı. Qala rayonı bolıwına qaramastan, Pleasant Grove hámme tárepinen rawajlanbaǵan jerler menen qorshalǵan. Onı Qubla Dallasdan bólip turatuǵın batpaqlıq hám suw basqan jerler qalanıń Trinity River Proektiniń bir bólimi bolǵan Úlken Trinity toǵayınıń bir bólegi bolıp&lt;ref name=&quot;The Great Trinity Forest-Dallas&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| bet = The Great Trinity Forest-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116152340/http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar | jumıs = The Great Trinity Forest| baspaxana = City of Dallas Trinity River Corridor Project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, ol endi jasaw ortalıǵı hám suw tasqınların qadaǵalaw ushın joqarı bahalanıp atır.

=== Topografiya ===
[[Fayl:Downtown_Dallas_TX_2013-06-08_087.jpg|oñğa|nobaý|West End tariyxıy rayonı]]
[[Fayl:Dallas_Arboretum_and_Botanical_Garden_September_2017_04_(A_Woman's_Garden_Pool).jpg|nobaý|Dallas Arboretum hám Botanikalıq baǵı]]
[[Fayl:ISS067-E-170869_Dallas.jpg|nobaý|2022-jıl 1-iyulde Dallas, arqa tómenge hám shep tárepke qaratılǵan. Xalıqaralıq kosmoslıq stanciyanıń 67-ekspediciyası waqtında túsirilgen.]]
[[Fayl:White_Rock_Lake.jpg|oñğa|nobaý|White Rock kóli hám Bath House mádeniyat orayı]]
Dallas hám onıń átirapı tiykarınan tegis. Qala teńiz dárejesinen 450 den 550 futqa (137 den 168 metrge) shekem bolǵan biyiklikte jaylasqan. Ostin bur formaсiyasınıń batıs sheti, hák tas jartası (sonday-aq &quot;Aq jartas&quot; dep te belgili), 230 fut (70 metr) biyiklikke kóterilip, Dallas okrugi arqalı shama menen arqadan qublaǵa qaray sozılıp baradı. Triniti dáryasınıń qublasında, bul kóteriliw Ouk-Kliff jámiyetlerinde hám oǵan shegaralas Kokrell-Xill, Sedar-Xill, Grand-Preyri hám Irving qalalarında ayrıqsha seziledi. Jerdiń ayqın ózgeshelikleri jáne de Fort-Uerttiń átirapındaǵı Tarrant okruginiń qalalarında, sonday-aq qala orayınıń arqasındaǵı Tortl-Krik boyında da ushırasadı.

Dallas, basqa kóp qalalar sıyaqlı, dárya boyında tiykarı salınǵan. Qala Trinity dáryasınıń &quot;aq tasta ótiw&quot; ornında qurılǵan, bul jerde parom yamasa kópirler payda bolmasınan aldın arbalarǵa dáryadan ótiw ańsat bolǵan. Trinity dáryası paydalı kemeler qatnawı ushın jaramsız bolsa da, qala arqalı ótetuǵın tiykarǵı suw jolı bolıp esaplanadı. 35E avtomagistralı Stemmons dálizi boyınsha Dallas arqalı onıń jolın qublaǵa qaray qala orayınıń batıs bólegi boyınsha, keyin South Dallas hám Pleasant Grove arqalı izbe-iz jaylasqan, sol jerde dárya 45-avtomagistral menen qatarlas bolıp, qaladan shıǵıp, qubla-shıǵısqa, Xyuston tárepke qaray baradı. Dáryanıń eki tárepinde de qala xalqın jiyı suw tasıwlardan qorǵaw ushın 50 fut (15 metr) biyiklikte topıraq dambalar bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| bet = History of the Dallas Floodway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090325122856/http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 25-mart | avtor = John N. Furlong| jıl = 2003| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;.

1920-jıllardıń aqırında onıń baǵdarı ózgertilgennen keyin, dárya qala orayınıń joqarı hám tómengi tárepindegi bir neshe mil aralıqta suw tasıw tegisligindegi drenaj salmasınan artıq bolmay qaldı, al joqarı hám tómengi aǵısta onıń baǵdarı ádettegidey. Biraq Dallas postindustriyalıq jámiyetke qaray ózgere baslaǵanda&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.discoverthetrinity.org/| bet = Discover The Trinity-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090925092304/http://www.discoverthetrinity.org/| arxivsáne = 2009-jıl 25-sentyabr | jumıs = Discover The Trinity| baspaxana = Discoverthetrinity.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, dáryanıń estetikalıq hám dem alıw maqsetinde paydalanılmawına baylanıslı jámiyetshiliktiń narazılıǵı aqır-aqıbetinde 2000-jıllardıń basında baslanǵan Trinity dáryası Joybarına alıp keldi.

Joybar maydanı qala ishinde 20 milden (32 kilometrden) aslamdı quraydı, al Jer paydalanıw Jobasında qáliplestirilgen ulıwma geografiyalıq jer maydanı shama menen 44,000 akr (180 kv.km) ólshemge iye - bul Dallastaǵı jer maydanınıń shama menen 20% in quraydi. Dárya boyındaǵı jasıl maydan shama menen 10,000 akrdı (40 kv.km) quraydı, bul onı dúnyadaǵı eń úlken hám hár qıylı qalalıq parklardıń biri etedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| bet = Trinity River Corridor Project Frequently Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061011061245/http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| arxivsáne = 2006-jıl 11-oktyabr | avtor = Trinity River Corridor Project Management Office| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

White Rock kóli hám Joe Pool kóli Dallastıń basqa da áhmiyetli suw obyektlerin quraytuǵın suw saqlaǵıshlar bolıp tabıladı. XX ásirdiń basında qurılǵan White Rock kóli parkı qayıqshılar, eskek esiwshiler, juwırıwshılar hám velosipedshiler ushın, sonday-aq qala turǵınlarına kóldiń shıǵıs jaǵalawında jaylasqan 66 akr (267,000 m²) maydandı iyeleytuǵın Dallas Arboretumı hám Botanikalıq baǵında tınıshlıq izlep keliwshiler ushın da áhmiyetli orın bolıp esaplanadı. White Rock saǵası White Rock kóline quyıladı, keyin Dallas qalasınıń oraylıq bóliminiń shıǵıs-qublasında Trinity dáryasına quyıladı. White Rock saǵası boyındaǵı soqpaqlar keń tarmaqlı Dallas okrugı soqpaqlar sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı.

Love Field aeroportınıń arqa-batısında jaylasqan Bachman kóli - dem alıw ushın keń qollanılatuǵın kishirek kól. Qalanıń arqa-shıǵısında Garland, Rowlett, Rockwall hám Sunnyvale qalalıq posyolkaları menen qorshalǵan Dallastıń shegara bóliminde 22,745 akr (92&amp;nbsp;km²) maydandı iyeleytuǵın úlken Ray Hubbard kóli jaylasqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| bet = Lake Ray Hubbard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090606090611/http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| arxivsáne = 2009-jıl 6-iyun | avtor = Bobby Farquhar and Mark McDonald| jumıs = Set the Hook Guide to Lone Star Lakes and Lunkers| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;. Qalanıń batısında Mountain Creek kóli bar, bul jer burın Naval Air Station Dallas (Hensley Field) hám bir qansha áskeriy samolyot óndiriwshilerdiń ornı bolǵan.
Dallastıń shegara bóliminde jaylasqan hám Irving hám Coppell qalaları menen qorshalǵan North kóli dáslep jaqın átiraptaǵı elektr stanciyası ushın suw deregi sıpatında xızmet etken, biraq házir Dallas/Fort Orth xalıqaralıq áeroportına jaqın jaylasqanı sebepli dem alıw kóline aylandırıw joybarı bar, biraq bul joybardı qońsılas qalalar qollap-quwatlamaydı&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Aasen|title=Foes say North Lake development a threat to lifestyle}}&lt;/ref&gt;.

=== Klimat ===
Dallas qalası qurǵaq subtropikalıq klimatqa iye (Kyoppen klimat klassifikaсiyası boyınsha: Cfa, Trevarta boyınsha: Cfhk), bul Qurama Shtatlardıń Qublalıq tegisligine tán. Sonday-aq, ol kontinentallıq hám tropikalıq qásiyetlerge de iye bolıp, keńlik ushın salıstırmalı túrde keń jıllıq temperatura diapazonı menen sıpatlanadı. Tornado sızıǵınıń tómengi bóliminde jaylasqan bolıp, ekstremal hawa rayı, tornadolar hám burshaq jawıwına beyim.

Dallasta jaz ayları joqarı ılǵallılıq penen júdá ıssı boladı, degen menen qurǵaq hawa rayınıń uzaq dáwirleri de jiyi ushırasadı. Iyul hám avgust ayları ádette eń ıssı aylar bolıp, ortasha maksimal temperatura 96.0&amp;nbsp;°F (36&amp;nbsp;°C) hám ortasha minimal temperatura 76.7&amp;nbsp;°F (25&amp;nbsp;°C) ti quraydı. Jaz aylarında joqarı ıǵallılıq sebepli, ıssılıq indeksi kóbinese 105&amp;nbsp;°F (41&amp;nbsp;°C) ten asıp ketedi, bul jazdaǵı ıssını derlik shıdamsız etedi. Eń joqarı temperatura rekordı 113&amp;nbsp;°F (45&amp;nbsp;°C) bolıp, ol 1980-jılǵı ıssı tolqın waqtında, 26-27-iyun kúnleri jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında dizimge alınǵan&lt;ref name=&quot;NOAA Online&quot;&gt;{{Web deregi| url = https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| bet = NowData – NOAA Online Weather Data| baspaxana = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210514013416/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| arxivsáne = 2021-jıl 14-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NWS Records&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.srh.noaa.gov/fwd/?n=dgr8mxmn| bet = Dallas/Fort Worth – All-Time Maximum and Minimum Temperatures| baspaxana = National Weather Service Fort Worth| qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Dallasta qıs máwsimi ádette jumsaq bolıp, ara-tura suwıq tolqınları bolıp turadı. Birinshi ayazdıń ortasha sánesi 12-noyabr, al aqırǵı ayazdıń ortasha sánesi 12-mart. Yanvar ádette eń suwıq ay bolıp, kúndizgi ortasha joqarı temperatura 56.8&amp;nbsp;°F (14&amp;nbsp;°C) hám túngi ortasha tómen temperatura 37.3&amp;nbsp;°F (3&amp;nbsp;°C) ti quraydı. Yanvar ayındaǵı kúndelikli ortasha temperatura 47.0&amp;nbsp;°F (8&amp;nbsp;°C) biraq temperaturada keskin ózgerisler bolıwı múmkin, sebebi &quot;Kók arqalıqlar&quot; dep atalatuǵın kúshli suwıq frontlar Dallas regionı arqalı ótip, temperaturanı bir neshe kún dawamında 40&amp;nbsp;°F (4&amp;nbsp;°C) ten tómenge túsirip jiberedi, al ayırım kúnleri temperatura 80&amp;nbsp;°F (27&amp;nbsp;°C) ten de joqarı bolıwı múmkin. Qala aymaǵında qardıń jawıwı qıs máwsiminiń shama menen 70% ında baqlanadı, qar ádette jılına 1-2 kún jawıp, máwsimlik ortasha muǵdarı 1.5 dyuym (4 sm) ti quraydı. Degen menen, regionnıń ayırım uchastkalarında bunnan da kóbirek qar jawsa, basqa jerlerde qar derlik jawmaydı yamasa ulıwma jawmaydı. Qaladaǵı eń tómen temperatura rekordı −3&amp;nbsp;°F (−19&amp;nbsp;°C) bolıp, ol 1930-jıldıń 18-yanvarında dizimge alınǵan. Jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında temperatura 2021-jıldıń 16-fevralında Arqa Amerikanıń 2021-jılǵı qıs dawılı waqtında −2&amp;nbsp;°F (−19&amp;nbsp;°C) ke jetken.

Báhár hám gúz máwsimleri ortasha hám jaǵımlı hawa rayı menen ótetuǵın ótpeli máwsimler. Jarqın jabayı gúller (mısalı, kók qalpaqsha, hind boyawshı gúli hám basqa da ósimlikler) báhárde gúllep, pútkil Texas boylap tas jollardıń boylarına egiledi. Báhárgi hawa rayı aytarlıqtay ózgermeli bolıwı múmkin, biraq temperaturalardıń ózi jumsaq boladı. Báhárdiń aqırı menen jazdıń bası jáne de eń ıǵallı máwsim bolıp, ıǵallılıq dárejesi kóbinese 75% ten asıp ketedi. Dallastaǵı hawa rayı sentyabrdıń aqırınan dekabrdıń basına shekem hám kóplegen qıs kúnleri de jaǵımlı boladı. Gúz máwsimi kóbinese kóbirek dawıllar hám tornado qáwiplerin alıp keledi, biraq olar ádette báhárge salıstırǵanda az hám jeńilirek boladı.
[[Fayl:Dusk_view_of_the_skyline,_Dallas,_Texas_LCCN2011631144.tif|oñğa|nobaý|Dallas qalasınıń orayında kún batıwı]]
Arqadan qublaǵa qaray jıljıytuǵın suwıq frontlar hár báhárde Meksika qoltıǵınan keletuǵın jıllı, ıǵallı hawa menen soqlıǵısıp, gúldirmama menen qosılǵan kúshli nóserli jawınlar, burshaq jawıwı hám geyde tornadolar menen birge kúshli gúrkirewli borannan payda boladı. Waqıt ótiwi menen tornadolar qala ushın eń áhmiyetli tábiyiy qáwip bolǵan bolsa kerek, sebebi ol Tornado sızıǵınıń orayına jaqın jaylasqan.

Dallasta hár qısta bir neshe ret qubladan keletuǵın jıllı hám ıǵallı hawa suwıq, qurǵaq hawanı basıp ótip, muzlı jawın yamasa muz payda bolıwına alıp keledi hám jollar menen tas jollar tayǵaq bolıp qalsa, qalada tosıqlar payda boladı. Temperatura hár qıs ayında keminde tórt kún 70&amp;nbsp;°F (21&amp;nbsp;°C) ke jetedi. Dallasta jılına ortasha 26 tún ayaz boladı&lt;ref name=&quot;NOAA Online&quot;/&gt;, al 1999-2000 jıllardaǵı qısta eń az ayaz bolǵan túnler rekordı - 14 tún bolǵan. Usı 15 jıllıq dáwir ishinde regionda temperatura tek eki ret 15&amp;nbsp;°F (-9&amp;nbsp;°C) ten tómen túsken, degen menen kópshilik jaǵdaylarda (67%) 20&amp;nbsp;°F (-7&amp;nbsp;°C) ten tómen túsedi.&lt;ref name=&quot;NOAA Online&quot; /&gt;

[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Awıl xojalıǵı ministrligi Dallastı Ósimliklerdiń shıdamlılıq zonası 8b ǵa jaylastırǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.plantmaps.com/interactive-texas-usda-plant-zone-hardiness-map.php| bet = Texas USDA Hardiness Zone Map| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| bet = Plant Hardiness Zone Map: South-Midwest US| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130514085928/http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-may | avtor = Jordan| at = Ramon| sáne = 2012-jıl 24-yanvar | baspaxana = Usna.usda.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, ótken 15-20 jıl dawamındaǵı jumsaq qıs temperaturaları Washingtonia filifera hám Washingtonia robusta palmaları sıyaqlı suwıqqa sezgir ósimliklerdiń kóbirek ósiwine jol ashqan, olardıń derlik hámmesi 2021-jılǵı fevraldaǵı [[Arqa Amerika]]nıń qıs dawılı waqtında nabıt bolǵan. Amerika ókpe assoсiaсiyasınıń maǵlıwmatı boyınsha, Dallas AQSH qalaları arasında hawanıń pataslanıwı boyınsha 12-orındı iyeleydi, Los-Andjeles hám Xyustonnan keyin turadı. Dallas hám onıń átirapındaǵı hawanıń pataslanıwınıń kópshilik bólegi Midlotian degen kishi qaladaǵı qáwipli materiallardı jaǵıw zavodınan hám qońsılas Ellis okrugindegi сement zavodlarınan keledi.

Dallasta ortasha kúndelikli tómen temperatura 57.4&amp;nbsp;°F (14&amp;nbsp;°C), al ortasha kúndelikli joqarı temperatura 76.9&amp;nbsp;°F (25&amp;nbsp;°C) ti quraydı. Dallas jılına shama menen 39.1 dyuym (993&amp;nbsp;mm) jawın aladı. Dallastaǵı qar jawıw rekordı 2010-jıldıń 11-fevralında 11.2 dyuym (28 sm) bolǵan

== Demografiya ==
Dallas AQSHta xalıq sanı boyınsha toǵızınshı hám Texasta Xyuston hám San-Antonio qalalarınan keyin úshinshi orında turadı&lt;ref name=&quot;Infoplease-2023&quot;/&gt;. Onıń metropoliten aymaǵı Texas xalqınıń tórtten bir bólegin qamtıydı hám Qubla AQSH hám Texastaǵı eń úlken metropoliten aymaq bolıp, onnan keyin Úlken Xyuston metropoliten aymaǵı turadı. 2020-jılǵı AQSH xalıq sanaǵı boyınsha Dallas qalasında 1,304,379 turǵın jasaǵan, bul 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵınan 106,563 ge kóp&lt;ref name=&quot;American Factfinder-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| bet = Community Facts: Dallas city, Texas| arxivurl = https://archive.today/20200214004151/https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| arxivsáne = 2020-jıl 14-fevral | til = en-US| jumıs = American Factfinder| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-iyun }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń bahalawı boyınsha 2022-jıldıń 1-iyulına kelip, Dallas 2020-jılǵı xalıq sanaǵınan keyingi dáslepki jıllarda 4,835 adamnan ayırılıp, qala xalqınıń sanı 1,299,544 ke túsken.

2020-jılǵı bahalawlar boyınsha 524,498 úy xojalıǵı bar bolǵan&lt;ref name=&quot;US Census-2020&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSDP5Y2020.DP02| bet = ACS 2020 Social Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;, bul 2010-jılǵı 458,057 úy xojalıǵınan kóbeygen, olardıń 137,523 inde 18 jasqa tolmaǵan balalar jasaǵan&lt;ref name=&quot;US Census-2020a&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSST5Y2020.S1101| bet = ACS 2020 Households and Families Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;. Shama menen 36.2% úy xojalıqların birge jasaytuǵın erli-zayıplılar basqarǵan, 57.2% ında hayalı ya kúyewi joq jalǵız erkek yamasa hayal basshılıq etken, al 35.6% ı úy iyesi jalǵız jasaytuǵın shańaraqlıq emes úy xojalıqları sıpatında klassifikaсiyalanǵan&lt;ref name=&quot;US Census-2020&quot; /&gt; 2010-jılı barlıq úy xojalıqlarınıń 33.7% ında 18 jastan kishi bir yamasa bir neshe adam, al 17.6% ında 65 yamasa onnan úlken jastaǵı bir yamasa bir neshe adam bolǵan. 2020-jılı ortasha úy xojalıǵı kólemi 2.52 ni, al ortasha shańaraq kólemi 3.41 di quraǵan.&lt;ref name=&quot;US Census-2020a&quot; /&gt; 2018-jılı úy iyeleriniń jasap atırǵan turaq jay kórsetkishi 40.2% ti, al ijaraǵa alıp jasap atırǵanlar kórsetkishi 59.8% ti quraǵan.&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20owner-occupied%20housing%20rate&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSDP1Y2018.DP04&amp;t=Housing&amp;layer=place| bet = ACS 2018 Housing Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;. 2010-jılǵı xalıq sanaǵında qala xalqınıń jas boyınsha bólistiriliwi 18 jastan kishi 26.5% ti hám 65 hám onnan úlken jastaǵılar 8.8% ti kórsetken. Ortasha jas 31.8 jastı quraǵan. 2010-jılı xalıqtıń 50.0% i erkekler hám 50.0% i hayallar bolǵan&lt;ref name=&quot;Census 20102&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 Demographic Profile Data (DP-1): Dallas city, Texas| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-yanvar }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı ortasha jas 32.9 jas bolǵan; hár 100 hayalǵa 98.4 erkek tuwrı kelgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20age&amp;t=Age%20and%20Sex&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSST5Y2020.S0101| bet = ACS 2020 Age and Sex Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;.

2020-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnaması boyınsha, qaladaǵı úy xojalıǵınıń ortasha tabısı $54,747 bolǵan; shańaraqlardıń ortasha úy xojalıǵı tabısı $60,895; erli-zayıplı shańaraqlar $81,761; hám shańaraq emesler $45,658 bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20income&amp;t=Income%20%28Households,%20Families,%20Individuals%29&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSST5Y2020.S1901| bet = ACS 2020 Income Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;. 2003-2007 jıllardaǵı sorawnamada, tolıq jumıs kúni isleytuǵın erkeklerdiń ortasha tabısı $32,265 bolsa, tolıq jumıs kúni isleytuǵın hayallardıń ortasha tabısı $32,402 bolǵan. Qala boyınsha jan basına tabıs $25,904 ti quraǵan. Shańaraqlardıń shama menen 18.7% i hám ulıwma xalıqtıń 21.7% i jarlılıq shegarasınan tómen jasaǵan, sonıń ishinde 18 jastan kishilerdiń 33.6% i hám 65 yaki onnan úlken jastaǵılardıń 13.4% i bolǵan. 2007-jılǵı sorawnama boyınsha, úydiń ortasha bahası $129,600 bolǵan&lt;ref name=&quot;quickfacts.census.gov2&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the U.S. Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131118233505/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-noyabr | avtor = United States Census Bureau| baspaxana = United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-noyabr }}&lt;/ref&gt;; 2020-jılǵa kelip, úydiń ortasha bahası $252,300 ge jetken, úy iyeleri jasap atırǵan birliklerdiń 54.4% ı $50,000 nan $299,999 ǵa shekemgi bahada bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20home%20value&amp;t=Income%20(Households,%20Families,%20Individuals)&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSST5Y2020.S2506| bet = ACS 2020 Characteristics For Households With Mortgages| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}&lt;/ref&gt;.

