Qaraqalpaqstan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Qaraqalpaqstan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315</id>
    <revision>
      <id>274594</id>
      <parentid>266885</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T04:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zucaulmaues</username>
        <id>11134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geografiyası */</comment>
      <origin>274594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14673" sha1="m5jesr0rdemcryfw5wjyf1xhhhnlmq9" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı
|atı=Qaraqalpaqstan
|mámleket_atı_tolıq=Qaraqalpaqstan Respublikası
|mámleket_atı=Qaraqalpaqstan
|súwret_bayraq=Flag of Karakalpakstan.svg
|súwret_gerb=Emblem of Karakalpakstan.svg
|etnoxoronim=[[qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]
|rásmiy_tiller= [[qaraqalpaq tili]],[[ózbek tili]] 
|gimn=Anthem of Karakalpakstan.ogg
|paytaxtı=[[Nókis]]|waqıt_utc=+05:00
|jetekshi_hámeli_1=[[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]] Baslıǵı
|jetekshi_atı_1=[[Amanbay Orınbaev]]
|maydan=166,590 kv.km
|common_name=Karakalpakstan
|súwret_karta=Karakalpakstan orthographic projection no background.png|súwret_karta2=Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg
|tiykar_salınǵan=[[1924|1924-jıl]] [[14-oktyabr]]
|jetekshi_hámeli_2=[[Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi]] Baslıǵı
|jetekshi_atı_2=[[Farhad Ermanov]]
|xalıq=2 057 700
|xalıq_dizim_jıl=2024
|xalıq_orın=9
|xalıq_tıǵızlıq=12,03
|xalıq_orın_tıǵızlıq=13
|telefon_prefiksi=+998}}
'''Qaraqalpaqstan Respublikası''' yamasa '''Qaraqalpaqstan'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20251112163744/https://www.constitution.uz/uploads/constitution_oz.pdf Өзбекстан Республикасынын конституциясы] &lt;/ref&gt; — [[Ózbekstan Respublikası]] quramındaǵı [[suverenli respublika]]. Ózbekstannıń arqa-batısında jaylasqan. Paytaxtı — [[Nókis]] qalası. Iri qalaları — [[Xojeli]], [[Qońırat]], [[Shımbay]], [[Taqıyatas]], [[Tórtkúl]] hám [[Biruniy]].

Respublika administrativlik jaqtan 16 rayon hám 1 qaladan turadı.

== Geografiyası ==
Qaraqalpaqstan házirgi waqıtta, tiykarınan, shólstanlıqtan ibarat hám Ózbekstannıń batısında, Ámiwdárya háwiziniń eń tómengi bóliminde, [[Aral teńizi]] boyında jaylasqan&lt;ref name=&quot;Batalden&quot;&gt;{{cite book |title=The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics |last=Batalden |first=Stephen K. |author2=Batalden, Sandra L. |year=1997 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-89774-940-5 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045035/https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merkel&quot;&gt;{{cite book |title=The New Uranium Mining Boom: Challenge and Lessons Learned |last=Merkel |first=Broder |author2=Schipek, Mandy |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3642221217 |page=128 |url=https://books.google.com/books?id=ZrmhBB9jY00C&amp;q=karakalpakstan&amp;pg=PA127 |access-date=7 June 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045033/https://books.google.com/books?id=ZrmhBB9jY00C&amp;q=karakalpakstan&amp;pg=PA127 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Maydanı 164 900 km² bolıp&lt;ref name=&quot;Roeder&quot;&gt;{{cite book |title=Where nation-states come from: institutional change in the age of nationalism |last=Roeder |first=Philip G. |year=2007 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-13467-3 |pages=55, 67 |url=https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045034/https://books.google.com/books?id=XAItI5C_JPUC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, átrapı shól menen qorshalǵan. [[Qızılqum]] shóli shıǵısında, al [[Qaraqum]] shóli qublasında jaylasqan. [[Ústirt]] plato batısqa qaray [[Kaspiy teńizi]]ne shekem sozılıp jatadı&lt;ref name=&quot;Bolton&quot;&gt;{{cite book |title=Russian Orientalism: Central Asia and the Caucasus |last=Bolton |first=Roy |year=2009 |publisher=Sphinx Fine Art |isbn=978-1-907200-00-7 |page=54 |url=https://books.google.com/books?id=ppFqRnZXNWsC&amp;q=karakalpakstan |access-date=3 March 2012 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416045034/https://books.google.com/books?id=ppFqRnZXNWsC&amp;q=karakalpakstan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Klimatı ==
{{main|Qaraqalpaqstan klimatı}}
Qaraqalpaqstan Respublikası keskin kontinentallı hám hádden tısqarı qurǵaqshılıǵı menen ajıralıp turadı. Klimat shárayatınıń bunday bolıwında onıń Evraziya materiginiń ishkerisinde jaylasıwı, relyeftiń tegisligi, dúnya júzilik okean suwlarınan júdá uzaq jaqta jaylasıwı, [[Arktika|Arktikadan]] keletuǵın suwıq hawa massası ushın irkinishtiń joq ekenligi hám Aral ekologiyalıq apatshılıǵı kúshli tásir jasaydı.

== Demografiyası ==
2026-jıl 1-aprel jaǵdayına , Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 2 057 700 adamdı quradı.
2023-jıl 1-iyul jaǵdayına bola, Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 1 986 900 adamdı quradı. Bul 2022-jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 1,2%ke kóp. Er adamlar sanı (997 800) hayal-qızlar sanınan (989 100) sál kóbirek boldı. Awıllıq jerlerde jasaytuǵınlar sanı (1 015 500) qalalarda jasaytuǵınlarǵa (971 400) qaraǵanda sál kóbirek boldı&lt;ref name=stat2023&gt;{{Web deregi | url = https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/42015-qoraqalpog-iston-respublik-asi-| bet = Distribution of the permanent population of the Republic of Karakalpakstan| baspaxana = Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan| til = uz| sáne = 2023-jıl 25-iyul | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

2007-jılǵı esap-kitaplarǵa bola, xalıqtıń shama menen 400 000ı [[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]] etnikalıq toparına, 400 000ı [[Ózbekler|ózbekler]]ge hám 300 000ı [[Qazaqlar|qazaqlar]]ǵa tuwra keledi. Qaraqalpaqlardıń 95%i Ózbekstanda, tiykarınan Qaraqalpaqstanda jasasa da&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Birgit Schlyter |editor1-last=Schiffman |editor1-first=Harold |title=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors |date=2012 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-21765-2 |page=191 |chapter=Language Policy and Language Development in Multilingual Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;, [[qaraqalpaq tili]] ózbek tiline qaraǵanda [[Qazaq tili|qazaq tili]]ne jaqınıraq&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304185052/http://windowonheartland.blogspot.com/2012/01/karakalpakstan-uzbekistans-latent.html Karakalpakstan: Uzbekistan's latent conflict] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304185052/http://windowonheartland.blogspot.com/2012/01/karakalpakstan-uzbekistans-latent.html |date=4 March 2016 }}, 6 January 2012&lt;/ref&gt;. Qaraqalpaq tili sovet dáwirinde ózgertilgen [[Kirill alfaviti|kirill]] alfavitinde jazılǵan bolsa, 1996-jıldan baslap [[Latın alfaviti|latın alfavitinde]] jazılmaqta.

Paytaxt Nókis qalasınan basqa, iri qalalar qatarına [[Xojeli]], [[Taqıyatas]], [[Shımbay]], [[Qońırat]] hám [[Moynaq]] qalaları kiredi.

Tuwılıwdıń ulıwma koefficienti 2,2%ti quraydı: 2017-jılı shama menen 39 400 bala tuwılǵan. Sol dáwirde 8 400 ge jaqın adam qaytıs bolǵan. Ólimniń ulıwma koefficienti 0,47%ti quraydı. Tábiyiy ósim 31 000 adamdı yamasa 1,72% ti quradı.

2017-jılı ortasha jas 27,7 jas bolǵan, bul Ózbekstannıń basqa bólimlerine (pútkil mámleket boyınsha ortasha jas 28,5) qaraǵanda jasırıraq. Er adamlar ushın bul kórsetkish 27,1 jas, al hayal-qızlar ushın 28,2 jas bolǵan.

1926–1989-jıllardaǵı Pútkilawqamlıq xalıq sanı dizimine alıw maǵlıwmatları boyınsha Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı hám etnikalıq quramınıń dinamikası:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Milleti
!&lt;small&gt;1926 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1939 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1959 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1970 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1979 (adam)&lt;/small&gt;
!%
!&lt;small&gt;1989 (adam)&lt;/small&gt;
!%
|-
|Jámi
|304 539
|100.00%
|469 702
|100.00%
|510 101
|100.00%
|702 264
|100.00%
|905 500
|100.00%
|1 212 207
|100.00%
|-
|Ózbekler
|84 099
|27.62%
|116 054
|24.71%
|146 783
|28.78%
|212 597
|30.27%
|285 400
|31.52%
|397 826
|32.82%
|-
|Qaraqalpaqlar
|116 125
|38.13%
|158 615
|33.77%
|155 999
|30.58%
|217 505
|30.97%
|281 809
|31.12%
|389 146
|32.10%
|-
|Qazaqlar
|85 782
|28.17%
|129 677
|27.61%
|133 844
|26.24%
|186 038
|26.49%
|243 926
|26.94%
|318 739
|26.29%
|-
|Túrkmenler
|9686
|3.18%
|23 259
|4.95%
|29 225
|5.73%
|37 547
|5.35%
|48 655
|5.37%
|60 244
|4.97%
|-
|Ruslar
|4924
|1.62%
|24 969
|5.32%
|22 966
|4.50%
|25 165
|3.58%
|21 287
|2.35%
|19 846
|1.64%
|-
|Koreysler
|
|
|7347
|1.56%
|9956
|1.95%
|8958
|1.28%
|8081
|0.89%
|9174
|0.76%
|-
|Tatarlar
|884
|0.29%
|4162
|0.89%
|6177
|1.21%
|7619
|1.08%
|7617
|0.84%
|7767
|0.64%
|-
|Ukrainler
|621
|0.20%
|3130
|0.67%
|2201
|0.43%
|2316
|0.33%
|2005
|0.22%
|2271
|0.19%
|-
|Bashqurtlar
|29
|0.01%
|381
|0.08%
|571
|0.11%
|854
|0.12%
|920
|0.10%
|1090
|0.09%
|-
|Qırǵızlar
|277
|0.09%
|181
|0.04%
|177
|0.03%
|400
|0.06%
|1955
|0.22%
|867
|0.07%
|-
|Moldavanlar
|10
|0.00%
|16
|0.00%
|
|
|57
|0.01%
|343
|0.04%
|632
|0.05%
|-
|Beloruslar
|30
|0.01%
|214
|0.05%
|328
|0.06%
|517
|0.07%
|852
|0.09%
|567
|0.05%
|-
|basqalar
|2072
|0.68%
|1697
|0.36%
|1874
|0.37%
|2691
|0.38%
|2650
|0.29%
|4038
|0.33%
|}
{{clear}}

== Siyasatı ==

=== Avtonomiya statusı ===
{{seealso|Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası}}
[[Qaraqalpaqstan Avtonomiyalı Sovet Socialistik Respublikası]] 1932-jılı [[Ózbekstan Sovet Socialistik Respublikası]] quramına kirgenge shekem [[Sovet Awqamı]] quramındaǵı avtonomiyalı respublika bolǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası 1990-jılı Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyin de óziniń aldınǵı rásmiy suverenitetin saqlap qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.rferl.org/a/uzbekistan-karakalpakstan-deadly-unrest-trial-tajmuratov/32251200.html| baspaxana = [[Radio Free Europe/Radio Liberty]]| bet = In Uzbekistan's Karakalpakstan, Trial Over Deadly Unrest Makes A 'Hero' Of Its Intended Villain| sáne = 2023-jıl 1-fevral | at = Chris| familiya = Rickleton| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-aprel }}&lt;/ref&gt;. Qaraqalpaqstan óz islerine tiyisli qararlar boyınsha Ózbekstan menen birge «veto huquqına» iye. Konstituciyaǵa muwapıq, Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan arasındaǵı múnásibetler «shártnamalar hám kelisimler menen tártipke salınadı» hám hár qanday dodalaw «kelisiw jolı menen sheshiledi». Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń XVII babı 89-statyasında mınanday delingen: «Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraqalpaqstan xalqınıń ulıwma xalıqlıq referendumı tiykarında Ózbekstan Respublikası quramınan shıǵıw huquqına iye»&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 30-aprel | bet = The Constitution of the Republic of Uzbekistan| url = https://constitution.uz/uploads/constitution_en.pdf| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyul | jumıs = constitution.uz| page = 13| til = English| type = Unofficial translation| publication-date = 30 April 2023| citata = The Republic of Karakalpakstan shall have the right to secede from the Republic of Uzbekistan on the basis of a nation-wide referendum held by the people of Karakalpakstan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Constitution of the Republic of Uzbekistan| url = https://constitution.uz/en/clause/index#item89| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyul | jumıs = constitution.uz| til = en}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıl iyul ayında regionda Qaraqalpaqstannıń suverinitetinen ayırıwshı bolǵan usınıs etilgen konstituciyalıq ózgerisler sebepli [[Qaraqalpaqstandaǵı narazılıq háreketleri (2022)|narazılıqlar]] júzege keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Uzbekistan's new constitution: More for Mirziyoyev, less for Karakalpakstan| url = https://eurasianet.org/uzbekistans-new-constitution-more-for-mirziyoyev-less-for-karakalpakstan| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyul | jumıs = eurasianet.org| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 2-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220702173630/https://eurasianet.org/uzbekistans-new-constitution-more-for-mirziyoyev-less-for-karakalpakstan| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 1-iyul | bet = Жители Узбекистана вышли на митинги после конституционной реформы| url = https://www.kommersant.ru/doc/5445408| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyul | jumıs = www.kommersant.ru| til = ru| arxivsáne = 2022-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220701193427/https://www.kommersant.ru/doc/5445408| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Usınıs etilgen ózgerisler keyinirek demonstraciyalardan soń biykar etildi&lt;ref&gt;{{cite news |title=Uzbekistan scraps plans to curb Karakalpak autonomy after protest |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/protests-break-out-uzbek-autonomous-region-over-constitution-reform-plan-2022-07-02/ |access-date=2 July 2022 |work=Reuters |date=2 July 2022 |language=en |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083400/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/protests-break-out-uzbek-autonomous-region-over-constitution-reform-plan-2022-07-02/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Basshılıq ===
Respublika basshısı [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]niń (parlamentiniń) Baslıǵı esaplanadı (1991-jıldan 1992-jılǵa shekem «Respublika Prezidenti» retinde belgili bolǵan). Húkimet baslıǵı — [[Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi]]niń Baslıǵı.

Konstituciyaǵa muwapıq, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı Baslıǵınıń orınbasarlarınıń biri Qaraqalpaqstan wákili esaplanadı.

== Tábiyiy baylıqları ==
Qaraqalpaqstan Respublikası tábiyiy [[Gaz|gаz]], gaz kondensatı, neft [[Granit|grаnit]], bеtоnit, kаоlin, mramor, altın, temir rudası, fоsfоr, kaliy duzları, hár qıylı duzlarǵa bay.

Ústirt tegisliginde hám [[Aral teńizi]] boylarında tábiyiy gaz hám gaz kondensatı kánleri bar. Búgingi kúnde bul kánlerden gaz qazıp alınıp atır.

[[Qarataw]] yaki [[Sultan Wáyis tawı|Sultan Wáys taw dizbekleri]]nde altın untaqları bar.

== Awıl xojalıǵı ==
Biyday, salı hám [[paxta]] eń kóp egiletuǵin egin túrlerinen esaplanadı. Respublikada qaramal, túye, qarakól qoyı hám eshkiler kóp baǵıladı.

== Energetika ==
[[Taqıyatas elektr stanciyası|Taqıyatas]] hám [[Túyemoyın elektr stanciyası|Túyemoyın elektr stanciyaları]] bar.

== Ádebiyatı ==
{{main|Qaraqalpaq ádebiyatı}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons|Qaraqalpaqstan}}
* [https://web.archive.org/web/20210424161902/http://karakalpakstan.uz/ru Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi rásmiy veb-saytı] {{Ref-ru}}
* [http://www.ayimtour.com Qaraqalpaqstanǵa sayaxat]

{{Ózbekstan regionları}}
{{Qaraqalpaqstan}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{geo-stub}}

[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan| ]]
[[Kategoriya:Ózbekstan]]</text>
      <sha1>m5jesr0rdemcryfw5wjyf1xhhhnlmq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Operaciyalıq sistema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1225</id>
    <revision>
      <id>274579</id>
      <parentid>164275</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T17:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="25tk431i40ehdqv69d4bjdvxzz6b8uj" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>25tk431i40ehdqv69d4bjdvxzz6b8uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274580</id>
      <parentid>274579</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T18:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15763" sha1="6us9hhzp6fltp9blrejask8waonr7dn" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>6us9hhzp6fltp9blrejask8waonr7dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274581</id>
      <parentid>274580</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T18:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29506" sha1="imd20oo3z5basv3bnrb3wa7n4m3fjrm" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[Command-line interface|komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>imd20oo3z5basv3bnrb3wa7n4m3fjrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274582</id>
      <parentid>274581</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T19:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46140" sha1="73p8gvmh9fb44qkw6623hnfzjr8ofl3" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[Command-line interface|komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 30
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashinalıq kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |access-date=2022-05-05
 |title=Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 |date=September 2016
 |publisher=Intel Corporation
 |page=610
 |archive-date=23 March 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = 200
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 400
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 182
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 153
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 148
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 149
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter paydalanıwshısı klaviaturadaǵı klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın I/O ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 34
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>73p8gvmh9fb44qkw6623hnfzjr8ofl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274583</id>
      <parentid>274582</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T19:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46117" sha1="8ytwg9iplmnrtngsj84ff4i4cqlosq0" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 30
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashinalıq kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |access-date=2022-05-05
 |title=Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 |date=September 2016
 |publisher=Intel Corporation
 |page=610
 |archive-date=23 March 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = 200
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 400
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 182
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 153
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 148
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 149
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter paydalanıwshısı klaviaturadaǵı klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın I/O ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 34
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>8ytwg9iplmnrtngsj84ff4i4cqlosq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274584</id>
      <parentid>274583</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T19:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Programmalıq úziliw */</comment>
      <origin>274584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46194" sha1="qqghpw2mu2wa583iax35p68sfol3tln" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 30
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashina kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |access-date=2022-05-05
 |title=Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 |date=September 2016
 |publisher=Intel Corporation
 |page=610
 |archive-date=23 March 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = 200
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 400
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 182
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 153
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 148
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 149
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshısı]] [[Klaviatura|klaviaturadaǵı]] klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın [[Kirgiziw/shıǵarıw|I/O]] ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 34
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>qqghpw2mu2wa583iax35p68sfol3tln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274585</id>
      <parentid>274584</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T19:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53406" sha1="k922bry5j4j79sovyla0oozivbelv0n" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalıq programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share |access-date=2024-12-20 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD|url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch|access-date=November 15, 2024|archive-date=April 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrus|first=Brian|date=2024-07-08|title=Top 12 Most Popular Linux Distros|url=https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/|access-date=2024-11-15|website=DreamHost Blog|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de|access-date=8 February 2021|archive-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |access-date=2024-08-08
 |title=Build Process - Unikraft
 |archive-date=2024-04-22
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{cite web
 |url=https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |access-date=2024-08-07
 |title=Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 |date=2017-09-14
 |publisher=ACM SIGARCH
 |archive-date=2024-03-01
 |archive-url=https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 30
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashina kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |access-date=2022-05-05
 |title=Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 |date=September 2016
 |publisher=Intel Corporation
 |page=610
 |archive-date=23 March 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = 200
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 400
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 182
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 153
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 148
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 149
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshısı]] [[Klaviatura|klaviaturadaǵı]] klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın [[Kirgiziw/shıǵarıw|I/O]] ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 34
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.

