Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 16648 274757 266881 2026-10-11T20:09:09Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat|Kross-platformalı programmalıq támiynat]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274757 wikitext text/x-wiki '''.NET''' platforması («noqatlı tarmaq» retinde aytıladı) [[Microsoft Windows|Windows]], Linux hám macOS operacion sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/net/download/core| bet = Download .NET Core| jumıs = microsoft.com| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı [[Microsoft]] xızmetkerleri menen islep shıǵılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarılǵan<ref name="GHlicense">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core/blob/main/LICENSE.TXT| bet = core/LICENSE.TXT| jumıs = [[GitHub]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-iyun }}</ref>. == Tariyxı == 1990-jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám [[programmalastırıw tili]]n ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) islep shıǵıwdı basladı, onı «.NET platformasınıń» bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar<blockquote>NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tilli islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı<ref>{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/2000/07/11/microsoft-delivers-first-net-platform-developer-tools-for-building-web-services/| bet = Microsoft Delivers First .NET Platform Developer Tools for Building Web Services| sáne = 2000-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr }}</ref>.</blockquote>2000-jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan kóriw imkaniyatı bolǵannan keyin Microsoft ECMA arqalı «Ulıwma til infrastrukturası» dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı. Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi. 2014-jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core versiyasın usındı - bul ashıq kodlı, kross-platformalı<ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref> miyrasxorı <ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref>.NET Framework—hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın shıǵarılǵan ashıq kod, .NET Core ushın “”pútkil [...] kitapxana stegi ushın<ref>{{Web deregi | url = https://www.pangea.ai/resources/net/| bet = Why a .NET Development Company Could Be the Perfect Boost {{!}} Pangea.ai| til = en-US| jumıs = www.pangea.ai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>, hám .NET qorınıń basqarıwı menen dástúrli («bazar» sıyaqlı) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı. Migel de Ikaza .NET Core xızmetin «klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta islep shıǵarılǵan versiyası» retinde sáwlelenedi<ref name="icaza-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = http://tirania.org/blog/archive/2014/Nov-12.html| bet = Microsoft Open Sources .NET and Mono| avtor = de Icaza| avtorsilteme = Miguel de Icaza| at = Miguel| jumıs = Personal blog of Miguel de Icaza| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>, hám Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core «barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı» bolatuǵının túsindirdi. Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki toplamına kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi. Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin tán alıp, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde «baslawshı emes» dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi<ref name="landwerth-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/11/12/net-core-is-open-source/| bet = .NET Core is Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 12-noyabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="dotnetcore-github">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corefx| bet = dotnet/corefx| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref><ref name="referencesource-github">{{Web deregi | url = https://github.com/Microsoft/referencesource| bet = Microsoft/referencesource| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>. .NET Core 1.0 versiyası 2016-jıl 27 iyunda shıǵarıldı<ref name="arstechnicanetcorereleased">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/06/net-core-1-0-released-now-officially-supported-by-red-hat/| bet = .NET Core 1.0 released, now officially supported by Red Hat| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]}}</ref>, .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın Visual Studio 2015 Update 3 baǵdarlaması menen birge<ref>{{Web deregi | url = http://www.zdnet.com/article/microsoft-showcases-sql-server-net-core-on-red-hat-enterprise-linux-deliverables/| bet = Microsoft showcases SQL Server, .NET Core on Red Hat Enterprise Linux deliverables| avtor = Foley| at = Mary Jo| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}</ref>. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017-jıl 7 martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2017/03/07/announcing-net-core-tools-1-0/| bet = Announcing .NET Core Tools 1.0 {{pipe}} .NET Blog| sáne = 2017-jıl 7-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref>. .NET Core 2.0 2017-jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018-jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018-jıl 4 dekabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 2019-jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-is-the-future-of-net/| bet = .NET Core is the Future of .NET| sáne = 2019-jıl 6-may | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-may }}</ref>. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/dotnet/core/whats-new/dotnet-core-3-0#windows-desktop--com| bet = What's new in .NET Core 3.0| til = en-US| jumıs = .NET documentation| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref> hám tiykarǵı kitapxanada aytarlıqtay ónimlilikti jaqsılaydı. 2020-jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-noyabr }}</ref>. «Core» brendinginen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımları 2010-jıldan berli zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalanǵan. Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi. 2021-jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0 versiyasın shıǵardı, 2022-jıl noyabrde .NET 7.0 shıǵarıldı, hám 2023-jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵarıldı. {| class="wikitable" !Versiyası !Shıǵarılǵan sánesi !Menen shıǵarıldı !Sońǵı jańalanıw !Sońǵı jańalanǵan sánesi !Qollaw tamamlandı<ref>{{Web deregi | url = https://dotnet.microsoft.com/platform/support/policy/dotnet-core| bet = .NET Core official support policy| jumıs = .NET| baspaxana = Microsoft}}</ref> !Qollaw múddeti |- | {{Version|o|.NET Core 1.0}} |27-iyun, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-0/| bet = Announcing .NET Core 1.0| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2015 Update 3 |1.0.16 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 1.1}} |16-noyabr, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-1/| bet = Announcing .NET Core 1.1| sáne = 2016-jıl 16-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.0 |1.1.13 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |2.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.0}} |14- avgust, 2017<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-0/| bet = Announcing .NET Core 2.0| sáne = 2017-jıl 14-avgust | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.3 |2.0.9 |10-iyul, 2018 |1-oktyabr, 2018 |1.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.1}} |30-may, 2018<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-1/| bet = Announcing .NET Core 2.1| sáne = 2018-jıl 30-may | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.7 |2.1.30 (LTS) |19-avgust, 2021 |21-avgust, 2021 |3.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.2}} |4-dekabr, 2018<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-2/| bet = Announcing .NET Core 2.2| sáne = 2018-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.0 |2.2.8 |19-noyabr, 2019 |23-dekabr, 2019 |0.9 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.0}} |23-sentyabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-0/| bet = Announcing .NET Core 3.0| sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.3 |3.0.3 |18-fevral, 2020 |3-mart, 2020 |0.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.1}} |3-dekabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-1/| bet = Announcing .NET Core 3.1| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.4 |3.1.32 (LTS) |13-dekabr, 2022 |13-dekabr, 2022 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET 5}} |10-noyabr, 2020<ref name="Announcing5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.8 |5.0.17 |10-may, 2022 |10-may, 2022 |1.5 jıl |- | {{Version|co|.NET 6}} |8-noyabr, 2021<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-6/| bet = Announcing .NET 6 – The Fastest .NET Yet| avtor = Lander| at = Richard| sáne = 2021-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-may }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.0 |6.0.28 (LTS) |12-mart, 2024 |12-noyabr, 2024 |3 jıl |- | {{Version|co|.NET 7}} |8-noyabr, 2022<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-7/| bet = .NET 7 is Available Today| avtor = Douglas| at = Jon| sáne = 2022-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.4 |7.0.17 |12-mart, 2024 |14-may, 2024 |1.5 jıl |- | {{Version|c|.NET 8}} |14-noyabr, 2023<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-8/| bet = Announcing .NET 8| avtor = Seth| at = Gaurav| sáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.8 |8.0.3 (LTS) |12-mart, 2024 |10-noyabr, 2026 |3 jıl |- | {{Version|cp|.NET 9}} |Noyabr 2024 (projected) | |9.0.0-preview.2 |12-mart, 2024 |2026 may (projected) |1.5 jıl (projected) |- | {{Version|p|.NET 10}} |Noyabr 2025 (projected) | |(will be LTS) | |2028 noyabr (projected) |3 jıl (projected) |- | colspan="7" |{{Version|l|show=111111}} |} Alpine Linux, ol tiykarınan musl libc-ti qollaydı hám paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://alpinelinux.org/posts/Alpine-3.10.0-released.html| bet = Alpine 3.10.0 released {{!}} Alpine Linux| jumıs = alpinelinux.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>, .NET Core 2.1 versiyasınan berli qollaw kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core| bet = dotnet/core| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>. Windows Arm64 sistemasına .NET 5versiyasınan berli qollaw kórsetiledi. Burın ARM sistemasındaǵı .NET x86 arxitekturası ushın kompilyaciyalanǵan hám ARM emulyaciya qabatı arqalı iske qosılǵan qosımshalardı bildiredi. == Tildi qollaw == [[Fayl:Overview_of_the_Common_Language_Infrastructure_2015.svg|nobaý|323x323 nükte|.NET Common Language Infrastructure (CLI) paydalanadı]] .NET tolıǵı menen [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám F# (hám 3.1 versiyası boyınsha C++/CLI; tek Windows sistemasına qosılǵan) hám Visual Basic .NET tilin (.NET Core 5.0.100-preview.4 ishindegi 15.5 versiyası ushın hám eski versiyada qollaytuǵın ayırım eski versiyalarǵa) tolıǵı menen qollaydı. .NET Core)<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/top-3-dot-net-framework-trends-2021/#what-id-dot-net| bet = .NET framework supports different programming languages| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-aprel }}</ref>. VB.NET .NET sistemasında kompilyaciyalaydı hám jumıs isleydi, biraq .NET Core 3.1 versiyası boyınsha bólek Visual Basic Runtime ámelge asırılmaǵan. Microsoft dáslebinde .NET Core 3 Visual Basic Runtime baǵdarlamasın qamtıytuǵının járiyaladı, biraq eki jıldan keyin bunday qollawdıń waqıt shkalası .NET 5 versiyasında jańalandı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/vbteam/2018/11/12/visual-basic-in-net-core-3-0/| bet = Visual Basic in .NET Core 3.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2019-jıl 12-oktyabr | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/vbteam/visual-basic-support-planned-for-net-5-0/| bet = Visual Basic support planned for .NET 5.