2022-jılǵı «Point-In-Time Homeless Count» izertlewshisi Dallasta 4,410 úysiz adam bar ekenin anıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| bet = Dallas' mayor right to put homeless strategy under a microscope| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230227130733/https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| arxivsáne = 2023-jıl 27-fevral | sáne = 2023-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Troisi-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://housingforwardntx.org/wp-content/uploads/2023/02/FINAL-2022-PIT-Document-7.19.22-final.pdf| bet = Metro Dallas Homeless Alliance Continuum of Care 2022 Homeless Count &amp; Survey Independent Analysis| qaralǵan sáne =  }}&lt;/ref&gt;. Metro Dallas Úysizler Alyansınıń Ǵamqorlıq Kontinyumı 2022-jılǵı Úysizler Sanaǵı hám Soraw Ǵárezsiz Analizine sáykes, &quot;úysizlikti bastan keshirip atırǵanlardıń shama menen 3 ten 1-i (31%) kóshelerde yamasa adam jasawına arnalmaǵan basqa jerlerde tabıldı.&quot;&lt;ref name=&quot;Troisi-2022&quot; /&gt;

Dallastı qorshaǵan aymaq shıbınlar ushın qolaylı ortalıq bolıp, adamlar ushın zıyankeslik mashqalasın payda etedi. Dallas hám onıń átirapı Batıs Nil virusı sıyaqlı shıbınlar arqalı tarqalatuǵın keselliklerdi qadaǵalaw ushın úziliksiz dárileniw isleri alıp barıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/city-of-dallas-getting-set-mosqutio-spraying-several-positive-west-nile-virus-samples/287-b04348b1-17ce-4c4c-a36f-1f636b130700| bet = City of Dallas getting set for spraying after several positive West Nile virus samples| avtor = Wilson| at = Stacia| sáne = 2023-jıl 9-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== Rasa hám etnikalıq quram ===
Dallastıń xalqı tariyxıy jaqtan tiykarınan aq násilli bolǵan (1930-jılı aq násilli ispan emes xalıq 82.8% ti quraǵan)&lt;ref name=&quot;census12&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| bet = Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| arxivsáne = 2012-jıl 12-avgust | baspaxana = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-dekabr }}&lt;/ref&gt;, biraq XX ásir dawamında immigraсiya hám aq násillilerdiń kóship ketiwi sebepli onıń xalqınıń quramı ádewir ózgergen. Sol waqıttan baslap, ispan emes aq násilli xalıqtıń úlesi qalanıń ulıwma xalqınıń úshten birinen de azayıp ketken&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| bet = Cordell, Dennis D., Southern Methodist University (Dallas) and Garcia y Griego, Manuel, University of Texas at Arlington, &quot;The Integration of Nigerian and Mexican immigrants in Dallas/Fort Worth, Texas&quot;, working paper, 2005| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110720030824/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| arxivsáne = 2011-jıl 20-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}&lt;/ref&gt;. 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵına sáykes, xalıqtıń 50.7% ın aq násilliler (28.8% ı ispan emes aq násilliler), 24.8% ın qara násilliler yamasa afrika-amerikalılar, 0.7% ın amerika indeecleri hám Alyaska jergilikli xalqı, 2.9% ın aziyalılar hám 2.6% ın eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar quraǵan; ulıwma xalıqtıń 42.4% ı ispan yamasa latın amerikalı shıǵısına iye bolǵan (olar hár qıylı rasaǵa tiyisli bolıwı múmkin)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the US Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130506223734/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 6-may | baspaxana = Quickfacts.census.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;.

AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń 2019-jılǵı bahalawları boyınsha, 29.1% ispan emes aq násilliler, 24.3% qara hám afrika-amerikalılar, 0.3% amerika indeecleri yamasa Alyaska jergilikli xalqı, 3.7% aziyalılar hám 1.4% eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSDP1Y2019.DP05&amp;hidePreview=false| bet = American Community Survey 2019 Demographic Estimates| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210811112513/https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSDP1Y2019.DP05&amp;hidePreview=false| arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. 2019-jılǵı sanaq bahalawlarına kóre, gavaylılar hám basqa Tınıq okean atawlarınıń turǵınları ulıwma 312 adamdı quraǵan, bul 2017-jıldaǵı 606 adamnan tómenlegen&lt;ref name=&quot;US Census-2019&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = U.S. Census website| avtor = Bureau| at = U. S. Census| til = en| jumıs = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-mart }}&lt;/ref&gt;. 2019-jılı hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar bahalanǵan xalıqtıń 41.2% ın quraǵan. 2019-jılı ispan yamasa latın amerikalı xalıq arasında Dallastıń 34.6% ın meksikalılar, 0.4% ın puerto-rikalılar, 0.2% ın kubalılar hám 6.0% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan. 2017-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnamasınıń bahalawları boyınsha demografiyalıq quramnıń 35.5% ın meksikalılar, 0.6% ın puerto-rikalılar, 0.4% ın kubalılar hám 5.4% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSDP1Y2017.DP05&amp;hidePreview=false| bet = American Community Survey 2017 Demographic Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılǵa kelip, hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar qala xalqınıń eń úlken etnikalıq toparı bolıp qalıwın dawam etti&lt;ref name=&quot;US Census-2022&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US4819000&amp;y=2020&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29&amp;tid=DECENNIALPL2020.P2| bet = P2 Hisapnic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race| jumıs = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-may }}&lt;/ref&gt;, bul pútkil el boyınsha demografiyalıq tendenсiyalardı kórsetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2021/08/12/texas-2020-census/| bet = People of color make up 95% of Texas' population growth, and cities and suburbs are booming, 2020 census shows| avtor = Ura| at = Alexa| sáne = 2021-jıl 12-avgust | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.pewresearch.org/fact-tank/2022/02/03/u-s-hispanic-population-continued-its-geographic-spread-in-the-2010s/| bet = U.S. Hispanic population continued its geographic spread in the 2010s| avtor = Passel| at = Jeffrey S.| til = en-US| jumıs = Pew Research Center| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/research/new-census-data-shows-the-nation-is-diversifying-even-faster-than-predicted/| bet = The nation is diversifying even faster than predicted, according to new census data| avtor = Frey| at = William H.| sáne = 2020-jıl 1-iyul | til = en-US| jumıs = Brookings| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Dallas aymaǵı meksikalı amerikalılar hám basqa ispan hám latın amerikalı immigrantlar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı. Qalanıń qubla-batıs bólegi, ásirese Ouk Kliff tiykarınan ispan hám latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasobserver.com/news/mexicans-saved-oak-cliff-while-they-saved-american-cities-bikos-came-later-7126267| bet = Mexicans Saved Oak Cliff While They Saved American Cities. Bikos Came Later.| avtor = Schutze| at = Jim| sáne = 2015-jıl 17-mart | jumıs = Dallas Observer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/books/2019/12/05/how-latino-immigrants-saved-oak-cliff-new-book-explores-immigrants-contributions-to-dallas/| bet = How Latino immigrants saved Oak Cliff: new book explores immigrants' contributions to Dallas| sáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Qalanıń qubla-shıǵıs bólegi Plezant Grouv tiykarınan afrika-amerikalı hám ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan, al qalanıń qubla bólegi kóbinese qara násilliler tárepinen mákanlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2020/01/08/dallas-historically-black-neighborhood-tenth-street-history-preservati/| bet = Dallas neighborhood established by freed slaves fights to keep its history alive| avtor = Perez| at = Miguel| sáne = 2020-jıl 8-yanvar | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blacksindallas.com/southdallas/| bet = South Dallas| til = en-US| jumıs = BlacksInDallas.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri tiykarınan ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar; Garlandta da úlken ispan tilinde sóylesiwshi xalıq bar. Arqa Dallasta kóbinese aq, qara hám ásirese ispan yamasa latın amerikalı turǵınlardıń kóp sanlı anklavları bar.

Dallas aymaǵı sonday-aq tiykarınan kúshli hám hár qıylı ekonomikası sebepli qara hám afrika-amerikalılar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2012/may/why-young-black-professionals-are-wary-of-dallas/| bet = Why Young Black Professionals Are Wary of Dallas| sáne = 2012-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theledger.com/story/news/2011/02/16/census-estimates-indicate-blacks-in-us-moving-south-for-better-jobs/26415661007/| bet = Census Estimates Indicate Blacks in U.S. Moving South for Better Jobs}}&lt;/ref&gt;. 2010-jıl menen 2020-jıl aralıǵında Dallas aymaǵı Atlanta aymaǵınan keyin hám Xyuston aymaǵınan sál joqarı turıp, jańa qara hám afrika-amerikalı turǵınlardıń sanı boyınsha ekinshi orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/articles/a-new-great-migration-is-bringing-black-americans-back-to-the-south/| bet = A 'New Great Migration' is bringing Black Americans back to the South| avtor = H. Frey| at = William| sáne = 2022-jıl 12-sentyabr | jumıs = brookings.edu}}&lt;/ref&gt;. Afrika-amerikalılardıń aytarlıqtay aǵımınıń birazi Jańa Ullı Kóshiwge baylanıslı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| bet = The New Black South| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729031923/https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | sáne = August 2017 | til = en| jumıs = Governing.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}&lt;/ref&gt;. Afrika Múyizinen, Efiopiya, Eritreya hám Somaliden kelgen immigrantlardıń aytarlıqtay sanı bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2011/june/how-dallas-got-so-many-ethiopian-restaurants/| bet = How Dallas Got So Many Ethiopian Restaurants| avtor = Reiss| at = Sarah| sáne = 2011-jıl 25-may | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Dallas-Fort-Uort metropoleksinde (2012-jıl 6-noyabr jaǵdayına qaraǵanda) shama menen 70,000 orıs tilinde sóylesiwshi bar bolıp, olardıń kópshiligi burınǵı Keńes Awqamınan kelgen immigrantlar&lt;ref&gt;{{Cite news| sáne =April 18, 2017|title=70,000 Russian-speakers in Dallas, According to Mayor of Dallas|url=http://www.dallastelegraph.com/70000-russian-speakers-dallas-accordding-mayor-dallas/|access-date=April 18, 2017}}&lt;/ref&gt;. Bul xalıq quramına orıslar, orıs evreyleri, ukrainler, belaruslar, moldavanlar, ózbekler, qırǵızlar hám basqalar kiredi. Dallastaǵı orıs tilinde sóylesiwshi xalıqtıń sanı &quot;amerikalı kúyewler-orıs hayalları&quot; sektorında ósiwin dawam etpekte. Orıs tilli DFW óziniń &quot;The Dallas Telegraph&quot; gazetasına iye&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallastelegraph.com/about/| bet = About ⋆ Russian Dallas - Русский Даллас| sáne = 2012-jıl 17-oktyabr | til = en-US| jumıs = Russian Dallas - Русский Даллас| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://cw33.com/news/what-its-like-being-a-russian-speaker-in-america/| bet = Dallas couple tell what it's like being Russian in America| sáne = 2018-jıl 1-aprel | til = en-US| jumıs = CW33 Dallas / Ft. Worth| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210120041527/https://cw33.com/news/what-its-like-being-a-russian-speaker-in-america/| arxivsáne = 2021-jıl 20-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen bir qatarda, Dallas hám onıń shetki aymaqları úlken sandaǵı aziyalı amerikalılardıń, sonıń ishinde hindistanlı, vetnamlı, qıtaylı, koreyalı, filippinli, yaponlı hám basqa shıǵısı bar adamlardıń mákanı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://dallas.areaconnect.com/statistics.htm| bet = Dallas Population and Demographics| baspaxana = areaconnect.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122071456/http://dallas.areaconnect.com/statistics.htm| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.nbcdfw.com/news/local/Asian-American-Growth-Steady-in-North-Texas-259670561.html| bet = Asian-American Growth Steady in North Texas| avtor = Schnyder| at = Mark| sáne = 2014-jıl 17-may | jumıs = nbcdfw.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr }}&lt;/ref&gt;. AQSHtaǵı úlken qalalar arasında Dallastıń arqa shetki aymaǵı bolǵan Plano 2016-jılǵa kelip qıtaylı amerikalılar sanı boyınsha 6-orındı iyeledi. Ásirese Plano-Richardson aymaǵında 2012-jılı shama menen 30,000 iranlı amerikalı bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://s3.amazonaws.com/texasbaptists/intercultural-ministry/IRANIAN-COMMUNITY-IN-NORTH-TEXAS.pdf| bet = IRANIAN COMMUNITY IN NORTH TEXAS| jumıs = S3.amazonaws.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Kóplegen immigrant toparları bolǵanlıqtan, lingvistikalıq landshaftta kóp tilli belgiler jiyi ushırasadı. AQSH Azamatlar dizimi byurosınıń 2013-jıldıń dekabrinde járiyalanǵan maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Dallas okrugi turǵınlarınıń 23 procenti, al Tarrant okrugi turǵınlarınıń 16 procenti sırtta tuwılǵan. 2018-jılǵı puqaralar dizimi bahalawları Dallas qalasınıń sırtta tuwılǵan xalqınıń 25.4 procenti naturalizaciyalanǵan puqaralar hám 74.6 procenti puqara emeslerden ibarat ekenligin anıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20foreign-born&amp;g=1600000US4819000&amp;tid=ACSST1Y2018.S0502&amp;t=Foreign%20born&amp;layer=place&amp;vintage=2018| bet = ACS 2018 Foreign-Born Statistics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomika ==
[[Fayl:Comerica_Bank_Tower_01.jpg|oñğa|nobaý|Comerica Bank imaratı]]
[[Fayl:GalleriaMallBarreledSkyLight.jpg|nobaý|Galleria Dallas]]
Dáslebinde Dallas ózin qollap-quwatlaw ushın diyxanshılıqqa, qońsı Fort-Uorttıń mal bazarlarına hám Amerika jergilikli xalıqlarınıń sawda jollarındaǵı qolaylı jaylasıwına súyendi. Dallastıń ósiwindegi tiykarǵı faktor 1873-jılı qala arqalı bir neshe temir jol baǵdarlarınıń qurılıwı boldı. Dallas ósip, texnologiya rawajlanǵan sayın, paxta onıń ekonomikalıq tiykarı boldı hám 1900-jılǵa kelip Dallas dúnyadaǵı eń iri ishki paxta bazarına aylandı, paxta tazalaw mashinaların islep shıǵarıwda jetekshi boldı.

1900-jıllardıń basına kelip Dallas AQSHtıń pútkil qubla bólegindegi ekonomikalıq xızmettiń orayına aylandı hám 1914-jılı On birinshi Federal Rezerv okruginiń orayı etip saylandı. 1925-jılǵa kelip Texas mámlekettiń paxta zúráátiniń yarımınan kóbiregin islep shıǵardı, bunda Texas paxtasınıń 31 proсenti Dallastan 100 milya (160&amp;nbsp;km) radiusta óndirildi. 1930-jıllarda Dallastan shıǵısta, Kilgor qasında neft tabıldı. Dallastıń bul ashılıwǵa jaqın jaylasıwı onı dárhal mámlekettiń neft bazarınıń orayına aylandırdı. Keyingi jılları Permian basseyninde, Panxendlde, Meksika qoltıǵı jaǵalawında hám Oklaxomada neft kánleriniń ashılıwı Dallastıń bazardaǵı oraylıq ornın jáne de bekkemledi&lt;ref name=&quot;paynechapV&quot;&gt;{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/n192 189]–221|chapter=Chapter VII: The Emergence of &quot;Big D&quot;}}&lt;/ref&gt;.

[[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urıstıń]] tamamlanıwı Dallastı Collins Radio Corporation sıyaqlı kompaniyalar arqalı baylanıs, injeneriya hám óndiris talantı orayına aylandırdı. On jıllardan keyin de, telekommunikaсiya hám informaсiya revolyuсiyaları jergilikli ekonomikanıń úlken bólegin háreketke keltiriwdi dawam etpekte. Qala geyde aymaqtaǵı telekommunikaсiya kompaniyalarınıń joqarı toplanıwı sebepli &quot;Kremniy dalasınıń&quot; júregi dep ataladı, bunıń epiсentri Dallastıń arqa shetki rayonı Richardsondaǵı Telekom dálizi boylap jaylasqan. Telekom dálizinde 5,700 den aslam kompaniya jaylasqan, olardıń arasında Texas Instruments (bas keńsesi Dallasta), Nortel Networks, Alcatel Lucent, AT&amp;T, Ericsson, Fujitsu, [[Nokia]], Rockwell Collins, Cisco Systems, T-Mobile, Verizon Communications hám CompUSA (házirgi waqıtta bas keńsesi Mayami, Florida shtatında) bar. Iri óndiriwshi Texas Instruments Dallastaǵı bas keńsesi hám chip zavodlarında 10,400 adamdı jumıs penen támiyinleydi.

1980-jıllarda Dallas shın mánisinde jıljımaytuǵın múlk bazarınıń qaynaǵan orayına aylandı, ósip atırǵan qala xalqı jańa turaq jaylar hám keńse orınlarına bolǵan talaptı arttırdı. Oraylıq Dallastıń eń úlken imaratlarınıń bir neshewi usı gúlleniw dáwiriniń jemisi boldı, biraq shekten tıs spekulyaсiya, saqlaw hám qarız krizisi hám neft bumınıń tamamlanıwı 1980-jıllardaǵı qurılıs bumın Dallas ushın da, onıń qos qalası Xyuston ushın da tamamladı. 1980-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń bası arasında oraylıq Dallas áste ósiw dáwirin basınan keshirdi. Degen menen, 2000-jıllardıń basınan baslap Dallastıń oraylıq bólegi turaqlı hám áhmiyetli ósiwdi bastan keshirmekte, bul proсess oraylıq Dallastaǵı eski kommerсiyalıq imaratlardı turaq jay hám miymanxana maqsetlerinde qayta paydalanıwdı, sonday-aq jańa keńse hám turaq jay imaratlarınıń qurılısın óz ishine aladı. Woodall Rodgers tez júriw jolı arqalı qurılǵan hám oraylıq Dallastıń oraylıq isbilermenlik rayonın Uptown/Victory Park penen tikkeley baylanıstırǵan Klyde Warren parkiniń ashılıwı júdá tabıslı Dallas kórkem óner rayonı menen birge sinergiyalıq tásir kórsetti, sonıń nátiyjesinde ekewi de oraylıq Dallasta áhmiyetli jańa rawajlanıwdıń katalizatorlarına aylandı.

Dallas–Fort-Uert metropoliyasındaǵı turaq jay múlk bazarı tek ǵana turaqlı bolıp qalmay, jáne bir márte gúlleniw dárejesine qaytıp keldi. Dallas hám onıń úlken metro aymaǵı kvartira qurılısı hám taza arendaǵa beriw boyınsha mámlekette jetekshi bolıp kelmekte, bunda arenda bahaları eń joqarı dárejege jetti. Burınnan bar yamasa jańadan qurılǵan jeke úylerdiń satılıwı, sonday-aq úy bahalarınıń ósiwi 2015-jıldan baslap mámlekette aldıńǵı orındı iyelep kelmekte&lt;ref name=&quot;Economic Snapshot&quot;&gt;{{Cite news|title=DFW Apartment Boom Hits Region|url=http://www.bizjournals.com/dallas/news/2015/07/01/dfw-apartment-boom-hits-region-with-all-time.html|newspaper=Dallas Business Journal|access-date=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dallas Residential Real Estate&quot;&gt;{{Cite news|title=Dallas Area Home Price Growth Dwarfs National Gains|url=https://www.dallasnews.com/business/residential-real-estate/20150630-dallas-area-home-price-growth-dwarfs-national-gains.ece|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=June 30, 2015}}&lt;/ref&gt;.

2014-jıldıń ortasınan baslap neft bahasınıń kútilmegen tómenlewi hám 2015-jıl dawamında tezlesiwi Dallas hám onıń úlken metro aymaǵına ekonomikasınıń joqarı dárejede diversifikaсiyalanǵan tábiyatı sebepli áhmiyetli tásir etpedi. Dallas hám metropoliya aymaǵı turaq jay, kvartira hám keńse ijarası, sawda orayı keńisligi, qoyma hám sanaat keńisligine bolǵan kúshli talaptı kórip atır, ulıwma jumıs orınlarınıń ósiwi júdá bekkem bolıp qalmaqta. Neftke ǵárezli qalalar hám aymaqlar tómenlewdiń áhmiyetli tásirin sezdi, biraq Dallastıń ósiwi toqtawsız dawam etti, 2015-jılı jáne de kúsheydi. Aymaqqa áhmiyetli milliy bas keńselerdiń kóship keliwi (mısalı, [[Toyota]]nıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadan]] ketip, Dallas aymaǵında óziniń jańa [[Arqa Amerika]] bas keńsesin qurıw haqqındaǵı sheshimi) hám hár qıylı korporaсiyalardıń aymaqlıq keńseleriniń áhmiyetli keńeyiwi, sonday-aq kompaniyalardıń Oraylıq Dallasqa kóship keliwi Dallas ekonomikasınıń gúlleniwine túrtki boldı.

Dallas–Fort-Uert aymaǵı Amerika Qurama Shtatlarında ashıq sawda kompaniyalarınıń bas keńseleriniń eń úlken toplanıwlarınıń biri bolıp esaplanadı. Fortune jurnalınıń 2022-jılǵı Amerikadaǵı Fortune 500 diziminiń jıllıq dizimine qaraǵanda, Dallas qalasında 11 Fortune 500 kompaniyası bar edi&lt;ref name=&quot;Fortune-2022a&quot;/&gt;. Al pútkil DFW aymaǵında 23 kompaniya bar edi.[2] 2022-jılǵa kelip, Dallas–Fort-Uert Texastaǵı Fortune 500 bas keńseleriniń ekinshi eń úlken toplanıwın hám Qurama Shtatlardaǵı tórtinshi eń úlken toplanıwın kórsetedi, Xyuston (24), Chikago (35) hám Nyu-York (62) metropoliya aymaqlarınan keyin turadı.&lt;ref name=&quot;Fortune-2022a&quot; /&gt;

2008-jılı AT&amp;T kompaniyası óziniń bas keńsesin Oraylıq Dallasqa kóshirdi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=AT&amp;T Making a Move|url=https://www.nytimes.com/2008/06/30/technology/30phone.html|newspaper=The New York Times| sáne =June 30, 2008|access-date=June 30, 2008}}&lt;/ref&gt;; AT&amp;T dúnyadaǵı eń úlken telekommunikaсiya kompaniyası bolıp, 2017-jılı mámlekettegi túsim boyınsha toǵızınshı eń úlken kompaniya edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/antoinegara/2017/05/24/the-worlds-largest-telecom-companies-att-and-verizon-top-china-mobile/#f0a9a30a4523| bet = The World's Largest Telecom Companies: AT&amp;T And Verizon Top China Mobile| avtor = Gara| at = Antoine| sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may }}&lt;/ref&gt;. Dallasta jaylasqan basqa Fortune 500 kompaniyaları reyting tártibinde: Energy Transfer Equity, CBRE (2020-jılı óz bas keńsesin Los-Andjelesten Dallasqa kóshirgen)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| bet = CBRE relocating headquarters to Dallas from Los Angeles, sources say| arxivurl = https://archive.today/20201028181308/https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| arxivsáne = 2020-jıl 28-oktyabr | avtor = Salchert| at = Ryan| sáne = 2020-jıl 28-oktyabr | jumıs = Dallas Business Journal| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/real-estate-brokerage-cbre-moves-193907122.html| bet = Real estate brokerage CBRE moves headquarters from Los Angeles to Dallas| avtor = Vincent| at = Roger| sáne = 2020-jıl 29-oktyabr | til = en-US| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;, Tenet Healthcare, Southwest Airlines, Texas Instruments, Jacobs Engineering, HollyFrontier, Dean Foods hám Builders FirstSource. 2016-jıldıń oktyabr ayında dúnyadaǵı eń úlken injenerlik kompaniyalarınıń biri bolǵan Jacobs Engineering Kaliforniyadaǵı Pasadenadan Oraylıq Dallasqa kóshti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bizjournals.com/dallas/news/2016/10/24/jacobs-engineering-global-hq-dallas-california.html| bet = Global engineering firm to relocate headquarters from California to Dallas| jumıs = Bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;.