====Yadtı basqarıw====
Kóp programmalı operaciyalıq sistemanıń yadrosı, basqa wazıypalar menen bir qatarda, programmalarda házir paydalanılıp atırǵan barlıq sistemalıq yadtı basqarıwǵa juwapker bolıwı kerek. Bul bir programmanıń basqa programma tárepinen álleqashan paydalanılıp atırǵan yadqa aralasıp ketiwin boldırmaydı. Programmalar waqıttı bólistirip islegeni sebepli, hárbir programma yadqa ǵárezsiz kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek.

Birlesken yadtı basqarıw kóplegen erte dáwirdegi operaciyalıq sistemalarda qollanılǵan bolıp, barlıq programmalar yadronıń yad basqarıwshısın erikli túrde paydalanadı hám olarǵa bólistirilgen (ortaq) yad kóleminen aspaydı dep esaplaydı. Yadtı basqarıwdıń bul túri házirgi waqıtta derlik qollanılmaydı, sebebi programmalarda kóbinese olarǵa bólistirilgen yad kóleminen asıp ketiwine sebep bolatuǵın qáteler boladı. Eger programma isten shıqsa, ol bir yamasa birneshe basqa programma paydalanıp atırǵan yadtıń ózgeriwine yamasa ústinen jazılıwına alıp keliwi múmkin. Zıyanlı programmalar yamasa viruslar basqa programmanıń yadın qasaqana ózgertiwi yamasa operaciyalıq sistemanıń óziniń islewine tásir etiwi múmkin. Birlesken yadtı basqarıwda sistemanıń isten shıǵıwı ushın tek bir durıs islemeytuǵın programma jetkilikli.

Yadtı qorǵaw yadroǵa processtiń kompyuter yadına kiriwin sheklew múmkinshiligin beredi. Yadtı qorǵawdıń túrli usılları bar, olardıń ishinde yadtı segmentlew hám betlew de bar. Barlıq usıllar apparatlıq támiynattıń belgili bir dárejede qollawın talap etedi, mısalı, 80286 MMU. Bunday qollaw barlıq kompyuterlerde bola bermeydi.

Segmentlewde de, betlewde de belgili qorǵalǵan rejim registrleri CPUǵa orınlanıp atırǵan programmaǵa qaysı yad adreslerine kiriwge ruqsat beriliwin anıqlap beredi. Basqa adreslerge kiriwge urınıw úziliwdi payda etedi. Bul CPUdı qaytadan baqlawshı rejimge ótiwine hám yadronıń basqarıwdı óz qolına alıwına sebep boladı. Bul segmentlew qaǵıydasınıń buzılıwı yamasa qısqasha Seg-V dep ataladı. Bunday ámelge mazmunlı nátiyjeni belgilew qıyın bolǵanlıǵı hám ádette ol durıs islemeytuǵın programmanıń belgisi bolǵanı sebepli, yadro kóbinese qátege sebep bolǵan programmanı toqtatadı hám qáte haqqında xabar beredi.

Windows 3.1-den ME-ge shekemgi versiyalarda yadtı qorǵawdıń belgili bir dárejesi bolǵan, biraq programmalarda onı qollanıw zárúrligin aylanıp ótiw ańsat bolǵan. Ulıwmalıq qorǵaw qáteligi payda bolıp, segmentlew qaǵıydasınıń buzılǵanı kórsetilgen. Biraq sistemanıń ózi de kóbinese isten shıqqan.

====Virtual yad====
[[File:Virtual memory.svg|thumb|250px|Kóplegen operaciyalıq sistemalar programmalarǵa qattı disk hám RAM boyınsha shashırap jaylasqan yad bólimlerin «virtual yad» dep atalatuǵın bir tutas yad bólegi sıyaqlı paydalanıwına «aldawı» múmkin.]]

Virtual yad adreslewdiń qollanılıwı, mısalı, betlew yamasa segmentlew, yadronıń hárbir waqıtta hárbir programma qaysı yadtı paydalanıwı múmkin ekenin tańlawına múmkinshilik beredi. Bul operaciyalıq sistemanıń birdey yad orınların birneshe wazıypa ushın paydalanıwına jol ashadi.

Eger programma kiriwge bolmaytuǵın yadqa kiriwge háreket etse, biraq sol yad programmaǵa bólistirilgen bolsa, yadronıń ózine úziliw beriledi. Úziliwdiń bul túri ádette bet qátesi dep ataladı.

Yadro bet qátesin anıqlaǵanda, ádette onı payda etken programmaǵa tiyisli virtual yad aralıǵın ózgertedi hám soralǵan yadqa kiriwge ruqsat beredi. Bul yadronıń belgili bir qosımshanıń yadınıń qayerde saqlanatuǵının, yamasa onıń ele bólistirilgen yamasa bólistirilmegenin tańlaw boyınsha basqarıwına múmkinshilik beredi.

Zamanagóy operaciyalıq sistemalarda siyrek paydalanılatuǵın yad basqa programmalar paydalanıwı ushın bos orın jaratıw maqsetinde waqıtsha diskke yamasa basqa tasıwshıǵa saqlanıwı múmkin. Bul swap etiw dep ataladı, sebebi yadtıń belgili bir aymaǵı birneshe programma tárepinen paydalanılıwı múmkin hám sol yad aymaǵındaǵı mazmun talapqa qaray almastırılıwı yamasa awıstırılıwı múmkin.

Virtual yad programmistke yamasa paydalanıwshıǵa kompyuterde shınında bar bolǵan RAM kólemine salıstırǵanda anaǵurlım úlken RAM kólemi bar degen túsinikti beredi&lt;ref name=&quot;Operating System&quot;&gt;{{cite book|last=Stallings|first=William|title=Computer Organization &amp; Architecture|year=2008|publisher=Prentice-Hall of India Private Limited|location=New Delhi|isbn=978-81-203-2962-1|page=267}}&lt;/ref&gt;.

===Bir waqıtta orınlanıw===
Bir waqıtta orınlanıw operaciyalıq sistemanıń birneshe wazıypanı bir waqıtta orınlay alıw múmkinshiligin bildiredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=129}}. Házirgi zamanagóy operaciyalıq sistemalardıń derlik bári bir waqıtta orınlanıwdı qollaydı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=159}}.

Aǵımlar processtiń jumısın bir waqıtta orınlanıwı múmkin bolǵan birneshe bólimge bóliwge múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=130}}. Aǵımlardıń sanı bar bolǵan processorlar sanı menen sheklenbeydi. Eger aǵımlar processorlar sanınan kóp bolsa, operaciyalıq sistemanıń yadrosı aǵımlardı jobalastıradı, waqıtsha toqtatadı hám qayta dawam ettiredi, yaǵnıy hárbir aǵımnıń qashan orınlanatuǵının hám oǵan CPU waqıtınıń qansha bólegi beriletuǵının basqaradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=131}}. Kontekstti almastırıw waqtında orınlanıp atırǵan aǵım waqıtsha toqtatıladı, onıń jaǵdayı aǵımdı basqarıw blogına hám stekke saqlanadı, al jańa aǵımnıń jaǵdayı júklenedi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=157, 159}}. Tariyxta kóplegen sistemalarda aǵım basqarıwdı ózi bosatqansha (kooperativ kóp wazıypalılıq) orınlanıwın dawam ettire alǵan. Bul model bir aǵımǵa processordıń barlıq waqıtın iyelep alıwǵa múmkinshilik beretuǵını sebepli, házirgi operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi aǵımdı úziw múmkinshiligine iye (aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıq){{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=139}}.

Aǵımlardıń ózleriniń aǵım identifikatorı, programma sanaǵıshı (PC), registrler jıynaǵı hám stek bar, biraq olar bir processtiń basqa aǵımları menen kodtı, dinamikalıq yad maǵlıwmatların hám basqa resurslardı bólistiredi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=160}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=183}}. Sonlıqtan jańa processti jaratıwǵa qaraǵanda aǵım jaratıw ushın azıraq artıqsha shıǵın ketedi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=162}}. Bir processorlı sistemalarda bir waqıtta orınlanıw procesler arasındaǵı almastırıw arqalı júz beredi. Kóp kompyuterlerde birneshe processor bar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=162–163}}. Túrli processorlаrda orınlanatuǵın birneshe aǵımnıń parallel orınlanıwı programmanıń islewin tezletiwi múmkin, bul programmanıń qansha bólegi bir waqıtta orınlay alatuǵınına baylanıslı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=164}}.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>k922bry5j4j79sovyla0oozivbelv0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lech Wałęsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1461</id>
    <revision>
      <id>274591</id>
      <parentid>114166</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T02:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raippa-Valli</username>
        <id>16722</id>
      </contributor>
      <comment>Fayl</comment>
      <origin>274591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="799" sha1="2kibev95lwulkmy867s72zzcv80af8p" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı}}
[[Fayl:Lech Walesa.jpg|thumb|right|Lex Valensa (2007)]]
[[File:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 22.jpg|thumb|right|Wałęsa (1980)]]

'''Lech Wałęsa''' (aytılıwı: Lex Valensa, 1943-jılı 29-sentyabrde tuwılǵan) [[polsha]]lıq [[politik]], ótmishtegi [[kásipshiler awqamı]] hámde [[insan xuquqları]] tarawındaǵı belsendilerden biri. [[Sovet blok]]ındaǵı eń birinshi [[Tilekleslik (Polshadaǵı kásipshiler awqamı)|Tilekleslik]] (''Solidarność'') atlı gárezsiz kásipshiler awqamın shólkemlestiriwde aktiv qatnasqan. 1983-jılı [[Tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıǵı]]n utıp alǵan. 1990-1995 jıllar aralıgında [[Polsha prezidenti]] bolǵan.

[[Kategoriya:Nobel sıylıǵı laureatları]]
[[Kategoriya:Polsha prezidentleri]]</text>
      <sha1>2kibev95lwulkmy867s72zzcv80af8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Bas bet header</title>
    <ns>10</ns>
    <id>9727</id>
    <revision>
      <id>274589</id>
      <parentid>197749</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fish bowl</username>
        <id>6242</id>
      </contributor>
      <comment>hazirde *.m.wikipedia.org joq: https://diff.wikimedia.org/2025/11/21/unifying-mobile-and-desktop-domains/</comment>
      <origin>274589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2491" sha1="6b9580v8ls9cdi8zbwful2bd6ux2mkp" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Úlgi:Bas bet header/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;box-shadow:0 0 0.3rem #999;&quot;&gt;
&lt;div class= style=&quot;padding-top:25px;padding-bottom:25px;padding-left:25px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;hp-header&quot;&gt;
{| class=&quot;hp-responsive-table&quot;
| class=&quot;hp-dd&quot; |
&lt;div class=&quot;hp-dd-2&quot; style=&quot;text-shadow: 1px 1px #f5f5f5;&quot;&gt;[[Qaraqalpaqsha Wikipedia|&lt;span class=&quot;color:black;&quot;&gt;Qaraqalpaqsha Wikipedia joybarına&lt;/span&gt;]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;hp-statistika-1&quot;&gt;&lt;div class=&quot;hp-dd-1&quot; style=&quot;text-shadow: 2px 2px #f5f5f5;&quot;&gt;xosh keldińiz!&lt;/div&gt;
&lt;div&gt;Házirgi waqıtta [[Qaraqalpaq tili|qaraqalpaq tilinde]] [[Special:Statistics|'''{{NUMBEROFARTICLES}}''']] maqala bar.&lt;/div&gt;&lt;br&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;small&gt;[[{{CURRENTYEAR}}]]-jıl [[{{CURRENTDAY}}-{{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}]] ([[{{CURRENTDAYNAME}}]]) –  {{CURRENTTIME}} [[UTC]] ''([{{fullurl:Bas bet|action=purge}} tazalaw])''&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
| class=&quot;hp-statistika&quot; |
&lt;div class=&quot;hp-statistika-1&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&gt;[[Fayl:Kaawiki logo with Qaraqalpaq.jpg|120px|border]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;[[Wikipedia]] maqalaları, tiykarınan, [[ Wikipedia:Wikipediashılar|volontyorlar]] tárepinen jaratıladı. '''[[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Siz de Wikipedia betlerin redaktorlawıńız múmkin!]]'''&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;hp-portal&quot;&gt;
{| class=&quot;hp-responsive-table&quot;
| style=&quot;background-color: #F9F4F0; border-color: #996633; width:10em;&quot; | [[Portal:Biologiya|Biologiya]]
| style=&quot;background-color: #F9F9F0; border-color: #999933; width:10em;&quot; | [[Portal:Fizika|Fizika]]
| style=&quot;background-color: #F4F9F0; border-color: #669933; width:10em;&quot; | [[Portal:Muzıka|Muzıka]]
| style=&quot;background-color: #F0F9F0; border-color: #339933; width:10em;&quot; | [[Portal:Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan]]
| style=&quot;background-color: #F0F9F9; border-color: #339999; width:10em;&quot; | [[Portal:Ximiya|Ximiya]]
| style=&quot;background-color: #F0F4F9; border-color: #336699; width:10em;&quot; | [[Portal:Kórkem óner|Kórkem&amp;nbsp;óner]]
| style=&quot;background-color: #F0F0F9; border-color: #333399; width:10em;&quot; | [[Portal:Tariyx|Tariyx]]
| style=&quot;background-color: #F9F0F9; border-color: #993399; width:10em;&quot; | [[Portal:Sport|Sport]]
| style=&quot;background-color: #F9F0F4; border-color: #993366; width:10em;&quot; | [[Portal:Geografiya|Geografiya]]
| style=&quot;background-color: #F9F0F0; border-color: #993333; width:10em;&quot; | [[Portal:Feminizm|Feminizm]]
|}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Kategoriya:Bas bet]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6b9580v8ls9cdi8zbwful2bd6ux2mkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>274572</id>
      <parentid>274549</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8281" sha1="hd7b5uimclob3qnhm5rtkz41gvnym13" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25123}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4611}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4390}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>hd7b5uimclob3qnhm5rtkz41gvnym13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Business Groups</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24828</id>
    <revision>
      <id>274588</id>
      <parentid>274563</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="1grllo7agxykj7ts0rcxfu7uhh3xmk4" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot;
|+ class=&quot;infobox-title fn org&quot; id=&quot;4&quot; |Google Business Groups
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image logo&quot; |[[Fayl:New_GBG_Logo.svg|sürmesiz]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Kommerciyalıq emes shólkem
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |[[Veb-sayt]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |https://www.google.com/landing/gbg
|}
'''Google Biznes Toparları (GBG)''' – biznes tabısqa erisiw ushın veb-texnologiyalar haqqında bilimlerin bólisetuǵın biznes qánigeleriniń kommerciyalıq emes jámiyeti. Ol dúnya boyınsha 30 mámlekette 150 den aslam jergilikli jámiyetlerge yaki bólimlerge iye, sonıń ishinde: [[Mumbai]], [[Bangalor]], Belgaum, Chandigarx, Djaypur, Piura, [[Shennai|Chennai]], [[Buenos-Ayres]], Davao, [[Keyptaun]], [[Rio-de-janeiro|Rio-de-Janeyro]], Yaba&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gbgyaba.com/| bet = Inform, Connect, Inspire {{!}} Google Business Group, Yaba| til = en| jumıs = www.gbgyaba.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr }}&lt;/ref&gt;, Lekki, Ikedja, [[Peshovar|Peshavar]], Laxor, Djos, Ado-Ekiti, Uyo&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| bet = Google Business Group Uyo to host BizFest 2019| sáne = 2019-jıl 3-oktyabr | til = en-GB| jumıs = Hypestation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 13-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191216192207/http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| arxivsáne = 2019-jıl 16-dekabr }}&lt;/ref&gt;, [[Akkra]] hám [[Abuja|GBG FCT - Abudja]] hám t.b. Bul baslama [[Google]] tárepinen baslanǵan hám qollap-quwatlanǵan, biraq jergilikli bólim basqarıwshıları hám jámiyet aǵzaları tárepinen baylanısıw, úyreniw hám olardıń biznesleriniń ulıwma tabısına tásir etiw ushın ámelge asırıladı.