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2020-jıl 11-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust }}</ref>. == Arxitekturası == .NET keyingi kross-platformalıq scenariylerdi qollaydı: ASP.NET Core veb-qosımshaları, komanda qatarı/konsol qosımshaları, kitapxanalar hám universal Windows platformaları qollanbaları. .NET Core 3.0 versiyasına shekem ol Windows sistemasında jumıs stolı baǵdarlamalıq quralı ushın standart grafikalıq interfeys kórsetetuǵın Windows Forms yamasa Windows Presentation Foundation (WPF) qosımshaları. Degen menen, .NET Core 3 versiyasınan baslap olardı universal Windows platforması menen (UWP) birge engize basladı<ref name="Lander2018">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2018/05/07/net-core-3-and-support-for-windows-desktop-applications/| bet = .NET Core 3 and Support for Windows Desktop Applications| avtor = Lander| at = Rich| sáne = 2018-jıl 7-may | jumıs = [[MSDN]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. Sonday-aq, GTK vidjetiniń úskeneler jıynaǵı ushın GTK# tilin baylanıstırıwı bar .NET arqalı platformaaralıq grafikalıq qosımshalardı jazıwǵa boladı. .NET NuGet paketlerin paydalanıwdı qollaydı. Windows Update arqalı xızmet kórsetiletuǵın .NET Framework-ten ayırmashılıǵı, .NET jańalawlardı alıw ushın paket menedjerine súyenedi. Biraq 2020-jıl dekabr ayınan baslap .NET jańalawları Windows Update arqalıda jetkizile basladı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-updates-coming-to-microsoft-update/| bet = .NET Core 2.1, 3.1, and .NET 5.0 updates are coming to Microsoft Update| sáne = 2020-jıl 3-dekabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-dekabr }}</ref>. .NET eki tiykarǵı komponentleri .NET Framework Common Language Infrastructure (CLI) ámelge asırıwınıń Common Language Runtime (CLR) hám Framework Class Library (FCL) salıstırıwǵa bolatuǵın CoreCLR hám CoreFX bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.c-sharpcorner.com/blogs/understanding-net-framework-net-core-and-net-standard-and-future-net| bet = Understanding .NET Framework, .NET Core, .NET Standard And Future .NET| til = en| jumıs = www.c-sharpcorner.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI virtual orınlaw sistemasın (VES) iske asırıw retinde CoreCLR tolıq jumıs waqıtı hám CLI baǵdarlamaların basqarılatuǵın orınlawǵa arnalǵan virtual mashina bolıp tabıladı hám RyuJIT dep atalatuǵın anıq waqtında kompilyatordı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2015/02/03/coreclr-is-now-open-source/| bet = CoreCLR is now Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2015-jıl 3-fevral | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>. .NET Core sonıń menen qatar AOT kompilyaciyalanǵan jergilikli ekilik fayllar menen biriktiriw ushın optimallastırılǵan .NET Native jumıs waqıtı CoreRT nı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| bet = Microsoft Survey: Developers Held Back by Lack of 'Native AOT' in .NET Core -| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201022100947/https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 22-oktyabr | avtor = Ramel| at = David| sáne = 2020-jıl 31-avgust | til = en-US| jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI standart kitapxanaların ámelge asırıw retinde<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/12/04/introducing-net-core/| bet = Introducing .NET Core| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>, CoreFX .NET Framework API interfeysleriniń jıynaǵın bólisedi, biraq ol sonıń menen qatar .NET Framework bólimi bolıp tabılmaytuǵının óziniń API interfeysleri menen birge jetkiziledi<ref name="Cater2016">{{Web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/magazine/mt694084| bet = .NET Core – .NET Goes Cross-Platform with .NET Core| avtor = Carter| at = Phillip| sáne = April 2016 | jumıs = [[MSDN Magazine]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. .NET kitapxanasınıń versiyası UWP ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corert/blob/master/Documentation/intro-to-corert.md| bet = Intro to .NET Native and CoreRT| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. .NET komanda qatarı interfeysi operacion sistemalar ushın engiziw noqatın usınadı hám kompilyaciya hám paketti basqarıw sıyaqlı tayarlawshı xızmetlerin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/cli/blob/rel/1.0.0/Documentation/intro-to-cli.md| bet = Intro to CLI| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. [[Fayl:UML_dotnet_streams.svg|nobaý|.NET sistemasındaǵı aǵım ierarxiyasınıń UML paket diagramması]] == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book|year=2020|title=Adopting .NET 5: Understand modern architectures, migration best practices, and the new features in .NET 5|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800560567}} * {{Cite book|year=2018|title=.NET Core in Action|url=https://archive.org/details/netcoreinaction0000metz|publisher=Manning Publications|isbn=978-1617294273}} * {{Cite book|year=2021|title=C# 10 and .NET 6 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c10net6moderncro0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1801077361}} * {{Cite book|year=2020|title=C# 9 and .NET 5 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800568105}} * {{Cite book|year=2019|title=C# 8.0 and .NET Core 3.0 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788478120}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7.1 and .NET Core 2.0 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788398077}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7 and .NET Core: Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1787129559}} * {{Cite book|year=2016|title=C# 6 and .NET Core 1.0: Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1785285691}} * {{Cite book|year=2019|title=Hands-On Domain-Driven Design with .NET Core|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788834094}} == Sırtqı siltemeler == * [https://msdn.microsoft.com/en-us/library/zw4w595w.aspx Overview of .NET Framework (MSDN)] * .NET on GitHub [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] ly14w59u2znxit4thfr8bvaisw5xp8h 274758 274757 2026-10-11T20:09:24Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274758 wikitext text/x-wiki '''.NET''' platforması («noqatlı tarmaq» retinde aytıladı) [[Microsoft Windows|Windows]], Linux hám macOS operacion sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/net/download/core| bet = Download .NET Core| jumıs = microsoft.com| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}</ref>. Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı [[Microsoft]] xızmetkerleri menen islep shıǵılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarılǵan<ref name="GHlicense">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core/blob/main/LICENSE.TXT| bet = core/LICENSE.TXT| jumıs = [[GitHub]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-iyun }}</ref>. == Tariyxı == 1990-jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám [[programmalastırıw tili]]n ([[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) islep shıǵıwdı basladı, onı «.NET platformasınıń» bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar<blockquote>NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tilli islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı<ref>{{Web deregi | url = https://news.microsoft.com/2000/07/11/microsoft-delivers-first-net-platform-developer-tools-for-building-web-services/| bet = Microsoft Delivers First .NET Platform Developer Tools for Building Web Services| sáne = 2000-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-noyabr }}</ref>.</blockquote>2000-jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan kóriw imkaniyatı bolǵannan keyin Microsoft ECMA arqalı «Ulıwma til infrastrukturası» dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı. Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi. 2014-jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core versiyasın usındı - bul ashıq kodlı, kross-platformalı<ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref> miyrasxorı <ref>{{Web deregi | url = https://betanews.com/2019/05/07/future-of-dotnet/| bet = .NET Framework is dead – long live .NET 5| sáne = 2019-jıl 7-may }}</ref>.NET Framework—hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın shıǵarılǵan ashıq kod, .NET Core ushın “”pútkil [...] kitapxana stegi ushın<ref>{{Web deregi | url = https://www.pangea.ai/resources/net/| bet = Why a .NET Development Company Could Be the Perfect Boost {{!}} Pangea.ai| til = en-US| jumıs = www.pangea.ai| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-dekabr }}</ref>, hám .NET qorınıń basqarıwı menen dástúrli («bazar» sıyaqlı) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı. Migel de Ikaza .NET Core xızmetin «klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta islep shıǵarılǵan versiyası» retinde sáwlelenedi<ref name="icaza-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = http://tirania.org/blog/archive/2014/Nov-12.html| bet = Microsoft Open Sources .NET and Mono| avtor = de Icaza| avtorsilteme = Miguel de Icaza| at = Miguel| jumıs = Personal blog of Miguel de Icaza| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>, hám Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core «barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı» bolatuǵının túsindirdi. Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki toplamına kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi. Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin tán alıp, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde «baslawshı emes» dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi<ref name="landwerth-dotnetcore-oss">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/11/12/net-core-is-open-source/| bet = .NET Core is Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 12-noyabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-dekabr }}</ref><ref name="dotnetcore-github">{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corefx| bet = dotnet/corefx| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref><ref name="referencesource-github">{{Web deregi | url = https://github.com/Microsoft/referencesource| bet = Microsoft/referencesource| baspaxana = GitHub| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>. .NET Core 1.0 versiyası 2016-jıl 27 iyunda shıǵarıldı<ref name="arstechnicanetcorereleased">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2016/06/net-core-1-0-released-now-officially-supported-by-red-hat/| bet = .NET Core 1.0 released, now officially supported by Red Hat| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]}}</ref>, .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın Visual Studio 2015 Update 3 baǵdarlaması menen birge<ref>{{Web deregi | url = http://www.zdnet.com/article/microsoft-showcases-sql-server-net-core-on-red-hat-enterprise-linux-deliverables/| bet = Microsoft showcases SQL Server, .NET Core on Red Hat Enterprise Linux deliverables| avtor = Foley| at = Mary Jo| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}</ref>. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017-jıl 7 martta shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2017/03/07/announcing-net-core-tools-1-0/| bet = Announcing .NET Core Tools 1.0 {{pipe}} .NET Blog| sáne = 2017-jıl 7-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref>. .NET Core 2.0 2017-jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018-jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018-jıl 4 dekabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 2019-jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-is-the-future-of-net/| bet = .NET Core is the Future of .NET| sáne = 2019-jıl 6-may | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-may }}</ref>. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/dotnet/core/whats-new/dotnet-core-3-0#windows-desktop--com| bet = What's new in .NET Core 3.0| til = en-US| jumıs = .NET documentation| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref> hám tiykarǵı kitapxanada aytarlıqtay ónimlilikti jaqsılaydı. 2020-jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-noyabr }}</ref>. «Core» brendinginen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımları 2010-jıldan berli zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalanǵan. Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi. 2021-jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0 versiyasın shıǵardı, 2022-jıl noyabrde .NET 7.0 shıǵarıldı, hám 2023-jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵarıldı. {| class="wikitable" !Versiyası !Shıǵarılǵan sánesi !Menen shıǵarıldı !Sońǵı jańalanıw !Sońǵı jańalanǵan sánesi !Qollaw tamamlandı<ref>{{Web deregi | url = https://dotnet.microsoft.com/platform/support/policy/dotnet-core| bet = .NET Core official support policy| jumıs = .NET| baspaxana = Microsoft}}</ref> !Qollaw múddeti |- | {{Version|o|.NET Core 1.0}} |27-iyun, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-0/| bet = Announcing .NET Core 1.0| sáne = 2016-jıl 27-iyun | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2015 Update 3 |1.0.16 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 1.1}} |16-noyabr, 2016<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-1-1/| bet = Announcing .NET Core 1.1| sáne = 2016-jıl 16-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.0 |1.1.13 |14-may, 2019 |27-iyun, 2019 |2.