Jaqın jaylasqan Irvingte altı Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde: McKesson, eldegi eń iri farmaсevtikalıq distribyutor hám 2021-jılǵı Fortune 500 diziminde jeti nomeri menen jaylasqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/11/largest-pharmaceutical-company-in-u-s-moving-headquarters-from-california-to-dfw/| bet = Largest Pharmaceutical Company in U.S. Moving its HQ from California to DFW| sáne = 2018-jıl 1-dekabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2018/11/30/mckesson-relocates-headquarters-to-north-texas.html| bet = Fortune 500 company to move headquarters from California to DFW| jumıs = www.bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2021/| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;, Fluor (injeneriya), Kimberly-Clark, Celanese, Michaels Companies hám Vistra Energy. Planoda jáne tórt Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń qatarında J.C. Penney, Alliance Data Systems, Yum China hám Dr. Pepper Snapple.[4] Fort-Uertte eki Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde American Airlines, dúnyadaǵı túsim, flot kólemi, payda, tasılǵan jolawshılar hám jolawshı-miyl túsimi boyınsha eń iri aviakompaniya, hám D.R. Horton, Amerikadaǵı eń iri úy qurıwshı kompaniya&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot; /&gt; Fort-Uerttiń arqasında jaylasqan Uestleyk, TX qalasında házir eki Fortune 500 kompaniyası bar: finanslıq xızmetler gigantı Charles Schwab hám qolaylı dúkan distribyutorı Core-Mark.&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/charles-schwabs-move-to-dfw-shakes-up-leaderboard-in-region-already-undergoing-changes/287-36f72c12-37ae-4f7c-bce0-7d6eed949316| bet = Charles Schwab's move to DFW shakes up leaderboard in region already undergoing changes| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | til = en-US| jumıs = wfaa.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/09/fortune-500-company-relocating-to-dfw/| bet = Fortune 500 Company Relocating From California to DFW| sáne = 2018-jıl 6-sentyabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bir Fortune 500 kompaniyası, GameStop, Greypvaynde jaylasqan.
[[Fayl:NorthPark_Center_March_2017_4.jpg|solğa|nobaý|NorthPark orayı]]
Dallasta hám onıń metro aymaǵında jaylasqan qosımsha iri kompaniyalarǵa mınalar kiredi: Comerica, ol 2007-jılı óziniń milliy bas keńsesin Detroyttan Dallas orayına kóshirgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.toledoblade.com/business/2007/03/06/Comerica-Inc-to-relocate-headquarters-from-Detroit-to-Dallas.html| bet = Comerica Inc. to relocate headquarters from Detroit to Dallas| jumıs = toledoblade.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-mart }}&lt;/ref&gt;, NTT DATA Services, Regency Energy Partners, Atmos Energy, Neiman Marcus, AECOM, Think Finance, 7-Eleven, Brinker International, Primoris Services, AMS Pictures, id Software, Mary Kay Cosmetics, Chuck E. Cheese's, Zale Corporation hám Fossil, Inc. Bul kompaniyalardıń kópshiligi - hám DFW metropoleksindegi basqa kompaniyalar - Dallas aymaqlıq palatasın quraydı. Dúnyadaǵı eń iri emshek rak shólkemi bolǵan Susan G. Komen for the Cure Dallasta qurılǵan hám sol jerde jaylasqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| bet = Ambassador Nancy G. Brinker, Founder of the World's Largest (March 27, 2007)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090817145240/http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| arxivsáne = 2009-jıl 17-avgust | sáne = 2007-jıl 27-mart | baspaxana = Jerusalem.usconsulate.gov| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-may }}&lt;/ref&gt;.

Kóp sanlı bizneslerden tısqarı, Dallasta Qurama Shtatlardaǵı basqa qalalarǵa salıstırǵanda jan basına shaqqanda eń kóp sawda orayları bar hám sonday-aq AQSHta ekinshi bolıp salınǵan sawda orayı - 1931-jılı ashılǵan Highland Park Village usı qalada jaylasqan&lt;ref name=&quot;VisitDallas_Shopping&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.visitdallas.com/things-to-do/shopping/index.html| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160404181001/http://www.visitdallas.com:80/things-to-do/shopping/index.html| arxivsáne = 2016-jıl 4-aprel | jumıs = VisitDallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-iyun }}&lt;/ref&gt;. Dallas Arqa Texastaǵı eki iri sawda orayınıń úyi bolıp tabıladı: Dallas Galleria hám NorthPark Center, ol Texastaǵı ekinshi eń úlken sawda orayı bolıp esaplanadı. Eki sawda orayı da joqarı dárejeli dúkanlarǵa iye hám aymaq ushın turistlerdi tartıwshı tiykarǵı orınlar bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.northparkcenter.com/pages/northpark-history| bet = NorthPark Center History – Luxury Shopping in Dallas| jumıs = Northparkcenter.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.galleriadallas.com/shopping/| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122072055/http://www.galleriadallas.com/shopping/| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr | jumıs = Galleriadallas.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;.

Forbes jurnalınıń 2011-jılı 21-sentyabrde járiyalanǵan &quot;Amerikanıń eń bay adamları&quot; atlı jıllıq dizimine qaraǵanda, qalada 17 milliarder jasaydı, bul 2009-jılǵı 14 milliarderden kóbeygen. 2009-jılı (14 milliarder menen) qala dúnya júzi boyınsha milliarderleri eń kóp qalalar arasında altınshı orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/forbes-400/#p_34_s_astate_All%20industries_All%20states_All%20categories_| bet = The Richest People in America, September 21, 2011| jumıs = Forbes Magazine| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| bet = Top World Cities for Billionaires, April 22, 2009| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090426051829/http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| arxivsáne = 2009-jıl 26-aprel | baspaxana = Overseas Property Mall, Guide to International Real Estate Investment| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Dallas Qurama Shtatlarda biznes saparları ushın úshinshi eń kóp tańlanatuǵın qala bolıp tabıladı, al Kay Bailey Hutchison konvenсiya orayı 1,000,000 kvadrat futtan (93,000 m²) aslamıraq maydanı menen eldegi eń úlken hám bánt konvenсiya oraylarınıń biri hám dúnyadaǵı eń úlken baǵanasız kórgizbe zalı bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| bet = Meeting Professionals – Why Dallas?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080413060744/http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| arxivsáne = 2008-jıl 13-aprel | baspaxana = Dallascvb.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}&lt;/ref&gt;. VisitDallas turizmdi alǵa ilgerletiw hám konvenсiyalardı tartıw ushın shártnama dúzilgen 501(c)(6) shólkemi, biraq 2019-jıldıń yanvar ayında járiyalanǵan audit bul maqsetlerge erisiwdegi nátiyjeliligine gúman tuwdırdı.

== Kórkem óner hám mádeniyat ==
[[Fayl:Chandelier_and_stage_inside_the_auditorium_of_the_Margot_&amp;_Bill_Winspear_Opera_House,_part_of_the_AT&amp;T_Performing_Arts_Center_complex_in_the_Arts_District_of_Dallas,_Texas_LCCN2015630583.tif|oñğa|nobaý|Margot hám Bill Winspear Opera úyiniń ishki kórinisi]]

=== Kórkem óner hám muzeyler ===
Oraylıq qalanıń arqa bólimindegi Kórkem óner rayonı bir neshe kórkem óner orınlarına iye hám Qurama Shtatlardaǵı eń úlken tutas kórkem óner rayonı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ArtPlace names the Dallas Arts District one of the nation's top 12 ArtPlaces|url=https://www.dallasnews.com/arts/arts/2013/01/08/artplace-names-the-dallas-arts-district-one-of-the-nations-top-12-artplaces|first=Michael|last=Granberry| sáne =January 8, 2013|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=September 7, 2014}}&lt;/ref&gt;. Bul rayondaǵı belgili orınlar qatarına Dallas kórkem óner muzeyi; Dallas simfoniyalıq orkestri hám Dallas samal simfoniyasınıń úyi bolǵan Morton H. Meyerson simfoniya orayı; Nasher estelik orayı; hám Trammell &amp; Margaret Crow Aziya kórkem óneri toplamı kiredi.

Sonday-aq, Oraylıq Dallasta jaylasqan Perot tábiyat hám ilim muzeyi tábiyiy tariyx hám ilim muzeyi bolıp tabıladı. 2005-jılǵı Pritzker arxitektura sıylıǵınıń laureatı Thom Mayne hám onıń Morphosis Architects firması tárepinen joybalastırılǵan 180,000 kvadrat futlıq (17,000 m²) imarat altı qabattan ibarat hám shama menen 14 qabat biyiklikte.

AT&amp;T Dallas Atqarıwshılıq óner orayına tiyisli orınlar qatarına Dallas kameralıq simfoniyasınıń úyi bolǵan Moody atqarıwshılıq zalı; Dallas teatr orayı hám Dallas qara terili oyın teatrınıń úyi bolǵan Dee hám Charles Wyly teatrı; hám Dallas operası hám Texas balet teatrınıń úyi bolǵan Winspear opera úyi kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| bet = The Winspear Opera House| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051215052732/http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| arxivsáne = 2005-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| bet = Building the Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080315224549/http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| arxivsáne = 2008-jıl 15-mart | jumıs = [[Dallas Center for the Performing Arts]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Dallas_Holocaust_&amp;_Human_Rights_Museum_Photo.png|solğa|nobaý|Dallas Xolokost hám adam huqıqları muzeyi]]
Bul aymaqtan uzaq emes arqada Southern Methodist universitetindegi Meadows muzeyi jaylasqan. 2009-jılı ol Madridtiń Prado muzeyi menen úsh jıllıq sheriklik ornattı. Prado ispan kórkem ónerine baǵdarlanǵan hám Arqa Amerikadaǵı ispan kórkem óneri toplamına iye bolıp, de Xuanes, El Greko, Fortuni, Goyya, Murilo, Pikasso, Pkensa, Ribera, Riko, Velaskes, Surbaran hám basqa da ispan suwretshileriniń shıǵarmaların óz ishine aladı.

Bul shıǵarmalar, sonday-aq Roden hám Murdıń músinleri sıyaqlı ispan emes ataqlı shıǵarmalar da, sheriklik sonshelli tabıslı bolǵanlıǵı sebepli Prado hám Meadows muzeyleri sheriklikti uzaytıwǵa kelisti&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.smu.edu/News/2012/meadows-prado-agreement-13july2012|title=Prado and Meadows Museum announce expansion of partnership – SMU| sáne =July 13, 2012|work=[[Southern Methodist University]]|via=www.smu.edu|access-date=May 11, 2013}}&lt;/ref&gt;.

Jaratılıs izertlew institutı Dallasta kreaсionizm muzeyi bolǵan ICR Ilim hám Jer tariyxı ashılıw orayın basqaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/inside-the-dallas-museum-where-faith-meets-science/287-253a5519-bd1b-4506-8362-af9d0c69f138| bet = Inside the Dallas museum where faith meets science| avtor = Panicker| at = Jobin| sáne = 2019-jıl 18-aprel | jumıs = [[WFAA]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Burınǵı Texas mektep kitapları qoyması, Uorren komissiyasınıń esabı boyınsha, Li Xarvi Osvald 1963-jılı Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedige]] atıp óltirgen jer, 1980-jıllardan baslap okrug húkimet keńsesi imaratı sıpatında xızmet etip kelmekte, tek altınshı hám jetinshi qabatları Altınshı qabat muzeyin jaylastırǵan.

Amerika miniatyura óneri muzeyi Fair Park daǵı Mámleket zalında jaylasqan. Óner aymaǵında jáne jaqında keńeytilgen magnit mektebi bolǵan DISD niń Buker T. Vashington atındaǵı atqarıwshılıq hám kórkem óner joqarı mektebi bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.artsmagnet.org/| bet = Artsmagnet.org| baspaxana = Artsmagnet.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;. Óner aymaǵına jaqın jaylasqan Qala orayı aymaǵında Dallas zamanagóy óner muzeyi jaylasqan.
[[Fayl:American_Airlines_Center_August_2015.jpg|oñğa|nobaý|American Airlines orayı]]
Downtown nıń dál shıǵısında jaylasqan Deep Ellum, dáslep 1920-jıllar hám 1930-jıllarda Qubladaǵı eń ataqlı djaz hám blyuz orayı sıpatında belgili boldı&lt;ref name=&quot;paynechapVI&quot;&gt;{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/157 157]–185|chapter=Chapter VI: The Spirit of Enterprise}}&lt;/ref&gt;. Blind Lemon Jefferson, Robert Johnson, Huddie &quot;Lead Belly&quot; Ledbetter hám Bessie Smith sıyaqlı artistler Deep Ellum daǵı Harlem hám Palace sıyaqlı dáslepki klublarda óner kórsetti. Búgingi kúnde Deep Ellum júzlegen artistlerdiń mákanına aylanǵan, olar pútkil aymaq boylap barlar, pablar hám konсert zallarınıń qasında jaylasqan loftlarda jasap, studiyalarda isleydi.

Aymaqtaǵı úlken kólemdegi kórkem óner qosılıwı qalanıń graffitige bolǵan biyǵam qatnasınan kelip shıqqan, hám kóplegen jámiyetlik orınlar, sonıń ishinde tunneller, imaratlardıń diywalları, trotuarlar hám kósheler freskalar menen qaplanǵan. Bir úlken mısal, Good-Latimer tunneli, 2006-jıldıń aqırında usı jerden jeńil relsli jol qurılısın júrgiziw ushın buzıp taslandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| bet = Thinking of Relocating to Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121032504/http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar | avtor = Hobson Real Estate Group| baspaxana = Hobson Real Estate Group| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-iyun }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Dallas_Museum_of_Art_July_2015_02.jpg|solğa|nobaý|Dallas kórkem óner muzeyi]]
Deep Ellum sıyaqlı, Downtown nıń qublasında jaylasqan Cedars elatı da studiya artistleriniń kóbeyiwin hám [[oyın-zawıq]] orınlarınıń keńeyiwin kórip atır. Aymaqtaǵı kórkem óner kórinisi 2000-jıllardıń basında Southside on Lamar dıń ashılıwı menen rawajlana basladı, bul eski Sears Roebuck and Company qoyması loftlarǵa, studiyalarǵa hám usaqlap satıw oraylarına aylandırılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.southsideonlamar.com/| bet = Southside on Lamar Apartments Located in Downtown Dallas| jumıs = South Side On Lamar}}&lt;/ref&gt;.

Házirgi waqıtta bul jerde Gilley's Dallas hám Poor David's Pub sıyaqlı [[oyın-zawıq]] orınları bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| bet = The Legend Returns: Gilley's Brings New Life to Downtown Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050403173814/http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| arxivsáne = 2005-jıl 3-aprel | sáne = 2003-jıl 11-sentyabr | jumıs = Gilley's Dallas| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Dallas Mavericks komandasınıń iyesi hám jergilikli isbilermen Mark Cuban 2005-jıldıń sentyabr ayında Cedars stanсiyası janındaǵı Lamar kóshesinde jer satıp aldı, hám jergilikli turǵınlar onıń bul jerde oyın-zawıq kompleksin jobalastırıp atırǵanın boljap atır&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/classifieds/news/homecenter/realestate/stories/DN-cuban_01bus.ART.State.Edition2.13bfde7f.html|title=Mark Cuban snaps up tracks near downtown|access-date=April 20, 2006}}&lt;/ref&gt;.

Trinity dáryasınıń qublasında, Oak Cliff te jaylasqan Bishop Arts District te kóplegen studiya artistleri qayta qurılǵan qoymalarda jasaydı. Tar kósheler hám kósheler boyındaǵı imaratlardıń diywalları freskalar menen bezelgen, al átiraptaǵı kóshelerde kóplegen ózgeshe restoranlar hám dúkanlar bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bishopartsdistrict.com/| bet = Bishop Arts District| baspaxana = Bishop Arts District| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;.

Dallas qalasınıń húkimet bólimi sıpatında Mádeniyat isleri boyınsha basqarması bar. Bul basqarma qala boyınsha altı mádeniyat orayın basqaradı, jergilikli súwretshiler hám teatrlarǵa qarjı bóledi, jámiyetlik kórkem óner joybaların baslaydı hám qalaǵa tiyisli klassikalıq radio stanсiyası WRR dı basqaradı. Los Andjeles klassındaǵı suw astı qayıǵı USS Dallas 2014-jıldıń sentyabr ayında xızmetten shıǵarılǵannan keyin Trinity dáryası janında muzey kemesine aylandırılıwı jobalastırılǵan edi, biraq bul joba keyinge qaldırıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2017/12/uss-dallas-maritime-museum-hunt-red-october-submarine/| bet = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas?| avtor = Macon| at = Alex| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | jumıs = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas? – D Magazine| baspaxana = A Magazine| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Ol Xyuston da úlken bólimlerge bólinip, júk mashinaları menen muzey ornına alıp kelinedi hám sol jerde qayta qurastırıladı.

=== Kitapxanalar ===
[[Fayl:Biblioteca_Dallas_Interior.jpg|oñğa|nobaý|Dallas Jámiyetlik Kitapxanası]]
Qala Dallas Jámiyetlik Kitapxanası sisteması tárepinen xızmet kórsetiledi. Bul sistema Dallas Hayal-qızlar Klubları Federaсiyası tárepinen dúzilgen bolıp, sol waqıttaǵı prezident May Dickson Exall basshılıǵında ámelge asırılǵan. Onıń qarjı jıynaw háreketleri filantrop hám polat magnatı Andrew Carnegie den grant alıwǵa alıp keldi, bul kitapxana sistemasına 1901-jılı óziniń birinshi filialın qurıwǵa múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://dallaslibrary2.org/about/history.php| bet = Library History| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240229235411/https://dallaslibrary2.org/about/history.php| arxivsáne = 2024-jıl 29-fevral }}&lt;/ref&gt;.

TBúgingi kúnde kitapxana sisteması qala boyınsha 30 filialdı basqaradı, sonıń ishinde qalanıń Húkimet rayonında jaylasqan 8 qabatlı J. Erik Jonsson Oraylıq Kitapxanası bar&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://dallaslibrary2.org/hours.php| bet = Hours| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240229235406/https://dallaslibrary2.org/hours.php| arxivsáne = 2024-jıl 29-fevral }}&lt;/ref&gt;.

=== Aspazlıq ===
Dallas óziniń barbekyu, haqıyqıy Meksika hám Tex-Mex aspazlıǵı menen tanımalı. Dallas aspazlıq saxnasınıń ataqlı ónimleriniń qatarına 1971-jılı restorator Mariano Martinez tárepinen oylap tabılǵan muzlatılǵan margarita mashinası kiredi&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nelson|first=Colleen McCain|title=One Man's Invention, Forever Frozen In Time – Dallas: Margarita Machine Takes Its Rightful Place In History|newspaper=[[The Dallas Morning News]]| sáne =October 9, 2005|url=https://www.dallasnews.com/s/dws/news/city/lakewood/stories/DN-margarita_09met.ART.West.Edition2.4242abd.html|access-date=February 7, 2007}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:State_Fair_of_Texas_September_2019_02_(Centennial_Hall).jpg|oñğa|nobaý|Fair Park daǵı Texas Mámleketlik Yarmarkası]]

=== Ilajlar ===
Texas Mámleketlik Yarmarkası 1886-jıldan berli hár jılı Fair Park ta ótkerilip kelmekte hám qala ekonomikasına jılına shama menen 50 million dollar payda alıp keledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2016/04/19/big-tex-s-economic-impact-try-50-million-says-new-study-on-the-state-fair/| bet = Big Tex's economic impact? Try $50 million, says new study on the State Fair| avtor = Steve| at = Thompson| sáne = 2016-jıl 19-aprel | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-aprel }}&lt;/ref&gt;. Cotton Bowl da ótkeriletuǵın&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.kvue.com/article/sports/ncaa/longhorns/red-river-showdown-history-behind-the-texas-oklahoma-rivalry/269-2ae1103e-2409-44c4-96fa-a3df41f24da7| bet = Red River Showdown: The history behind the Texas-Oklahoma rivalry| sáne = 2019-jıl 8-oktyabr | til = en-US| jumıs = kvue.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}&lt;/ref&gt;, Texas Universiteti (Ostin) menen Oklaxoma Universitetin qarsı qoyatuǵın futbol oyını Red River Shootout ta qalaǵa kóp sanlı qonaqlardı alıp keledi. Qala jáne de Cotton Bowl da State Fair Classic hám Heart of Dallas Bowl turnirlerin ótkeredi.

Basqa festivallar qatarına qalanıń úlken meksikalı-amerikalı xalqı tárepinen ótkeriletuǵın bir neshe Cinco de Mayo bayramları hám Lower Greenville Avenue boylap ótetuǵın Áwliye Patrik kúni paradı, Juneteenth bayramları, Taste of Dallas, Deep Ellum Kórkem óner festivalı, Dallas Grek awqatları festivalı, jıl sayınǵı Xellouin ilajı &quot;The Wake&quot;, hám Xellouinde ótkeriletuǵın eki jıllıq waqıya, sonıń ishinde Cedar Springs Road taǵı Xellouin paradı hám Kórkem óner rayonındaǵı Oraylıq Dallas ta ótkeriletuǵın &quot;Zombi júriwi&quot; kiredi.