== BIZFEST ==
2019-jılı Google Biznes Toparı óziniń Biznes festivalin, BIZFEST-ti, 30 mámlekette, derlik barlıq 150 jergilikli bóliminde ótkerdi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Welcome to BizFest 2019! |url=https://www.youtube.com/watch?v=6eIPa4gHSXM |access-date=2019-11-29 | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://businessday.ng/events/article/opportunities-for-emerging-startups-in-nigeria-at-the-google-business-group-yaba-bizfest-2019/| bet = Opportunities for emerging startups in Nigeria at the Google Business Group Yaba Bizfest 2019| sáne = 2019-jıl 18-noyabr | til = en-US| jumıs = Businessday NG| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200626124035/https://businessday.ng/events/article/opportunities-for-emerging-startups-in-nigeria-at-the-google-business-group-yaba-bizfest-2019/| arxivsáne = 2020-jıl 26-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://an24.net/2019/11/04/google-business-group/| bet = Google Business Group Set To Host Entrepreneurs, Business Executives| avtor = AN24| sáne = 2019-jıl 4-noyabr | til = en-US| jumıs = an24.net| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240529144959/https://an24.net/2019/11/04/google-business-group/| arxivsáne = 2024-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| bet = Google Business Group Uyo to host BizFest 2019| sáne = 2019-jıl 3-oktyabr | til = en-GB| jumıs = Hypestation| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191216192207/http://hypestationng.com/google-business-group-uyo-to-host-bizfest-2019/| arxivsáne = 2019-jıl 16-dekabr }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Fayl:Global_Summit_in_Singapore.jpg|Singapurdaǵı Global Sammit
Fayl:Summit_Attractions_1.jpg|Global Sammit Tartımlılıqları
Fayl:Summit_Attractions_2.jpg|Global Sammit Tartımlılıqları
Fayl:Community_Leads.jpg|Jámiyet Aǵzaları hám Basshıları
Fayl:Other_Community_Leads.jpg|Basqa Jámiyet Basshıları
Fayl:Outstanding_Community_Leads.jpg|Kózge Túsken Jámiyet Basshıları
&lt;/gallery&gt;
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Google]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>1grllo7agxykj7ts0rcxfu7uhh3xmk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>274574</id>
      <parentid>274551</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="gfju163aklijm10033u2vtjewy23nzw" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122897}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5922}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4162}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1389}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:391}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>gfju163aklijm10033u2vtjewy23nzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>274573</id>
      <parentid>274550</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="llamz7f3jzkxe99ynsmvk4ruaiyr86r" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122897}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25123}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5922}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4611}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 9 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4390}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4162}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1389}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:391}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>llamz7f3jzkxe99ynsmvk4ruaiyr86r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minez-qulıq teregi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48341</id>
    <revision>
      <id>274587</id>
      <parentid>274566</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40582" sha1="jemdcr18xt94lsf5lwnx5z7fizd89nq" xml:space="preserve">[[File:Building a System Out of its Requirements.png|thumb|320px|Talaplardan sistema dúziw – dinamikalıq kórinis]]'''Minez-qulıq teregi''' — sistema minez-qulqın kórsetiw ushın sistemalar injeneriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın strukturalanǵan vizual modellestiriw usılı. Ol basqarıw aǵımın hám sistema háreketlerin kórsetiw ushın túyinler hám baylanıstırıwshılardan turatuǵın ierarxiyalıq terek diagrammanı qollanadı. Anıq emes tábiyiy tildegi sıpatlamalardı qutılar, kórsetkishler hám standart belgiler sıyaqlı standartlastırılǵan vizual elementler menen almastırıw arqalı minez-qulıq terekleri anıqlılıqtı arttıradı, qáte túsiniwdi azaytadı hám quramalı sistemalardı túsiniwdi jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lindsay |first=Peter A. |chapter=Behavior Trees: From Systems Engineering to Software Engineering |date=2010-09-01 |title=2010 8th IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods |chapter-url=https://doi.org/10.1109/sefm.2010.11 |publisher=IEEE |pages=21–30 |doi=10.1109/sefm.2010.11|isbn=978-1-4244-8289-4 |chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==

Úlken kólemli sistemanıń kóp sanlı talapların tábiyiy til járdeminde táriyiplewdegi keń kólemli detallar qısqa múddetli yadta artıqsha júkleniwin payda etip,&lt;ref name=&quot;dromey07EngLgeScale&quot;&gt;Dromey, R.G. 2007. [http://www.beworld.org/BE/resource/presentation/Eng-LargeScale-Systems.pdf Principles for Engineering Large-Scale Software-Intensive Systems]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;raytheonSysResearch&quot;&gt;Boston, J. 2008. [http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501 Raytheon Australia supports pioneering systems research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050723/http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt; sistemanıń mútájliklerin tolıq túsiniwge tosqınlıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;raytheonAustJoint&quot;&gt;Raytheon Australia, 2008. [http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf Understanding grows on Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050633/http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf|date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt;. Tábiyiy til túsiniklerge kóbinese anıq emeslikler, sinonimler, izbe-izliktiń buzılıwı, artıqsha maǵlıwmatlar hám tolıq emes maǵlıwmatlar kirgizedi&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;. Bul belgisizlikti payda etip, sistemalardıń quramalılıǵın artıqsha arttıradı.

Minez-qulıq tereginiń kórinisi sózlikti dáslepki talaplar menen sheklew arqalı belgisizlikti saplastırıwǵa háreket etedi. Úlken talaplar jıynaǵında sinonimlerdi hám basqa sózlik máselelerin aldın ala sheshetuǵın kompoziciya tereginiń&lt;ref name = &quot;compositionTree&quot;&gt;Behavior Engineering. [http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 Composition Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063932/http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=34 |date=2 March 2009 }}&lt;/ref&gt; kórsetiliwine mútájlik bolıwı múmkin. Maqset — sistemanıń mútájliklerin tereń, anıq hám tolıǵı menen kórsetetuǵın,&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; barlıq oqıwshılar (kóbinese mápliler) túsine alatuǵın kórinisti payda etiw. Minez-qulıq tereginiń belgilewi programmalastırıw tilleriniń formal semantikasın qollanǵanlıqtan, ol keyingi qayta islewler ushın, mısalı, belgili bir talaplar jıynaǵına arnalǵan orınlanatuǵın model jaratıw ushın kiris maǵlıwmatı retinde qollanılıwı múmkin.

=== Minez-qulıq terekleriniń túrleri ===

Sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında minez-qulıq tereklerin qollanıwda jeke hám integraciyalanǵan (kompozit) minez-qulıq terekleri túrleri áhmiyetli.

* '''Talap minez-qulıq terekleri (RBT):''' Dáslep hárbir tábiyiy tildegi talaptan barlıq minez-qulıq bóleklerin qamtıw ushın jeke talap minez-qulıq terekleri dúziledi. Bul maqsetti hám sózlikti saqlaytuǵın qatań awdarma procesi arqalı ámelge asırıladı. Awdarma procesi dáslepki tábiyiy tildegi talaplardıń túrli kemshiliklerin anıqlawı múmkin.
* '''Integraciyalanǵan minez-qulıq terekleri (IBT):''' Talaplar jıynaǵı sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın bildiretugınlıqtan, barlıq jeke talap minez-qulıq terekleri biriktirilip, sistemanıń payda bolǵan integraciyalanǵan minez-qulqınıń jalǵız pútkil kórinisin beretuǵın integraciyalanǵan minez-qulıq teregine aylandırılıwı múmkin. Bul sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi&lt;ref name = &quot;winters&quot;&gt;Winter, K. 2007. [http://espace.library.uq.edu.au/eserv/UQ:100586/Formalising_behaviour_trees_with_csp.pdf Formalising Behaviour Trees with CSP]&lt;/ref&gt;. Bul processti túsindiriw ushın bir mısal — tosınnan jaylastırılǵan jıynaqlı súwret bóleklerinen hárbir bólek óz ornına qoyılǵan pútkil súwretke ótiw. Bul ámelge asırılǵanda hárbir maǵlıwmat bólegi ózine tiyisli kontekstke jaylastırıladı hám olardıń birgeliktegi payda bolatuǵın qásiyetleri anıq kórinedi.

Barlıq talaplardı minez-qulıq tereklerine (RBT) aylandırıw jıynaqlı súwrettiń barlıq bóleklerin stolda tosınnan jaylastırıp qoyǵanǵa uqsaydı — barlıq bólekler birlestirilmegenge shekem payda bolǵan súwret túsiniksiz bolıp qaladı, sonıń menen birge qanday da bir bólek jetispeytuǵını yamasa bir-birine sáykes kelmeytuǵının anıqlaw múmkin emes. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginin (IBT) dúziw payda bolatuǵın minez-qulıqtı hám jetispeytuǵın bóleklerdi ashıp beredi&lt;ref name = &quot;dromey06FormalizingTrans&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

=== Minez-qulıqtı injeneriyalaw procesi ===

Minez-qulıq injeneriyası kórinisi hám procesiniń tiykarǵı tárepleri tómende keltirilgen.

'''Kórinis:'''

* Kompoziciya tereginiń ulıwmalıq procesindegi roli — sistema ushın úlken talaplar jıynaǵına baylanıslı jetilispegen bilimdi jeńiw usılın usınıw.

'''Proces:'''

* Minez-qulıq injeneriyası quramalı sistema haqqında ulıwmalıq túsinikti rawajlandırıw menen birge quramalılıqtı basqarıw ushın minez-qulıq tereklerin qollanadı.

* Quramalı sistema haqqındaǵı ulıwmalasqan pútkil túsinik talaplardı biriktirip, onıń boljanǵan payda bolatuǵın minez-qulqın kórsetedi.

== Tariyxı ==

Minez-qulıq terekleri hám olardı sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında qollanıw koncepciyaları dáslep Djeff Dromey tárepinen islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;dromey06FormalizingTrans&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf &quot;Formalizing the Transition from Requirements to Design&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725053952/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf |date=25 July 2011 }}, in &quot;Mathematical Frameworks for Component Software – Models for Analysis and Synthesis&quot;, Jifeng He, and Zhiming Liu (Eds.), World Scientific Series on Component-Based Development, pp. 156–187, (Invited Chapter) (2006)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dromey03K1-Dromey&quot;&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf From Requirements to Design: Formalizing the Key Steps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054005/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, (Invited Keynote Address), SEFM-2003, IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods, Brisbane, Sept. 2003, pp. 2–11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.L.Glass, [http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf &quot;Is This a Revolutionary Idea or Not&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054100/http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf |date=25 July 2011 }}, Communications of the ACM, Vol. 47(11), pp. 23–25, Nov. 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf &quot;Climbing Over the ‘No Silver Bullet’ Brick Wall&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054117/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE Software, Vol. 23, No. 2, pp. 118–120, (March 2006)&lt;/ref&gt;. Negizgi ideyalardıń ayırımlarınıń birinshi járiyalanıwı 2001-jılı boldı&lt;ref&gt;R.G.Dromey, Genetic Software Engineering – Simplifying Design Using Requirements Integration, IEEE Working Conference on Complex and Dynamic Systems Architecture, Brisbane, Dec 2001.&lt;/ref&gt;. Bul jumıs haqqındaǵı dáslepki járiyalanıwlarda minez-qulıq tereklerin qollanıwdı sıpatlaw ushın «genetikalıq programmalıq injeneriya» hám «genetikalıq dizayn» terminleri qollanılǵan. Dáslep «genetikalıq» sóziniń qollanılıwına sebep — genler jıyınaǵı, jıynaqlı súwret bólekleri jıyınaǵı hám talaplar jıyınaǵı minez-qulıq terekleri túrinde kórsetilgende, olardıń barlıǵı birneshe tiykarǵı qásiyetlerdi bólistirgendey sáwlelenedi:

* Olar jıynaq sıpatında birlestiriw ushın jetkilikli maǵlıwmatqa iye edi — minez-qulıq terekleri menen bul sistemanı onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi.
* Bóleklerdiń qanday tártipte biriktirilgeni áhmiyetli emes edi — talaplar menen islewde bul quramalılıqtı jeńiwge járdemlesedi.
* Jıynaqtıń barlıq aǵzaları birlestirilgende, payda bolǵan integraciyalanǵan birlik áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler jıynaǵın kórsetti.

Minez-qulıq terekleri ushın áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler mınalardı qamtıydı:

* Sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqı talapları arqalı boljanadı.
* Hárbir komponenttiń úylesimli minez-qulqı talaplarda kórsetiledi.

Bul genetikalıq uqsaslıqlar basqa kontekstte dáslep Adrian Wulfson tárepinen túsindirilgen&lt;ref&gt;A. Woolfson, Life Without Genes, Flamingo, 2000, {{ISBN|0-00-255618-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vico&quot;&gt;Berlin, I.  The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas, Ed., H.Hardy, Princeton University Press, 1998 {{ISBN|0-691-05838-5}}&lt;/ref&gt;.

Bul nızamlı genetikalıq uqsaslıqlarǵa qaramastan, bul basım «genetikalıq algoritmler» túsinigi menen aralasıp ketiwine alıp keledi dep esaplandı. Sonıń nátiyjesinde minez-qulıq tereklerin qollanıp sistemalar dúziw proceslerin sıpatlaw ushın «minez-qulıq injeneriyası» termini kirgizildi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi dáslep oylanıp tabılǵannan beri Dependable Complex Computer-based Systems Group (DCCS — Kvinslend universiteti hám Griffit universitetiniń birgeliktegi izertlew toparı) aǵzalarınıń birneshewi minez-qulıq tereginiń belgilewin hám onı qollanıwdı rawajlandırıwǵa hám jetilistiriwge áhmiyetli úles qostı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Behavior Engineering World » History of Behavior Engineering | url =https://www.beworld.org/BE/home/history-of-behavior-engineering/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 24-may | til =en-US}}&lt;/ref&gt;.

Itimallıq waqıtlı minez-qulıq tereklerin DCCS izertlewshileri Rob Kolvin, Lars Grunske hám Kirsten Winter sıyaqlı alımlar islep shıqqan. Olar arqalı isenimlilik, ónimlilik hám basqa isenimlilik qásiyetlerin bildiriw múmkin boldı&lt;ref name=&quot;probTimedBTs&quot;&gt;Colvin, R., Grunske, L., Winter, K. 2007 [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf Probabilistic Timed Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054158/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı túsinikler ==

=== Minez-qulıq tereginiń belgilewi ===

[[File:Core Elements of the Behavior Tree Notation.png|360px|thumb|Minez-qulıq tereginiń belgilewiniń tiykarǵı elementleri]]

Minez-qulıq teregi hárbir talaptaǵı ''minez-qulıq bólegin'' formal túrde kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma alǵanda, paralel orınlanıwǵa jol qoyılatuǵın úlken kólemli sistemanıń minez-qulqı abstrakt túrde baylanısatuǵın izbe-iz procesler jıynaǵı retinde kórinedi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi bul biriktirilgen komponent-jaǵdaylardı qamtıp, olardı terekshe formaǵa keltiredi.

Minez-qulıq terekleriniń túyinlerindegi izleniw tegleri (minez-qulıq tereginiń belgilewiniń 1.2-bólimin qarań)&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; formal kórinisti oǵan sáykes tábiyiy tildegi talap penen baylanıstıradı&lt;ref name=&quot;geneticDesign05&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf &quot;Genetic Design: Amplifying Our Ability to Deal with Requirements Complexity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054508/http://web.archive.org/web/20110725054508/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf |date=25 July 2011 }}, in S.Leue, and T.J. Systra, Scenarios, Lecture Notes in Computer Science, LNCS 3466, pp. 95–108, 2005.&lt;/ref&gt;.

Japıraq túyinleri bar minez-qulıq teregi minez-qulıqtı qaytalaw yamasa jańa aǵımdı baslaw ushın ata-baba túyinine qaytıwı múmkin. Bul sáykes túrde ^ operatorın qosıw menen yamasa eki ^ belgisin «^^» qollanıw menen belgilenedi.

Minez-qulıq tereginiń belgilewi boyınsha tolıq maǵlıwmat ushın ''Behavior Tree Notation v1.0'' (2007) hújjetine qarań&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot;&gt;Behavior Tree Group, ARC Centre for Complex Systems, 2007. [https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf Behavior Tree Notation v1.0 (2007) ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf |date=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Semantika ===

Minez-qulıq terekleriniń formal semantikası procesler algebrası hám onıń operaciyalıq semantikası arqalı beriledi&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot;&gt;Colvin, R., Hayes, I.J. 2006 [http://www.accs.uq.edu.au/documents/TechnicalReports/ACCS_TR_07_01.pdf A Semantics for Behavior Trees]&lt;/ref&gt;. Semantika modellestiriw, modeldi tekseriw hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi rawajlandırıw ushın tiykar sıpatında qollanılǵan&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot;&gt;L.Grunske, P.Lindsay, N.Yatapanage, K.Winter, [https://doi.org/10.1007%2F11589976_9 An Automated Failure Mode and Effect Analysis Based on High-Level Design Specification with Behavior Trees], Fifth International Conference on Integrated Formal Methods (IFM-2005), Eindoven, The Netherlands, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;integratingSafety05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., (2005), [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf Integrating Safety and Security Requirements into Design of an Embedded System.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054345/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf |date=25 July 2011 }} Asia-Pacific Software Engineering Conference 2005, 15–17 December, Taipei, Taiwan. IEEE Computer Society Press. pp. 629–636.&lt;/ref&gt;.

=== Talaplardı awdarıw ===

=== Talaplardı integraciyalaw ===

=== Integraciyalanǵan minez-qulıq tereklerindegi operaciyalar ===

Integraciyalanǵan minez-qulıq teregi dúzilgennen keyin, onıń ústinde birneshe áhmiyetli operaciyalardı orınlawǵa boladı.

==== Tekseriw: kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ====

Ulıwma alǵanda, talaplardıń integraciyalanǵan kórinisi bar bolǵanda&lt;ref name = &quot;dromey07EngLgeScale&quot;/&gt; hám hárbir talap orınlanıwı kerek bolǵan minez-qulıq kontekstine jaylastırılǵanda kóp kemshilikler anıǵıraq kórinedi. Mısalı, túyinnen shıǵatuǵın shártler yamasa waqıyalar jıynaǵınıń tolıq hám úylesimli ekenin anıqlaw aytarlıqtay ańsat. Izleniw tegleri&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt; de dáslepki tábiyiy tildegi talaplarǵa qaytıwdı ańsatlastıradı. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginde birneshe kemshiliklerdi hám úylesimli avtomatlastırılǵan túrde tekseriw múmkinshiligi de bar&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot;&gt;Smith, C., Winter, K., Hayes, I., Dromey, R.G., Lindsay, P., Carrington, D.: [https://ieeexplore.ieee.org/document/1342775 An Environment for Building a System Out of Its Requirements], 19th IEEE International Conference on Automated Software Engineering, Linz, Austria, Sept. (2004).&lt;/ref&gt;.

Barlıq kemshilikler dúzetilip, IBT logikalıq jaqtan úylesimli hám tolıq bolǵanda, ol model minez-qulıq teregine (MBT) aylanadı. Ol dáslepki talaplardan dúzilgen sistemanıń minez-qulqı ushın formal specifikaciya retinde xızmet etedi. Bul analiz basqıshınıń anıq tamamlanıw noqatı bolıp tabıladı. Basqa modellestiriw belgilewleri hám usıllarında (mısalı, UML) modellestiriwdi qashan toqtatıw kerek ekeni aytarlıqtay anıq emes&lt;ref name = &quot;shuttle04&quot; /&gt;. Geypara jaǵdaylarda model minez-qulıq tereginiń bólimlerin specifikaciyanı orınlanatuǵın etiw ushın ózgertiw kerek bolıwı múmkin. MBT orınlanatuǵın bolǵannan keyin, basqa birneshe isenimlilik tekseriwlerin de orınlaw múmkin.