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.0}} |14- avgust, 2017<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-0/| bet = Announcing .NET Core 2.0| sáne = 2017-jıl 14-avgust | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.3 |2.0.9 |10-iyul, 2018 |1-oktyabr, 2018 |1.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.1}} |30-may, 2018<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-1/| bet = Announcing .NET Core 2.1| sáne = 2018-jıl 30-may | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2017 Version 15.7 |2.1.30 (LTS) |19-avgust, 2021 |21-avgust, 2021 |3.25 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 2.2}} |4-dekabr, 2018<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-2-2/| bet = Announcing .NET Core 2.2| sáne = 2018-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.0 |2.2.8 |19-noyabr, 2019 |23-dekabr, 2019 |0.9 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.0}} |23-sentyabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-0/| bet = Announcing .NET Core 3.0| sáne = 2019-jıl 23-sentyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.3 |3.0.3 |18-fevral, 2020 |3-mart, 2020 |0.5 jıl |- | {{Version|o|.NET Core 3.1}} |3-dekabr, 2019<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-core-3-1/| bet = Announcing .NET Core 3.1| sáne = 2019-jıl 3-dekabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.4 |3.1.32 (LTS) |13-dekabr, 2022 |13-dekabr, 2022 |3 jıl |- | {{Version|o|.NET 5}} |10-noyabr, 2020<ref name="Announcing5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-5-0/| bet = Announcing .NET 5.0| sáne = 2020-jıl 10-noyabr | jumıs = .NET Blog| baspaxana = Microsoft}}</ref> |Visual Studio 2019 Version 16.8 |5.0.17 |10-may, 2022 |10-may, 2022 |1.5 jıl |- | {{Version|co|.NET 6}} |8-noyabr, 2021<ref name=":3">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-6/| bet = Announcing .NET 6 – The Fastest .NET Yet| avtor = Lander| at = Richard| sáne = 2021-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-may }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.0 |6.0.28 (LTS) |12-mart, 2024 |12-noyabr, 2024 |3 jıl |- | {{Version|co|.NET 7}} |8-noyabr, 2022<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-7/| bet = .NET 7 is Available Today| avtor = Douglas| at = Jon| sáne = 2022-jıl 8-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.4 |7.0.17 |12-mart, 2024 |14-may, 2024 |1.5 jıl |- | {{Version|c|.NET 8}} |14-noyabr, 2023<ref name=":4">{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-dotnet-8/| bet = Announcing .NET 8| avtor = Seth| at = Gaurav| sáne = 2023-jıl 14-noyabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-yanvar }}</ref> |Visual Studio 2022 Version 17.8 |8.0.3 (LTS) |12-mart, 2024 |10-noyabr, 2026 |3 jıl |- | {{Version|cp|.NET 9}} |Noyabr 2024 (projected) | |9.0.0-preview.2 |12-mart, 2024 |2026 may (projected) |1.5 jıl (projected) |- | {{Version|p|.NET 10}} |Noyabr 2025 (projected) | |(will be LTS) | |2028 noyabr (projected) |3 jıl (projected) |- | colspan="7" |{{Version|l|show=111111}} |} Alpine Linux, ol tiykarınan musl libc-ti qollaydı hám paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://alpinelinux.org/posts/Alpine-3.10.0-released.html| bet = Alpine 3.10.0 released {{!}} Alpine Linux| jumıs = alpinelinux.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>, .NET Core 2.1 versiyasınan berli qollaw kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/core| bet = dotnet/core| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyun }}</ref>. Windows Arm64 sistemasına .NET 5versiyasınan berli qollaw kórsetiledi. Burın ARM sistemasındaǵı .NET x86 arxitekturası ushın kompilyaciyalanǵan hám ARM emulyaciya qabatı arqalı iske qosılǵan qosımshalardı bildiredi. == Tildi qollaw == [[Fayl:Overview_of_the_Common_Language_Infrastructure_2015.svg|nobaý|323x323 nükte|.NET Common Language Infrastructure (CLI) paydalanadı]] .NET tolıǵı menen [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám F# (hám 3.1 versiyası boyınsha C++/CLI; tek Windows sistemasına qosılǵan) hám Visual Basic .NET tilin (.NET Core 5.0.100-preview.4 ishindegi 15.5 versiyası ushın hám eski versiyada qollaytuǵın ayırım eski versiyalarǵa) tolıǵı menen qollaydı. .NET Core)<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/top-3-dot-net-framework-trends-2021/#what-id-dot-net| bet = .NET framework supports different programming languages| qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-aprel }}</ref>. VB.NET .NET sistemasında kompilyaciyalaydı hám jumıs isleydi, biraq .NET Core 3.1 versiyası boyınsha bólek Visual Basic Runtime ámelge asırılmaǵan. Microsoft dáslebinde .NET Core 3 Visual Basic Runtime baǵdarlamasın qamtıytuǵının járiyaladı, biraq eki jıldan keyin bunday qollawdıń waqıt shkalası .NET 5 versiyasında jańalandı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/vbteam/2018/11/12/visual-basic-in-net-core-3-0/| bet = Visual Basic in .NET Core 3.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2019-jıl 12-oktyabr | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/vbteam/visual-basic-support-planned-for-net-5-0/| bet = Visual Basic support planned for .NET 5.0 {{pipe}} Visual Basic Blog| sáne = 2020-jıl 11-mart | baspaxana = Blogs.msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust }}</ref>. == Arxitekturası == .NET keyingi kross-platformalıq scenariylerdi qollaydı: ASP.NET Core veb-qosımshaları, komanda qatarı/konsol qosımshaları, kitapxanalar hám universal Windows platformaları qollanbaları. .NET Core 3.0 versiyasına shekem ol Windows sistemasında jumıs stolı baǵdarlamalıq quralı ushın standart grafikalıq interfeys kórsetetuǵın Windows Forms yamasa Windows Presentation Foundation (WPF) qosımshaları. Degen menen, .NET Core 3 versiyasınan baslap olardı universal Windows platforması menen (UWP) birge engize basladı<ref name="Lander2018">{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2018/05/07/net-core-3-and-support-for-windows-desktop-applications/| bet = .NET Core 3 and Support for Windows Desktop Applications| avtor = Lander| at = Rich| sáne = 2018-jıl 7-may | jumıs = [[MSDN]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. Sonday-aq, GTK vidjetiniń úskeneler jıynaǵı ushın GTK# tilin baylanıstırıwı bar .NET arqalı platformaaralıq grafikalıq qosımshalardı jazıwǵa boladı. .NET NuGet paketlerin