Victory Park tıń ashılıwı menen, WFAA telekanalı AT&amp;T Plaza da jıl sayınǵı Jańa jıl keshesin ótkere basladı. Telekanal bul bayramnıń Nyu-Yorktıń Times Square daǵı bayramlarǵa uqsas bolıwın úmit etti. 2011-jılǵı Jańa jıl keshesinde 32,000 adam qatnasıp, jańa rekord ornatıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2019/12/30/what-happened-to-big-d-nye-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Big D NYE? Curious Texas investigates| sáne = 2019-jıl 30-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe jıldan keyin &quot;Big D NYE&quot; bayramları toqtatılǵannan soń, qala orayında jańa jıl aqırǵı waqıyası baslandı. Bunda Reunion Tower da úlken salyut showı ótkerilip, ol KXAS hám pútkil shtat hám aymaq boyınsha basqa da telekanallarda kórsetildi. Sonıń menen birge, Dallas aymaǵındaǵı bir neshe Omni qonaqxanaları jańa jıldı qarsı alıw ushın úlken ilajlar shólkemlestiredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Qalalar hám elatlar]]</text>
      <sha1>bubqzf10w7jmib1dn8yndwuj7cqiggi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>274549</id>
      <parentid>274537</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8281" sha1="52fkv55mav3pppxyueronbnmy3re0w6" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25123}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4609}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4388}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>52fkv55mav3pppxyueronbnmy3re0w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Business Groups</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24828</id>
    <revision>
      <id>274563</id>
      <parentid>274253</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T01:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4092" sha1="a1661okzx1r4ffpmpnr7ra7a7jqod7r" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot;
|+ class=&quot;infobox-title fn org&quot; id=&quot;4&quot; |Google Business Groups
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image logo&quot; |[[Fayl:New_GBG_Logo.svg|sürmesiz]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Kommerciyalıq emes shólkem
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |[[Veb-sayt]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |https://www.google.com/landing/gbg
|}
'''Google Biznes Toparları (GBG)''' – biznes tabısqa erisiw ushın veb-texnologiyalar haqqında bilimlerin bólisetuǵın biznes qánigeleriniń kommerciyalıq emes jámiyeti. Ol dúnya boyınsha 30 mámlekette 150 den aslam jergilikli jámiyetlerge yaki bólimlerge iye, sonıń ishinde: [[Mumbai]], [[Bangalor]], Belgaum, Chandigarx, Djaypur, Piura, [[Shennai|Chennai]], [[Buenos-Ayres]], Davao, [[Keyptaun]], [[Rio-de-janeiro|Rio-de-Janeyro]], Yaba&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gbgyaba.com/| bet = Inform, Connect, Inspire {{!}} Google Business Group, Yaba| til = en| jumıs = www.gbgyaba.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr }}&lt;/ref&gt;, Lekki, Ikedja, [[Peshovar|Peshavar]], Laxor, Djos, Ado-Ekiti, Uyo&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| bet = Google Business Group Uyo to host BizFest 2019| sáne = 2019-jıl 3-oktyabr| til = en-GB| jumıs = Hypestation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-dekabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191216192207/http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| arxivsáne = 2019-12-16 }}&lt;/ref&gt;, [[Akkra]] hám [[Abuja|GBG FCT - Abudja]] hám t.b. Bul baslama [[Google]] tárepinen baslanǵan hám qollap-quwatlanǵan, biraq jergilikli bólim basqarıwshıları hám jámiyet aǵzaları tárepinen baylanısıw, úyreniw hám olardıń biznesleriniń ulıwma tabısına tásir etiw ushın ámelge asırıladı.

== BIZFEST ==
2019-jılı Google Biznes Toparı óziniń Biznes festivalin, BIZFEST-ti, 30 mámlekette, derlik barlıq 150 jergilikli bóliminde ótkerdi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Welcome to BizFest 2019! |url=https://www.youtube.com/watch?v=6eIPa4gHSXM |access-date=2019-11-29 | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://businessday.ng/events/article/opportunities-for-emerging-startups-in-nigeria-at-the-google-business-group-yaba-bizfest-2019/| bet = Opportunities for emerging startups in Nigeria at the Google Business Group Yaba Bizfest 2019| sáne = 2019-jıl 18-noyabr | til = en-US| jumıs = Businessday NG| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200626124035/https://businessday.ng/events/article/opportunities-for-emerging-startups-in-nigeria-at-the-google-business-group-yaba-bizfest-2019/| arxivsáne = 2020-jıl 26-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://an24.net/2019/11/04/google-business-group/| bet = Google Business Group Set To Host Entrepreneurs, Business Executives| avtor = AN24| sáne = 2019-jıl 4-noyabr | til = en-US| jumıs = an24.net| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240529144959/https://an24.net/2019/11/04/google-business-group/| arxivsáne = 2024-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| bet = Google Business Group Uyo to host BizFest 2019| sáne = 2019-jıl 3-oktyabr| til = en-GB| jumıs = Hypestation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191216192207/http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| arxivsáne = 2019-12-16 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Fayl:Global_Summit_in_Singapore.jpg|Singapurdaǵı Global Sammit
Fayl:Summit_Attractions_1.jpg|Global Sammit Tartımlılıqları
Fayl:Summit_Attractions_2.jpg|Global Sammit Tartımlılıqları
Fayl:Community_Leads.jpg|Jámiyet Aǵzaları hám Basshıları
Fayl:Other_Community_Leads.jpg|Basqa Jámiyet Basshıları
Fayl:Outstanding_Community_Leads.jpg|Kózge Túsken Jámiyet Basshıları
&lt;/gallery&gt;
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Google]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>a1661okzx1r4ffpmpnr7ra7a7jqod7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>274551</id>
      <parentid>274539</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="qfppty6re5xg4b4p2bxy1oqa5kx3zet" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122897}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5915}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4155}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1386}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:571}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:391}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>qfppty6re5xg4b4p2bxy1oqa5kx3zet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>274550</id>
      <parentid>274538</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="fce1mg4cl5c54b5fy9ww1ilwoiw0lf3" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122897}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25123}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5915}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4609}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 9 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4388}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4155}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1386}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:391}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>fce1mg4cl5c54b5fy9ww1ilwoiw0lf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Proceduralıq programmalastırıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30455</id>
    <revision>
      <id>274567</id>
      <parentid>215082</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8889" sha1="syu87zihfl6b2u72zlsho6lewaryfx6" xml:space="preserve">'''Proceduralıq programmalastırıw''' — bul [[imperativ programmalastırıw]] retinde klassifikaciyalanǵan, [[Kompyuter programması|kompyuter programmasınıń]] minez-qulqın bir-birin shaqıratuǵın proceduralar (funkciyalar, kishi programmalar dep te ataladı) retinde ámelge asırıwdı óz ishine alǵan [[programmalastırıw paradigması]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://cs.lmu.edu/~ray/notes/paradigms/| bet = Programming Paradigms}}&lt;/ref&gt;. Nátiyjedegi programma óziniń quramına kiretuǵın proceduralarǵa shaqırıwlar ierarxiyasın payda etetuǵın adımlar izbe-izligi bolıp tabıladı.

Birinshi iri proceduralıq programmalastırıw tilleri shama menen 1957–1964-jıllarda payda boldı, olarǵa [[Fortran]], [[ALGOL]], COBOL, PL/I hám [[BASIC]] kiredi&lt;ref&gt;&quot;Welcome to IEEE Xplore 2.0: Use of procedural programming languages for controlling production systems&quot;. Proceedings. The Seventh IEEE Conference on Artificial Intelligence Application. IEEE. doi:10.1109/CAIA.1991.120848. S2CID 58175293.&lt;/ref&gt;. Pascal hám [[C (programmalastırıw tili)|C]] shama menen 1970–1972-jıllarda járiyalandı.

[[Processor|Kompyuter processorları]] stek registri hám proceduralardı shaqırıw hám olardan qaytıw ushın kórsetpeler arqalı proceduralıq programmalastırıw ushın apparatlıq támiynat qollap-quwatlawın usınadı. Lisp mashinaları yamasa Java processorları sıyaqlı basqa programmalastırıw túrleri ushın apparatlıq támiynat qollap-quwatlawı múmkin, biraq hesh qanday urınıw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolmadı.

== Islep shıǵıw ámeliyatları ==
Sapanı arttırıw hám islep shıǵıw hámde qollap-quwatlaw shıǵınların tómenletiw maqsetinde proceduralıq programmalastırıw menen birge belgili bir [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] ámeliyatları kóbinese qollanıladı.

=== Modullik hám qollanıw sheńberi ===
[[Modulli programmalastırıw|Modullik]] — bul programmanıń proceduraların bólek modullerge shólkemlestiriw — olardıń hárbiri anıq hám túsinikli maqsetke iye.

Ózgeriwshilerdiń hám proceduralardıń qollanıw sheńberin minimallastırıw proceduralar menen modullerdiń kognitiv júklemesin azaytıw arqalı programmalıq támiynat sapasın arttıra aladı.

Modulligi joq yamasa keń qollanıw sheńberi bar programma basqa proceduralardıń da paydalanatuǵın kóp ózgeriwshilerin tutınatuǵın proceduralarǵa iye bolıwǵa beyim. Nátiyjedegi kod salıstırmalı túrde túsinip alıw hám qollap-quwatlaw ushın qıyın.

=== Bólisiw ===
Procedura anıq belgilengen interfeysti kórsete alatuǵınlıqtan hám óz betinshe tolıq bolǵanlıqtan, ol kodtı qayta paydalanıwdı qollap-quwatlaydı — ásirese [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|programmalıq támiynat kitapxanası]] arqalı.

== Basqa programmalastırıw paradigmaları menen salıstırıw ==

=== Imperativ programmalastırıw ===
Proceduralıq programmalastırıw [[imperativ programmalastırıw]] retinde klassifikaciyalanadı, sebebi ol orınlanıwdı tikkeley basqarıwdı óz ishine aladı.

Proceduralıq, proceduralıq blok hám qollanıw sheńberi túsiniklerin óz ishine alǵanlıqtan, imperativtiń kishi klası bolıp tabıladı, al imperativ bunday ózgesheliklerdi talap etpeytuǵın anaǵurlım ulıwma túsinikti táriyipleydi. Proceduralıq tiller ádette basqarıw aǵımın ámelge asırıw ushın if, while hám for sıyaqlı bloklardı anıqlaytuǵın rezervlengen sózlerdi paydalanadı, al [[Strukturalanbaǵan programmalastırıw|strukturalanbaǵan]] imperativ tiller (yaǵnıy, assembler tili) usı maqset ushın goto hám tarmaqlanıw kestelerin paydalanadı.

=== Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw ===
Imperativ retinde de klassifikaciyalanǵan, [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) programma implementaciyasın jaqsı anıqlanǵan interfeys arqalı minez-qulıqtı (metodlardı) hám maǵlıwmatlardı (aǵzalardı) kórsetetuǵın obyektlerge bóliwdi óz ishine aladı. Kerisinshe, proceduralıq programmalastırıw programma implementaciyasın ózgeriwshilerge, maǵlıwmat strukturalarına hám kishi rutinalarǵa bóliwge qaratılǵan. Áhmiyetli bir ayırmashılıq — proceduralıq [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmat strukturalarında]] islew ushın proceduralardı óz ishine alsa, OBP ekewin birge biriktiredi. Obyekt — bul maǵlıwmat strukturası hám sol maǵlıwmat strukturası menen baylanıslı minez-qulıq&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://neonbrand.com/procedural-programming-vs-object-oriented-programming-a-review/| bet = Procedural programming vs object-oriented programming| avtor = Stevenson| at = Joseph| sáne = August 2013| baspaxana = neonbrand.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-avgust| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130812124300/http://neonbrand.com/procedural-programming-vs-object-oriented-programming-a-review/| arxivsáne = 2013-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

Geypara OBP tilleri anıqlama tiykarında obyekt jaratıwǵa imkaniyat beretuǵın klass túsinigin qollap-quwatlaydı.

Ekewi arasında terminologiya hár qıylı, degen menen olardıń semantikası uqsas:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;33%&quot; |Proceduralıq
! width=&quot;33%&quot; |Obyektke baǵdarlanǵan
|-
|Procedura
|Metod
|-
|Jazıw
|Obyekt
|-
|Modul
|Klass
|-
|Procedura shaqırıwı
|Xabar
|}

=== Funkcional programmalastırıw ===
[[Funkcional programmalastırıw|Funkcional]] tillerdegi modullik hám kodtı qayta paydalanıw principleri proceduralıq tillerdegiler menen tiykarınan birdey, sebebi ekewi de [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq programmalastırıwdan]] kelip shıqqan. Mısalı:

* Proceduralar funkciyalarǵa sáykes keledi. Ekewi de birdey kodtı programmalardıń hár túrli bólimlerinde hám onıń orınlanıwınıń hár túrli noqatlarında qayta paydalanıwǵa múmkinshilik beredi.
* Solay etip, procedura shaqırıwları funkciya qollanıwına sáykes keledi.
* Funkciyalar hám olardıń bir-birinen modulli ajıratılıwı birdey usılda, funkciya argumentleri, qaytarılatuǵın mánisler hám ózgeriwshi qollanıw sheńberlerin paydalanıw arqalı ámelge asırıladı.

Stiller arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — funkcional programmalastırıw tilleri proceduralıq programmalastırıwdıń imperativ elementlerin alıp taslaydı yamasa keminde olardıń áhmiyetin tómenletedi. Sonlıqtan funkcional tillerdiń ózgeshelikler toplamı programmalardı taza funkciyalar boyınsha ilajı bolǵanınsha jazıwdı qollap-quwatlaw ushın proektlestirilgen:

* Proceduralıq tiller programmanıń orınlanıwın ortaq jaǵdaydı jasırın ózgertiwi múmkin bolǵan imperativ buyrıqlar izbe-izligi retinde modellestirse, funkcional programmalastırıw tilleri orınlanıwdı tek argumentler hám qaytarılatuǵın mánisler boyınsha bir-birine ǵárezli bolǵan quramalı ańlatpalardıń bahalanıwı retinde modellestiredi. Usı sebepke baylanıslı, funkcional programmalarda kodtıń erkin orınlanıw tártibi bolıwı múmkin hám tiller programmanıń hár túrli bólimleriniń qaysı tártipte orınlanıwına az basqarıw usınıwı múmkin; mısalı, Scheme tilindegi procedura shaqırıwına argumentler qálegen tártipte bahalanadı.
* Funkcional programmalastırıw tilleri birinshi dárejeli funkciyalardı, anonim funkciyalardı hám jabıwlardı qollap-quwatlaydı (hám keń paydalanadı), degen menen bul koncepciyalar proceduralıq tillerge keminde [[ALGOL 68|Algol 68]] den baslap kirgizilgen.
* Funkcional programmalastırıw tilleri imperativ ciklli konstrukciyalar ornına quyrıqlı shaqırıwdı optimallastırıwǵa hám joqarı dárejeli funkciyalarǵa súyeniwge beyim.

Degen menen, kóp funkcional tiller haqıyqatında taza funkcional emes hám baǵdarlamashıǵa programmalardı proceduralıq stilde yamasa eki stildiń kombinaciyasında jazıwǵa imkaniyat beretuǵın imperativ/proceduralıq konstrukciyalardı usınadı. Funkcional tillerdegi [[kirgiziw/shıǵarıw]] kodınıń proceduralıq stilde jazılıwı keń tarqalǵan.

Programmalastırıwdı qıyınlastırıw (hám sonlıqtan qıyınshılıqlı) maqsetinde [[strukturalıq programmalastırıw]] principlerinen bas tartatuǵın Unlambda sıyaqlı bir neshe ekzotikalıq funkcional tiller bar. Bul tiller proceduralıq hám funkcional tiller arasındaǵı ulıwma tiykarǵa kirmeydi.

=== Logikalıq programmalastırıw ===
[[Logikalıq programmalastırıw|Logikalıq programmalastırıwda]] programma — bul aldınǵı shártler toplamı, al esaplaw — kandidat teoremalardı dálillewge urınıw arqalı orınlanadı. Usı kózqarastan, logikalıq programmalar [[Deklarativ programmalastırıw|deklarativ]] bolıp, máseleni qalay sheshiwdiń ornına, onıń ne ekenine itibar beredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>syu87zihfl6b2u72zlsho6lewaryfx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48337</id>
    <revision>
      <id>274553</id>
      <timestamp>2026-10-06T17:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Rain Quail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg»</comment>
      <origin>274553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="nyrutwpctz62lpxbea9bk6l4brgta9r" xml:space="preserve">Rain Quail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg</text>
      <sha1>nyrutwpctz62lpxbea9bk6l4brgta9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48338</id>
    <revision>
      <id>274554</id>
      <timestamp>2026-10-06T17:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «All Quiet on the Western Front (1930, sound version).webm»</comment>
      <origin>274554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="otebekhrqm76e5gggfmtdxq1ebc1crn" xml:space="preserve">All Quiet on the Western Front (1930, sound version).webm</text>
      <sha1>otebekhrqm76e5gggfmtdxq1ebc1crn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Gabit Bozdaqov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48339</id>
    <revision>
      <id>274556</id>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="rwht1ljl441gop7gg9mu8b6l3n2r599" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:08, 2026-jıl 6-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>rwht1ljl441gop7gg9mu8b6l3n2r599</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Carsten Steger</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48340</id>
    <revision>
      <id>274557</id>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="rwht1ljl441gop7gg9mu8b6l3n2r599" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:08, 2026-jıl 6-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>rwht1ljl441gop7gg9mu8b6l3n2r599</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minez-qulıq teregi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48341</id>
    <revision>
      <id>274558</id>
      <timestamp>2026-10-06T19:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[File:Building a System Out of its Requirements.png|thumb|320px|Talaplardan sistema dúziw – dinamikalıq kórinis]]'''Minez-qulıq teregi''' — sistema minez-qulqın kórsetiw ushın sistemalar injeneriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın strukturalanǵan vizual modellestiriw usılı. Ol basqarıw aǵımın hám sistema háreketlerin kórsetiw ushın túyinler hám baylanıstırıwshılardan turatuǵın ierarxiya...»</comment>
      <origin>274558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40464" sha1="eta6s8mxz0ts24wrfnjcty5uubee60s" xml:space="preserve">[[File:Building a System Out of its Requirements.png|thumb|320px|Talaplardan sistema dúziw – dinamikalıq kórinis]]'''Minez-qulıq teregi''' — sistema minez-qulqın kórsetiw ushın sistemalar injeneriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın strukturalanǵan vizual modellestiriw usılı. Ol basqarıw aǵımın hám sistema háreketlerin kórsetiw ushın túyinler hám baylanıstırıwshılardan turatuǵın ierarxiyalıq terek diagrammanı qollanadı. Anıq emes tábiyiy tildegi sıpatlamalardı qutılar, kórsetkishler hám standart belgiler sıyaqlı standartlastırılǵan vizual elementler menen almastırıw arqalı minez-qulıq terekleri anıqlılıqtı arttıradı, qáte túsiniwdi azaytadı hám quramalı sistemalardı túsiniwdi jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lindsay |first=Peter A. |chapter=Behavior Trees: From Systems Engineering to Software Engineering |date=2010-09-01 |title=2010 8th IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods |chapter-url=https://doi.org/10.1109/sefm.2010.11 |publisher=IEEE |pages=21–30 |doi=10.1109/sefm.2010.11|isbn=978-1-4244-8289-4 |chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==

Úlken kólemli sistemanıń kóp sanlı talapların tábiyiy til járdeminde táriyiplewdegi keń kólemli detallar qısqa múddetli yadta artıqsha júkleniwin payda etip,&lt;ref name=&quot;dromey07EngLgeScale&quot;&gt;Dromey, R.G. 2007. [http://www.beworld.org/BE/resource/presentation/Eng-LargeScale-Systems.pdf Principles for Engineering Large-Scale Software-Intensive Systems]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;raytheonSysResearch&quot;&gt;Boston, J. 2008. [http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501 Raytheon Australia supports pioneering systems research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050723/http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt; sistemanıń mútájliklerin tolıq túsiniwge tosqınlıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;raytheonAustJoint&quot;&gt;Raytheon Australia, 2008. [http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf Understanding grows on Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050633/http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt;. Tábiyiy til túsiniklerge kóbinese anıq emeslikler, sinonimler, izbe-izliktiń buzılıwı, artıqsha maǵlıwmatlar hám tolıq emes maǵlıwmatlar kirgizedi&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;. Bul belgisizlikti payda etip, sistemalardıń quramalılıǵın artıqsha arttıradı.

Minez-qulıq tereginiń kórinisi sózlikti dáslepki talaplar menen sheklew arqalı belgisizlikti saplastırıwǵa háreket etedi. Úlken talaplar jıynaǵında sinonimlerdi hám basqa sózlik máselelerin aldın ala sheshetuǵın kompoziciya tereginiń&lt;ref name = &quot;compositionTree&quot;&gt;Behavior Engineering. [http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 Composition Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063932/http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 |date=2 March 2009 }}&lt;/ref&gt; kórsetiliwine mútájlik bolıwı múmkin. Maqset — sistemanıń mútájliklerin tereń, anıq hám tolıǵı menen kórsetetuǵın,&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; barlıq oqıwshılar (kóbinese mápliler) túsine alatuǵın kórinisti payda etiw. Minez-qulıq tereginiń belgilewi programmalastırıw tilleriniń formal semantikasın qollanǵanlıqtan, ol keyingi qayta islewler ushın, mısalı, belgili bir talaplar jıynaǵına arnalǵan orınlanatuǵın model jaratıw ushın kiris maǵlıwmatı retinde qollanılıwı múmkin.

=== Minez-qulıq terekleriniń túrleri ===

Sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında minez-qulıq tereklerin qollanıwda jeke hám integraciyalanǵan (kompozit) minez-qulıq terekleri túrleri áhmiyetli.

* '''Talap minez-qulıq terekleri (RBT):''' Dáslep hárbir tábiyiy tildegi talaptan barlıq minez-qulıq bóleklerin qamtıw ushın jeke talap minez-qulıq terekleri dúziledi. Bul maqsetti hám sózlikti saqlaytuǵın qatań awdarma procesi arqalı ámelge asırıladı. Awdarma procesi dáslepki tábiyiy tildegi talaplardıń túrli kemshiliklerin anıqlawı múmkin.
* '''Integraciyalanǵan minez-qulıq terekleri (IBT):''' Talaplar jıynaǵı sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın bildiretugınlıqtan, barlıq jeke talap minez-qulıq terekleri biriktirilip, sistemanıń payda bolǵan integraciyalanǵan minez-qulqınıń jalǵız pútkil kórinisin beretuǵın integraciyalanǵan minez-qulıq teregine aylandırılıwı múmkin. Bul sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi&lt;ref name = &quot;winters&quot;&gt;Winter, K. 2007. [http://espace.library.uq.edu.au/eserv/UQ:100586/Formalising_behaviour_trees_with_csp.pdf Formalising Behaviour Trees with CSP]&lt;/ref&gt;. Bul processti túsindiriw ushın bir mısal — tosınnan jaylastırılǵan jıynaqlı súwret bóleklerinen hárbir bólek óz ornına qoyılǵan pútkil súwretke ótiw. Bul ámelge asırılǵanda hárbir maǵlıwmat bólegi ózine tiyisli kontekstke jaylastırıladı hám olardıń birgeliktegi payda bolatuǵın qásiyetleri anıq kórinedi.

Barlıq talaplardı minez-qulıq tereklerine (RBT) aylandırıw jıynaqlı súwrettiń barlıq bóleklerin stolda tosınnan jaylastırıp qoyǵanǵa uqsaydı — barlıq bólekler birlestirilmegenge shekem payda bolǵan súwret túsiniksiz bolıp qaladı, sonıń menen birge qanday da bir bólek jetispeytuǵını yamasa bir-birine sáykes kelmeytuǵının anıqlaw múmkin emes. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginin (IBT) dúziw payda bolatuǵın minez-qulıqtı hám jetispeytuǵın bóleklerdi ashıp beredi&lt;ref name = &quot;dromey06FormalizingTrans&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

=== Minez-qulıqtı injeneriyalaw procesi ===

Minez-qulıq injeneriyası kórinisi hám procesiniń tiykarǵı tárepleri tómende keltirilgen.