==== Simulyaciya ====

Model minez-qulıq teregin sistemanıń dinamikalıq qásiyetlerin izertlew ushın ańsat simulyaciyalawǵa boladı. Bul islerdi qollaw ushın simvollıq qural da, grafik qural da dúzilgen.&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot;&gt;L.Wen, R.Colvin, K.Lin, J.Seagrott, N.Yatapanage, R.G.Dromey, 2007, [http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/10072/18625/1/43991_1.pdf &quot;Integrare, a Collaborative Environment for Behavior-Oriented Design&quot;], in Proceedings of the Fourth International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering, LNCS 4674, pp. 122–131, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;realTimeColloab06&quot;&gt;C. Sun, S. Xia, D. Sun, D. Chen. H.F. Shen, W. Cai: [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1188816.1188821 &quot;Transparent adaptation of single-user applications for multi-user real-time collaboration&quot;], ACM Transactions on Computer-Human Interaction, Vol. 13, No.4, December 2006, pp. 531–582.&lt;/ref&gt;

==== Modeldi tekseriw ====

Model minez-qulıq teregin «actions systems» tiline aylandırıw ushın translyator jazılǵan. Keyin bul kiris maǵlıwmatı SAL Model checkerine&lt;ref name = &quot;SAL2&quot;&gt;Bensalem, S., Ganesh, V., Lakhnech, Y., Muñoz, C., Owre, et al.: &quot;An Overview of SAL&quot;, Fifth NASA Langley Formal Methods Workshop (LFM 2000), 2000, pp. 187–196.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rushby, J. [http://fm.csl.sri.com/AFM06/slides/Rushby-intro-tutorial.pdf Automated Formal Methods 2006] AFM-2006, Automated Formal Methods 2006, Seattle, August 2006, pp. 6–7.&lt;/ref&gt; berilip, belgili bir qáwipsizlik hám qáwipsizlik qásiyetleriniń orınlanıwın tekseriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;embeddedSys05&quot;&gt;Zafar, S. and Dromey, R. G., 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf Managing Complexity in Modelling Embedded Systems.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054400/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf |date=25 July 2011 }} Systems Engineering/Test and Evaluation Conference 2005, 7–9 November, Brisbane, Australia&lt;/ref&gt;.

==== Qátelik rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlew (FMEA) ====

Modeldi tekseriw kóbinese sistema modellerine qáwipli jaǵdaylar sistemanıń ádettegi jumısı waqtında payda bola almaytuǵının tekseriw ushın qollanılǵan&lt;ref name = &quot;probabilistic07&quot;&gt;Grunske, L., Colvin, R., Winter, K. Probabilistic Model-Checking Support for FMEA Quantitative Evaluation of Systems. QEST 2007. Fourth International Conference on the Quantitative Evaluation of Systems, 17-19 Sept. 2007 pp. 119–128&lt;/ref&gt;. FMEA ushın avtomatlastırılǵan qollawdı támiyinlew maqsetinde modeldi tekseriwdi minez-qulıq terekleri menen birlestiriw múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;. Bul maqset ushın minez-qulıq tereklerin qollanıwdıń artıqmashılıǵı — olar tásildiń formal usıllarǵa baylanıslı táreplerin arnawlı bilimge iye emes paydalanıwshılardan jasırıwǵa múmkinshilik beredi.

==== Talaplardıń ózgeriwi ====

Sistemaǵa qoyılǵan funkcionallıq talaplar ózgergeninde kútilgen ideal nátiyje — tómendegilerdi tez anıqlaw múmkinshiligi:

* ózgeristi qayerde kirgiziw kerek ekeni;
* ózgeristiń bar sistema arxitekturasına qanday tásir etetuǵını;
* ózgeristen sistemanıń qaysı komponentleri tásirlenetuǵını hám;
* talaplardıń ózgeriwinen tásirlenetuǵın komponentlerge (hám olardıń interfeyslerine) qanday minez-qulıq ózgerislerin kirgiziw kerek ekeni.&lt;ref name=&quot;dromey07FormalPath&quot;&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/wen_l_dromey_r_g_gse_change.pdf From Requirements Change to Design Change: A Formal Path]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Sistema óz xızmet etiw múddetinde kóp márte ózgeriwi múmkin bolǵanlıqtan, bul ózgerisler menen baylanıslı onıń evolyuciyasın jazıp alıw, basqarıw hám optimallastırıw zárúr.

Funkcionallıq talaplardı kórsetiw ushın minez-qulıq tereklerin formal belgilew retinde qollanatuǵın izleniw modeli talaplardıń ózgeriwinen kelip shıqqan dizayn konstrukciyalarınıń (hújjetleriniń) túrli túrlerine tásirlerin kórsetedi&lt;ref&gt;Wen, L., Dromey, R.G. 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf Architecture Normalization for Component-Based Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054411/http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf |date=25 July 2011 }} Proceedings of the 2nd International Workshop on Formal Aspects of Component Software FACS'05, pp. 247–261.&lt;/ref&gt;. Model dizayn ózgerisleriniń tariyxın jazıp alatuǵın evolyuciyalıq dizayn hújjetleri túsinigin engizedi. Bul hújjetlerden dizayn hújjetiniń hár qanday nusqasın, sonday-aq eki nusqa arasındaǵı ayırmashılıqtı alıwǵa boladı. Bul modeldiń áhmiyetli artıqmashılıǵı — avtomatlastırılǵan qurallar bul evolyuciyalıq dizayn hújjetlerin jaratıw procesiniń úlken bólegin qollay aladı&lt;ref name = &quot;buildEnv04&quot; /&gt;.

==== Kod generaciyası hám orınlanıwı ====

Sistemadaǵı integraciyalanǵan minez-qulıqtıń minez-qulıq teregi kórinisi orınlanatuǵın model retinde birneshe áhmiyetli artıqmashılıqlardı usınadı. Ol ''komponentlerdi integraciyalaw'' wazıypasın jeke ''komponentlerdi ámelge asırıw'' wazıypasınan anıq ajıratadı. Talaplardı integraciyalawdan payda bolǵan integraciyalanǵan sistema minez-qulqı dizayn sheshimleri ushın tiykar bola aladı. Nátiyjede dáslepki talaplardan dúzilgen, orınlanatuǵın kóp-aǵımlı komponentlerdi integraciyalaw specifikaciyası — dizayn minez-qulıq teregi (DBT) payda boladı&lt;ref name = &quot;dromey03K1-Dromey&quot;/&gt;.

Minez-qulıq terekleri minez-qulıqtı orınlaw ortalıǵı (BRE) dep atalatuǵın virtual mashinada orınlanadı. BRE middleware arqalı komponentlerdi bir-biri menen baylanıstıradı,&lt;ref name=&quot;middleware&quot;&gt;RTI Inc. 2007 &quot;Meeting Real-Time Requirements in Integrated Defense Systems&quot;, [https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html RTI White Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html |date=20 September 2008 }}.&lt;/ref&gt; bul komponentlerge bólingen ortalıqta orınlanatuǵın birneshe tillerdiń birinde jazılǵan ǵárezsiz baǵdarlamalar retinde islewge múmkinshilik beredi. BRE sonıń menen birge komponentte qol menen ámelge asırılıwı kerek bolǵan kod kólemin azaytıw ushın ápiwayı operaciyalardı avtomat túrde orınlaytuǵın ańlatpalar parserin de qamtıydı.

Orınlanatuǵın minez-qulıq terekleri avtomatlastırılǵan poezdı qorǵaw,&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt; dinamikalıq obektke erip júretuǵın mobil robotlar, ambulotoriyalıq infuziya nasosı,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; hám svetoforlardı basqarıw sistemaları sıyaqlı keys-izertlewler ushın islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;shuttle04&quot;&gt;Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf Using Behavior Trees to Model the Autonomous Shuttle System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054354/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf |date=25 July 2011 }}, 3rd International Workshop on Scenarios and State Machines: Models, Algorithms, and Tools (SCESM04) ICSE Workshop W5S, Edinburgh, 25 May 2004&lt;/ref&gt;. Kishi izleri sheklengen mikrokontrollerler ushın azaytılǵan funkciyalı, engizilgen sistemalarǵa beyimlengen BRE nusqası (eBRE) da bar.

== Qollanılıwları ==

Minez-qulıq tereklerin modellestiriw birneshe jıl dawamında túrli qollanılıw tarawlarında qollanılıp kelgen hám házirgi waqıttada qollanıladı. Tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń ayırımları tómende táriyiplenedi.

=== Úlken kólemli sistemalar ===

Tábiyiy tilde jazılǵan keń kólemli talaplar jıynaǵı bar úlken sistemalardı modellestiriw minez-qulıq tereklerin hám ulıwmalıq minez-qulıq injeneriyası procesin sınawdıń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri boldı. Bul usıldı bahalaw hám sınawlar Avstraliyadaǵı birneshe sanaat sherikleri hám mámleketlik bólimler menen birgelikte alıp barıldı. Izertlengen sistemalar qatarına kóp sanlı qorǵanıw sistemaları, korporativ sistemalar, transport sistemaları, informaciya sistemaları, densawlıqtı saqlaw sistemaları hám qatań qáwipsizlik talaplarına iye quramalı basqarıw sistemaları kirdi. Bul izertlewlerdiń nátiyjeleri kommerciyalıq qupıyalıq sıpatında klassifikaciyalandı. Biraq Raytheon Avstraliya menen alıp barılǵan keń kólemli sanaat sınawlarınıń&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;raytheonAustJoint&quot; /&gt; nátiyjeleri Sanaat bóliminde tómende keltirilgen. Bul jumıs talaplardı integraciyalanǵan statikalıq hám dinamikalıq minez-qulıq kórinislerine awdarıw kompaniyanıń standart qayta kóriw proceslerinde anıqlanǵanǵa qaraǵanda ádewir kóp iri kemshiliklerdi ashıp bergenin kórsetti&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;.

=== Engizilgen sistemalar ===

Dizaynnıń sistema talaplarına sáykes kelmewi múddet hám baha boyınsha artıqsha shıǵınlarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Barker, D. 2000. [https://ieeexplore.ieee.org/document/890177 Requirements modeling technology: a vision for better, faster, and cheaper systems.] Proceedings from VHDL International Users Forum Fall Workshop, 2000. pp. 3–6.&lt;/ref&gt;. Eger sistemada kritikalıq isenimlilik máseleleri de bolsa, sistema talaplarınıń orınlanbawı adam ómirine qáwip salatuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;Leveson, N. G. Safeware: System Safety and Computers: [a guide to preventing accidents and losses caused by technology]. Addison-Wesley Publishing Company, 1995. {{ISBN|0-201-11972-2}}&lt;/ref&gt;. Biraq házirgi usıllarda talaplardıń orınlanǵanın támiyinlew kóbinese islep shıǵıw procesiniń aqırǵı basqıshına, testlew hám qátelerdi dúzetiw cikline shekem keyinge qaldırıladı&lt;ref&gt;Futrell, R. T., Shafer, D.F., Shafer, L.I. Quality Software Project Management (Software Quality Institute Series). Prentice Hall, 2002 {{ISBN|0-13-091297-2}}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs sistema islep shıǵıw usılı — minez-qulıq injeneriyasın — engizilgen sistemalar ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwda qalay qollanıwǵa bolatuǵının táriyipleydi&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt;.

=== Apparatlıq–programmalıq támiynat sistemaları ===

Kóp úlken kólemli sistemalar óz-ara ǵárezli programmalıq támiynat hám apparat qurallarınıń aralaspasınan turadı. Programmalıq támiynat hám aparatlıq qurallarınıń tábiyatınıń hár túrliligi olardıń kóbinese túrli usıllar menen bólek modellestiriliwine alıp keledi. Bul keyin aparatlıq hám programmalıq támiynattıń óz-ara tásiri haqqındaǵı sáykes kelmeytuǵın boljamlardan kelip shıǵatuǵın integraciyalaw máselelerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot;&gt;Myers, T., Fritzson, P., Dromey, R.G. 2008. [http://www.ida.liu.se/~petfr/paperlinks/2008-07-Myers-Fritzson-Dromey-EOOLT2008-HardwareSoftwareModeling.pdf Seamlessly Integrating Software &amp; Hardware Modelling for Large-Scale Systems.] 2nd International Workshop on Equation-Based Object-Oriented Languages and Tools (EOOLT 2008), Cyprus, July 2008. pp. 5–15.&lt;/ref&gt;. Bul máselelerdi minez-qulıq tereklerin Modelica matematikalıq modellestiriw usılı menen integraciyalaw arqalı sheshiwge boladı&lt;ref name = &quot;integratingSoftHard08&quot; /&gt;. Ortalıq hám aparatlıq komponentleri Modelica járdeminde modellestirilip, minez-qulıq tereklerin qollanatuǵın orınlanatuǵın programmalıq model menen integraciyalanadı.

=== Rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw ===

Quramalı kiriwdi basqarıw talaplarınıń durıs ámelge asırılıwın támiyinlew ushın tastıyıqlanǵan hám tekserilgen talaplardı sistemanıń qalǵan bólegi menen nátiyjeli túrde integraciyalaw áhmiyetli&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot;&gt;Zafar, S. Colvin, R., Winter, K., Yatapanage, N., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/4425884 Early Validation and Verification of a Distributed Role-Based Access Control Model.] 14th Asia-Pacific Software Engineering Conference, Nagoya, Japan, December 2008. pp. 430–437.&lt;/ref&gt;. Sistema islep shıǵıwdıń erte basqıshında tastıyıqlanıp hám tekserile alıwı da áhmiyetli. Integraciyalanǵan, role tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw modeli islep shıǵılǵan&lt;ref name = &quot;verifValid06&quot; /&gt;. Model grafik minez-qulıq tereginiń belgilewine tiykarlanǵan hám simulyaciya arqalı tastıyıqlanıwı, sonday-aq modeldi tekseriw quralı járdeminde tekseriliwi múmkin. Bul modelden paydalanǵanda kiriwdi basqarıw talapların sistemanıń qalǵan bólegi menen dáslepki basqıshtan integraciyalaw múmkin, sebebi kiriwdi basqarıwdı da, funkcionallıq talaplardı da ańlatıw ushın birdey belgilew qollanıladı; formal minez-qulıq tereginiń specifikaciyasın dúziwde sistemalı hám basqıshlı usıldı qabıl etiwge boladı; sonday-aq specifikaciyanı simulyaciyalaw hám model boyınsha tekseriw múmkin. Modeldiń nátiyjeliligi bólingen kiriwdi basqarıw talapları bar keys-izertlew járdeminde bahalanǵan&lt;ref name = &quot;earlyValidation07&quot; /&gt;.

=== Biologiyalıq sistemalar ===

Minez-qulıq terekleri quramalı minez-qulıqtı sıpatlaytuǵınlıqtan, olar tek kompyuterge tiykarlanǵan sistemalar menen sheklenbeytuǵın túrli sistemalardı táriyiplew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;contracts02&quot; /&gt;.

=== Oyınlarda JI modellestiriwi ===

Minez-qulıq terekleri [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] Halo&lt;ref name = &quot;HaloBT&quot;&gt;Damian Isla [https://www.gamedeveloper.com/programming/gdc-2005-proceeding-handling-complexity-in-the-i-halo-2-i-ai Handling Complexity in the Halo 2 AI.]&lt;/ref&gt; hám Spore&lt;ref name = &quot;sporeBT&quot;&gt;Chris Hecker [http://chrishecker.com/My_Liner_Notes_for_Spore/Spore_Behavior_Tree_Docs My Liner Notes for Spore]&lt;/ref&gt; sıyaqlı kompyuter oyınlarında modellestiriw ushın keń tarqalǵan bolsa da, bul bette táriyiplengen tereklerden júdá ózgeshe. Olar ierarxiyalıq shekli jaǵday mashinaları yamasa sheshim terekleriniń birikpesine kóbirek uqsaydı. Futbolshılardı modellestiriw de minez-qulıq terekleriniń tabıslı qollanılıwı boldı&lt;ref name = &quot;SoccerBT&quot;&gt;Xiao-Wen Terry Liu and Jacky Baltes [http://www.cs.umanitoba.ca/~jacky/Publications/pdf/liu04:_intuit_flexib_archit_intel_mobil_robot.pdf An Intuitive and Flexible Architecture for Intelligent Mobile Robots] 2nd International Conference on Autonomous Robots and Agents, December 13–15, 2004 Palmerston North, New Zealand&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;HoshinoBT&quot;&gt;Yukiko Hoshino, Tsuyoshi Takagi, Ugo Di Profio, and Masahiro Fujita [http://web.mit.edu/zoz/Public/ICRA04-Hoshino.pdf Behavior description and control using behavior module for personal robot]&lt;/ref&gt;.

=== Modelge tiykarlanǵan testlew ===

Modelge tiykarlanǵan testlew — testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń (SUT) talaplarınan test modellerin dúziwdi talap etetuǵın programmalıq támiynattı testlew tásili. Dástúrli túrde [[UML]] jaǵday diagrammaları, shekli jaǵday mashinaları (FSM), keńeytilgen shekli jaǵday mashinaları (EFSM) hám aǵım diagrammaları sıyaqlı modellestiriw tilleri qollanılǵan. Sońǵı waqıtlarda waqıyalar menen basqarılatuǵın Swim Lane Petri tori (EDSLPN) modellestiriw tili sıpatında qollanılatuǵın qızıqlı usıl da payda boldı. Minez-qulıq tereginiń belgilewin MBT ushın jaqsı modellestiriw belgilewi retinde de qaraw kerek, sebebi onıń basqa belgilewlerge salıstırǵanda birneshe artıqmashılıǵı bar:

# Ol UML jaǵday diagrammaları hám EDSLPN menen birdey ańlatıw dárejesine iye.
# Grafikalıq tábiyatına baylanıslı modellestiriw belgilewi retinde qollanıwǵa intuitivli.
# Hárbir minez-qulıq tereginiń túyini talap tegi menen támiyinlengen; bul talaptan test artefaktına shekemgi izleniw matricasın dúziwdi ádewir ańsatlastıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =A Model Based Testing tool - MBTester · 测试之家 | url =https://testerhome.com/topics/18850 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-iyun |website=testerhome.com}}&lt;/ref&gt;.

== Keńeyiw múmkinshiligi hám sanaattaǵı qollanılıwlar ==

Usıldıń múmkinshiligin tekseriw hám onıń qásiyetlerin jetilistiriw boyınsha birinshi sanaat sınawları 2002-jılı ótkerildi. Sońǵı úsh jıl ishinde úlken kólemli qorǵanıw, transport hám korporativ sistemalarda birneshe sistemalı sanaat sınawları ótkerildi&lt;ref name = &quot;raytheonSysResearch&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;industryTrialsPaper&quot;&gt;Powell, D. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf Requirements Evaluation Using Behavior Trees – Findings from Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061927/http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf |date=25 July 2011 }}&lt;/ref&gt;. Bul jumıs usıldıń kóp sanlı talapları bar sistemalarǵa keńeyiw múmkinshiligine iye ekenin, sonıń menen birge grafikalıq maǵlıwmatlardıń nátiyjede payda bolǵan úlken integraciyalanǵan kórinisleri boyınsha nátiyjeli jıljıw hám redaktorlaw ushın qural qollawınan paydalanıwdıń áhmiyetli ekenin kórsetti&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RaytheonAswec08&quot;&gt;Phillips, V., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/bese_master_v2.ppt &quot;Implementing a Behavior Tree Analysis Tool Using Eclipse Development Frameworks&quot;]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Australian Software Engineering Conference (ASWEC’08), Perth, March 2008&lt;/ref&gt;. Birneshe joybar boyınsha ortasha esap penen ádettegi qayta kóriwler hám dúzetiwler orınlanǵannan keyin hár 1000 talapqa 130 tastıyıqlanǵan iri kemshilik úziliksiz anıqlanǵan&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot; /&gt;. Tolıǵıraq jetilispegen talaplar jıynaǵında kemshiliklerdiń aytarlıqtay joqarı dárejesi baqlanǵan.