paydalanıwdı qollaydı. Windows Update arqalı xızmet kórsetiletuǵın .NET Framework-ten ayırmashılıǵı, .NET jańalawlardı alıw ushın paket menedjerine súyenedi. Biraq 2020-jıl dekabr ayınan baslap .NET jańalawları Windows Update arqalıda jetkizile basladı<ref>{{Web deregi | url = https://devblogs.microsoft.com/dotnet/net-core-updates-coming-to-microsoft-update/| bet = .NET Core 2.1, 3.1, and .NET 5.0 updates are coming to Microsoft Update| sáne = 2020-jıl 3-dekabr | til = en-US| jumıs = .NET Blog| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-dekabr }}</ref>. .NET eki tiykarǵı komponentleri .NET Framework Common Language Infrastructure (CLI) ámelge asırıwınıń Common Language Runtime (CLR) hám Framework Class Library (FCL) salıstırıwǵa bolatuǵın CoreCLR hám CoreFX bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.c-sharpcorner.com/blogs/understanding-net-framework-net-core-and-net-standard-and-future-net| bet = Understanding .NET Framework, .NET Core, .NET Standard And Future .NET| til = en| jumıs = www.c-sharpcorner.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI virtual orınlaw sistemasın (VES) iske asırıw retinde CoreCLR tolıq jumıs waqıtı hám CLI baǵdarlamaların basqarılatuǵın orınlawǵa arnalǵan virtual mashina bolıp tabıladı hám RyuJIT dep atalatuǵın anıq waqtında kompilyatordı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2015/02/03/coreclr-is-now-open-source/| bet = CoreCLR is now Open Source| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2015-jıl 3-fevral | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>. .NET Core sonıń menen qatar AOT kompilyaciyalanǵan jergilikli ekilik fayllar menen biriktiriw ushın optimallastırılǵan .NET Native jumıs waqıtı CoreRT nı qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| bet = Microsoft Survey: Developers Held Back by Lack of 'Native AOT' in .NET Core -| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201022100947/https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/08/31/aot-survey.aspx| arxivsáne = 2020-jıl 22-oktyabr | avtor = Ramel| at = David| sáne = 2020-jıl 31-avgust | til = en-US| jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-fevral }}</ref>. CLI standart kitapxanaların ámelge asırıw retinde<ref>{{Web deregi | url = https://blogs.msdn.microsoft.com/dotnet/2014/12/04/introducing-net-core/| bet = Introducing .NET Core| avtor = Landwerth| at = Immo| sáne = 2014-jıl 4-dekabr | jumıs = .NET Framework Blog| baspaxana = [[Microsoft]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-fevral }}</ref>, CoreFX .NET Framework API interfeysleriniń jıynaǵın bólisedi, biraq ol sonıń menen qatar .NET Framework bólimi bolıp tabılmaytuǵının óziniń API interfeysleri menen birge jetkiziledi<ref name="Cater2016">{{Web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/magazine/mt694084| bet = .NET Core – .NET Goes Cross-Platform with .NET Core| avtor = Carter| at = Phillip| sáne = April 2016 | jumıs = [[MSDN Magazine]]| baspaxana = [[Microsoft]]}}</ref>. .NET kitapxanasınıń versiyası UWP ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/corert/blob/master/Documentation/intro-to-corert.md| bet = Intro to .NET Native and CoreRT| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. .NET komanda qatarı interfeysi operacion sistemalar ushın engiziw noqatın usınadı hám kompilyaciya hám paketti basqarıw sıyaqlı tayarlawshı xızmetlerin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/dotnet/cli/blob/rel/1.0.0/Documentation/intro-to-cli.md| bet = Intro to CLI| sáne = 2016-jıl 23-aprel | jumıs = [[GitHub]]}}</ref>. [[Fayl:UML_dotnet_streams.svg|nobaý|.NET sistemasındaǵı aǵım ierarxiyasınıń UML paket diagramması]] == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book|year=2020|title=Adopting .NET 5: Understand modern architectures, migration best practices, and the new features in .NET 5|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800560567}} * {{Cite book|year=2018|title=.NET Core in Action|url=https://archive.org/details/netcoreinaction0000metz|publisher=Manning Publications|isbn=978-1617294273}} * {{Cite book|year=2021|title=C# 10 and .NET 6 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c10net6moderncro0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1801077361}} * {{Cite book|year=2020|title=C# 9 and .NET 5 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1800568105}} * {{Cite book|year=2019|title=C# 8.0 and .NET Core 3.0 – Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788478120}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7.1 and .NET Core 2.0 – Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788398077}} * {{Cite book|year=2017|title=C# 7 and .NET Core: Modern Cross-Platform Development|url=https://archive.org/details/c7netcoremodernc0000mark|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1787129559}} * {{Cite book|year=2016|title=C# 6 and .NET Core 1.0: Modern Cross-Platform Development|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1785285691}} * {{Cite book|year=2019|title=Hands-On Domain-Driven Design with .NET Core|publisher=Packt Publishing|isbn=978-1788834094}} == Sırtqı siltemeler == * [https://msdn.microsoft.com/en-us/library/zw4w595w.aspx Overview of .NET Framework (MSDN)] * .NET on GitHub [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] ldudkd22zm56vekj120y6ye8pgsrp0m 0 16793 274774 212681 2026-10-11T20:20:47Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274774 wikitext text/x-wiki Bootstrap (burınǵı atı Twitter Bootstrap) — juwap beretuǵın adaptiv front-end veb-qosımshalardı islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan biypul hám ashıq kodlı CSS sisteması. Ol tipografiya, formalar, túymeler, navigaciya hám basqa interfeys komponentleri ushın HTML, CSS hám (minnetli emes) [[JavaScript]]<nowiki/>qa tiykarlanǵan dizayn shablonların óz ishine qamtıydı. 2023-jıl maydaǵı jaǵdayı boyınsha Bootstrap — 164 000 juldızı bar GitHub saytındaǵı eń juldızlı 17-proekt (eń kóp juldızlı 4-kitapxana) bolıp tabıladı<ref name="most-starred">{{Web deregi | url = https://github.com/search?q=stars:%3E100000&type=repositories| bet = Search · stars:>100000| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-dekabr }}</ref>. W3Techs maǵlıwmatları boyınsha, Bootstraptı barlıq veb-saytlardıń 19,2% paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://w3techs.com/technologies/details/cs-bootstrap| bet = Usage statistics and market share of Bootstrap for websites| til = en| jumıs = w3techs.