'''Kórinis:'''

* Kompoziciya tereginiń ulıwmalıq procesindegi roli — sistema ushın úlken talaplar jıynaǵına baylanıslı jetilispegen bilimdi jeńiw usılın usınıw.

'''Proces:'''

* Minez-qulıq injeneriyası quramalı sistema haqqında ulıwmalıq túsinikti rawajlandırıw menen birge quramalılıqtı basqarıw ushın minez-qulıq tereklerin qollanadı.

* Quramalı sistema haqqındaǵı ulıwmalasqan pútkil túsinik talaplardı biriktirip, onıń boljanǵan payda bolatuǵın minez-qulqın kórsetedi.

== Tariyxı ==

Minez-qulıq terekleri hám olardı sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında qollanıw koncepciyaları dáslep Djeff Dromey tárepinen islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;dromey06FormalizingTrans&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf &quot;Formalizing the Transition from Requirements to Design&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725053952/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf |date=25 July 2011 }}, in &quot;Mathematical Frameworks for Component Software – Models for Analysis and Synthesis&quot;, Jifeng He, and Zhiming Liu (Eds.), World Scientific Series on Component-Based Development, pp. 156–187, (Invited Chapter) (2006)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dromey03K1-Dromey&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf From Requirements to Design: Formalizing the Key Steps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054005/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, (Invited Keynote Address), SEFM-2003, IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods, Brisbane, Sept. 2003, pp. 2–11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.L.Glass, [http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf &quot;Is This a Revolutionary Idea or Not&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054100/http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf |date=25 July 2011 }}, Communications of the ACM, Vol. 47(11), pp. 23–25, Nov. 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf &quot;Climbing Over the ‘No Silver Bullet’ Brick Wall&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054117/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE Software, Vol. 23, No. 2, pp. 118–120, (March 2006)&lt;/ref&gt;. Negizgi ideyalardıń ayırımlarınıń birinshi járiyalanıwı 2001-jılı boldı&lt;ref&gt;R.G.Dromey, Genetic Software Engineering – Simplifying Design Using Requirements Integration, IEEE Working Conference on Complex and Dynamic Systems Architecture, Brisbane, Dec 2001.&lt;/ref&gt;. Bul jumıs haqqındaǵı dáslepki járiyalanıwlarda minez-qulıq tereklerin qollanıwdı sıpatlaw ushın «genetikalıq programmalıq injeneriya» hám «genetikalıq dizayn» terminleri qollanılǵan. Dáslep «genetikalıq» sóziniń qollanılıwına sebep — genler jıyınaǵı, jıynaqlı súwret bólekleri jıyınaǵı hám talaplar jıyınaǵı minez-qulıq terekleri túrinde kórsetilgende, olardıń barlıǵı birneshe tiykarǵı qásiyetlerdi bólistirgendey sáwlelenedi:

* Olar jıynaq sıpatında birlestiriw ushın jetkilikli maǵlıwmatqa iye edi — minez-qulıq terekleri menen bul sistemanı onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi.
* Bóleklerdiń qanday tártipte biriktirilgeni áhmiyetli emes edi — talaplar menen islewde bul quramalılıqtı jeńiwge járdemlesedi.
* Jıynaqtıń barlıq aǵzaları birlestirilgende, payda bolǵan integraciyalanǵan birlik áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler jıynaǵın kórsetti.

Minez-qulıq terekleri ushın áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler mınalardı qamtıydı:

* Sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqı talapları arqalı boljanadı.
* Hárbir komponenttiń úylesimli minez-qulqı talaplarda kórsetiledi.

Bul genetikalıq uqsaslıqlar basqa kontekstte dáslep Adrian Wulfson tárepinen túsindirilgen&lt;ref&gt;A. Woolfson, Life Without Genes, Flamingo, 2000, {{ISBN|0-00-255618-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vico&quot;&gt;Berlin, I.  The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas, Ed., H.Hardy, Princeton University Press, 1998 {{ISBN|0-691-05838-5}}&lt;/ref&gt;.

Bul nızamlı genetikalıq uqsaslıqlarǵa qaramastan, bul basım «genetikalıq algoritmler» túsinigi menen aralasıp ketiwine alıp keledi dep esaplandı. Sonıń nátiyjesinde minez-qulıq tereklerin qollanıp sistemalar dúziw proceslerin sıpatlaw ushın «minez-qulıq injeneriyası» termini kirgizildi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi dáslep oylanıp tabılǵannan beri Dependable Complex Computer-based Systems Group (DCCS — Kvinslend universiteti hám Griffit universitetiniń birgeliktegi izertlew toparı) aǵzalarınıń birneshewi minez-qulıq tereginiń belgilewin hám onı qollanıwdı rawajlandırıwǵa hám jetilistiriwge áhmiyetli úles qostı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behavior Engineering World » History of Behavior Engineering |url=https://www.beworld.org/BE/home/history-of-behavior-engineering/ |access-date=2025-05-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Itimallıq waqıtlı minez-qulıq tereklerin DCCS izertlewshileri Rob Kolvin, Lars Grunske hám Kirsten Winter sıyaqlı alımlar islep shıqqan. Olar arqalı isenimlilik, ónimlilik hám basqa isenimlilik qásiyetlerin bildiriw múmkin boldı&lt;ref name=&quot;probTimedBTs&quot;&gt;Colvin, R., Grunske, L., Winter, K. 2007 [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf Probabilistic Timed Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054158/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı túsinikler ==

=== Minez-qulıq tereginiń belgilewi ===

[[File:Core Elements of the Behavior Tree Notation.png|360px|thumb|Minez-qulıq tereginiń belgilewiniń tiykarǵı elementleri]]

Minez-qulıq teregi hárbir talaptaǵı ''minez-qulıq bólegin'' formal túrde kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma alǵanda, paralel orınlanıwǵa jol qoyılatuǵın úlken kólemli sistemanıń minez-qulqı abstrakt túrde baylanısatuǵın izbe-iz procesler jıynaǵı retinde kórinedi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi bul biriktirilgen komponent-jaǵdaylardı qamtıp, olardı terekshe formaǵa keltiredi.

Minez-qulıq terekleriniń túyinlerindegi izleniw tegleri (minez-qulıq tereginiń belgilewiniń 1.2-bólimin qarań)&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; formal kórinisti oǵan sáykes tábiyiy tildegi talap penen baylanıstıradı&lt;ref name=&quot;geneticDesign05&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf &quot;Genetic Design: Amplifying Our Ability to Deal with Requirements Complexity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054508/http://web.archive.org/web/20110725054508/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf |date=25 July 2011 }}, in S.Leue, and T.J. Systra, Scenarios, Lecture Notes in Computer Science, LNCS 3466, pp. 95–108, 2005.&lt;/ref&gt;.

Japıraq túyinleri bar minez-qulıq teregi minez-qulıqtı qaytalaw yamasa jańa aǵımdı baslaw ushın ata-baba túyinine qaytıwı múmkin. Bul sáykes túrde ^ operatorın qosıw menen yamasa eki ^ belgisin «^^» qollanıw menen belgilenedi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi boyınsha tolıq maǵlıwmat ushın ''Behavior Tree Notation v1.0'' (2007) hújjetine qarań&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot;&gt;Behavior Tree Group, ARC Centre for Complex Systems, 2007. [https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf Behavior Tree Notation v1.0 (2007) ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf |date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Semantika ===

Minez-qulıq terekleriniń formal semantikası procesler algebrası hám onıń operaciyalıq semantikası arqalı beriledi&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot;&gt;Colvin, R., Hayes, I.J. 2006 [http://www.accs.uq.edu.au/documents/TechnicalReports/ACCS_TR_07_01.pdf A Semantics for Behavior Trees]&lt;/ref&gt;. Semantika modellestiriw, modeldi tekseriw hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi rawajlandırıw ushın tiykar sıpatında qollanılǵan&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot;&gt;L.Grunske, P.Lindsay, N.Yatapanage, K.Winter, [https://doi.org/10.1007%2F11589976_9 An Automated Failure Mode and Effect Analysis Based on High-Level Design Specification with Behavior Trees], Fifth International Conference on Integrated Formal Methods (IFM-2005), Eindoven, The Netherlands, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;integratingSafety05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., (2005), [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf Integrating Safety and Security Requirements into Design of an Embedded System.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054345/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf |date=25 July 2011 }} Asia-Pacific Software Engineering Conference 2005, 15–17 December, Taipei, Taiwan. IEEE Computer Society Press. pp. 629–636.&lt;/ref&gt;.

=== Talaplardı awdarıw ===

=== Talaplardı integraciyalaw ===

=== Integraciyalanǵan minez-qulıq tereklerindegi operaciyalar ===

Integraciyalanǵan minez-qulıq teregi dúzilgennen keyin, onıń ústinde birneshe áhmiyetli operaciyalardı orınlawǵa boladı.

==== Tekseriw: kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ====

Ulıwma alǵanda, talaplardıń integraciyalanǵan kórinisi bar bolǵanda&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; hám hárbir talap orınlanıwı kerek bolǵan minez-qulıq kontekstine jaylastırılǵanda kóp kemshilikler anıǵıraq kórinedi. Mısalı, túyinnen shıǵatuǵın shártler yamasa waqıyalar jıynaǵınıń tolıq hám úylesimli ekenin anıqlaw aytarlıqtay ańsat. Izleniw tegleri&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; de dáslepki tábiyiy tildegi talaplarǵa qaytıwdı ańsatlastıradı. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginde birneshe kemshiliklerdi hám úylesimli avtomatlastırılǵan túrde tekseriw múmkinshiligi de bar&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot;&gt;Smith, C., Winter, K., Hayes, I., Dromey, R.G., Lindsay, P., Carrington, D.: [https://ieeexplore.ieee.org/document/1342775 An Environment for Building a System Out of Its Requirements], 19th IEEE International Conference on Automated Software Engineering, Linz, Austria, Sept. (2004).&lt;/ref&gt;.

Barlıq kemshilikler dúzetilip, IBT logikalıq jaqtan úylesimli hám tolıq bolǵanda, ol model minez-qulıq teregine (MBT) aylanadı. Ol dáslepki talaplardan dúzilgen sistemanıń minez-qulqı ushın formal specifikaciya retinde xızmet etedi. Bul analiz basqıshınıń anıq tamamlanıw noqatı bolıp tabıladı. Basqa modellestiriw belgilewleri hám usıllarında (mısalı, UML) modellestiriwdi qashan toqtatıw kerek ekeni aytarlıqtay anıq emes&lt;ref name = &quot;shuttle04&quot; /&gt;. Geypara jaǵdaylarda model minez-qulıq tereginiń bólimlerin specifikaciyanı orınlanatuǵın etiw ushın ózgertiw kerek bolıwı múmkin. MBT orınlanatuǵın bolǵannan keyin, basqa birneshe isenimlilik tekseriwlerin de orınlaw múmkin.

==== Simulyaciya ====

Model minez-qulıq teregin sistemanıń dinamikalıq qásiyetlerin izertlew ushın ańsat simulyaciyalawǵa boladı. Bul islerdi qollaw ushın simvollıq qural da, grafik qural da dúzilgen.&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot;&gt;L.Wen, R.Colvin, K.Lin, J.Seagrott, N.Yatapanage, R.G.Dromey, 2007, [http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/10072/18625/1/43991_1.pdf &quot;Integrare, a Collaborative Environment for Behavior-Oriented Design&quot;], in Proceedings of the Fourth International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering, LNCS 4674, pp. 122–131, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;realTimeColloab06&quot;&gt;C. Sun, S. Xia, D. Sun, D. Chen. H.F. Shen, W. Cai: [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1188816.1188821 &quot;Transparent adaptation of single-user applications for multi-user real-time collaboration&quot;], ACM Transactions on Computer-Human Interaction, Vol. 13, No.4, December 2006, pp. 531–582.&lt;/ref&gt;

==== Modeldi tekseriw ====

Model minez-qulıq teregin «actions systems» tiline aylandırıw ushın translyator jazılǵan. Keyin bul kiris maǵlıwmatı SAL Model checkerine&lt;ref name = &quot;SAL2&quot;&gt;Bensalem, S., Ganesh, V., Lakhnech, Y., Muñoz, C., Owre, et al.: &quot;An Overview of SAL&quot;, Fifth NASA Langley Formal Methods Workshop (LFM 2000), 2000, pp. 187–196.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rushby, J. [http://fm.csl.sri.com/AFM06/slides/Rushby-intro-tutorial.pdf Automated Formal Methods 2006] AFM-2006, Automated Formal Methods 2006, Seattle, August 2006, pp. 6–7.&lt;/ref&gt; berilip, belgili bir qáwipsizlik hám qáwipsizlik qásiyetleriniń orınlanıwın tekseriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;embeddedSys05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf Managing Complexity in Modelling Embedded Systems.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054400/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf |date=25 July 2011 }} Systems Engineering/Test and Evaluation Conference 2005, 7–9 November, Brisbane, Australia&lt;/ref&gt;.

==== Qátelik rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlew (FMEA) ====

Modeldi tekseriw kóbinese sistema modellerine qáwipli jaǵdaylar sistemanıń ádettegi jumısı waqtında payda bola almaytuǵının tekseriw ushın qollanılǵan&lt;ref name = &quot;probabilistic07&quot;&gt;Grunske, L., Colvin, R., Winter, K. Probabilistic Model-Checking Support for FMEA Quantitative Evaluation of Systems. QEST 2007. Fourth International Conference on the Quantitative Evaluation of Systems, 17-19 Sept. 2007 pp. 119–128&lt;/ref&gt;. FMEA ushın avtomatlastırılǵan qollawdı támiyinlew maqsetinde modeldi tekseriwdi minez-qulıq terekleri menen birlestiriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;. Bul maqset ushın minez-qulıq tereklerin qollanıwdıń artıqmashılıǵı — olar tásildiń formal usıllarǵa baylanıslı táreplerin arnawlı bilimge iye emes paydalanıwshılardan jasırıwǵa múmkinshilik beredi.

==== Talaplardıń ózgeriwi ====

Sistemaǵa qoyılǵan funkcionallıq talaplar ózgergeninde kútilgen ideal nátiyje — tómendegilerdi tez anıqlaw múmkinshiligi:

* ózgeristi qayerde kirgiziw kerek ekeni;
* ózgeristiń bar sistema arxitekturasına qanday tásir etetuǵını;
* ózgeristen sistemanıń qaysı komponentleri tásirlenetuǵını hám;
* talaplardıń ózgeriwinen tásirlenetuǵın komponentlerge (hám olardıń interfeyslerine) qanday minez-qulıq ózgerislerin kirgiziw kerek ekeni.&lt;ref name=&quot;dromey07FormalPath&quot;&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/wen_l_dromey_r_g_gse_change.pdf From Requirements Change to Design Change: A Formal Path]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Sistema óz xızmet etiw múddetinde kóp márte ózgeriwi múmkin bolǵanlıqtan, bul ózgerisler menen baylanıslı onıń evolyuciyasın jazıp alıw, basqarıw hám optimallastırıw zárúr.

Funkcionallıq talaplardı kórsetiw ushın minez-qulıq tereklerin formal belgilew retinde qollanatuǵın izleniw modeli talaplardıń ózgeriwinen kelip shıqqan dizayn konstrukciyalarınıń (hújjetleriniń) túrli túrlerine tásirlerin kórsetedi&lt;ref&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf Architecture Normalization for Component-Based Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054411/http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf |date=25 July 2011 }} Proceedings of the 2nd International Workshop on Formal Aspects of Component Software FACS'05, pp. 247–261.&lt;/ref&gt;. Model dizayn ózgerisleriniń tariyxın jazıp alatuǵın evolyuciyalıq dizayn hújjetleri túsinigin engizedi. Bul hújjetlerden dizayn hújjetiniń hár qanday nusqasın, sonday-aq eki nusqa arasındaǵı ayırmashılıqtı alıwǵa boladı. Bul modeldiń áhmiyetli artıqmashılıǵı — avtomatlastırılǵan qurallar bul evolyuciyalıq dizayn hújjetlerin jaratıw procesiniń úlken bólegin qollay aladı&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot; /&gt;.

==== Kod generaciyası hám orınlanıwı ====

Sistemadaǵı integraciyalanǵan minez-qulıqtıń minez-qulıq teregi kórinisi orınlanatuǵın model retinde birneshe áhmiyetli artıqmashılıqlardı usınadı. Ol ''komponentlerdi integraciyalaw'' wazıypasın jeke ''komponentlerdi ámelge asırıw'' wazıypasınan anıq ajıratadı. Talaplardı integraciyalawdan payda bolǵan integraciyalanǵan sistema minez-qulqı dizayn sheshimleri ushın tiykar bola aladı. Nátiyjede dáslepki talaplardan dúzilgen, orınlanatuǵın kóp-aǵımlı komponentlerdi integraciyalaw specifikaciyası — dizayn minez-qulıq teregi (DBT) payda boladı&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

Minez-qulıq terekleri minez-qulıqtı orınlaw ortalıǵı (BRE) dep atalatuǵın virtual mashinada orınlanadı. BRE middleware arqalı komponentlerdi bir-biri menen baylanıstıradı,&lt;ref name=&quot;middleware&quot;&gt;RTI Inc. 2007 &quot;Meeting Real-Time Requirements in Integrated Defense Systems&quot;, [http://www.rti.com/mk/defense_systems.html RTI White Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html |date=20 September 2008 }}.&lt;/ref&gt; bul komponentlerge bólingen ortalıqta orınlanatuǵın birneshe tillerdiń birinde jazılǵan ǵárezsiz baǵdarlamalar retinde islewge múmkinshilik beredi. BRE sonıń menen birge komponentte qol menen ámelge asırılıwı kerek bolǵan kod kólemin azaytıw ushın ápiwayı operaciyalardı avtomat túrde orınlaytuǵın ańlatpalar parserin de qamtıydı.

Orınlanatuǵın minez-qulıq terekleri avtomatlastırılǵan poezdı qorǵaw,&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt; dinamikalıq obektke erip júretuǵın mobil robotlar, ambulotoriyalıq infuziya nasosı,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; hám svetoforlardı basqarıw sistemaları sıyaqlı keys-izertlewler ushın islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;shuttle04&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf Using Behavior Trees to Model the Autonomous Shuttle System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054354/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf |date=25 July 2011 }}, 3rd International Workshop on Scenarios and State Machines: Models, Algorithms, and Tools (SCESM04) ICSE Workshop W5S, Edinburgh, 25 May 2004&lt;/ref&gt;. Kishi izleri sheklengen mikrokontrollerler ushın azaytılǵan funkciyalı, engizilgen sistemalarǵa beyimlengen BRE nusqası (eBRE) da bar.

== Qollanılıwları ==

Minez-qulıq tereklerin modellestiriw birneshe jıl dawamında túrli qollanılıw tarawlarında qollanılıp kelgen hám házirgi waqıttada qollanıladı. Tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń ayırımları tómende táriyiplenedi.

=== Úlken kólemli sistemalar ===

Tábiyiy tilde jazılǵan keń kólemli talaplar jıynaǵı bar úlken sistemalardı modellestiriw minez-qulıq tereklerin hám ulıwmalıq minez-qulıq injeneriyası procesin sınawdıń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri boldı. Bul usıldı bahalaw hám sınawlar Avstraliyadaǵı birneshe sanaat sherikleri hám mámleketlik bólimler menen birgelikte alıp barıldı. Izertlengen sistemalar qatarına kóp sanlı qorǵanıw sistemaları, korporativ sistemalar, transport sistemaları, informaciya sistemaları, densawlıqtı saqlaw sistemaları hám qatań qáwipsizlik talaplarına iye quramalı basqarıw sistemaları kirdi. Bul izertlewlerdiń nátiyjeleri kommerciyalıq qupıyalıq sıpatında klassifikaciyalandı. Biraq Raytheon Avstraliya menen alıp barılǵan keń kólemli sanaat sınawlarınıń&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;raytheonAustJoint&quot; /&gt; nátiyjeleri Sanaat bóliminde tómende keltirilgen. Bul jumıs talaplardı integraciyalanǵan statikalıq hám dinamikalıq minez-qulıq kórinislerine awdarıw kompaniyanıń standart qayta kóriw proceslerinde anıqlanǵanǵa qaraǵanda ádewir kóp iri kemshiliklerdi ashıp bergenin kórsetti&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;.

=== Engizilgen sistemalar ===

Dizaynnıń sistema talaplarına sáykes kelmewi múddet hám baha boyınsha artıqsha shıǵınlarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Barker, D. 2000. [https://ieeexplore.ieee.org/document/890177 Requirements modeling technology: a vision for better, faster, and cheaper systems.] Proceedings from VHDL International Users Forum Fall Workshop, 2000. pp. 3–6.&lt;/ref&gt;. Eger sistemada kritikalıq isenimlilik máseleleri de bolsa, sistema talaplarınıń orınlanbawı adam ómirine qáwip salatuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Leveson, N. G. Safeware: System Safety and Computers: [a guide to preventing accidents and losses caused by technology]. Addison-Wesley Publishing Company, 1995. {{ISBN|0-201-11972-2}}&lt;/ref&gt;. Biraq házirgi usıllarda talaplardıń orınlanǵanın támiyinlew kóbinese islep shıǵıw procesiniń aqırǵı basqıshına, testlew hám qátelerdi dúzetiw cikline shekem keyinge qaldırıladı&lt;ref&gt;Futrell, R. T., Shafer, D.F., Shafer, L.I. Quality Software Project Management (Software Quality Institute Series). Prentice Hall, 2002 {{ISBN|0-13-091297-2}}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs sistema islep shıǵıw usılı — minez-qulıq injeneriyasın — engizilgen sistemalar ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwda qalay qollanıwǵa bolatuǵının táriyipleydi&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt;.

=== Apparatlıq–programmalıq támiynat sistemaları ===

Kóp úlken kólemli sistemalar óz-ara ǵárezli programmalıq támiynat hám apparat qurallarınıń aralaspasınan turadı. Programmalıq támiynat hám aparatlıq qurallarınıń tábiyatınıń hár túrliligi olardıń kóbinese túrli usıllar menen bólek modellestiriliwine alıp keledi. Bul keyin aparatlıq hám programmalıq támiynattıń óz-ara tásiri haqqındaǵı sáykes kelmeytuǵın boljamlardan kelip shıǵatuǵın integraciyalaw máselelerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot;&gt;Myers, T., Fritzson, P., Dromey, R.G. 2008. [http://www.ida.liu.se/~petfr/paperlinks/2008-07-Myers-Fritzson-Dromey-EOOLT2008-HardwareSoftwareModeling.pdf Seamlessly Integrating Software &amp; Hardware Modelling for Large-Scale Systems.] 2nd International Workshop on Equation-Based Object-Oriented Languages and Tools (EOOLT 2008), Cyprus, July 2008. pp. 5–15.&lt;/ref&gt;. Bul máselelerdi minez-qulıq tereklerin Modelica matematikalıq modellestiriw usılı menen integraciyalaw arqalı sheshiwge boladı&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt;. Ortalıq hám aparatlıq komponentleri Modelica járdeminde modellestirilip, minez-qulıq tereklerin qollanatuǵın orınlanatuǵın programmalıq model menen integraciyalanadı.

=== Rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw ===

Quramalı kiriwdi basqarıw talaplarınıń durıs ámelge asırılıwın támiyinlew ushın tastıyıqlanǵan hám tekserilgen talaplardı sistemanıń qalǵan bólegi menen nátiyjeli túrde integraciyalaw áhmiyetli&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot;&gt;Zafar, S. Colvin, R., Winter, K., Yatapanage, N., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/4425884 Early Validation and Verification of a Distributed Role-Based Access Control Model.] 14th Asia-Pacific Software Engineering Conference, Nagoya, Japan, December 2008. pp. 430–437.&lt;/ref&gt;. Sistema islep shıǵıwdıń erte basqıshında tastıyıqlanıp hám tekserile alıwı da áhmiyetli. Integraciyalanǵan, role tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw modeli islep shıǵılǵan&lt;ref name = &quot;verifValid06&quot; /&gt;. Model grafik minez-qulıq tereginiń belgilewine tiykarlanǵan hám simulyaciya arqalı tastıyıqlanıwı, sonday-aq modeldi tekseriw quralı járdeminde tekseriliwi múmkin. Bul modelden paydalanǵanda kiriwdi basqarıw talapların sistemanıń qalǵan bólegi menen dáslepki basqıshtan integraciyalaw múmkin, sebebi kiriwdi basqarıwdı da, funkcionallıq talaplardı da ańlatıw ushın birdey belgilew qollanıladı; formal minez-qulıq tereginiń specifikaciyasın dúziwde sistemalı hám basqıshlı usıldı qabıl etiwge boladı; sonday-aq specifikaciyanı simulyaciyalaw hám model boyınsha tekseriw múmkin. Modeldiń nátiyjeliligi bólingen kiriwdi basqarıw talapları bar keys-izertlew járdeminde bahalanǵan&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot; /&gt;.

=== Biologiyalıq sistemalar ===

Minez-qulıq terekleri quramalı minez-qulıqtı sıpatlaytuǵınlıqtan, olar tek kompyuterge tiykarlanǵan sistemalar menen sheklenbeytuǵın túrli sistemalardı táriyiplew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;contracts02&quot; /&gt;.

=== Oyınlarda JI modellestiriwi ===

Minez-qulıq terekleri [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] Halo&lt;ref name = &quot;HaloBT&quot;&gt;Damian Isla [https://www.gamedeveloper.com/programming/gdc-2005-proceeding-handling-complexity-in-the-i-halo-2-i-ai Handling Complexity in the Halo 2 AI.]&lt;/ref&gt; hám Spore&lt;ref name = &quot;sporeBT&quot;&gt;Chris Hecker [http://chrishecker.com/My_Liner_Notes_for_Spore/Spore_Behavior_Tree_Docs My Liner Notes for Spore]&lt;/ref&gt; sıyaqlı kompyuter oyınlarında modellestiriw ushın keń tarqalǵan bolsa da, bul bette táriyiplengen tereklerden júdá ózgeshe. Olar ierarxiyalıq shekli jaǵday mashinaları yamasa sheshim terekleriniń birikpesine kóbirek uqsaydı. Futbolshılardı modellestiriw de minez-qulıq terekleriniń tabıslı qollanılıwı boldı&lt;ref name = &quot;SoccerBT&quot;&gt;Xiao-Wen Terry Liu and Jacky Baltes [http://www.cs.umanitoba.ca/~jacky/Publications/pdf/liu04:_intuit_flexib_archit_intel_mobil_robot.pdf An Intuitive and Flexible Architecture for Intelligent Mobile Robots] 2nd International Conference on Autonomous Robots and Agents, December 13–15, 2004 Palmerston North, New Zealand&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;HoshinoBT&quot;&gt;Yukiko Hoshino, Tsuyoshi Takagi, Ugo Di Profio, and Masahiro Fujita [http://web.mit.edu/zoz/Public/ICRA04-Hoshino.pdf Behavior description and control using behavior module for personal robot]&lt;/ref&gt;.

=== Modelge tiykarlanǵan testlew ===

Modelge tiykarlanǵan testlew — testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń (SUT) talaplarınan test modellerin dúziwdi talap etetuǵın programmalıq támiynattı testlew tásili. Dástúrli túrde [[UML]] jaǵday diagrammaları, shekli jaǵday mashinaları (FSM), keńeytilgen shekli jaǵday mashinaları (EFSM) hám aǵım diagrammaları sıyaqlı modellestiriw tilleri qollanılǵan. Sońǵı waqıtlarda waqıyalar menen basqarılatuǵın Swim Lane Petri tori (EDSLPN) modellestiriw tili sıpatında qollanılatuǵın qızıqlı usıl da payda boldı. Minez-qulıq tereginiń belgilewin MBT ushın jaqsı modellestiriw belgilewi retinde de qaraw kerek, sebebi onıń basqa belgilewlerge salıstırǵanda birneshe artıqmashılıǵı bar:

# Ol UML jaǵday diagrammaları hám EDSLPN menen birdey ańlatıw dárejesine iye.
# Grafikalıq tábiyatına baylanıslı modellestiriw belgilewi retinde qollanıwǵa intuitivli.
# Hárbir minez-qulıq tereginiń túyini talap tegi menen támiyinlengen; bul talaptan test artefaktına shekemgi izleniw matricasın dúziwdi ádewir ańsatlastıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Model Based Testing tool - MBTester · 测试之家 |url=https://testerhome.com/topics/18850 |access-date=2025-06-12 |website=testerhome.com}}&lt;/ref&gt;.

== Keńeyiw múmkinshiligi hám sanaattaǵı qollanılıwlar ==

Usıldıń múmkinshiligin tekseriw hám onıń qásiyetlerin jetilistiriw boyınsha birinshi sanaat sınawları 2002-jılı ótkerildi. Sońǵı úsh jıl ishinde úlken kólemli qorǵanıw, transport hám korporativ sistemalarda birneshe sistemalı sanaat sınawları ótkerildi&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;industryTrialsPaper&quot;&gt;Powell, D. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf Requirements Evaluation Using Behavior Trees – Findings from Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061927/http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs usıldıń kóp sanlı talapları bar sistemalarǵa keńeyiw múmkinshiligine iye ekenin, sonıń menen birge grafikalıq maǵlıwmatlardıń nátiyjede payda bolǵan úlken integraciyalanǵan kórinisleri boyınsha nátiyjeli jıljıw hám redaktorlaw ushın qural qollawınan paydalanıwdıń áhmiyetli ekenin kórsetti&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RaytheonAswec08&quot;&gt;Phillips, V., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/bese_master_v2.ppt &quot;Implementing a Behavior Tree Analysis Tool Using Eclipse Development Frameworks&quot;]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Australian Software Engineering Conference (ASWEC’08), Perth, March 2008&lt;/ref&gt;. Birneshe joybar boyınsha ortasha esap penen ádettegi qayta kóriwler hám dúzetiwler orınlanǵannan keyin hár 1000 talapqa 130 tastıyıqlanǵan iri kemshilik úziliksiz anıqlanǵan&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;. Tolıǵıraq jetilispegen talaplar jıynaǵında kemshiliklerdiń aytarlıqtay joqarı dárejesi baqlanǵan.

== Artıqmashılıqları ==

Minez-qulıqtı modellestiriw kórinisi retinde minez-qulıq terekleriniń birneshe áhmiyetli artıqmashılıqları bar:

* Olar talaplardıń quramalılıǵın, ásirese sistemanıń dáslepki mútájlikleri tábiyiy tilde jazılǵan júzlegen yamasa mıńlaǵan talap túrinde ańlatılǵan jaǵdaylarda, basqarıw ushın anıq belgilenǵen hám nátiyjeli strategiyanı qollanadı. Bul úlken kólemli joybarlardaǵı qáwipti ádewir azaytadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;.

* Talaplardı múmkin bolǵan eń erte waqıtta qatań túrde awdarıp, keyin integraciyalaw arqalı olar basqa usıllarǵa qaraǵanda talaplardıń kemshiliklerin anıqlawdıń nátiyjelirek usılın usınadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boston08&quot;&gt;Boston, J., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/sp8_powerpoint_jim_boston.pdf Behavior Trees – How they improve Engineering Behaviour?]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}, 6th Annual Software and Systems Engineering Process Group Conference (SEPG 2008), Melbourne, Aug. 2008.&lt;/ref&gt;.

* Olar analiz, specifikaciyalaw hám sistemanıń dizayn minez-qulqın kórsetiw ushın bir, ápiwayı belgilewdi qollanadı&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt;.

* Olar sistema minez-qulqın orınlanatuǵın integraciyalanǵan pútkil birlik retinde kórsetedi.

* Olar sistemanıń minez-qulqın funkcionallıq talaplarınan tuwrı izlenetuǵın túrde dúzedi, bul tekseriw hám tastıyıqlawǵa járdemlesedi&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;verifValid06&quot;&gt;Zafar, S., K.Winter, R.Colvin, R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf &quot;Verification of an Integrated Role-Based Access Control Model&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061854/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf |date=25 July 2011 }}, 1st International Workshop – Asian Working Conference on Verified Software (AWCVS'06), pp 230-240, Macao, Oct. 2006.&lt;/ref&gt;.

* Olar stakeholderslerge formal usıllar boyınsha arnawlı oqıwdan ótpey de túsinikli. Dáslepki talaplardıń sózligin qatań túrde saqlaw túsiniw júgin jeńillestiredi.

* Olar formal semantikaǵa iye,&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt; parallel orınlanıwdı qollaydı, orınlanatuǵın bolıp tabıladı hám simulyaciyalanıwı, model boyınsha tekseriliwi hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi orınlaw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;.

* Olar adamlar proceslerin modellestiriwde, shártnamalardı analizlewde,&lt;ref name = &quot;contracts02&quot;&gt;Milosevic, Z., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/1137692 On Expressing and Monitoring Behavior in Contracts], EDOC 2002, Proceedings, 6th International Enterprise Distributed Object Computing Conference, Lausanne, Switzerland, Sept. 2002, pp. 3-14.&lt;/ref&gt; kriminalistikalıq maǵlıwmatlardı kórsetiwde, biologiyalıq sistemalardı kórsetiwde hám kóp sanlı basqa qollanılıwlarǵa birdey tabıslı túrde qollanılıwı múmkin. Hárbir jaǵdayda olar quramalılıqtı basqarıw hám nárselerdi pútkil túrde kóriw jaǵınan birdey artıqmashılıqlardı beredi. Olar qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalarda,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; engizilgen sistemalarda,&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt; hám real waqıt sistemalarında da qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;realTimeCollab05&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Sun, C., Dromey, R.G., [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/CDVEO5_Kevin.pdf A Constraint Maintenance Strategy and Applications in real-time Collaborative Environments]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2nd International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering (CDVE2005), 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dataflowContstraint06&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Dromey, R.G., Sun, CZ.: [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf Multi-way Dataflow Constraint Propagation in Real-time Collaborative Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061427/http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE, The 2nd International Conference on Collaborative Computing: Networking, Applications and Worksharing (CollaborateCom 2006), Atlanta, Georgia, USA, Nov, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timeBT07&quot;&gt;Grunske, L., Winter, K., Colvin, R., [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf &quot;Timed Behavior Trees and their application to verifying real-time systems&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118165542/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf |date=18 November 2008 }}, Proceedings of 18th Australian Conference on Software Engineering (AEWEC 2007), April 2007, accepted for publication.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>eta6s8mxz0ts24wrfnjcty5uubee60s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274566</id>
      <parentid>274558</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40550" sha1="bf6hwyfhv2ku2duocujalrsv58161ag" xml:space="preserve">[[File:Building a System Out of its Requirements.png|thumb|320px|Talaplardan sistema dúziw – dinamikalıq kórinis]]'''Minez-qulıq teregi''' — sistema minez-qulqın kórsetiw ushın sistemalar injeneriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın strukturalanǵan vizual modellestiriw usılı. Ol basqarıw aǵımın hám sistema háreketlerin kórsetiw ushın túyinler hám baylanıstırıwshılardan turatuǵın ierarxiyalıq terek diagrammanı qollanadı. Anıq emes tábiyiy tildegi sıpatlamalardı qutılar, kórsetkishler hám standart belgiler sıyaqlı standartlastırılǵan vizual elementler menen almastırıw arqalı minez-qulıq terekleri anıqlılıqtı arttıradı, qáte túsiniwdi azaytadı hám quramalı sistemalardı túsiniwdi jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lindsay |first=Peter A. |chapter=Behavior Trees: From Systems Engineering to Software Engineering |date=2010-09-01 |title=2010 8th IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods |chapter-url=https://doi.org/10.1109/sefm.2010.11 |publisher=IEEE |pages=21–30 |doi=10.1109/sefm.2010.11|isbn=978-1-4244-8289-4 |chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==

Úlken kólemli sistemanıń kóp sanlı talapların tábiyiy til járdeminde táriyiplewdegi keń kólemli detallar qısqa múddetli yadta artıqsha júkleniwin payda etip,&lt;ref name=&quot;dromey07EngLgeScale&quot;&gt;Dromey, R.G. 2007. [http://www.beworld.org/BE/resource/presentation/Eng-LargeScale-Systems.pdf Principles for Engineering Large-Scale Software-Intensive Systems]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;raytheonSysResearch&quot;&gt;Boston, J. 2008. [http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501 Raytheon Australia supports pioneering systems research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050723/http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt; sistemanıń mútájliklerin tolıq túsiniwge tosqınlıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;raytheonAustJoint&quot;&gt;Raytheon Australia, 2008. [http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf Understanding grows on Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050633/http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt;. Tábiyiy til túsiniklerge kóbinese anıq emeslikler, sinonimler, izbe-izliktiń buzılıwı, artıqsha maǵlıwmatlar hám tolıq emes maǵlıwmatlar kirgizedi&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;. Bul belgisizlikti payda etip, sistemalardıń quramalılıǵın artıqsha arttıradı.

Minez-qulıq tereginiń kórinisi sózlikti dáslepki talaplar menen sheklew arqalı belgisizlikti saplastırıwǵa háreket etedi. Úlken talaplar jıynaǵında sinonimlerdi hám basqa sózlik máselelerin aldın ala sheshetuǵın kompoziciya tereginiń&lt;ref name = &quot;compositionTree&quot;&gt;Behavior Engineering. [http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 Composition Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063932/http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 |date=2 March 2009 }}&lt;/ref&gt; kórsetiliwine mútájlik bolıwı múmkin. Maqset — sistemanıń mútájliklerin tereń, anıq hám tolıǵı menen kórsetetuǵın,&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; barlıq oqıwshılar (kóbinese mápliler) túsine alatuǵın kórinisti payda etiw. Minez-qulıq tereginiń belgilewi programmalastırıw tilleriniń formal semantikasın qollanǵanlıqtan, ol keyingi qayta islewler ushın, mısalı, belgili bir talaplar jıynaǵına arnalǵan orınlanatuǵın model jaratıw ushın kiris maǵlıwmatı retinde qollanılıwı múmkin.

=== Minez-qulıq terekleriniń túrleri ===

Sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında minez-qulıq tereklerin qollanıwda jeke hám integraciyalanǵan (kompozit) minez-qulıq terekleri túrleri áhmiyetli.

* '''Talap minez-qulıq terekleri (RBT):''' Dáslep hárbir tábiyiy tildegi talaptan barlıq minez-qulıq bóleklerin qamtıw ushın jeke talap minez-qulıq terekleri dúziledi. Bul maqsetti hám sózlikti saqlaytuǵın qatań awdarma procesi arqalı ámelge asırıladı. Awdarma procesi dáslepki tábiyiy tildegi talaplardıń túrli kemshiliklerin anıqlawı múmkin.
* '''Integraciyalanǵan minez-qulıq terekleri (IBT):''' Talaplar jıynaǵı sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın bildiretugınlıqtan, barlıq jeke talap minez-qulıq terekleri biriktirilip, sistemanıń payda bolǵan integraciyalanǵan minez-qulqınıń jalǵız pútkil kórinisin beretuǵın integraciyalanǵan minez-qulıq teregine aylandırılıwı múmkin. Bul sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi&lt;ref name = &quot;winters&quot;&gt;Winter, K. 2007. [http://espace.library.uq.edu.au/eserv/UQ:100586/Formalising_behaviour_trees_with_csp.pdf Formalising Behaviour Trees with CSP]&lt;/ref&gt;. Bul processti túsindiriw ushın bir mısal — tosınnan jaylastırılǵan jıynaqlı súwret bóleklerinen hárbir bólek óz ornına qoyılǵan pútkil súwretke ótiw. Bul ámelge asırılǵanda hárbir maǵlıwmat bólegi ózine tiyisli kontekstke jaylastırıladı hám olardıń birgeliktegi payda bolatuǵın qásiyetleri anıq kórinedi.

Barlıq talaplardı minez-qulıq tereklerine (RBT) aylandırıw jıynaqlı súwrettiń barlıq bóleklerin stolda tosınnan jaylastırıp qoyǵanǵa uqsaydı — barlıq bólekler birlestirilmegenge shekem payda bolǵan súwret túsiniksiz bolıp qaladı, sonıń menen birge qanday da bir bólek jetispeytuǵını yamasa bir-birine sáykes kelmeytuǵının anıqlaw múmkin emes. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginin (IBT) dúziw payda bolatuǵın minez-qulıqtı hám jetispeytuǵın bóleklerdi ashıp beredi&lt;ref name = &quot;dromey06FormalizingTrans&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

=== Minez-qulıqtı injeneriyalaw procesi ===

Minez-qulıq injeneriyası kórinisi hám procesiniń tiykarǵı tárepleri tómende keltirilgen.

'''Kórinis:'''

* Kompoziciya tereginiń ulıwmalıq procesindegi roli — sistema ushın úlken talaplar jıynaǵına baylanıslı jetilispegen bilimdi jeńiw usılın usınıw.

'''Proces:'''

* Minez-qulıq injeneriyası quramalı sistema haqqında ulıwmalıq túsinikti rawajlandırıw menen birge quramalılıqtı basqarıw ushın minez-qulıq tereklerin qollanadı.

* Quramalı sistema haqqındaǵı ulıwmalasqan pútkil túsinik talaplardı biriktirip, onıń boljanǵan payda bolatuǵın minez-qulqın kórsetedi.

== Tariyxı ==

Minez-qulıq terekleri hám olardı sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında qollanıw koncepciyaları dáslep Djeff Dromey tárepinen islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;dromey06FormalizingTrans&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf &quot;Formalizing the Transition from Requirements to Design&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725053952/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf |date=25 July 2011 }}, in &quot;Mathematical Frameworks for Component Software – Models for Analysis and Synthesis&quot;, Jifeng He, and Zhiming Liu (Eds.), World Scientific Series on Component-Based Development, pp. 156–187, (Invited Chapter) (2006)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dromey03K1-Dromey&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf From Requirements to Design: Formalizing the Key Steps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054005/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, (Invited Keynote Address), SEFM-2003, IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods, Brisbane, Sept. 2003, pp. 2–11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.L.Glass, [http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf &quot;Is This a Revolutionary Idea or Not&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054100/http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf |date=25 July 2011 }}, Communications of the ACM, Vol. 47(11), pp. 23–25, Nov. 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf &quot;Climbing Over the ‘No Silver Bullet’ Brick Wall&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054117/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE Software, Vol. 23, No. 2, pp. 118–120, (March 2006)&lt;/ref&gt;. Negizgi ideyalardıń ayırımlarınıń birinshi járiyalanıwı 2001-jılı boldı&lt;ref&gt;R.G.Dromey, Genetic Software Engineering – Simplifying Design Using Requirements Integration, IEEE Working Conference on Complex and Dynamic Systems Architecture, Brisbane, Dec 2001.&lt;/ref&gt;. Bul jumıs haqqındaǵı dáslepki járiyalanıwlarda minez-qulıq tereklerin qollanıwdı sıpatlaw ushın «genetikalıq programmalıq injeneriya» hám «genetikalıq dizayn» terminleri qollanılǵan. Dáslep «genetikalıq» sóziniń qollanılıwına sebep — genler jıyınaǵı, jıynaqlı súwret bólekleri jıyınaǵı hám talaplar jıyınaǵı minez-qulıq terekleri túrinde kórsetilgende, olardıń barlıǵı birneshe tiykarǵı qásiyetlerdi bólistirgendey sáwlelenedi:

* Olar jıynaq sıpatında birlestiriw ushın jetkilikli maǵlıwmatqa iye edi — minez-qulıq terekleri menen bul sistemanı onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi.
* Bóleklerdiń qanday tártipte biriktirilgeni áhmiyetli emes edi — talaplar menen islewde bul quramalılıqtı jeńiwge járdemlesedi.
* Jıynaqtıń barlıq aǵzaları birlestirilgende, payda bolǵan integraciyalanǵan birlik áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler jıynaǵın kórsetti.

Minez-qulıq terekleri ushın áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler mınalardı qamtıydı:

* Sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqı talapları arqalı boljanadı.
* Hárbir komponenttiń úylesimli minez-qulqı talaplarda kórsetiledi.

Bul genetikalıq uqsaslıqlar basqa kontekstte dáslep Adrian Wulfson tárepinen túsindirilgen&lt;ref&gt;A. Woolfson, Life Without Genes, Flamingo, 2000, {{ISBN|0-00-255618-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vico&quot;&gt;Berlin, I.  The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas, Ed., H.Hardy, Princeton University Press, 1998 {{ISBN|0-691-05838-5}}&lt;/ref&gt;.