== Artıqmashılıqları ==

Minez-qulıqtı modellestiriw kórinisi retinde minez-qulıq terekleriniń birneshe áhmiyetli artıqmashılıqları bar:

* Olar talaplardıń quramalılıǵın, ásirese sistemanıń dáslepki mútájlikleri tábiyiy tilde jazılǵan júzlegen yamasa mıńlaǵan talap túrinde ańlatılǵan jaǵdaylarda, basqarıw ushın anıq belgilenǵen hám nátiyjeli strategiyanı qollanadı. Bul úlken kólemli joybarlardaǵı qáwipti ádewir azaytadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;.

* Talaplardı múmkin bolǵan eń erte waqıtta qatań túrde awdarıp, keyin integraciyalaw arqalı olar basqa usıllarǵa qaraǵanda talaplardıń kemshiliklerin anıqlawdıń nátiyjelirek usılın usınadı&lt;ref name = &quot;industryTrialsPaper&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boston08&quot;&gt;Boston, J., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/sp8_powerpoint_jim_boston.pdf Behavior Trees – How they improve Engineering Behaviour?]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}, 6th Annual Software and Systems Engineering Process Group Conference (SEPG 2008), Melbourne, Aug. 2008.&lt;/ref&gt;.

* Olar analiz, specifikaciyalaw hám sistemanıń dizayn minez-qulqın kórsetiw ushın bir, ápiwayı belgilewdi qollanadı&lt;ref name = &quot;BTNotation&quot; /&gt;.

* Olar sistema minez-qulqın orınlanatuǵın integraciyalanǵan pútkil birlik retinde kórsetedi.

* Olar sistemanıń minez-qulqın funkcionallıq talaplarınan tuwrı izlenetuǵın túrde dúzedi, bul tekseriw hám tastıyıqlawǵa járdemlesedi&lt;ref name = &quot;Integrare07&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;verifValid06&quot;&gt;Zafar, S., K.Winter, R.Colvin, R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf &quot;Verification of an Integrated Role-Based Access Control Model&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061854/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf |date=25 July 2011 }}, 1st International Workshop – Asian Working Conference on Verified Software (AWCVS'06), pp 230-240, Macao, Oct. 2006.&lt;/ref&gt;.

* Olar stakeholderslerge formal usıllar boyınsha arnawlı oqıwdan ótpey de túsinikli. Dáslepki talaplardıń sózligin qatań túrde saqlaw túsiniw júgin jeńillestiredi.

* Olar formal semantikaǵa iye,&lt;ref name = &quot;colvinHayesNotation&quot; /&gt; parallel orınlanıwdı qollaydı, orınlanatuǵın bolıp tabıladı hám simulyaciyalanıwı, model boyınsha tekseriliwi hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi orınlaw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name = &quot;automatedFailEffect05&quot; /&gt;.

* Olar adamlar proceslerin modellestiriwde, shártnamalardı analizlewde,&lt;ref name = &quot;contracts02&quot;&gt;Milosevic, Z., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/1137692 On Expressing and Monitoring Behavior in Contracts], EDOC 2002, Proceedings, 6th International Enterprise Distributed Object Computing Conference, Lausanne, Switzerland, Sept. 2002, pp. 3-14.&lt;/ref&gt; kriminalistikalıq maǵlıwmatlardı kórsetiwde, biologiyalıq sistemalardı kórsetiwde hám kóp sanlı basqa qollanılıwlarǵa birdey tabıslı túrde qollanılıwı múmkin. Hárbir jaǵdayda olar quramalılıqtı basqarıw hám nárselerdi pútkil túrde kóriw jaǵınan birdey artıqmashılıqlardı beredi. Olar qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalarda,&lt;ref name = &quot;integratingSafety05&quot; /&gt; engizilgen sistemalarda,&lt;ref name = &quot;embeddedSys05&quot; /&gt; hám real waqıt sistemalarında da qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;realTimeCollab05&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Sun, C., Dromey, R.G., [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/CDVEO5_Kevin.pdf A Constraint Maintenance Strategy and Applications in real-time Collaborative Environments]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2nd International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering (CDVE2005), 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dataflowContstraint06&quot;&gt;Lin, K., Chen, D., Dromey, R.G., Sun, CZ.: [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf Multi-way Dataflow Constraint Propagation in Real-time Collaborative Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061427/http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE, The 2nd International Conference on Collaborative Computing: Networking, Applications and Worksharing (CollaborateCom 2006), Atlanta, Georgia, USA, Nov, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timeBT07&quot;&gt;Grunske, L., Winter, K., Colvin, R., [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf &quot;Timed Behavior Trees and their application to verifying real-time systems&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118165542/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf |date=18 November 2008 }}, Proceedings of 18th Australian Conference on Software Engineering (AEWEC 2007), April 2007, accepted for publication.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>jemdcr18xt94lsf5lwnx5z7fizd89nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irkiw noqatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48342</id>
    <revision>
      <id>274586</id>
      <parentid>274559</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12011" sha1="th115w5p8wmsqu9vevad0acpst7env1" xml:space="preserve">[[File:Eclipse suspended at breakpoint.png|thumb|320px|Eclipse programmasında toqtatılǵan irkiw noqatı bar redaktorlaw interfeysi. Joqarı shep tárepte stack trace, joqarı oń tárepte irkilip atırǵan ózgeriwshiler kórsetilgen.]]

'''Irkiw noqatı''' — [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]da [[kompyuter programması|programmada]] qátelerdi izlew hám dúzetiw maqsetinde arnawlı túrde toqtatıw yamasa waqıtsha irkiw ushın qoyılatuǵın orın. Ol geyde ápiwayı túrde ''toqtatıw'' dep te ataladı.

Ulıwma alǵanda, irkiw noqatı — programmanıń orınlanıwı waqtında ol haqqında maǵlıwmat alıw quralı. Úzilisten keyin [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmist]] programma kútilgendey islep atırǵanın anıqlaw ushın test ortalıǵın (ulıwma maqsetli registrler, [[Kompyuter yadı|yad]], jurnallar, fayllar hám t.b.) tekseredi. Ámelde irkiw noqatı programmanıń orınlanıwın qashan úziw kerek ekenin anıqlaytuǵın bir yamasa birneshe shártten turadı.

==Tariyxı==
Irkiw noqatların eń dáslepki cifrlı kompyuterlerdiń biri ENIAC ushın programmist Betti Holberton oylap tapqan&lt;ref&gt;{{citation|last=Abbate|first=Janet|author-link=Janet Abbate|title=Recoding Gender: Women's Changing Participation in Computing|page=32|year=2012|publisher=MIT Press|isbn=9780262018067}}&lt;/ref&gt;. ENIACtıń dáslepki dizaynında programma aǵımı bir bloktan ekinshisine kabellerdi jalǵaw arqalı belgilengen. Programmanı belgili bir noqatında toqtatıw ushın kabel alıp taslanǵan, bul ''irkiw noqatı'' dep atalǵan&lt;ref&gt;{{cite book|title=ENIAC in Action:Making and Remaking the Modern Computer|author1=Thomas Haigh|author2=Mark Priestley|author3=Crispen Rope|publisher=MIT Press|year=2016|isbn=978-0-262-03398-5|page=153}}&lt;/ref&gt;.

==Irkiw noqatlarınıń túrleri==
=== Mashinalıq irkiw noqatları ===
IBM/360 sıyaqlı dáslepki úlken kompyuterlerde belgili bir instrukciya saqlanatuǵın adreslerde irkiw noqatların qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın basqarıw paneliniń óshirip-jaǵıw túymeleri yamasa aylandırǵıshları bolǵan. Olar registrler hám yad mazmunın basqarıw panelindegi shıraqlardan tikkeley baqlawǵa múmkinshilik beretuǵın «bir ciklli» islew rejimin támiyinlegen. Kóp wazıypalılıqtıń payda bolıwı bul múmkinshiliktiń qollanılıwın shekledi, sebebi bunday jaǵdayda pútkil mashina toqtatılatuǵın edi.

=== Interaktiv emes irkiw noqatları ===
Kompyuterlerdiń dáslepki dáwirinen baslap programmistler bir mártelik destruktiv irkiw noqatların ámelge asırıw hám yad dumpın payda etiw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq kodqa]] ózgertiwler kirgizip kelgen. Yad dumpı arnawlı «apat» bolǵan anıń ózinde registrler hám yad jaǵdayın saqlap qalǵan.

=== Interaktiv irkiw noqatları ===
1960-jıllarda teletayp terminallarınıń payda bolıwı interaktiv [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı]] arqalı qátelerdi izlew hám dúzetiw múmkinshiliklerin keńeytti. Biraq tek 1970-jıllardıń basında video monitorler keń túrde qollanılıp, úlkеn kompyuterlerge jalǵanǵannan keyin kóp wazıypalılıq ortalıqlarında tolıq interaktiv, pútkil ekranlı qátelerdi izlew hám dúzetiw ámelge asırıldı. Bul, sonıń menen birge, registrler hám yad ózgerislerin bir waqıtta kórsetip programmanı haqıyqıy programmalıq animaciya túrinde basqıshpa-basqısh orınlawǵa múmkinshilik berdi. Dáslep bunday animaciya disassemblerden ótkerilgen yamasa dekompilyaciyalanǵan mashinalıq kod dárejesinde ámelge asırılǵan, keyinirek joqarı dárejeli programmalastırıw tili (HLL) [[derek kodı]] dárejesindegi animaciyaǵa ótti.

===Shártli irkiw noqatları===
Irkiw noqatları kóbinese programmist tárepinen belgilengen instrukciyanı orınlawdan aldın islep turǵan programmanı úziw ushın qollanıladı. Bul kóbinese ''instrukciyalıq irkiw noqatı'' dep ataladı.

Basqa túrdegi shártler de qollanılıwı múmkin, mısalı, yad oblastındaǵı belgili bir orındı oqıw, oǵan jazıw yamasa onı ózgertiw. Bul kóbinese ''maǵlıwmat irkiw noqatı'' yamasa ''irkiw noqatı'' dep ataladı. Kóp sistemalar tek belgili bir shárt orınlanǵanda ǵana isleytuǵın irkiw noqatların da qollaydı. Mısalı, ózgeriwshiniń belgili bir mánisi bolǵanda ǵana isleytuǵın bunday irkiw noqatı ádette ''shártli irkiw noqatı'' dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =FAQ How do I set a conditional breakpoint? | url =https://wiki.eclipse.org/FAQ_How_do_I_set_a_conditional_breakpoint%3F | qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-aprel |website=Eclipse Wiki}}&lt;/ref&gt;.

===Tekseriw quralları===
Irkiw noqatına jetkende programmanıń jaǵdayın tekseriw yamasa onı ózgertiw ushın túrli qurallar qollanıladı. Hárbir aǵımnıń orınlanıw izleri toqtatılǵan instrukciyaǵa alıp kelgen funkciya shaqırıwlarınıń dizbegin kóriw ushın qollanılıwı múmkin. ''Irkiwler'' dizimi tańlanǵan ózgeriwshilerdiń hám ańlatpalardıń mánilerin kóriwge múmkinshilik beredi. Sonıń menen birge registrlerdiń, júklenǵen programma modulleriniń hám basqa maǵlıwmatlardıń mazmunın kórsetetuǵın qurallar da bolıwı múmkin.

===Jurnal noqatları===
''Jurnal noqatı'' — orınlanıwdı úziw ornına tek maǵlıwmattı shıǵaratuǵın yamasa onı «jurnalǵa jazatuǵın» irkiw noqatınıń bir túri. Ádette islep shıǵıwshı orınlanıw belgili bir noqatqa jetkende shıǵarılıwı kerek bolǵan xabardı hám/ yamasa ózgeriwshilerdiń mánislerin belgiley aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Walsh | at =David | sáne = 2021-jıl 22-mart | bet =Use Logpoints! | url =https://davidwalsh.name/logpoints | qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-aprel |website=David Walsh Blog | til =en}}&lt;/ref&gt;.

Jurnal noqatları qáteleri izlenip atırǵan programmaǵa jurnal júrgiziw instrukciyaların qosıwdıń alternativi bolıp tabıladı. Bul geyde «printf arqalı qátelerdi izlew» dep ataladı. Ásirese programmanı ózgertiw ámeliy jaqtan múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, programma shaqıratuǵın sırtqı kitapxananı qátelerge tekseriwde paydalı.

==Ámelge asırıwlar==

===Apparatlıq támiynat===
Kóp processorlarda irkiw noqatların qollaytuǵın apparatlıq támiynat bar. Ádette olar instrukciyalıq hám maǵlıwmat baqlaw noqatların qamtıydı. Mısal retinde, x86 instrukciyalar jıynaǵı arxitekturası x86 qátelerdi izlew registrleri arqalı baqlaw noqatların apparatlıq tárepinen qollawdı támiyinleydi. Bunday apparatlıq támiynatta sheklewler bolıwı múmkin. Mısalı, tarmaqlanıw keshigi slotlarında jaylasqan instrukciyalarda irkiw noqatların qoyıwǵa jol qoyılmawı múmkin. Bunday sheklew processor mikroarxitekturası tárepinen belgilenedi hám procesordan procesorga ózgeredi.

===Programmalıq támiynat===
Apparatlıq qollaw bolmaǵanda hám kóp wazıypalılıq ortalıqlarında qátelerdi izlew hám dúzetiw quralları irkiw noqatların programmalıq tárepinen ámelge asırıwı kerek. Instrukciyalıq baqlaw noqatları ushın bul salıstırmalı túrde ápiwayı wazıypa bolıp, irkiw noqatı jaylasqan orındaǵı instrukciyanı tómendegilerdiń biri menen almastırıwdan ibarat:

* debuggerdi tikkeley shaqıratuǵın instrukciya, mısalı, sistemalıq shaqırıw yamasa x86 jaǵdayında int3;
* arnawlı programma úzilisin payda etetuǵın, keyin debugger tárepinen uslanatuǵın hám qayta islenetuǵın durıs emes instrukciya.

Bul texnikanı ulıwma programmalıq saqlaw ortalıǵın bólistirip qollanatuǵın kóp wazıypalılıq sistemalarında ámelge asırıw qıyınıraq bolıwı múmkin. Sebebi úzilis basqa aǵımda júz beriwi múmkin hám sol aǵım ushın dáslepki instrukciyanı qayta tiklew talap etiledi. Sonıń menen birge programma qorǵalǵan yadta jaylasqan bolsa, instrukciyalardı qayta jazıwǵa jol qoyılmawı múmkin.

Bunnan tısqarı:

* Instrukciyalar jıynaǵı simulyatorı óziniń ádettegi programma cikli ishinde tiyisli shárt tekseriwlerin jaylastırıw arqalı shártsiz yamasa shártli irkiw noqatların ámelge asıra aladı. Bul, mısalı, tek oqıw ushın programmalarda invaziv emes baqlaw noqatların da tábiyiy túrde qollawǵa múmkinshilik beredi.
* Interpretaciya etiletuǵın tiller ózleriniń programma ciklinde joqarıdaǵı usıldı nátiyjeli túrde qollana aladı.
* Barlıq derek kodın qosımsha derek kodı instrukciyaları menen «instrumentaciya» etiw, yaǵnıy ishki yamasa sırtqı qátelerdi izlew hám dúzetiw baǵdarlamasın shaqıratuǵın funkciyanı qollanıw da keń tarqalǵan usıllardan biri. Bul usıl ekilik fayl ólshemin úlkeytedi hám ádettegi yad bólistiriliwine hám ózgesheliklerdi qayta islewshi mexanizmlerine keri tásir etiwi múmkin. Geypara kompilyatorlarda bul texnikanı derlik sezilmeytuǵın túrde ámelge asırıw ushın «Debug» parametrleri bar.

Geypara debuggerler qayta jalǵastırıwdan aldın registrlerdi yamasa yadtaǵı programma ózgeriwshilerin ózgertiwge múmkinshilik beredi. Bul test maqsetinde «qol menen jazılǵan» waqıtsha tayınlawlardı kirgiziwge múmkinshilik beredi. Sol sıyaqlı, programma logikasına kirgizilgen ózgerislerdiń tásirin anıqlaw ushın programma instrukciyaların ótkerip jiberiwge boladı. Sol arqalı programma orınlanıwına tiyisli sorawlar boljawlarsız yamasa shamalarsız tikkeley juwap beriledi. Kóp jaǵdaylarda bul siyrek, yamasa pútkilley orınlanbaytuǵın «waqıya menen basqarılatuǵın» qáte islewshi baǵdarlamalarınıń bólimlerin sınawdıń jalǵız ámeliy usılı bolıwı múmkin. Bunda derek kodına waqıtsha ózgerisler kirgiziw qáwpi de bolmaydı. Toqtatılǵan programmanı qayta jalǵastırıw ornın qol menen ózgertiw arqalı ádette siyrek orınlanatuǵın kod bólimine, mısalı, belgili bir apparatlıq jaǵdaydı islewshi bólimge kiriwge boladı.

Programmalıq tárepinen maǵlıwmat irkiw noqatların ámelge asırıw qáteleri izlenip atırǵan qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay tómenletiwi múmkin, sebebi bul bir procesordıń qosımsha resursların qollanadı&lt;ref&gt;[http://sources.redhat.com/gdb/onlinedocs/gdbint.html#GDB-Observers GDB Internals] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111129041954/http://sources.redhat.com/gdb/onlinedocs/gdbint.html#GDB-Observers |date=November 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Biraq bul ádette testlew waqtında qanaatlandırarlı bolıp, debuggerden alınatuǵın maǵlıwmat kólemi apparatqa belgili bolǵan qátelerdi izlew maǵlıwmatlarınıń sheklewleri menen baylanıslı emes. Mısalı, programmalıq ámelge asırıw belgili bir apparatlıq platformada saqlanıwı múmkin bolǵan maǵlıwmatlardı aytarlıqtay tolıqtırıw ushın programma, kishi baǵdarlama yamasa instrukciya dárejesinde logikalıq jol maǵlıwmatların jıynay aladı. Instrukciyalar jıynaǵın simulyaciyalaw usılı instrukciyanı qayta almastırıw usılı menen salıstırǵanda qosımsha shıǵındılardı aytarlıqtay azaytadı, sonday-aq keshtegi qátelesiwlerdi de azaytadı.

Geybir programmalastırıw tilleriniń ámelge asırıwları basqa programmalardıń paydalanıwı ushın ózleriniń qátelerdi izlew hám dúzetiw funkciyaların ashıp beredi.