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-yanvar }}</ref>. == Ózgeshelikleri == Bootstrap — informaciyalıq veb-betlerdi jaratıwdı ańsatlastırıwǵa baǵdarlanǵan (veb qosımshalarǵa qaraǵanda) HTML, CSS hám JS kitapxanası bolıp tabıladı. Onı veb-proektke qosıwdıń tiykarǵı maqseti — Bootstraptıń reń, ólshem, hárip hám jaylasıw tańlawların usı proektte qollanıw. Solay etip, baslı faktor — juwapker [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]]<nowiki/>lar bul tańlawdı ózlerine sáykeslendiredi.Proektke qosılǵannan keyin Bootstrap barlıq HTML elementleri ushın tiykarǵı stil anıqlamaların usınadı. Nátiyje — veb-brauzerlerde tekst kórinisi, kesteler menen forma elementleri ushın birgelki kórinis payda boladı. Sonday-aq, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] kontentleriniń (mazmunlarınıń) kórinisin jánede sáykeslendiriw ushın Bootstrapta anıqlanǵan CSS klaslarınıń artıqmashılıǵın paydalana aladı. Mısalı, Bootstrap ashıq hám qoyıw reńli kestelerdi, bet temaların, anaǵurlım kórkem tırnaqshalardı hám bóleklengen tekstti támiyinleydi. Bootstrap sonıń menen bir qatarda jQuery sıyaqlı basqa kitapxanalardı talap etpeytuǵın JavaScript komponentaları menen birge keledi. Olar dialog aynalar, keńesler, progres paneller, ashılatuǵın navigaciya menyuleri hám karuseller sıyaqlı qosımsha paydalanıwshı interfeysiniń elementlerin támiyinleydi. Hárbir Bootstrap komponenti HTML strukturasınan, CSS járiyalanıwlarınan hám ayırım jaǵdaylarda [[JavaScript]] kodı menen birge keledi. Olar sonday-aq ayırım bar interfeys elementleriniń funkcionallıǵın keńeytedi, sonıń ishinde, mısalı kirgiziw maydanları ushın avtomat juwmaqlaw funkciyası. [[Fayl:Twitter_Bootstrap_Under_Firefox_32.png|alt=Example of a webpage using Bootstrap framework|nobaý|Firefox-ta kórsetilgen Bootstrap freymvorktı paydalanatuǵın veb-bettiń mısalı]] Bootstraptıń eń kórnekli komponentleri onıń maket komponentleri bolıp tabıladı, óytkeni olar pútkil veb-betke tásir etedi. Tiykarǵı maket komponentası «Container» dep ataladı, óytkeni bettegi barlıq basqa elementler oǵan jaylasqan. Baǵdarlamashılar «fixed-width container» menen «fluid-width container»diń birewin tańlay aladı. Keyingisi bárqulla enin veb-bet penen toltırsa, birinshisi betti kórsetetuǵın ekran ólshemine baylanıslı aldınnan anıqlanǵan bes bekitilgen eniniń birewin paydalanadı: * 576 pikselden az * 576–768 piksel * 768–992 piksel * 992–1200 piksel * 1200 pikselden úlken Konteyner ornatılǵannan keyin, basqa Bootstrap layout komponentları qatarlar menen baǵanalardı anıqlaw arqalı CSS Flexbox jaylasıwın ámelge asıradı. Bootstraptıń aldınnan dúzilgen versiyası CSS faylı hám hár qanday proektke ańsat qosılıwǵa bolatuǵın [[JavaScript]] faylı túrinde hámmege ashıq. Degen menen, Bootstraptıń shiyki forması baǵdarlamashılarǵa adaptaciya menen ólshemdi optimallastırıwdı ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi. Bul qayta islenbegen forma modullik bolıp tabıladı, yaǵnıy baǵdarlamashı kerek emes komponentalardı óshire aladı, temanı paydalana aladı hám dúzilmegen Sass faylların ózgerte aladı. == Tariyxı == === Erte baslamalar === Dáslebinde Twitter Blueprint dep atalatuǵın Bootstraptı Mark Otto menen Djeykob Tornton Twitterde ishki qurallardaǵı úylesimlilikti xoshametlew ushın islep shıqqan. Bootstrapqa shekem interfeysti jaratıw ushın hártúrli kitapxanalar paydalanıldı, bul sáykessizliklerge hám joqarı texnikalıq xızmet kórsetiw júklemesine alıp keldi. Ottonıń aytıwınsha:  {{quote|Baǵdarlamashılardıń júdá kishi toparı menen jańa ishki quraldı proektlestiriw hám qurıw ushın jıynaldıq hám taǵı birnárse islew imkaniyatın kórdik. Bul process arqalı biz ózimizdi basqa ishki quralǵa qaraǵanda álleqayda zárúr nárse jaratqanımızdı kórdik. Bir neshe aydan keyin biz Bootstraptıń dáslepki versiyasın shıǵardıq, bul kompaniyadaǵı ulıwma dizayn shablonları menen aktivlerin hújjetlestiriw hám bólisiw usılı<ref name="bootstrap a list apart">{{Web deregi | url = http://markdotto.com/2012/01/17/bootstrap-in-a-list-apart-342/| bet = Bootstrap in A List Apart No. 342| familiya = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 17-yanvar | jumıs = Mark Otto's blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161028153404/http://markdotto.com/2012/01/17/bootstrap-in-a-list-apart-342/| arxivsáne = 2016-jıl 28-oktyabr | url-status = live| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>.|sign=|source=}} Kishi topardıń bir neshe aylıq islep shıǵarıwınan keyin Twitterdegi kóplegen baǵdarlamashılar Twitter islep shıǵıw toparına arnalǵan xakaton stilindegi háptelik Hack Week sheńberinde proektke óz úleslerin qosıp basladı. Onıń atı Twitter Blueprint-ten Twitter Bootstrap bolıp ózgertildi hám 2011-jıl 19-avgustte ashıq kodlı proekt retinde shıǵarıldı<ref name="v1-release">{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/2011/bootstrap-twitter| bet = Bootstrap from Twitter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170223125113/https://blog.twitter.com/2011/bootstrap-twitter| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2011-jıl 19-avgust | jumıs = Developer Blog| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Onı Otto Tornton, tiykarǵı baǵdarlamashılardıń kishi toparı hám úles qosıwshılardıń úlken komandası dawam ettirdi<ref name="about">{{Web deregi | url = https://getbootstrap.com/about/| bet = About| sáne = 2011-jıl 19-avgust | jumıs = Bootstrap| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. === Bootstrap 2 === 2012-jıl 31-yanvarda Bootstrap 2 shıǵarıldı, ol Glyphicons ushın ornatılǵan qollawdı, bir neshe jańa komponentlerdi, sonday-aq kóplegen bar komponentalarǵa ózgertiwler qostı. Bul versiya juwap beretuǵın (beyimlesiwshi adaptiv) veb-dizayndı qollaydı, yaǵnıy veb-betlerdiń jaylasıwı paydalanatuǵın qurılmanıń xarakteristikaların (desktop, planshet, uyalı telefon) esapqa alıp dinamikalıq túrde sazlanadı<ref name="v2-release">{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/2012/say-hello-to-bootstrap-2| bet = Say hello to Bootstrap 2.