Bul nızamlı genetikalıq uqsaslıqlarǵa qaramastan, bul basım «genetikalıq algoritmler» túsinigi menen aralasıp ketiwine alıp keledi dep esaplandı. Sonıń nátiyjesinde minez-qulıq tereklerin qollanıp sistemalar dúziw proceslerin sıpatlaw ushın «minez-qulıq injeneriyası» termini kirgizildi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi dáslep oylanıp tabılǵannan beri Dependable Complex Computer-based Systems Group (DCCS — Kvinslend universiteti hám Griffit universitetiniń birgeliktegi izertlew toparı) aǵzalarınıń birneshewi minez-qulıq tereginiń belgilewin hám onı qollanıwdı rawajlandırıwǵa hám jetilistiriwge áhmiyetli úles qostı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behavior Engineering World » History of Behavior Engineering |url=https://www.beworld.org/BE/home/history-of-behavior-engineering/ |access-date=2025-05-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Itimallıq waqıtlı minez-qulıq tereklerin DCCS izertlewshileri Rob Kolvin, Lars Grunske hám Kirsten Winter sıyaqlı alımlar islep shıqqan. Olar arqalı isenimlilik, ónimlilik hám basqa isenimlilik qásiyetlerin bildiriw múmkin boldı&lt;ref name=&quot;probTimedBTs&quot;&gt;Colvin, R., Grunske, L., Winter, K. 2007 [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf Probabilistic Timed Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054158/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı túsinikler ==

=== Minez-qulıq tereginiń belgilewi ===

[[File:Core Elements of the Behavior Tree Notation.png|360px|thumb|Minez-qulıq tereginiń belgilewiniń tiykarǵı elementleri]]

Minez-qulıq teregi hárbir talaptaǵı ''minez-qulıq bólegin'' formal túrde kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma alǵanda, paralel orınlanıwǵa jol qoyılatuǵın úlken kólemli sistemanıń minez-qulqı abstrakt túrde baylanısatuǵın izbe-iz procesler jıynaǵı retinde kórinedi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi bul biriktirilgen komponent-jaǵdaylardı qamtıp, olardı terekshe formaǵa keltiredi.

Minez-qulıq terekleriniń túyinlerindegi izleniw tegleri (minez-qulıq tereginiń belgilewiniń 1.2-bólimin qarań)&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; formal kórinisti oǵan sáykes tábiyiy tildegi talap penen baylanıstıradı&lt;ref name=&quot;geneticDesign05&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf &quot;Genetic Design: Amplifying Our Ability to Deal with Requirements Complexity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054508/http://web.archive.org/web/20110725054508/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf |date=25 July 2011 }}, in S.Leue, and T.J. Systra, Scenarios, Lecture Notes in Computer Science, LNCS 3466, pp. 95–108, 2005.&lt;/ref&gt;.

Japıraq túyinleri bar minez-qulıq teregi minez-qulıqtı qaytalaw yamasa jańa aǵımdı baslaw ushın ata-baba túyinine qaytıwı múmkin. Bul sáykes túrde ^ operatorın qosıw menen yamasa eki ^ belgisin «^^» qollanıw menen belgilenedi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi boyınsha tolıq maǵlıwmat ushın ''Behavior Tree Notation v1.0'' (2007) hújjetine qarań&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot;&gt;Behavior Tree Group, ARC Centre for Complex Systems, 2007. [https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf Behavior Tree Notation v1.0 (2007) ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf |date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Semantika ===

Minez-qulıq terekleriniń formal semantikası procesler algebrası hám onıń operaciyalıq semantikası arqalı beriledi&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot;&gt;Colvin, R., Hayes, I.J. 2006 [http://www.accs.uq.edu.au/documents/TechnicalReports/ACCS_TR_07_01.pdf A Semantics for Behavior Trees]&lt;/ref&gt;. Semantika modellestiriw, modeldi tekseriw hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi rawajlandırıw ushın tiykar sıpatında qollanılǵan&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot;&gt;L.Grunske, P.Lindsay, N.Yatapanage, K.Winter, [https://doi.org/10.1007%2F11589976_9 An Automated Failure Mode and Effect Analysis Based on High-Level Design Specification with Behavior Trees], Fifth International Conference on Integrated Formal Methods (IFM-2005), Eindoven, The Netherlands, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;integratingSafety05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., (2005), [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf Integrating Safety and Security Requirements into Design of an Embedded System.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054345/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf |date=25 July 2011 }} Asia-Pacific Software Engineering Conference 2005, 15–17 December, Taipei, Taiwan. IEEE Computer Society Press. pp. 629–636.&lt;/ref&gt;.

=== Talaplardı awdarıw ===

=== Talaplardı integraciyalaw ===

=== Integraciyalanǵan minez-qulıq tereklerindegi operaciyalar ===

Integraciyalanǵan minez-qulıq teregi dúzilgennen keyin, onıń ústinde birneshe áhmiyetli operaciyalardı orınlawǵa boladı.

==== Tekseriw: kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ====

Ulıwma alǵanda, talaplardıń integraciyalanǵan kórinisi bar bolǵanda&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; hám hárbir talap orınlanıwı kerek bolǵan minez-qulıq kontekstine jaylastırılǵanda kóp kemshilikler anıǵıraq kórinedi. Mısalı, túyinnen shıǵatuǵın shártler yamasa waqıyalar jıynaǵınıń tolıq hám úylesimli ekenin anıqlaw aytarlıqtay ańsat. Izleniw tegleri&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; de dáslepki tábiyiy tildegi talaplarǵa qaytıwdı ańsatlastıradı. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginde birneshe kemshiliklerdi hám úylesimli avtomatlastırılǵan túrde tekseriw múmkinshiligi de bar&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot;&gt;Smith, C., Winter, K., Hayes, I., Dromey, R.G., Lindsay, P., Carrington, D.: [https://ieeexplore.ieee.org/document/1342775 An Environment for Building a System Out of Its Requirements], 19th IEEE International Conference on Automated Software Engineering, Linz, Austria, Sept. (2004).&lt;/ref&gt;.

Barlıq kemshilikler dúzetilip, IBT logikalıq jaqtan úylesimli hám tolıq bolǵanda, ol model minez-qulıq teregine (MBT) aylanadı. Ol dáslepki talaplardan dúzilgen sistemanıń minez-qulqı ushın formal specifikaciya retinde xızmet etedi. Bul analiz basqıshınıń anıq tamamlanıw noqatı bolıp tabıladı. Basqa modellestiriw belgilewleri hám usıllarında (mısalı, UML) modellestiriwdi qashan toqtatıw kerek ekeni aytarlıqtay anıq emes&lt;ref name = &quot;shuttle04&quot; /&gt;. Geypara jaǵdaylarda model minez-qulıq tereginiń bólimlerin specifikaciyanı orınlanatuǵın etiw ushın ózgertiw kerek bolıwı múmkin. MBT orınlanatuǵın bolǵannan keyin, basqa birneshe isenimlilik tekseriwlerin de orınlaw múmkin.

==== Simulyaciya ====

Model minez-qulıq teregin sistemanıń dinamikalıq qásiyetlerin izertlew ushın ańsat simulyaciyalawǵa boladı. Bul islerdi qollaw ushın simvollıq qural da, grafik qural da dúzilgen.&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot;&gt;L.Wen, R.Colvin, K.Lin, J.Seagrott, N.Yatapanage, R.G.Dromey, 2007, [http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/10072/18625/1/43991_1.pdf &quot;Integrare, a Collaborative Environment for Behavior-Oriented Design&quot;], in Proceedings of the Fourth International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering, LNCS 4674, pp. 122–131, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;realTimeColloab06&quot;&gt;C. Sun, S. Xia, D. Sun, D. Chen. H.F. Shen, W. Cai: [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1188816.1188821 &quot;Transparent adaptation of single-user applications for multi-user real-time collaboration&quot;], ACM Transactions on Computer-Human Interaction, Vol. 13, No.4, December 2006, pp. 531–582.&lt;/ref&gt;

==== Modeldi tekseriw ====

Model minez-qulıq teregin «actions systems» tiline aylandırıw ushın translyator jazılǵan. Keyin bul kiris maǵlıwmatı SAL Model checkerine&lt;ref name = &quot;SAL2&quot;&gt;Bensalem, S., Ganesh, V., Lakhnech, Y., Muñoz, C., Owre, et al.: &quot;An Overview of SAL&quot;, Fifth NASA Langley Formal Methods Workshop (LFM 2000), 2000, pp. 187–196.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rushby, J. [http://fm.csl.sri.com/AFM06/slides/Rushby-intro-tutorial.pdf Automated Formal Methods 2006] AFM-2006, Automated Formal Methods 2006, Seattle, August 2006, pp. 6–7.&lt;/ref&gt; berilip, belgili bir qáwipsizlik hám qáwipsizlik qásiyetleriniń orınlanıwın tekseriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;embeddedSys05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf Managing Complexity in Modelling Embedded Systems.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054400/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf |date=25 July 2011 }} Systems Engineering/Test and Evaluation Conference 2005, 7–9 November, Brisbane, Australia&lt;/ref&gt;.

==== Qátelik rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlew (FMEA) ====

Modeldi tekseriw kóbinese sistema modellerine qáwipli jaǵdaylar sistemanıń ádettegi jumısı waqtında payda bola almaytuǵının tekseriw ushın qollanılǵan&lt;ref name = &quot;probabilistic07&quot;&gt;Grunske, L., Colvin, R., Winter, K. Probabilistic Model-Checking Support for FMEA Quantitative Evaluation of Systems. QEST 2007. Fourth International Conference on the Quantitative Evaluation of Systems, 17-19 Sept. 2007 pp. 119–128&lt;/ref&gt;. FMEA ushın avtomatlastırılǵan qollawdı támiyinlew maqsetinde modeldi tekseriwdi minez-qulıq terekleri menen birlestiriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;. Bul maqset ushın minez-qulıq tereklerin qollanıwdıń artıqmashılıǵı — olar tásildiń formal usıllarǵa baylanıslı táreplerin arnawlı bilimge iye emes paydalanıwshılardan jasırıwǵa múmkinshilik beredi.

==== Talaplardıń ózgeriwi ====

Sistemaǵa qoyılǵan funkcionallıq talaplar ózgergeninde kútilgen ideal nátiyje — tómendegilerdi tez anıqlaw múmkinshiligi:

* ózgeristi qayerde kirgiziw kerek ekeni;
* ózgeristiń bar sistema arxitekturasına qanday tásir etetuǵını;
* ózgeristen sistemanıń qaysı komponentleri tásirlenetuǵını hám;
* talaplardıń ózgeriwinen tásirlenetuǵın komponentlerge (hám olardıń interfeyslerine) qanday minez-qulıq ózgerislerin kirgiziw kerek ekeni.&lt;ref name=&quot;dromey07FormalPath&quot;&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/wen_l_dromey_r_g_gse_change.pdf From Requirements Change to Design Change: A Formal Path]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Sistema óz xızmet etiw múddetinde kóp márte ózgeriwi múmkin bolǵanlıqtan, bul ózgerisler menen baylanıslı onıń evolyuciyasın jazıp alıw, basqarıw hám optimallastırıw zárúr.

Funkcionallıq talaplardı kórsetiw ushın minez-qulıq tereklerin formal belgilew retinde qollanatuǵın izleniw modeli talaplardıń ózgeriwinen kelip shıqqan dizayn konstrukciyalarınıń (hújjetleriniń) túrli túrlerine tásirlerin kórsetedi&lt;ref&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf Architecture Normalization for Component-Based Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054411/http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf |date=25 July 2011 }} Proceedings of the 2nd International Workshop on Formal Aspects of Component Software FACS'05, pp. 247–261.&lt;/ref&gt;. Model dizayn ózgerisleriniń tariyxın jazıp alatuǵın evolyuciyalıq dizayn hújjetleri túsinigin engizedi. Bul hújjetlerden dizayn hújjetiniń hár qanday nusqasın, sonday-aq eki nusqa arasındaǵı ayırmashılıqtı alıwǵa boladı. Bul modeldiń áhmiyetli artıqmashılıǵı — avtomatlastırılǵan qurallar bul evolyuciyalıq dizayn hújjetlerin jaratıw procesiniń úlken bólegin qollay aladı&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot; /&gt;.

==== Kod generaciyası hám orınlanıwı ====

Sistemadaǵı integraciyalanǵan minez-qulıqtıń minez-qulıq teregi kórinisi orınlanatuǵın model retinde birneshe áhmiyetli artıqmashılıqlardı usınadı. Ol ''komponentlerdi integraciyalaw'' wazıypasın jeke ''komponentlerdi ámelge asırıw'' wazıypasınan anıq ajıratadı. Talaplardı integraciyalawdan payda bolǵan integraciyalanǵan sistema minez-qulqı dizayn sheshimleri ushın tiykar bola aladı. Nátiyjede dáslepki talaplardan dúzilgen, orınlanatuǵın kóp-aǵımlı komponentlerdi integraciyalaw specifikaciyası — dizayn minez-qulıq teregi (DBT) payda boladı&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

Minez-qulıq terekleri minez-qulıqtı orınlaw ortalıǵı (BRE) dep atalatuǵın virtual mashinada orınlanadı. BRE middleware arqalı komponentlerdi bir-biri menen baylanıstıradı,&lt;ref name=&quot;middleware&quot;&gt;RTI Inc. 2007 &quot;Meeting Real-Time Requirements in Integrated Defense Systems&quot;, [https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html RTI White Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html |date=20 September 2008 }}.&lt;/ref&gt; bul komponentlerge bólingen ortalıqta orınlanatuǵın birneshe tillerdiń birinde jazılǵan ǵárezsiz baǵdarlamalar retinde islewge múmkinshilik beredi. BRE sonıń menen birge komponentte qol menen ámelge asırılıwı kerek bolǵan kod kólemin azaytıw ushın ápiwayı operaciyalardı avtomat túrde orınlaytuǵın ańlatpalar parserin de qamtıydı.

Orınlanatuǵın minez-qulıq terekleri avtomatlastırılǵan poezdı qorǵaw,&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt; dinamikalıq obektke erip júretuǵın mobil robotlar, ambulotoriyalıq infuziya nasosı,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; hám svetoforlardı basqarıw sistemaları sıyaqlı keys-izertlewler ushın islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;shuttle04&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf Using Behavior Trees to Model the Autonomous Shuttle System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054354/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf |date=25 July 2011 }}, 3rd International Workshop on Scenarios and State Machines: Models, Algorithms, and Tools (SCESM04) ICSE Workshop W5S, Edinburgh, 25 May 2004&lt;/ref&gt;. Kishi izleri sheklengen mikrokontrollerler ushın azaytılǵan funkciyalı, engizilgen sistemalarǵa beyimlengen BRE nusqası (eBRE) da bar.

== Qollanılıwları ==

Minez-qulıq tereklerin modellestiriw birneshe jıl dawamında túrli qollanılıw tarawlarında qollanılıp kelgen hám házirgi waqıttada qollanıladı. Tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń ayırımları tómende táriyiplenedi.

=== Úlken kólemli sistemalar ===

Tábiyiy tilde jazılǵan keń kólemli talaplar jıynaǵı bar úlken sistemalardı modellestiriw minez-qulıq tereklerin hám ulıwmalıq minez-qulıq injeneriyası procesin sınawdıń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri boldı. Bul usıldı bahalaw hám sınawlar Avstraliyadaǵı birneshe sanaat sherikleri hám mámleketlik bólimler menen birgelikte alıp barıldı. Izertlengen sistemalar qatarına kóp sanlı qorǵanıw sistemaları, korporativ sistemalar, transport sistemaları, informaciya sistemaları, densawlıqtı saqlaw sistemaları hám qatań qáwipsizlik talaplarına iye quramalı basqarıw sistemaları kirdi. Bul izertlewlerdiń nátiyjeleri kommerciyalıq qupıyalıq sıpatında klassifikaciyalandı. Biraq Raytheon Avstraliya menen alıp barılǵan keń kólemli sanaat sınawlarınıń&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;raytheonAustJoint&quot; /&gt; nátiyjeleri Sanaat bóliminde tómende keltirilgen. Bul jumıs talaplardı integraciyalanǵan statikalıq hám dinamikalıq minez-qulıq kórinislerine awdarıw kompaniyanıń standart qayta kóriw proceslerinde anıqlanǵanǵa qaraǵanda ádewir kóp iri kemshiliklerdi ashıp bergenin kórsetti&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;.

=== Engizilgen sistemalar ===

Dizaynnıń sistema talaplarına sáykes kelmewi múddet hám baha boyınsha artıqsha shıǵınlarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Barker, D. 2000. [https://ieeexplore.ieee.org/document/890177 Requirements modeling technology: a vision for better, faster, and cheaper systems.] Proceedings from VHDL International Users Forum Fall Workshop, 2000. pp. 3–6.&lt;/ref&gt;. Eger sistemada kritikalıq isenimlilik máseleleri de bolsa, sistema talaplarınıń orınlanbawı adam ómirine qáwip salatuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Leveson, N. G. Safeware: System Safety and Computers: [a guide to preventing accidents and losses caused by technology]. Addison-Wesley Publishing Company, 1995. {{ISBN|0-201-11972-2}}&lt;/ref&gt;. Biraq házirgi usıllarda talaplardıń orınlanǵanın támiyinlew kóbinese islep shıǵıw procesiniń aqırǵı basqıshına, testlew hám qátelerdi dúzetiw cikline shekem keyinge qaldırıladı&lt;ref&gt;Futrell, R. T., Shafer, D.F., Shafer, L.I. Quality Software Project Management (Software Quality Institute Series). Prentice Hall, 2002 {{ISBN|0-13-091297-2}}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs sistema islep shıǵıw usılı — minez-qulıq injeneriyasın — engizilgen sistemalar ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwda qalay qollanıwǵa bolatuǵının táriyipleydi&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt;.

=== Apparatlıq–programmalıq támiynat sistemaları ===

Kóp úlken kólemli sistemalar óz-ara ǵárezli programmalıq támiynat hám apparat qurallarınıń aralaspasınan turadı. Programmalıq támiynat hám aparatlıq qurallarınıń tábiyatınıń hár túrliligi olardıń kóbinese túrli usıllar menen bólek modellestiriliwine alıp keledi. Bul keyin aparatlıq hám programmalıq támiynattıń óz-ara tásiri haqqındaǵı sáykes kelmeytuǵın boljamlardan kelip shıǵatuǵın integraciyalaw máselelerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot;&gt;Myers, T., Fritzson, P., Dromey, R.G. 2008. [http://www.ida.liu.se/~petfr/paperlinks/2008-07-Myers-Fritzson-Dromey-EOOLT2008-HardwareSoftwareModeling.pdf Seamlessly Integrating Software &amp; Hardware Modelling for Large-Scale Systems.] 2nd International Workshop on Equation-Based Object-Oriented Languages and Tools (EOOLT 2008), Cyprus, July 2008. pp. 5–15.&lt;/ref&gt;. Bul máselelerdi minez-qulıq tereklerin Modelica matematikalıq modellestiriw usılı menen integraciyalaw arqalı sheshiwge boladı&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt;. Ortalıq hám aparatlıq komponentleri Modelica járdeminde modellestirilip, minez-qulıq tereklerin qollanatuǵın orınlanatuǵın programmalıq model menen integraciyalanadı.

=== Rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw ===

Quramalı kiriwdi basqarıw talaplarınıń durıs ámelge asırılıwın támiyinlew ushın tastıyıqlanǵan hám tekserilgen talaplardı sistemanıń qalǵan bólegi menen nátiyjeli túrde integraciyalaw áhmiyetli&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot;&gt;Zafar, S. Colvin, R., Winter, K., Yatapanage, N., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/4425884 Early Validation and Verification of a Distributed Role-Based Access Control Model.] 14th Asia-Pacific Software Engineering Conference, Nagoya, Japan, December 2008. pp. 430–437.&lt;/ref&gt;. Sistema islep shıǵıwdıń erte basqıshında tastıyıqlanıp hám tekserile alıwı da áhmiyetli. Integraciyalanǵan, role tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw modeli islep shıǵılǵan&lt;ref name = &quot;verifValid06&quot; /&gt;. Model grafik minez-qulıq tereginiń belgilewine tiykarlanǵan hám simulyaciya arqalı tastıyıqlanıwı, sonday-aq modeldi tekseriw quralı járdeminde tekseriliwi múmkin. Bul modelden paydalanǵanda kiriwdi basqarıw talapların sistemanıń qalǵan bólegi menen dáslepki basqıshtan integraciyalaw múmkin, sebebi kiriwdi basqarıwdı da, funkcionallıq talaplardı da ańlatıw ushın birdey belgilew qollanıladı; formal minez-qulıq tereginiń specifikaciyasın dúziwde sistemalı hám basqıshlı usıldı qabıl etiwge boladı; sonday-aq specifikaciyanı simulyaciyalaw hám model boyınsha tekseriw múmkin. Modeldiń nátiyjeliligi bólingen kiriwdi basqarıw talapları bar keys-izertlew járdeminde bahalanǵan&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot; /&gt;.

=== Biologiyalıq sistemalar ===

Minez-qulıq terekleri quramalı minez-qulıqtı sıpatlaytuǵınlıqtan, olar tek kompyuterge tiykarlanǵan sistemalar menen sheklenbeytuǵın túrli sistemalardı táriyiplew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;contracts02&quot; /&gt;.

=== Oyınlarda JI modellestiriwi ===

Minez-qulıq terekleri [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] Halo&lt;ref name = &quot;HaloBT&quot;&gt;Damian Isla [https://www.gamedeveloper.com/programming/gdc-2005-proceeding-handling-complexity-in-the-i-halo-2-i-ai Handling Complexity in the Halo 2 AI.]&lt;/ref&gt; hám Spore&lt;ref name = &quot;sporeBT&quot;&gt;Chris Hecker [http://chrishecker.com/My_Liner_Notes_for_Spore/Spore_Behavior_Tree_Docs My Liner Notes for Spore]&lt;/ref&gt; sıyaqlı kompyuter oyınlarında modellestiriw ushın keń tarqalǵan bolsa da, bul bette táriyiplengen tereklerden júdá ózgeshe. Olar ierarxiyalıq shekli jaǵday mashinaları yamasa sheshim terekleriniń birikpesine kóbirek uqsaydı. Futbolshılardı modellestiriw de minez-qulıq terekleriniń tabıslı qollanılıwı boldı&lt;ref name = &quot;SoccerBT&quot;&gt;Xiao-Wen Terry Liu and Jacky Baltes [http://www.cs.umanitoba.ca/~jacky/Publications/pdf/liu04:_intuit_flexib_archit_intel_mobil_robot.pdf An Intuitive and Flexible Architecture for Intelligent Mobile Robots] 2nd International Conference on Autonomous Robots and Agents, December 13–15, 2004 Palmerston North, New Zealand&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;HoshinoBT&quot;&gt;Yukiko Hoshino, Tsuyoshi Takagi, Ugo Di Profio, and Masahiro Fujita [http://web.mit.edu/zoz/Public/ICRA04-Hoshino.pdf Behavior description and control using behavior module for personal robot]&lt;/ref&gt;.

=== Modelge tiykarlanǵan testlew ===

Modelge tiykarlanǵan testlew — testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń (SUT) talaplarınan test modellerin dúziwdi talap etetuǵın programmalıq támiynattı testlew tásili. Dástúrli túrde [[UML]] jaǵday diagrammaları, shekli jaǵday mashinaları (FSM), keńeytilgen shekli jaǵday mashinaları (EFSM) hám aǵım diagrammaları sıyaqlı modellestiriw tilleri qollanılǵan. Sońǵı waqıtlarda waqıyalar menen basqarılatuǵın Swim Lane Petri tori (EDSLPN) modellestiriw tili sıpatında qollanılatuǵın qızıqlı usıl da payda boldı. Minez-qulıq tereginiń belgilewin MBT ushın jaqsı modellestiriw belgilewi retinde de qaraw kerek, sebebi onıń basqa belgilewlerge salıstırǵanda birneshe artıqmashılıǵı bar:

# Ol UML jaǵday diagrammaları hám EDSLPN menen birdey ańlatıw dárejesine iye.
# Grafikalıq tábiyatına baylanıslı modellestiriw belgilewi retinde qollanıwǵa intuitivli.
# Hárbir minez-qulıq tereginiń túyini talap tegi menen támiyinlengen; bul talaptan test artefaktına shekemgi izleniw matricasın dúziwdi ádewir ańsatlastıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Model Based Testing tool - MBTester · 测试之家 |url=https://testerhome.com/topics/18850 |access-date=2025-06-12 |website=testerhome.com}}&lt;/ref&gt;.