Mısalı, geypara [[Fortran|FORTRAN]] dialektlerinde dáslep instrukciyalıq irkiw noqatı retinde qollanıw ushın oylanǵan &lt;code&gt;AT&lt;/code&gt; instrukciyası bar.

[[Python (programmalastırıw tili)|Python]] programmanıń ózinen kirisiwge bolatuǵın debuggerdi ámelge asıradı&lt;ref&gt;[https://docs.python.org/lib/module-pdb.html Python Library Reference: The Python Debugger] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080913202136/https://docs.python.org/lib/module-pdb.html |date=September 13, 2008 }}&lt;/ref&gt;.

Bul múmkinshiliklerden COMEFROM instrukciyasına uqsas túrde nadurıs paydalanıwǵa boladı&lt;ref&gt;[http://entrian.com/goto/ entrian.com – goto and comefrom for Python]&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>th115w5p8wmsqu9vevad0acpst7env1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:FarsMZ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48348</id>
    <revision>
      <id>274575</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="60zpsr6dbjwhyvuqw05nj1m6wmx9lak" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 16:12, 2026-jıl 7-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>60zpsr6dbjwhyvuqw05nj1m6wmx9lak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-08</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48349</id>
    <revision>
      <id>274576</id>
      <timestamp>2026-10-07T17:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg»</comment>
      <origin>274576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="hhnwcntbxo8hclebaehin2mb9vetaka" xml:space="preserve">011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>hhnwcntbxo8hclebaehin2mb9vetaka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-08</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48350</id>
    <revision>
      <id>274577</id>
      <timestamp>2026-10-07T17:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Eva Air Taipei Taoyuan Airport TPE 23L departure B777-300ER by Don Ramey Logan.webm»</comment>
      <origin>274577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="e91xtile9oj9q902154xa8e4w1930l2" xml:space="preserve">Eva Air Taipei Taoyuan Airport TPE 23L departure B777-300ER by Don Ramey Logan.webm</text>
      <sha1>e91xtile9oj9q902154xa8e4w1930l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Davenport9312</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48351</id>
    <revision>
      <id>274578</id>
      <timestamp>2026-10-07T17:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="rnijxbah72oxnf4oytygbveiw93q7ge" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:12, 2026-jıl 7-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>rnijxbah72oxnf4oytygbveiw93q7ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Kent Wang</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48352</id>
    <revision>
      <id>274590</id>
      <timestamp>2026-10-08T01:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="tvq4gnd7xmpku0isdf21d9xsr0xnib4" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:13, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>tvq4gnd7xmpku0isdf21d9xsr0xnib4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Raippa-Valli</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48353</id>
    <revision>
      <id>274592</id>
      <timestamp>2026-10-08T03:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="f52htwxsxwm30y1whvdr01utkwqunhy" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 03:14, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>f52htwxsxwm30y1whvdr01utkwqunhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Gowgvk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48354</id>
    <revision>
      <id>274593</id>
      <timestamp>2026-10-08T04:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="p9s52eci66yxuqofpst2zxz5ylpd08y" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 04:14, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>p9s52eci66yxuqofpst2zxz5ylpd08y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Greenpenguin7182</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48355</id>
    <revision>
      <id>274595</id>
      <timestamp>2026-10-08T05:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="4yluic90qusvsiwmlrafp4cdu7pb1y8" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 05:14, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>4yluic90qusvsiwmlrafp4cdu7pb1y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Zakomaniya</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48356</id>
    <revision>
      <id>274596</id>
      <timestamp>2026-10-08T05:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="4yluic90qusvsiwmlrafp4cdu7pb1y8" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 05:14, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>4yluic90qusvsiwmlrafp4cdu7pb1y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Kudratbek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48357</id>
    <revision>
      <id>274597</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="ny2rxc4ryrmq066f7gw6rxs4v4l7svj" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:14, 2026-jıl 8-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>ny2rxc4ryrmq066f7gw6rxs4v4l7svj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fitnes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48358</id>
    <revision>
      <id>274598</id>
      <timestamp>2026-10-08T07:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 |...»</comment>
      <origin>274598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="t00gbuui76qs3zpdxag6na0wq8lyeew" xml:space="preserve">'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>t00gbuui76qs3zpdxag6na0wq8lyeew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274599</id>
      <parentid>274598</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <origin>274599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8432" sha1="1k8v8m9wbw8757otmfdbe2zppt4udq3" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>1k8v8m9wbw8757otmfdbe2zppt4udq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274600</id>
      <parentid>274599</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <origin>274600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11894" sha1="3wko9f9erhtt2zkfif4b8a59fqe69q6" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Aktivlik boyınsha usınıslar ==
2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018 |title=Physical Activity Guidelines for Americans |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |access-date=2023-05-22 |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi&lt;ref&gt;{{cite web|date=2018|title=Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition|url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı:
Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi.
Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı.
Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-04-26|title=Exercise|url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/|access-date=2021-09-19|website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>3wko9f9erhtt2zkfif4b8a59fqe69q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274601</id>
      <parentid>274600</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <origin>274601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17655" sha1="plg4ihc8rcuvmwkamyt9nj395gy8w6n" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Aktivlik boyınsha usınıslar ==
2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018 |title=Physical Activity Guidelines for Americans |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |access-date=2023-05-22 |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi&lt;ref&gt;{{cite web|date=2018|title=Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition|url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı:
Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi.
Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı.
Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-04-26|title=Exercise|url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/|access-date=2021-09-19|website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıwlar ==
{{Main|Shınıǵıw}}

=== Aerob shınıǵıwlar ===
[[File:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|150px|Tennis sıyaqlı sport túrleri menen shuǵıllanıw fitnesti saqlawdıń/jaqsılawdıń keń tarqalǵan usılı bolıp tabıladı. Súwrette xalıqaralıq tennisshi Barbora Strıchova kórsetilgen.]]

Kardiorespiratorlıq fitnes VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; max járdeminde ólshenedi, ol organizmniń qansha kislorodtı sińiriwi hám paydalanıwı múmkinligin kórsetetuǵın kórsetkish&lt;ref name=&quot;pmid23025219&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 2012 | pmid = 23025219 }}&lt;/ref&gt;. Kardiorespiratorlıq fitnesti jaqsılaytuǵın hám shıdamlılıqtı asıratuǵın aerob shınıǵıwlar organizmniń kislorod jumsawın jaqsılaw ushın júrek soǵıw jiyiligin asıratuǵın háreketlerdi óz ishine aladı. Shınıǵıwdıń bul túri professional sportshılar ushın da, kúndelikli adamlar ushın da barlıq shınıǵıw jobalarında áhmiyetli bólek esaplanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2003 |title=Training for Cardiovascular Fitness |url=https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf |access-date=2023-05-22 |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}&lt;/ref&gt;.

Aerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

*Jeńil juwırıw – Turaqlı hám jeńil tempte juwırıw. Shınıǵıwdıń bul túri salmaqtı saqlaw hám keyinirek intensivligi joqarıraq shınıǵıwlardı orınlaw ushın kardiovaskulyar tiykar qurıw ushın jaqsı.
* Elliptikalıq trenajerde shuǵıllanıw – Bul júriw yamasa juwırıwdı buwınlarǵa artıqsha júk túspesten orınlaw ushın qollanılatuǵın qozǵalmaytuǵın shınıǵıw trenajeri. Shınıǵıwdıń bul túri bel, dize hám tobıq awıratuǵın adamlar ushın júdá qolaylı.
*Júriw – Qısqa, ortasha yamasa uzaq aralıqqa ádettegidey tempte háreketleniw.
*Juwırıw jolında shınıǵıw – Kóplegen juwırıw jollarında túrli shınıǵıw jobaların usınatuǵın tayar baǵdarlamalar bar. Nátiyjeli kardiovaskulyar iskerliklerdiń biri – juwırıw menen júriwdi almastırıp turıw. Kóbinese aldın júriw arqalı qızdırıw jasalıp, keyin úsh minut júriw hám úsh minut juwırıw almastırıladı.
*Júziw – Qol hám ayaqlar járdeminde suwda ózin suw betinde uslap turıw hám alǵa yamasa artqa háreketleniw. Bul kardiovaskulyar shıdamlılıqtı jaqsılaw menen birge denеniń orayın (core) bekkemlewdi qáleytuǵınlar ushın jaqsı pútkil deneni qamtıytuǵın shınıǵıw.
*Velosiped aydaw – Velosipedte júriw kóbinese júriw yamasa jeńil juwırıwǵa qaraǵanda uzaǵıraq aralıqtı qamtıydı. Bul da buwınlarǵa az júk túsetuǵın shınıǵıw bolıp, ayaq kúshin jaqsılawda júdá paydalı.

=== Anaerob shınıǵıwlar ===
{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 350
| image1            = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg
| width1            = 150
| image2            = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes klubında awırlıq kótergish shınıǵıwların orınlap atır
}}

Anaerob shınıǵıwlar qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlik háreketlerdi óz ishine aladı. Bul organizmniń energiya payda etiwi ushın kislorodtan paydalanıwdı talap etpeytuǵın tez hám joqarı intensiv shınıǵıw. Ol kúsh, shıdamlılıq, tezlik hám quwattı rawajlandırıwǵa járdem beredi hám bodibildinglerler tárepinen shınıǵıw intensivligin arttırıw ushın qollanıladı. Anaerob shınıǵıwlar zat almasıw tezligin asıradı dep esaplanadı, bul shınıǵıwdan keyin dene temperaturasınıń kóteriliwi hám shınıǵıwdan keyingi artıqsha kislorod jumsalıwı (EPOC) sebepli organizm tiklengen waqıtta qosımsha kaloriyalardı jaǵıwǵa múmkinshilik beredi.

Anaerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

* Awırlıq kótergish shınıǵıwlar – Skelet muskulınıń kúshi hám kólemin rawajlandırıw ushın qollanılatuǵın kúsh shınıǵıwınıń keń tarqalǵan túri.
*Izometrikalıq shınıǵıwlar – Kúshti saqlawǵa járdem beredi. Bunda kózge kórinetuǵın háreket bolmaydı hám qarsılıq muskul keriliwine teń boladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Are isometric exercises good for strength training? |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 |access-date=2023-05-22 |website=Mayo Clinic }}&lt;/ref&gt;.
*Sprint – Qısqa aralıqlardı múmkin bolǵanınsha tez juwırıw, muskullardıń jarılǵıshlıq qábiletin rawajlandırıw ushın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mateo |first=Ashley |date=2022-12-08 |title=The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat |access-date=2023-05-22 |website=Men's Journal }}&lt;/ref&gt;.
* Interval shınıǵıw – Qısqa (shama menen 30 sekund) intensiv iskerlik penen uzaǵıraq (úsh-tórt minut) az intensivli iskerlik intervallarınıń almasıp keliwi. Iskerliktiń bul túri sonday-aq tezlik hám shıdamlılıqtı rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan |url=https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 |access-date=2023-05-22 |website=Verywell Fit }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>plg4ihc8rcuvmwkamyt9nj395gy8w6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274602</id>
      <parentid>274601</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <origin>274602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29749" sha1="pu3znizoh0etggvnctvt62auvhxfboq" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Aktivlik boyınsha usınıslar ==
2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018 |title=Physical Activity Guidelines for Americans |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |access-date=2023-05-22 |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi&lt;ref&gt;{{cite web|date=2018|title=Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition|url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı:
Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi.
Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı.
Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-04-26|title=Exercise|url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/|access-date=2021-09-19|website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıwlar ==
{{Main|Shınıǵıw}}

=== Aerob shınıǵıwlar ===
[[File:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|150px|Tennis sıyaqlı sport túrleri menen shuǵıllanıw fitnesti saqlawdıń/jaqsılawdıń keń tarqalǵan usılı bolıp tabıladı. Súwrette xalıqaralıq tennisshi Barbora Strıchova kórsetilgen.]]

Kardiorespiratorlıq fitnes VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; max járdeminde ólshenedi, ol organizmniń qansha kislorodtı sińiriwi hám paydalanıwı múmkinligin kórsetetuǵın kórsetkish&lt;ref name=&quot;pmid23025219&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 2012 | pmid = 23025219 }}&lt;/ref&gt;. Kardiorespiratorlıq fitnesti jaqsılaytuǵın hám shıdamlılıqtı asıratuǵın aerob shınıǵıwlar organizmniń kislorod jumsawın jaqsılaw ushın júrek soǵıw jiyiligin asıratuǵın háreketlerdi óz ishine aladı. Shınıǵıwdıń bul túri professional sportshılar ushın da, kúndelikli adamlar ushın da barlıq shınıǵıw jobalarında áhmiyetli bólek esaplanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2003 |title=Training for Cardiovascular Fitness |url=https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf |access-date=2023-05-22 |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}&lt;/ref&gt;.

Aerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

*Jeńil juwırıw – Turaqlı hám jeńil tempte juwırıw. Shınıǵıwdıń bul túri salmaqtı saqlaw hám keyinirek intensivligi joqarıraq shınıǵıwlardı orınlaw ushın kardiovaskulyar tiykar qurıw ushın jaqsı.
* Elliptikalıq trenajerde shuǵıllanıw – Bul júriw yamasa juwırıwdı buwınlarǵa artıqsha júk túspesten orınlaw ushın qollanılatuǵın qozǵalmaytuǵın shınıǵıw trenajeri. Shınıǵıwdıń bul túri bel, dize hám tobıq awıratuǵın adamlar ushın júdá qolaylı.
*Júriw – Qısqa, ortasha yamasa uzaq aralıqqa ádettegidey tempte háreketleniw.
*Juwırıw jolında shınıǵıw – Kóplegen juwırıw jollarında túrli shınıǵıw jobaların usınatuǵın tayar baǵdarlamalar bar. Nátiyjeli kardiovaskulyar iskerliklerdiń biri – juwırıw menen júriwdi almastırıp turıw. Kóbinese aldın júriw arqalı qızdırıw jasalıp, keyin úsh minut júriw hám úsh minut juwırıw almastırıladı.
*Júziw – Qol hám ayaqlar járdeminde suwda ózin suw betinde uslap turıw hám alǵa yamasa artqa háreketleniw. Bul kardiovaskulyar shıdamlılıqtı jaqsılaw menen birge denеniń orayın (core) bekkemlewdi qáleytuǵınlar ushın jaqsı pútkil deneni qamtıytuǵın shınıǵıw.
*Velosiped aydaw – Velosipedte júriw kóbinese júriw yamasa jeńil juwırıwǵa qaraǵanda uzaǵıraq aralıqtı qamtıydı. Bul da buwınlarǵa az júk túsetuǵın shınıǵıw bolıp, ayaq kúshin jaqsılawda júdá paydalı.

=== Anaerob shınıǵıwlar ===
{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 350
| image1            = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg
| width1            = 150
| image2            = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes klubında awırlıq kótergish shınıǵıwların orınlap atır
}}

Anaerob shınıǵıwlar qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlik háreketlerdi óz ishine aladı. Bul organizmniń energiya payda etiwi ushın kislorodtan paydalanıwdı talap etpeytuǵın tez hám joqarı intensiv shınıǵıw. Ol kúsh, shıdamlılıq, tezlik hám quwattı rawajlandırıwǵa járdem beredi hám bodibildinglerler tárepinen shınıǵıw intensivligin arttırıw ushın qollanıladı. Anaerob shınıǵıwlar zat almasıw tezligin asıradı dep esaplanadı, bul shınıǵıwdan keyin dene temperaturasınıń kóteriliwi hám shınıǵıwdan keyingi artıqsha kislorod jumsalıwı (EPOC) sebepli organizm tiklengen waqıtta qosımsha kaloriyalardı jaǵıwǵa múmkinshilik beredi.

Anaerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

* Awırlıq kótergish shınıǵıwlar – Skelet muskulınıń kúshi hám kólemin rawajlandırıw ushın qollanılatuǵın kúsh shınıǵıwınıń keń tarqalǵan túri.
*Izometrikalıq shınıǵıwlar – Kúshti saqlawǵa járdem beredi. Bunda kózge kórinetuǵın háreket bolmaydı hám qarsılıq muskul keriliwine teń boladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Are isometric exercises good for strength training? |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 |access-date=2023-05-22 |website=Mayo Clinic }}&lt;/ref&gt;.
*Sprint – Qısqa aralıqlardı múmkin bolǵanınsha tez juwırıw, muskullardıń jarılǵıshlıq qábiletin rawajlandırıw ushın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mateo |first=Ashley |date=2022-12-08 |title=The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat |access-date=2023-05-22 |website=Men's Journal }}&lt;/ref&gt;.
* Interval shınıǵıw – Qısqa (shama menen 30 sekund) intensiv iskerlik penen uzaǵıraq (úsh-tórt minut) az intensivli iskerlik intervallarınıń almasıp keliwi. Iskerliktiń bul túri sonday-aq tezlik hám shıdamlılıqtı rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan |url=https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 |access-date=2023-05-22 |website=Verywell Fit }}&lt;/ref&gt;.

== Qálpine keliw ==
Fizikalıq fitnestiń eń tiykarǵı áhmiyetli elementlerinen biri – tikleniw (qálpine keliw) qábileti. Ol tikkeley, qısqa múddetli yamasa uzaq múddetli bolıwı hám aktivrek yamasa passivrek bolıwı múmkin.

'''Tikkeley aktiv tikleniw''' fizikalıq kúsh túsiriwshi háreketti orınlaǵannan keyin energiyanı qaytarıwǵa, dem alıwdı tiklewge hám ulıwma teńsalmaqlıq sezimin qaytarıwǵa háreket etiwdi óz ishine aladı. Mısalı, juwırıwshı hár bir qádemdi orınlaǵannan soń, al boksshı hár bir soqqı urǵannan soń dárriw tikleniwge háreket etedi. Bunday tikleniw basqıshları júdá tez bolıwı múmkin, biraq olar sharshawdıń hám teńsalmaqlıqtıń artıqsha joǵalıwınıń aldın alatuǵını ushın iskerliktiń dawam etiwine múmkinshilik beriw jaǵınan áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |pages=217-219 |edition=3}}&lt;/ref&gt;. Tikleniwdiń sátliligi adamnıń óziniń tikleniw sezimine hám ózin qanday sezip atırǵanına tiykarlanıp ólsheniwi múmkin. Orınlaw dawamında usı tárizde tiklene alıw qábileti fitnestiń belgilerinen biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=30-31}}&lt;/ref&gt;.

Interval shınıǵıw da tikkeley aktiv tikleniwden paydalanadı, biraq uzaǵıraq waqıt shkalasında. Interval shınıǵıwda intensivligi joqarıraq shınıǵıw intensivligi tómenirek shınıǵıw yamasa dem alıw úzilisi menen almastırıladı. Aldınǵı mısalda, intensivligi tómenirek shınıǵıwda energiya jumsalıwınıń azayıwı hám energiyanıń tikleniwiniń artıwı eki shınıǵıw arasındaǵı qatnastı teńlestiredi hám adam tek joqarı intensiv shınıǵıwdı ǵana orınlaǵanǵa qaraǵanda kóbirek tikleniwi múmkin. Bul olarǵa shınıǵıw dawamında joqarı intensiv shınıǵıwdı basqa jaǵdayda orınlay alatuǵınınan kóbirek orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=110-111}}&lt;/ref&gt;.

'''Qısqa múddetli aktiv tikleniw''' – shınıǵıw sessiyaları jeńilirek, tınıshıraq ótkeriletuǵın iskerlikler menen almasıp turatuǵın tikleniw. Mısalı, juwırıwshı dúyshembide shınıǵıwı, sárshembide tınısh velosiped aydawdan lázzet alıwı, keyin juma kúni qaytadan shınıǵıwı múmkin. Bul &quot;awır/jeńil&quot; qaǵıydası dep te ataladı hám oǵan ámel etilgende artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıwǵa, júklemeni azaytıwǵa járdem beredi hám sonıń menen birge jeńil shınıǵıwdıń organizmnen artıqsha sút kislotasın shıǵarıw sıyaqlı paydaların da beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=62-63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |page=218 |edition=3}}&lt;/ref&gt;.

'''Uzaq múddetli tikleniw''' – organizmniń tikleniwi ushın áhmiyetli dárejede kóbirek waqıt bolatuǵın hám ol ózin tolıǵıraq tikley alatuǵın tikleniw. Ol kúnlep, háptelер yamasa hátte aylar dawamında bolıwı múmkin hám bunda bulshıq etler jazılıp, qaytadan ósedi hám organizm belgili bir iskerlikti ámelde orınlawǵa jaqsıraq beyimlesedi. Uzaq múddetli tikleniwde uyqı hám awqatlanıw faktorları júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Friel |first1=Joe |title=Fast After 50 |date=2015 |publisher=Velo Press |location=Boulder |isbn=978-1-937715-26-7 |chapter='Recovery and sleep' and 'Recovery and nutrition'}}&lt;/ref&gt;.
Tikleniwdiń bul túrleri passivrek bolsa da, fitnes jaqsılanǵan sayın organizmniń uzaq múddetli tiklene alıw qábileti de nátiyjelirek boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=30-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Sportta ===
Sanalı hám tez tiklene alıw – sportshı rawajlandırıwı múmkin bolǵan eń áhmiyetli qásiyetlerdiń biri. Olardıń tikkeley aktiv tiklene alıw qábileti sportqa tán kónlikpeler toplamı menen birlestirilgen bolıwı kerek, sonda orınlaw iskerligi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli boladı. Mısalı, tennisshi hárbir soqqıdan soń, al regbishi hárbir uslawdan soń dárriw tikleniwdi úyreniwi kerek. Sátli sportshılar kóbinese tezirek hám kóbirek basqarılǵan túrde tiklene alıw qábiletine iye boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |page=140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

=== Bulshıq et sistemasına baylanıslı ===
Fizikalıq fitnes shınıǵıw arqalı maksimal dárejege jetkeriliwi ushın baylanıslı kúsh hám kondicionlıq shınıǵıwlar tek jumıs orınlaw qábiletine ǵana emes, sonday-aq tez tikleniw qábiletine de itibar beredi. Bul eki áhmiyetli hám bir-birin toltıratuǵın faktordı shınıqtırıw ulıwma fitnestiń joqarıraq dárejesine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=P. Swain |first1=David |title=ACSM's Resource Manual for Guidelines for Exercise Testing and Prescription |date=2014 |publisher=Wolters Kluwer Health |location=London |isbn=978-1-60913-956-8 |pages=342, 439-440 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sonday-aq bulshıq et sistemasınıń ulıwma nátiyjeliligin maksimal dárejege jetkeriw ushın denedegi muskullardıń salıstırmalı kúshi hám kólemi bir-birine qatnasta belgili úlgide bolıwın támiyinlewge itibar beredi, mısalı, buldırıq muskulları tórt baslı muskulǵa salıstırǵanda artıqsha úlken bolmawı kerek, óytkeni bul biomexanikalıq nátiyjeliliktiń azayıwına hám sharshawdıń kóbirek bolıwına alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Myers MJ; Steudel K. |title=Effect of limb mass and its distribution on the energetic cost of running |journal=Journal of Experimental Biology |date=1985 |volume=116 |issue=1 |pages=363-73 |doi=10.1242/jeb.116.1.363 |pmid=4056656 |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/116/1/363/4911/Effect-of-Limb-Mass-and-its-Distribution-on-the |access-date=29 September 2026 |issn=1477-9145}}&lt;/ref&gt;.

Tikleniwdiń nátiyjeliligi hám tezligi fizikalıq shınıǵıw arqalı jaqsılanıwı múmkin. Kúsh túsirgennen keyingi tikkeley aktiv tikleniw jaǵınan, denеniń muskulaturası onı jaqsılaw ushın bekkemleniwi múmkin. Bul túrli kóriniste bolıwı múmkin.

Energiya jaǵınan, adamnıń tikleniwi energiyanı retlewde tiykarǵı rol atqaratuǵın júrektiń islewine baylanıslı. Júrek aerob hám anaerob shınıǵıwlar arqalı tikkeley bekkemleniwi hám onıń nátiyjeliligi qan aylanısına járdem beretuǵın skelet muskullarınıń tásiri menen jaqsılanıwı múmkin. Sońǵı mısalda, gluteal, tórt baslı hám artqı bel muskullarınıń háreketi qandı ayaqlardan joqarıǵa hám pútkil dene boylap ótkeriwge járdem beredi. Baltırlar da usıǵan megzes wazıypa atqaradı hám sonıń ushın olar kúndelikli sóylewde denеniń &quot;ekinshi júregi&quot; dep ataladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Panday |first1=Deanne |title=Shut Up and Train: A Complete Fitness Guide for Men and Women |date=2013 |publisher=Random House India |location=Noida |isbn=9788184005240 |chapter=Legs}}&lt;/ref&gt;. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, ol júrekke túsetuǵın júkti azaytadı, júrektiń zorıǵıw hám sharshaw múmkinshiligin kemeytedi hám joqarıraq dárejedegi tikleniwge tezirek erisiw múmkinligin bildiredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Astrand |first1=Per-Olaf |title=Textbook of Work Physiology: Physiological Bases of Exercise |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-0140-9 |pages=159-160, 354 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;. Ulıwmalastırıp aytqanda, kúshlirek skelet muskulları denede qan aylanısınıń jaqsılanıwın, sonıń menen birge energiyanıń tikleniw tezliginiń de jaqsılanıwın bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Popek |first1=Adam |title=How Does Physical Activity Affect the Circulatory System? |journal=ISRG Journal of Arts, Humanities and Social Sciences |date=2024 |volume=2 |issue=6 |page=133 |url=https://www.researchgate.net/profile/Adam-Popek/publication/386414664_How_Does_Physical_Activity_Affect_the_Circulatory_System/links/67503cd83d17281c7df9434a/How-Does-Physical-Activity-Affect-the-Circulatory-System.pdf |access-date=29 September 2026 |issn=2583-7672}}&lt;/ref&gt;.

Dem alıw hám dem alıwdı eń nátiyjeli túrde qaytarıw hám basqarıw qábileti gewde diafragması muskulın hám onıń islewin qollap-quwatlaytuǵın qarın, qabırǵaaralıq, qıysıq hám jambas muskulları sıyaqlı dene muskullardı shınıqtırıw hám bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Ulıwma aytqanda, bul dene orayın (core) bekkemlew shınıǵıwı dep atalıwı múmkin. Bul bulshıq etlerdiń nátiyjeliligin jaqsılaw dem alıwdı kóbirek basqarılatuǵın hám tolıǵıraq túrde, sonday-aq kúshlirek orınlawǵa múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, bul adamnıń shınıǵıw dawamında hám keyin dem alıwdı tezirek tikley alıwın ańlatadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sengur, Emrah; Yaka Zehra |title=Investigation of the Effect of Core Exercises Applied to Football Players on Respiratory Parameters |journal=SHS Web of Conferences |date=2024 |volume=206 |issue=01027 |doi=10.1051/shsconf/202420601027 |url=https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2024/26/shsconf_erpa2024_01027.pdf |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

Teńsalmaqlıqtıń tikleniwi hám onıń tikleniw tezligi tereń dene orayı muskulları, ayaq bulshıq etleri hám jambas bulshıq etleri sıyaqlı turaqlandırıwshı muskullardı bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, statikalıq hám dinamikalıq teńsalmaqlıqqa tezirek hám nátiyjelirek erisiledi, bul fizikalıq basqarıwdıń joqarıraq dárejelerine erisiwdi bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Shudian Cao; Jia Liu; Zhaoran Wang; Soh Kim Geok |title=The effects of functional training on physical fitness and skill related performance among basketball players: a systematic review. |journal=Frontiers in Physiology |date=2024 |volume=15 |issue=1391394 |pages=2, 10 |doi=10.3389/fphys2024.1391394  |doi-access=free|url=https://www.frontiersin.org/journals/physiology/articles/10.3389/fphys.2024.1391394/full |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>pu3znizoh0etggvnctvt62auvhxfboq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274603</id>
      <parentid>274602</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <origin>274603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39707" sha1="3lybws6gta4b6pihvuigx6iqgspwrpt" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12 July 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=2021-09-19|website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=2021-09-19|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=2011-06-17|work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]|date=19 January 2004| last = Colfer | first = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4 October 2017|access-date=2021-09-19|website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18 February 2015    | publisher = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11 November 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services | date = 20 June 2002 }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{cite web | title=How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1 December 2011  | access-date=29 April 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Aktivlik boyınsha usınıslar ==
2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018 |title=Physical Activity Guidelines for Americans |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |access-date=2023-05-22 |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi&lt;ref&gt;{{cite web|date=2018|title=Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition|url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı:
Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi.
Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı.
Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-04-26|title=Exercise|url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/|access-date=2021-09-19|website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıwlar ==
{{Main|Shınıǵıw}}

=== Aerob shınıǵıwlar ===
[[File:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|150px|Tennis sıyaqlı sport túrleri menen shuǵıllanıw fitnesti saqlawdıń/jaqsılawdıń keń tarqalǵan usılı bolıp tabıladı. Súwrette xalıqaralıq tennisshi Barbora Strıchova kórsetilgen.]]

Kardiorespiratorlıq fitnes VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; max járdeminde ólshenedi, ol organizmniń qansha kislorodtı sińiriwi hám paydalanıwı múmkinligin kórsetetuǵın kórsetkish&lt;ref name=&quot;pmid23025219&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 2012 | pmid = 23025219 }}&lt;/ref&gt;. Kardiorespiratorlıq fitnesti jaqsılaytuǵın hám shıdamlılıqtı asıratuǵın aerob shınıǵıwlar organizmniń kislorod jumsawın jaqsılaw ushın júrek soǵıw jiyiligin asıratuǵın háreketlerdi óz ishine aladı. Shınıǵıwdıń bul túri professional sportshılar ushın da, kúndelikli adamlar ushın da barlıq shınıǵıw jobalarında áhmiyetli bólek esaplanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2003 |title=Training for Cardiovascular Fitness |url=https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf |access-date=2023-05-22 |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}&lt;/ref&gt;.

Aerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

*Jeńil juwırıw – Turaqlı hám jeńil tempte juwırıw. Shınıǵıwdıń bul túri salmaqtı saqlaw hám keyinirek intensivligi joqarıraq shınıǵıwlardı orınlaw ushın kardiovaskulyar tiykar qurıw ushın jaqsı.
* Elliptikalıq trenajerde shuǵıllanıw – Bul júriw yamasa juwırıwdı buwınlarǵa artıqsha júk túspesten orınlaw ushın qollanılatuǵın qozǵalmaytuǵın shınıǵıw trenajeri. Shınıǵıwdıń bul túri bel, dize hám tobıq awıratuǵın adamlar ushın júdá qolaylı.
*Júriw – Qısqa, ortasha yamasa uzaq aralıqqa ádettegidey tempte háreketleniw.
*Juwırıw jolında shınıǵıw – Kóplegen juwırıw jollarında túrli shınıǵıw jobaların usınatuǵın tayar baǵdarlamalar bar. Nátiyjeli kardiovaskulyar iskerliklerdiń biri – juwırıw menen júriwdi almastırıp turıw. Kóbinese aldın júriw arqalı qızdırıw jasalıp, keyin úsh minut júriw hám úsh minut juwırıw almastırıladı.
*Júziw – Qol hám ayaqlar járdeminde suwda ózin suw betinde uslap turıw hám alǵa yamasa artqa háreketleniw. Bul kardiovaskulyar shıdamlılıqtı jaqsılaw menen birge denеniń orayın (core) bekkemlewdi qáleytuǵınlar ushın jaqsı pútkil deneni qamtıytuǵın shınıǵıw.
*Velosiped aydaw – Velosipedte júriw kóbinese júriw yamasa jeńil juwırıwǵa qaraǵanda uzaǵıraq aralıqtı qamtıydı. Bul da buwınlarǵa az júk túsetuǵın shınıǵıw bolıp, ayaq kúshin jaqsılawda júdá paydalı.

=== Anaerob shınıǵıwlar ===
{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 350
| image1            = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg
| width1            = 150
| image2            = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes klubında awırlıq kótergish shınıǵıwların orınlap atır
}}

Anaerob shınıǵıwlar qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlik háreketlerdi óz ishine aladı. Bul organizmniń energiya payda etiwi ushın kislorodtan paydalanıwdı talap etpeytuǵın tez hám joqarı intensiv shınıǵıw. Ol kúsh, shıdamlılıq, tezlik hám quwattı rawajlandırıwǵa járdem beredi hám bodibildinglerler tárepinen shınıǵıw intensivligin arttırıw ushın qollanıladı. Anaerob shınıǵıwlar zat almasıw tezligin asıradı dep esaplanadı, bul shınıǵıwdan keyin dene temperaturasınıń kóteriliwi hám shınıǵıwdan keyingi artıqsha kislorod jumsalıwı (EPOC) sebepli organizm tiklengen waqıtta qosımsha kaloriyalardı jaǵıwǵa múmkinshilik beredi.

Anaerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

* Awırlıq kótergish shınıǵıwlar – Skelet muskulınıń kúshi hám kólemin rawajlandırıw ushın qollanılatuǵın kúsh shınıǵıwınıń keń tarqalǵan túri.
*Izometrikalıq shınıǵıwlar – Kúshti saqlawǵa járdem beredi. Bunda kózge kórinetuǵın háreket bolmaydı hám qarsılıq muskul keriliwine teń boladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Are isometric exercises good for strength training? |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 |access-date=2023-05-22 |website=Mayo Clinic }}&lt;/ref&gt;.
*Sprint – Qısqa aralıqlardı múmkin bolǵanınsha tez juwırıw, muskullardıń jarılǵıshlıq qábiletin rawajlandırıw ushın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mateo |first=Ashley |date=2022-12-08 |title=The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat |access-date=2023-05-22 |website=Men's Journal }}&lt;/ref&gt;.
* Interval shınıǵıw – Qısqa (shama menen 30 sekund) intensiv iskerlik penen uzaǵıraq (úsh-tórt minut) az intensivli iskerlik intervallarınıń almasıp keliwi. Iskerliktiń bul túri sonday-aq tezlik hám shıdamlılıqtı rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan |url=https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 |access-date=2023-05-22 |website=Verywell Fit }}&lt;/ref&gt;.

== Qálpine keliw ==
Fizikalıq fitnestiń eń tiykarǵı áhmiyetli elementlerinen biri – tikleniw (qálpine keliw) qábileti. Ol tikkeley, qısqa múddetli yamasa uzaq múddetli bolıwı hám aktivrek yamasa passivrek bolıwı múmkin.

'''Tikkeley aktiv tikleniw''' fizikalıq kúsh túsiriwshi háreketti orınlaǵannan keyin energiyanı qaytarıwǵa, dem alıwdı tiklewge hám ulıwma teńsalmaqlıq sezimin qaytarıwǵa háreket etiwdi óz ishine aladı. Mısalı, juwırıwshı hár bir qádemdi orınlaǵannan soń, al boksshı hár bir soqqı urǵannan soń dárriw tikleniwge háreket etedi. Bunday tikleniw basqıshları júdá tez bolıwı múmkin, biraq olar sharshawdıń hám teńsalmaqlıqtıń artıqsha joǵalıwınıń aldın alatuǵını ushın iskerliktiń dawam etiwine múmkinshilik beriw jaǵınan áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |pages=217-219 |edition=3}}&lt;/ref&gt;. Tikleniwdiń sátliligi adamnıń óziniń tikleniw sezimine hám ózin qanday sezip atırǵanına tiykarlanıp ólsheniwi múmkin. Orınlaw dawamında usı tárizde tiklene alıw qábileti fitnestiń belgilerinen biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=30-31}}&lt;/ref&gt;.

Interval shınıǵıw da tikkeley aktiv tikleniwden paydalanadı, biraq uzaǵıraq waqıt shkalasında. Interval shınıǵıwda intensivligi joqarıraq shınıǵıw intensivligi tómenirek shınıǵıw yamasa dem alıw úzilisi menen almastırıladı. Aldınǵı mısalda, intensivligi tómenirek shınıǵıwda energiya jumsalıwınıń azayıwı hám energiyanıń tikleniwiniń artıwı eki shınıǵıw arasındaǵı qatnastı teńlestiredi hám adam tek joqarı intensiv shınıǵıwdı ǵana orınlaǵanǵa qaraǵanda kóbirek tikleniwi múmkin. Bul olarǵa shınıǵıw dawamında joqarı intensiv shınıǵıwdı basqa jaǵdayda orınlay alatuǵınınan kóbirek orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=110-111}}&lt;/ref&gt;.

'''Qısqa múddetli aktiv tikleniw''' – shınıǵıw sessiyaları jeńilirek, tınıshıraq ótkeriletuǵın iskerlikler menen almasıp turatuǵın tikleniw. Mısalı, juwırıwshı dúyshembide shınıǵıwı, sárshembide tınısh velosiped aydawdan lázzet alıwı, keyin juma kúni qaytadan shınıǵıwı múmkin. Bul &quot;awır/jeńil&quot; qaǵıydası dep te ataladı hám oǵan ámel etilgende artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıwǵa, júklemeni azaytıwǵa járdem beredi hám sonıń menen birge jeńil shınıǵıwdıń organizmnen artıqsha sút kislotasın shıǵarıw sıyaqlı paydaların da beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=62-63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |page=218 |edition=3}}&lt;/ref&gt;.