== Keńeyiw múmkinshiligi hám sanaattaǵı qollanılıwlar ==

Usıldıń múmkinshiligin tekseriw hám onıń qásiyetlerin jetilistiriw boyınsha birinshi sanaat sınawları 2002-jılı ótkerildi. Sońǵı úsh jıl ishinde úlken kólemli qorǵanıw, transport hám korporativ sistemalarda birneshe sistemalı sanaat sınawları ótkerildi&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;industryTrialsPaper&quot;&gt;Powell, D. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf Requirements Evaluation Using Behavior Trees – Findings from Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061927/http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs usıldıń kóp sanlı talapları bar sistemalarǵa keńeyiw múmkinshiligine iye ekenin, sonıń menen birge grafikalıq maǵlıwmatlardıń nátiyjede payda bolǵan úlken integraciyalanǵan kórinisleri boyınsha nátiyjeli jıljıw hám redaktorlaw ushın qural qollawınan paydalanıwdıń áhmiyetli ekenin kórsetti&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RaytheonAswec08&quot;&gt;Phillips, V., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/bese_master_v2.ppt &quot;Implementing a Behavior Tree Analysis Tool Using Eclipse Development Frameworks&quot;]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Australian Software Engineering Conference (ASWEC’08), Perth, March 2008&lt;/ref&gt;. Birneshe joybar boyınsha ortasha esap penen ádettegi qayta kóriwler hám dúzetiwler orınlanǵannan keyin hár 1000 talapqa 130 tastıyıqlanǵan iri kemshilik úziliksiz anıqlanǵan&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;. Tolıǵıraq jetilispegen talaplar jıynaǵında kemshiliklerdiń aytarlıqtay joqarı dárejesi baqlanǵan.

== Artıqmashılıqları ==

Minez-qulıqtı modellestiriw kórinisi retinde minez-qulıq terekleriniń birneshe áhmiyetli artıqmashılıqları bar:

* Olar talaplardıń quramalılıǵın, ásirese sistemanıń dáslepki mútájlikleri tábiyiy tilde jazılǵan júzlegen yamasa mıńlaǵan talap túrinde ańlatılǵan jaǵdaylarda, basqarıw ushın anıq belgilenǵen hám nátiyjeli strategiyanı qollanadı. Bul úlken kólemli joybarlardaǵı qáwipti ádewir azaytadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;.

* Talaplardı múmkin bolǵan eń erte waqıtta qatań túrde awdarıp, keyin integraciyalaw arqalı olar basqa usıllarǵa qaraǵanda talaplardıń kemshiliklerin anıqlawdıń nátiyjelirek usılın usınadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boston08&quot;&gt;Boston, J., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/sp8_powerpoint_jim_boston.pdf Behavior Trees – How they improve Engineering Behaviour?]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}, 6th Annual Software and Systems Engineering Process Group Conference (SEPG 2008), Melbourne, Aug. 2008.&lt;/ref&gt;.

* Olar analiz, specifikaciyalaw hám sistemanıń dizayn minez-qulqın kórsetiw ushın bir, ápiwayı belgilewdi qollanadı&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt;.

* Olar sistema minez-qulqın orınlanatuǵın integraciyalanǵan pútkil birlik retinde kórsetedi.

* Olar sistemanıń minez-qulqın funkcionallıq talaplarınan tuwrı izlenetuǵın túrde dúzedi, bul tekseriw hám tastıyıqlawǵa járdemlesedi&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;verifValid06&quot;&gt;Zafar, S., K.Winter, R.Colvin, R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf &quot;Verification of an Integrated Role-Based Access Control Model&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061854/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf |date=25 July 2011 }}, 1st International Workshop – Asian Working Conference on Verified Software (AWCVS'06), pp 230-240, Macao, Oct. 2006.&lt;/ref&gt;.

* Olar stakeholderslerge formal usıllar boyınsha arnawlı oqıwdan ótpey de túsinikli. Dáslepki talaplardıń sózligin qatań túrde saqlaw túsiniw júgin jeńillestiredi.

* Olar formal semantikaǵa iye,&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt; parallel orınlanıwdı qollaydı, orınlanatuǵın bolıp tabıladı hám simulyaciyalanıwı, model boyınsha tekseriliwi hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi orınlaw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;.

* Olar adamlar proceslerin modellestiriwde, shártnamalardı analizlewde,&lt;ref name = &quot;contracts02&quot;&gt;Milosevic, Z., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/1137692 On Expressing and Monitoring Behavior in Contracts], EDOC 2002, Proceedings, 6th International Enterprise Distributed Object Computing Conference, Lausanne, Switzerland, Sept. 2002, pp. 3-14.&lt;/ref&gt; kriminalistikalıq maǵlıwmatlardı kórsetiwde, biologiyalıq sistemalardı kórsetiwde hám kóp sanlı basqa qollanılıwlarǵa birdey tabıslı túrde qollanılıwı múmkin. Hárbir jaǵdayda olar quramalılıqtı basqarıw hám nárselerdi pútkil túrde kóriw jaǵınan birdey artıqmashılıqlardı beredi. Olar qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalarda,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; engizilgen sistemalarda,&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt; hám real waqıt sistemalarında da qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;realTimeCollab05&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Sun, C., Dromey, R.G., [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/CDVEO5_Kevin.pdf A Constraint Maintenance Strategy and Applications in real-time Collaborative Environments]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2nd International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering (CDVE2005), 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dataflowContstraint06&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Dromey, R.G., Sun, CZ.: [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf Multi-way Dataflow Constraint Propagation in Real-time Collaborative Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061427/http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE, The 2nd International Conference on Collaborative Computing: Networking, Applications and Worksharing (CollaborateCom 2006), Atlanta, Georgia, USA, Nov, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timeBT07&quot;&gt;Grunske, L., Winter, K., Colvin, R., [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf &quot;Timed Behavior Trees and their application to verifying real-time systems&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118165542/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf |date=18 November 2008 }}, Proceedings of 18th Australian Conference on Software Engineering (AEWEC 2007), April 2007, accepted for publication.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>bf6hwyfhv2ku2duocujalrsv58161ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irkiw noqatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48342</id>
    <revision>
      <id>274559</id>
      <timestamp>2026-10-06T20:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[File:Eclipse suspended at breakpoint.png|thumb|320px|Eclipse programmasında toqtatılǵan irkiw noqatı bar redaktorlaw interfeysi. Joqarı shep tárepte stack trace, joqarı oń tárepte irkilip atırǵan ózgeriwshiler kórsetilgen.]]  '''Irkiw noqatı''' — [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]da [[kompyuter programması|programmada]] qátelerdi izlew hám dúzetiw maqsetinde arnawlı túrde toqtatıw yamasa waqıtsha irkiw ushın qoyılatuǵın or...»</comment>
      <origin>274559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11960" sha1="rvdd3v0ochmw4jct15jfedls2eixoes" xml:space="preserve">[[File:Eclipse suspended at breakpoint.png|thumb|320px|Eclipse programmasında toqtatılǵan irkiw noqatı bar redaktorlaw interfeysi. Joqarı shep tárepte stack trace, joqarı oń tárepte irkilip atırǵan ózgeriwshiler kórsetilgen.]]

'''Irkiw noqatı''' — [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]da [[kompyuter programması|programmada]] qátelerdi izlew hám dúzetiw maqsetinde arnawlı túrde toqtatıw yamasa waqıtsha irkiw ushın qoyılatuǵın orın. Ol geyde ápiwayı túrde ''toqtatıw'' dep te ataladı.

Ulıwma alǵanda, irkiw noqatı — programmanıń orınlanıwı waqtında ol haqqında maǵlıwmat alıw quralı. Úzilisten keyin [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmist]] programma kútilgendey islep atırǵanın anıqlaw ushın test ortalıǵın (ulıwma maqsetli registrler, [[Kompyuter yadı|yad]], jurnallar, fayllar hám t.b.) tekseredi. Ámelde irkiw noqatı programmanıń orınlanıwın qashan úziw kerek ekenin anıqlaytuǵın bir yamasa birneshe shártten turadı.

==Tariyxı==
Irkiw noqatların eń dáslepki cifrlı kompyuterlerdiń biri ENIAC ushın programmist Betti Holberton oylap tapqan&lt;ref&gt;{{citation|last=Abbate|first=Janet|author-link=Janet Abbate|title=Recoding Gender: Women's Changing Participation in Computing|page=32|year=2012|publisher=MIT Press|isbn=9780262018067}}&lt;/ref&gt;. ENIACtıń dáslepki dizaynında programma aǵımı bir bloktan ekinshisine kabellerdi jalǵaw arqalı belgilengen. Programmanı belgili bir noqatında toqtatıw ushın kabel alıp taslanǵan, bul ''irkiw noqatı'' dep atalǵan&lt;ref&gt;{{cite book|title=ENIAC in Action:Making and Remaking the Modern Computer|author1=Thomas Haigh|author2=Mark Priestley|author3=Crispen Rope|publisher=MIT Press|year=2016|isbn=978-0-262-03398-5|page=153}}&lt;/ref&gt;.

==Irkiw noqatlarınıń túrleri==
=== Mashinalıq irkiw noqatları ===
IBM/360 sıyaqlı dáslepki úlken kompyuterlerde belgili bir instrukciya saqlanatuǵın adreslerde irkiw noqatların qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın basqarıw paneliniń óshirip-jaǵıw túymeleri yamasa aylandırǵıshları bolǵan. Olar registrler hám yad mazmunın basqarıw panelindegi shıraqlardan tikkeley baqlawǵa múmkinshilik beretuǵın «bir ciklli» islew rejimin támiyinlegen. Kóp wazıypalılıqtıń payda bolıwı bul múmkinshiliktiń qollanılıwın shekledi, sebebi bunday jaǵdayda pútkil mashina toqtatılatuǵın edi.

=== Interaktiv emes irkiw noqatları ===
Kompyuterlerdiń dáslepki dáwirinen baslap programmistler bir mártelik destruktiv irkiw noqatların ámelge asırıw hám yad dumpın payda etiw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq kodqa]] ózgertiwler kirgizip kelgen. Yad dumpı arnawlı «apat» bolǵan anıń ózinde registrler hám yad jaǵdayın saqlap qalǵan.

=== Interaktiv irkiw noqatları ===
1960-jıllarda teletayp terminallarınıń payda bolıwı interaktiv [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] arqalı qátelerdi izlew hám dúzetiw múmkinshiliklerin keńeytti. Biraq tek 1970-jıllardıń basında video monitorler keń túrde qollanılıp, úlkеn kompyuterlerge jalǵanǵannan keyin kóp wazıypalılıq ortalıqlarında tolıq interaktiv, pútkil ekranlı qátelerdi izlew hám dúzetiw ámelge asırıldı. Bul, sonıń menen birge, registrler hám yad ózgerislerin bir waqıtta kórsetip programmanı haqıyqıy programmalıq animaciya túrinde basqıshpa-basqısh orınlawǵa múmkinshilik berdi. Dáslep bunday animaciya disassemblerden ótkerilgen yamasa dekompilyaciyalanǵan mashinalıq kod dárejesinde ámelge asırılǵan, keyinirek joqarı dárejeli programmalastırıw tili (HLL) [[derek kodı]] dárejesindegi animaciyaǵa ótti.

===Shártli irkiw noqatları===
Irkiw noqatları kóbinese programmist tárepinen belgilengen instrukciyanı orınlawdan aldın islep turǵan programmanı úziw ushın qollanıladı. Bul kóbinese ''instrukciyalıq irkiw noqatı'' dep ataladı.

Basqa túrdegi shártler de qollanılıwı múmkin, mısalı, yad oblastındaǵı belgili bir orındı oqıw, oǵan jazıw yamasa onı ózgertiw. Bul kóbinese ''maǵlıwmat irkiw noqatı'' yamasa ''irkiw noqatı'' dep ataladı. Kóp sistemalar tek belgili bir shárt orınlanǵanda ǵana isleytuǵın irkiw noqatların da qollaydı. Mısalı, ózgeriwshiniń belgili bir mánisi bolǵanda ǵana isleytuǵın bunday irkiw noqatı ádette ''shártli irkiw noqatı'' dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ How do I set a conditional breakpoint? |url=https://wiki.eclipse.org/FAQ_How_do_I_set_a_conditional_breakpoint%3F |access-date=2023-04-19 |website=Eclipse Wiki}}&lt;/ref&gt;.

===Tekseriw quralları===
Irkiw noqatına jetkende programmanıń jaǵdayın tekseriw yamasa onı ózgertiw ushın túrli qurallar qollanıladı. Hárbir aǵımnıń orınlanıw izleri toqtatılǵan instrukciyaǵa alıp kelgen funkciya shaqırıwlarınıń dizbegin kóriw ushın qollanılıwı múmkin. ''Irkiwler'' dizimi tańlanǵan ózgeriwshilerdiń hám ańlatpalardıń mánilerin kóriwge múmkinshilik beredi. Sonıń menen birge registrlerdiń, júklenǵen programma modulleriniń hám basqa maǵlıwmatlardıń mazmunın kórsetetuǵın qurallar da bolıwı múmkin.

===Jurnal noqatları===
''Jurnal noqatı'' — orınlanıwdı úziw ornına tek maǵlıwmattı shıǵaratuǵın yamasa onı «jurnalǵa jazatuǵın» irkiw noqatınıń bir túri. Ádette islep shıǵıwshı orınlanıw belgili bir noqatqa jetkende shıǵarılıwı kerek bolǵan xabardı hám/ yamasa ózgeriwshilerdiń mánislerin belgiley aladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Walsh |first=David |date=2021-03-22 |title=Use Logpoints! |url=https://davidwalsh.name/logpoints |access-date=2023-04-19 |website=David Walsh Blog |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Jurnal noqatları qáteleri izlenip atırǵan programmaǵa jurnal júrgiziw instrukciyaların qosıwdıń alternativi bolıp tabıladı. Bul geyde «printf arqalı qátelerdi izlew» dep ataladı. Ásirese programmanı ózgertiw ámeliy jaqtan múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, programma shaqıratuǵın sırtqı kitapxananı qátelerge tekseriwde paydalı.

==Ámelge asırıwlar==

===Apparatlıq támiynat===
Kóp processorlarda irkiw noqatların qollaytuǵın apparatlıq támiynat bar. Ádette olar instrukciyalıq hám maǵlıwmat baqlaw noqatların qamtıydı. Mısal retinde, x86 instrukciyalar jıynaǵı arxitekturası x86 qátelerdi izlew registrleri arqalı baqlaw noqatların apparatlıq tárepinen qollawdı támiyinleydi. Bunday apparatlıq támiynatta sheklewler bolıwı múmkin. Mısalı, tarmaqlanıw keshigi slotlarında jaylasqan instrukciyalarda irkiw noqatların qoyıwǵa jol qoyılmawı múmkin. Bunday sheklew processor mikroarxitekturası tárepinen belgilenedi hám procesordan procesorga ózgeredi.

===Programmalıq támiynat===
Apparatlıq qollaw bolmaǵanda hám kóp wazıypalılıq ortalıqlarında qátelerdi izlew hám dúzetiw quralları irkiw noqatların programmalıq tárepinen ámelge asırıwı kerek. Instrukciyalıq baqlaw noqatları ushın bul salıstırmalı túrde ápiwayı wazıypa bolıp, irkiw noqatı jaylasqan orındaǵı instrukciyanı tómendegilerdiń biri menen almastırıwdan ibarat:

* debuggerdi tikkeley shaqıratuǵın instrukciya, mısalı, sistemalıq shaqırıw yamasa x86 jaǵdayında int3;
* arnawlı programma úzilisin payda etetuǵın, keyin debugger tárepinen uslanatuǵın hám qayta islenetuǵın durıs emes instrukciya.

Bul texnikanı ulıwma programmalıq saqlaw ortalıǵın bólistirip qollanatuǵın kóp wazıypalılıq sistemalarında ámelge asırıw qıyınıraq bolıwı múmkin. Sebebi úzilis basqa aǵımda júz beriwi múmkin hám sol aǵım ushın dáslepki instrukciyanı qayta tiklew talap etiledi. Sonıń menen birge programma qorǵalǵan yadta jaylasqan bolsa, instrukciyalardı qayta jazıwǵa jol qoyılmawı múmkin.

Bunnan tısqarı:

* Instrukciyalar jıynaǵı simulyatorı óziniń ádettegi programma cikli ishinde tiyisli shárt tekseriwlerin jaylastırıw arqalı shártsiz yamasa shártli irkiw noqatların ámelge asıra aladı. Bul, mısalı, tek oqıw ushın programmalarda invaziv emes baqlaw noqatların da tábiyiy túrde qollawǵa múmkinshilik beredi.
* Interpretaciya etiletuǵın tiller ózleriniń programma ciklinde joqarıdaǵı usıldı nátiyjeli túrde qollana aladı.
* Barlıq derek kodın qosımsha derek kodı instrukciyaları menen «instrumentaciya» etiw, yaǵnıy ishki yamasa sırtqı qátelerdi izlew hám dúzetiw baǵdarlamasın shaqıratuǵın funkciyanı qollanıw da keń tarqalǵan usıllardan biri. Bul usıl ekilik fayl ólshemin úlkeytedi hám ádettegi yad bólistiriliwine hám ózgesheliklerdi qayta islewshi mexanizmlerine keri tásir etiwi múmkin. Geypara kompilyatorlarda bul texnikanı derlik sezilmeytuǵın túrde ámelge asırıw ushın «Debug» parametrleri bar.

Geypara debuggerler qayta jalǵastırıwdan aldın registrlerdi yamasa yadtaǵı programma ózgeriwshilerin ózgertiwge múmkinshilik beredi. Bul test maqsetinde «qol menen jazılǵan» waqıtsha tayınlawlardı kirgiziwge múmkinshilik beredi. Sol sıyaqlı, programma logikasına kirgizilgen ózgerislerdiń tásirin anıqlaw ushın programma instrukciyaların ótkerip jiberiwge boladı. Sol arqalı programma orınlanıwına tiyisli sorawlar boljawlarsız yamasa shamalarsız tikkeley juwap beriledi. Kóp jaǵdaylarda bul siyrek, yamasa pútkilley orınlanbaytuǵın «waqıya menen basqarılatuǵın» qáte islewshi baǵdarlamalarınıń bólimlerin sınawdıń jalǵız ámeliy usılı bolıwı múmkin. Bunda derek kodına waqıtsha ózgerisler kirgiziw qáwpi de bolmaydı. Toqtatılǵan programmanı qayta jalǵastırıw ornın qol menen ózgertiw arqalı ádette siyrek orınlanatuǵın kod bólimine, mısalı, belgili bir apparatlıq jaǵdaydı islewshi bólimge kiriwge boladı.

Programmalıq tárepinen maǵlıwmat irkiw noqatların ámelge asırıw qáteleri izlenip atırǵan qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay tómenletiwi múmkin, sebebi bul bir procesordıń qosımsha resursların qollanadı&lt;ref&gt;[http://sources.redhat.com/gdb/onlinedocs/gdbint.html#GDB-Observers GDB Internals] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111129041954/http://sources.redhat.com/gdb/onlinedocs/gdbint.html#GDB-Observers |date=November 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Biraq bul ádette testlew waqtında qanaatlandırarlı bolıp, debuggerden alınatuǵın maǵlıwmat kólemi apparatqa belgili bolǵan qátelerdi izlew maǵlıwmatlarınıń sheklewleri menen baylanıslı emes. Mısalı, programmalıq ámelge asırıw belgili bir apparatlıq platformada saqlanıwı múmkin bolǵan maǵlıwmatlardı aytarlıqtay tolıqtırıw ushın programma, kishi baǵdarlama yamasa instrukciya dárejesinde logikalıq jol maǵlıwmatların jıynay aladı. Instrukciyalar jıynaǵın simulyaciyalaw usılı instrukciyanı qayta almastırıw usılı menen salıstırǵanda qosımsha shıǵındılardı aytarlıqtay azaytadı, sonday-aq keshtegi qátelesiwlerdi de azaytadı.

Geybir programmalastırıw tilleriniń ámelge asırıwları basqa programmalardıń paydalanıwı ushın ózleriniń qátelerdi izlew hám dúzetiw funkciyaların ashıp beredi.

Mısalı, geypara [[Fortran|FORTRAN]] dialektlerinde dáslep instrukciyalıq irkiw noqatı retinde qollanıw ushın oylanǵan &lt;code&gt;AT&lt;/code&gt; instrukciyası bar.

[[Python (programmalastırıw tili)|Python]] programmanıń ózinen kirisiwge bolatuǵın debuggerdi ámelge asıradı&lt;ref&gt;[https://docs.python.org/lib/module-pdb.html Python Library Reference: The Python Debugger] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080913202136/https://docs.python.org/lib/module-pdb.html |date=September 13, 2008 }}&lt;/ref&gt;.

Bul múmkinshiliklerden COMEFROM instrukciyasına uqsas túrde nadurıs paydalanıwǵa boladı&lt;ref&gt;[http://entrian.com/goto/ entrian.com – goto and comefrom for Python]&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>rvdd3v0ochmw4jct15jfedls2eixoes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-53921-73</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48343</id>
    <revision>
      <id>274560</id>
      <timestamp>2026-10-06T22:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="8x1ahixpqo9ilbzou6dhivwezpbgj0j" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 22:09, 2026-jıl 6-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>8x1ahixpqo9ilbzou6dhivwezpbgj0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Irkiw noqatı</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48344</id>
    <revision>
      <id>274564</id>
      <timestamp>2026-10-07T02:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>274564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Minez-qulıq teregi</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48345</id>
    <revision>
      <id>274565</id>
      <timestamp>2026-10-07T02:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>274565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Axelebolt</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48346</id>
    <revision>
      <id>274568</id>
      <timestamp>2026-10-07T04:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="2grbskpjxgsh950dszp7vsnxv2d3o7v" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 04:10, 2026-jıl 7-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>2grbskpjxgsh950dszp7vsnxv2d3o7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:ArchiLover30</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48347</id>
    <revision>
      <id>274571</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="p5kvvdgyh9kyf12lv3r2nqemx6xspsv" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:11, 2026-jıl 7-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>p5kvvdgyh9kyf12lv3r2nqemx6xspsv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>