'''Uzaq múddetli tikleniw''' – organizmniń tikleniwi ushın áhmiyetli dárejede kóbirek waqıt bolatuǵın hám ol ózin tolıǵıraq tikley alatuǵın tikleniw. Ol kúnlep, háptelер yamasa hátte aylar dawamında bolıwı múmkin hám bunda bulshıq etler jazılıp, qaytadan ósedi hám organizm belgili bir iskerlikti ámelde orınlawǵa jaqsıraq beyimlesedi. Uzaq múddetli tikleniwde uyqı hám awqatlanıw faktorları júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Friel |first1=Joe |title=Fast After 50 |date=2015 |publisher=Velo Press |location=Boulder |isbn=978-1-937715-26-7 |chapter='Recovery and sleep' and 'Recovery and nutrition'}}&lt;/ref&gt;.
Tikleniwdiń bul túrleri passivrek bolsa da, fitnes jaqsılanǵan sayın organizmniń uzaq múddetli tiklene alıw qábileti de nátiyjelirek boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=30-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Sportta ===
Sanalı hám tez tiklene alıw – sportshı rawajlandırıwı múmkin bolǵan eń áhmiyetli qásiyetlerdiń biri. Olardıń tikkeley aktiv tiklene alıw qábileti sportqa tán kónlikpeler toplamı menen birlestirilgen bolıwı kerek, sonda orınlaw iskerligi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli boladı. Mısalı, tennisshi hárbir soqqıdan soń, al regbishi hárbir uslawdan soń dárriw tikleniwdi úyreniwi kerek. Sátli sportshılar kóbinese tezirek hám kóbirek basqarılǵan túrde tiklene alıw qábiletine iye boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |page=140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

=== Bulshıq et sistemasına baylanıslı ===
Fizikalıq fitnes shınıǵıw arqalı maksimal dárejege jetkeriliwi ushın baylanıslı kúsh hám kondicionlıq shınıǵıwlar tek jumıs orınlaw qábiletine ǵana emes, sonday-aq tez tikleniw qábiletine de itibar beredi. Bul eki áhmiyetli hám bir-birin toltıratuǵın faktordı shınıqtırıw ulıwma fitnestiń joqarıraq dárejesine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=P. Swain |first1=David |title=ACSM's Resource Manual for Guidelines for Exercise Testing and Prescription |date=2014 |publisher=Wolters Kluwer Health |location=London |isbn=978-1-60913-956-8 |pages=342, 439-440 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sonday-aq bulshıq et sistemasınıń ulıwma nátiyjeliligin maksimal dárejege jetkeriw ushın denedegi muskullardıń salıstırmalı kúshi hám kólemi bir-birine qatnasta belgili úlgide bolıwın támiyinlewge itibar beredi, mısalı, buldırıq muskulları tórt baslı muskulǵa salıstırǵanda artıqsha úlken bolmawı kerek, óytkeni bul biomexanikalıq nátiyjeliliktiń azayıwına hám sharshawdıń kóbirek bolıwına alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Myers MJ; Steudel K. |title=Effect of limb mass and its distribution on the energetic cost of running |journal=Journal of Experimental Biology |date=1985 |volume=116 |issue=1 |pages=363-73 |doi=10.1242/jeb.116.1.363 |pmid=4056656 |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/116/1/363/4911/Effect-of-Limb-Mass-and-its-Distribution-on-the |access-date=29 September 2026 |issn=1477-9145}}&lt;/ref&gt;.

Tikleniwdiń nátiyjeliligi hám tezligi fizikalıq shınıǵıw arqalı jaqsılanıwı múmkin. Kúsh túsirgennen keyingi tikkeley aktiv tikleniw jaǵınan, denеniń muskulaturası onı jaqsılaw ushın bekkemleniwi múmkin. Bul túrli kóriniste bolıwı múmkin.

Energiya jaǵınan, adamnıń tikleniwi energiyanı retlewde tiykarǵı rol atqaratuǵın júrektiń islewine baylanıslı. Júrek aerob hám anaerob shınıǵıwlar arqalı tikkeley bekkemleniwi hám onıń nátiyjeliligi qan aylanısına járdem beretuǵın skelet muskullarınıń tásiri menen jaqsılanıwı múmkin. Sońǵı mısalda, gluteal, tórt baslı hám artqı bel muskullarınıń háreketi qandı ayaqlardan joqarıǵa hám pútkil dene boylap ótkeriwge járdem beredi. Baltırlar da usıǵan megzes wazıypa atqaradı hám sonıń ushın olar kúndelikli sóylewde denеniń &quot;ekinshi júregi&quot; dep ataladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Panday |first1=Deanne |title=Shut Up and Train: A Complete Fitness Guide for Men and Women |date=2013 |publisher=Random House India |location=Noida |isbn=9788184005240 |chapter=Legs}}&lt;/ref&gt;. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, ol júrekke túsetuǵın júkti azaytadı, júrektiń zorıǵıw hám sharshaw múmkinshiligin kemeytedi hám joqarıraq dárejedegi tikleniwge tezirek erisiw múmkinligin bildiredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Astrand |first1=Per-Olaf |title=Textbook of Work Physiology: Physiological Bases of Exercise |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-0140-9 |pages=159-160, 354 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;. Ulıwmalastırıp aytqanda, kúshlirek skelet muskulları denede qan aylanısınıń jaqsılanıwın, sonıń menen birge energiyanıń tikleniw tezliginiń de jaqsılanıwın bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Popek |first1=Adam |title=How Does Physical Activity Affect the Circulatory System? |journal=ISRG Journal of Arts, Humanities and Social Sciences |date=2024 |volume=2 |issue=6 |page=133 |url=https://www.researchgate.net/profile/Adam-Popek/publication/386414664_How_Does_Physical_Activity_Affect_the_Circulatory_System/links/67503cd83d17281c7df9434a/How-Does-Physical-Activity-Affect-the-Circulatory-System.pdf |access-date=29 September 2026 |issn=2583-7672}}&lt;/ref&gt;.

Dem alıw hám dem alıwdı eń nátiyjeli túrde qaytarıw hám basqarıw qábileti gewde diafragması muskulın hám onıń islewin qollap-quwatlaytuǵın qarın, qabırǵaaralıq, qıysıq hám jambas muskulları sıyaqlı dene muskullardı shınıqtırıw hám bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Ulıwma aytqanda, bul dene orayın (core) bekkemlew shınıǵıwı dep atalıwı múmkin. Bul bulshıq etlerdiń nátiyjeliligin jaqsılaw dem alıwdı kóbirek basqarılatuǵın hám tolıǵıraq túrde, sonday-aq kúshlirek orınlawǵa múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, bul adamnıń shınıǵıw dawamında hám keyin dem alıwdı tezirek tikley alıwın ańlatadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sengur, Emrah; Yaka Zehra |title=Investigation of the Effect of Core Exercises Applied to Football Players on Respiratory Parameters |journal=SHS Web of Conferences |date=2024 |volume=206 |issue=01027 |doi=10.1051/shsconf/202420601027 |url=https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2024/26/shsconf_erpa2024_01027.pdf |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

Teńsalmaqlıqtıń tikleniwi hám onıń tikleniw tezligi tereń dene orayı muskulları, ayaq bulshıq etleri hám jambas bulshıq etleri sıyaqlı turaqlandırıwshı muskullardı bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, statikalıq hám dinamikalıq teńsalmaqlıqqa tezirek hám nátiyjelirek erisiledi, bul fizikalıq basqarıwdıń joqarıraq dárejelerine erisiwdi bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Shudian Cao; Jia Liu; Zhaoran Wang; Soh Kim Geok |title=The effects of functional training on physical fitness and skill related performance among basketball players: a systematic review. |journal=Frontiers in Physiology |date=2024 |volume=15 |issue=1391394 |pages=2, 10 |doi=10.3389/fphys2024.1391394  |doi-access=free|url=https://www.frontiersin.org/journals/physiology/articles/10.3389/fphys.2024.1391394/full |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıw túrleri ==
=== Wazıypaǵa tán shınıǵıw ===
Wazıypaǵa tán (wazıypaǵa baǵdarlanǵan dep te ataladı) fitnes adamnıń sport yamasa áskeriy xızmet sıyaqlı belgili bir iskerlikti nátiyjeli orınlaw qábiletin bildiredi. Wazıypaǵa tán shınıǵıw sportshılardı óz sportında jaqsı nátiyje kórsetiwge usı yamasa oǵan jaqın háreketlerdi shınıqtırıw arqalı tayarlaydı. Olarǵa tómendegiler kiredi:

[[File:Participants with the Water Warrior class perform squats prior to entering the pool at Camp Foster, Okinawa, Japan, July 6, 2011 110706-M-VD776-004 (cropped).jpg|thumb|300px|Júziwshiler jarıs kiyimlerinde AQSH áskeriy bazasında basseynge kirmesten aldın otırıp-turıw shınıǵıwların orınlap atır, 2011-jıl.]]
* 100 m sprint: Sprintte sportshı jarıs dawamında anaerob túrde islewge shınıqtırılıwı kerek, buǵan interval shınıǵıw mısal bola aladı.
* Júz mil velosiped jarısı: Velosipedshiler 100 mil yamasa onnan artıq velosiped jolına aerob túrde tayarlanıwı kerek.
* Orta aralıqqa juwırıw: Bul shınıǵıwdan paydalanıw ushın sportshılarǵa tezlik te, shıdamlılıq ta kerek. Qattı islewshi muskullar sol dárejede uzaǵıraq waqıt paydalanılatuǵınlıqtan, óziniń eń joqarı dárejesinde uzaǵıraq waqıt boladı&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.brianmac.co.uk/middist/index.htm|title = Middle Distance Running|year = 2001|website = Middle Distance Running|publisher = BrianMac Sports Coach|vauthors = Mackenzie B }}&lt;/ref&gt;.
* Marafon: Bul jaǵdayda sportshı aerob túrde islewge shınıǵıwı hám onıń shıdamlılıǵı maksimal dárejege shekem rawajlandırılıwı kerek.
* Kóplegen órt óshiriwshiler hám policiyashılar jumıstıń talap etetuǵın fizikalıq awır wazıypaların orınlaw qábiletine iye ekenin anıqlaw ushın dene shınıqtırıw fitnes testinen ótedi&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140630055700/http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | url-status = dead | archive-date = 2014-06-30 | title = Training: Physical Fitness Program | work = sccfd.org }}&lt;/ref&gt;.
* Qurallı kúshler aǵzaları kóbinese rásmiy fitnes testinen ótiwi talap etiledi. Mısalı, AQSH armiyası soldatları Armiyanıń fizikalıq fitnes testinen (APFT) óte alıwı kerek&lt;ref&gt;{{cite web|title=Enlist : Army Physical Fitness Test | url = http://www.army.com/enlist/APFT.html |work=Army.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106111832/http://www.army.com/enlist/APFT.html |archive-date=6 January 2010 }}&lt;/ref&gt;.
* Tawǵa juwırıw sprintleri: Dáslep joqarı dárejedegi fitnesti talap etedi; shınıǵıw ásirese ayaq bulshıq etleri ushın paydalı. Armiya kóbinese tawǵa órmelew hám jarıslarǵa shınıqtıradı.
* Pliometrikalıq hám izometrikalıq shınıǵıwlar: Kúshti rawajlandırıwdıń hám muskul shıdamlılıǵın asırıwdıń ájayıp usılı.
* Qumda juwırıw shóp ústinde yamasa betonda juwırıwǵa qaraǵanda ayaq muskullarına az júk túsiredi. Bul qum ayaq astında basılıp, jerge túsiwdi jumsartatuǵını sebepli. Qumda shınıqtırıw salmaq taslaw hám fitnes tiklew ushın nátiyjeli usıl, sebebi jumsaq qumda juwırıw ushın qattı betlerge qaraǵanda kóbirek kúsh (bir yarım ese) kerek&lt;ref&gt;{{cite news |last1=M.S |first1=Sasha Aparicio |title=The Benefits of Sand Running for Physical Fitness |url=https://www.afpafitness.com/blog/the-benefits-of-sand-running-for-physical-fitness |access-date=3 December 2022 |work=afpafitness.com }}&lt;/ref&gt;.
* Akvadjogging buwınlarǵa hám súyeklerge túsetuǵın júkti azaytatuǵın shınıǵıw túri&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shelley |first1=Jake |title=Aquajogging: how, when and why to try it |website=[[TheGuardian.com]] |date=11 May 2016 |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/the-running-blog/2016/may/11/aquajogging-how-when-and-why-to-try-it |accessdate=3 December 2022}}&lt;/ref&gt;. Suwdıń kóteriw kúshi dene salmaǵın teńlestirgenlikten, suw muskullarǵa hám súyeklerge minimal tásir beredi, bul jaraqattan tiklenip atırǵanlar ushın jaqsı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Song |first1=Ji-Ah |last2=Oh |first2=Jae Woo |date=2022-03-16 |title=Effects of Aquatic Exercises for Patients with Osteoarthritis: Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=10 |issue=3 |pages=560 |doi=10.3390/healthcare10030560  |doi-access=free|issn=2227-9032 |pmc=8955208 |pmid=35327038}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, suw arqalı juwırǵanda suwdıń qarsılıǵı shınıǵıwdıń tásirin arttıradı (qanshellli tereń bolsańız, ayaǵıńızdı tartıp shıǵarıw ushın sonshelli kóp kúsh kerek boladı)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.livestrong.com/article/444522-aqua-jogging-for-runners/ | title = Aqua Jogging for Runners|date = 28 January 2015|website = livestrong.com|last = Harriman|first = Dan | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt;.
* Júziw: Otırıp-turıw shınıǵıwı júziwshiniń shınıǵıwın jaqsılawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=VwiXl-ZzbT8C&amp;pg=PA147 | title = Swimming Anatomy | publisher = Human Kinetics | year = 2010 | isbn = 9781450409179 | page = 147 }}&lt;/ref&gt;.

Fizikalıq fitnes iskerligi adamǵa paydalı bolıwı ushın kúsh túsiriw jetkilikli muǵdarda stimul payda etiwi kerek. Durıs intensivlik, dawamlılıq hám jiyilik penen orınlanǵan shınıǵıw aytarlıqtay jaqsılanıwǵa alıp keliwi múmkin. Adam ulıwma jaqsı seziniwi múmkin, biraq dene ushın fizikalıq tásirlerdi sezip bolıw ushın hápteler yamasa aylar kerek boladı hám tolıq rawajlanıw ushın, bálkim, jıllar kerek. Shınıqtırıw maqsetinde shınıǵıw yamasa funkciyaǵa, yamasa toqımaǵa júk yamasa talap qoyıwı kerek. Jaqsılanıwdı dawam ettiriw ushın bul talap uzaq waqıt dawamında ádewir kóbeyiwi kerek. Shınıǵıwdı shınıqtırıwdıń bunday túrinde úsh tiykarǵı princip bar: artıq júk, arnawlı hám izbe-iz rawajlanıw. Bul principlerdiń densawlıqqa baylanısı bar, biraq sonday-aq fizikalıq jumıs qábiletin asırıwǵa da baylanıslı&lt;ref name= Blair&gt;{{cite journal |vauthors = Blair SN | title = 1993 C.H. McCloy Research Lecture: physical activity, physical fitness, and health | journal = Research Quarterly for Exercise and Sport | volume = 64 | issue = 4 | pages = 365–76 | date = December 1993 | pmid = 8278662 | doi = 10.1080/02701367.1993.10607589 }}&lt;/ref&gt;.

=== Joqarı intensivli interval shınıǵıw ===
{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 310
| image1            = Jason.Khalipa.CrossFitGames.2014.jpg
| width1            = 140
| image2            = Annie Thorisdottir Pushing the Sled in 2011 (cropped).jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes jarısı dawamında joqarı intensivli iskerliklerde qatnasıp atır
}}

Joqarı intensivli interval shınıǵıw (HIIT) joqarı intensivlik dárejesinde orınlanatuǵın qayta-qayta qısqa shınıǵıw bólimlerinen ibarat. Bul intensiv iskerlik toplamlarınan keyin belgilengen dem alıs yamasa tómen intensivli iskerlik waqtı keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wisløff |first1=Ulrik |last2=Ellingsen |first2=Øyvind |last3=Kemi |first3=Ole J. |title=High-Intensity Interval Training to Maximize Cardiac Benefits of Exercise Training? |journal=Exercise and Sport Sciences Reviews |date=July 2009 |volume=37 |issue=3 |pages=139–146 |doi=10.1097/JES.0b013e3181aa65fc |pmid=19550205 |s2cid=25057561 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Izertlewler joqarıraq intensivlikte shınıǵıw tómen yamasa ortasha dárejede shınıǵıwǵa salıstırǵanda adamlar ushın júrek paydaların asırıwı múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gillen JB, Gibala MJ|date=March 2014|title=Is high-intensity interval training a time-efficient exercise strategy to improve health and fitness?|journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism|volume=39|issue=3|pages=409–12|doi=10.1139/apnm-2013-0187|pmid=24552392}}&lt;/ref&gt;. Adamnıń shınıǵıwı HIIT sessiyasınan ibarat bolǵanda, onıń denesi joǵaltqan kislorodtı almastırıw ushın kóbirek islewi kerek. HIIT paydaları boyınsha izertlewler onıń maydı, ásirese qarın tóbesindegi maydı azaytıwda júdá sátli bolıwı múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Giannaki |first1=Christoforos D. |last2=Aphamis |first2=George |last3=Sakkis |first3=Panikos |last4=Hadjicharalambous |first4=Marios |title=Eight weeks of a combination of high intensity interval training and conventional training reduce visceral adiposity and improve physical fitness: a group-based intervention |journal=The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness |date=April 2016 |volume=56 |issue=4 |pages=483–490 |pmid=25567049 |url=http://www.minervamedica.it/index2.t?show=R40Y2016N04A0483 }}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, úziliksiz ortasha shınıǵıwǵa salıstırǵanda HIIT kóbirek kaloriyanı jaǵadı hám HIIT sessiyasınan keyin jaǵılatuǵın may muǵdarın arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Shiraev T, Barclay G|date=December 2012|title=Evidence based exercise - clinical benefits of high-intensity interval training|journal=Australian Family Physician|volume=41|issue=12|pages=960–2|pmid=23210120}}&lt;/ref&gt;. Waqıttıń jetispewi shınıǵıwdan bas tartıwdıń tiykarǵı sebeplerinen biri; HIIT bunday adamlar ushın júdá jaqsı alternativa, sebebi HIIT sessiyasınıń dawamlılıǵı 10 minut sıyaqlı qısqa bolıwı múmkin, bul onı ádettegi shınıǵıwlarǵa qaraǵanda ádewir tezirek etedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Whitehurst |first1=Michael |title=High-Intensity Interval Training: An Alternative for Older Adults |journal=American Journal of Lifestyle Medicine |date=September 2012 |volume=6 |issue=5 |pages=382–386 |doi=10.1177/1559827612450262 |s2cid=72948004 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>3lybws6gta4b6pihvuigx6iqgspwrpt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>