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170223125701/https://blog.twitter.com/2012/say-hello-to-bootstrap-2| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 31-yanvar | jumıs = Developer Blog| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 2.1.2 shıǵarılıwınan az waqıt aldın Otto menen Tornton Twitterden ketti, biraq Bootstrap ǵárezsiz proekt retinde jumıs islewdi dawam ettiriwge minnetlendi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2012/09/29/onward/| bet = Onward| avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 29-sentyabr | til = en| jumıs = blog.getbootstrap.com}}</ref>. === Bootstrap 3 === 2013-jıl 19-avgustte Bootstrap 3 shıǵarıldı. Ol tegis dizayndı hám mobil birinshi usıldı paydalanıw ushın komponentlerdi qayta islep shıqtı. Bootstrap 3 atlar keńisligi waqıyaları bar jańa plagin sistemasın usındı. Bootstrap 3 [[Internet]] Explorer 7 hám Firefox 3.6-larda qollawın toqtattı, biraq bul brauzerler ushın qosımsha polifill bar<ref name="v3-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2013/08/19/bootstrap-3-released/| bet = Bootstrap 3 released| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161021202024/http://blog.getbootstrap.com/2013/08/19/bootstrap-3-released/| arxivsáne = 2016-jıl 21-oktyabr | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2013-jıl 19-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 3 sonıń menen bir qatarda Twitterdiń ornına GitHub-ta twbs shólkemi boyınsha shıǵarılǵan birinshi versiyası boldı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2012/12/10/bootstrap-3-plans/| bet = Bootstrap 3 plans| sáne = 2012-jıl 10-dekabr }}</ref>. === Bootstrap 4 === Otto 2014-jıl 29-oktyabrde Bootstrap 4-ti járiyaladı<ref name="v3.3.0-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2014/10/29/bootstrap-3-3-0-released/| bet = Bootstrap 3.3.0 released| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160724153923/http://blog.getbootstrap.com/2014/10/29/bootstrap-3-3-0-released/| arxivsáne = 2016-jıl 24-iyul | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2014-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 4 birinshi alfa versiyası 2015-jıl 19-avgustte shıǵarıldı<ref name="v4.0.0-alpha-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2015/08/19/bootstrap-4-alpha/| bet = Bootstrap 4 alpha| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170123145832/http://blog.getbootstrap.com/2015/08/19/bootstrap-4-alpha/| arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2015-jıl 19-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Birinshi beta versiyası 2017-jıl 10-avgustte shıǵarıldı<ref name="v4.0.0-beta-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2017/08/10/bootstrap-4-beta/| bet = Bootstrap 4 Beta| avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2017-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-avgust }}</ref>. Otto Bootstrap 4-te jumıs islewge waqıt bóliw ushın 2016-jıl 6-sentyabrde Bootstrap 3 sistemasındaǵı jumısın toqtattı. Bootstrap 4 2018-jıl 18-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2018/01/18/bootstrap-4/| bet = Bootstrap 4| sáne = 2018-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = blog.getbootstrap.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-fevral }}</ref>. Zárúr ózgerislerge tómendegiler kiredi: * Kodtıń tiykarǵı qayta jazılıwı * Less-ti Sass penen almastırıw * Reboot qosıw, bir fayldaǵı elementke sáykes CSS ózgerisleriniń jıynaǵı, Normalizaciyaǵa tiykarlanǵan * IE8, IE9 hám iOS 6 ushın qollawdı toqtatıw * CSS Flexible Box-tı qollaw * Navigaciyanı sazlaw opciyaların qosıw * Adaptiv aralıq hám ólshemli utilitalardı qosıw * CSS-tegi pikseller birliginen root ems-ke ótiw * Jaqsıraq oqıw ushın global hárip ólshemin 14 pikselden 16 pikselge sheken úlkeytiw * panel, thumbnail, pager, hám well komponentlerin taslaw * Glyphicons belgisi shriftin túsiriw * Xızmetlik klaslardıń úlken sanı * Jaqsılanǵan forma stili, túymeler, ashılatuǵın menyuler, media obyektleri hám súwret klasları Bootstrap 4 [[Google]] Chrome, Firefox, Internet Explorer, Opera hám Safari (Windowstan basqa) sońǵı versiyaların qollaydı. Ol qosımsha IE10 versiyasına hám sońǵı Firefox keńeytilgen versiyasında (ESR) isleydi<ref name="supported-browsers">{{Web deregi | url = https://getbootstrap.com/getting-started/#support-browsers| bet = Supported browsers| jumıs = Bootstrap| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. === Bootstrap 5 === Bootstrap 5  rásmiy túrde 2021-jıl 5-mayda shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/releases/tag/v5.0.0| bet = Release Release v5.0.0 (#33647) · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2021/05/05/bootstrap-5/| bet = Bootstrap 5| sáne = 2021-jıl 5-may | jumıs = blog.getbootstrap.com}}</ref>. '''Tómendegi tiykarǵı ózgerislerdi óz ishine aladı:'''<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/pull/28517| bet = Bootstrap 5 grid by MartijnCuppens · Pull Request #28517 · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref> * Jańa offcanvas menyu komponenti * Vanil JavaScript paydasına jQuery-ge ǵárezlilikti alıp taslaw * Qatarlardıń sırtında jaylastırılǵan adaptiv gridler menen baǵanalardı qollaw ushın tordı qayta jazıw * Hújjetlerdi Jekyll-den Hugo-ǵa kóshiriw * Internet Explorer ushın qollawdı toqtatıw<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/pull/30377| bet = v5: drop Internet Explorer support by XhmikosR · Pull Request #30377 · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-aprel }}</ref> * Testlew infrastrukturasın QUnit-ten Jasmine-ge almastırıw * SVG ikonlarınıń retlenetuǵın toplamın qosıw<ref>{{Web deregi | url = https://icons.getbootstrap.com/| bet = Bootstrap Icons| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr }}</ref> * CSS paydalanıwshı qásiyetlerin qosıw * Jaqsılanǵan API * Jetilistirilgen grid sisteması * Hújjetlerdi sáykeslendiriw jaqsılandı * Jańalanǵan formalar * RTL qollawı * Qarańǵı rejimde qollaw == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı silteme == * Bootstrap on GitHub 5h9xw4ztqa0ccyek3ucjqqk0i55e0dv 274775 274774 2026-10-11T20:20:56Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:HTML|HTML]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274775 wikitext text/x-wiki Bootstrap (burınǵı atı Twitter Bootstrap) — juwap beretuǵın adaptiv front-end veb-qosımshalardı islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan biypul hám ashıq kodlı CSS sisteması. Ol tipografiya, formalar, túymeler, navigaciya hám basqa interfeys komponentleri ushın HTML, CSS hám (minnetli emes) [[JavaScript]]<nowiki/>qa tiykarlanǵan dizayn shablonların óz ishine qamtıydı. 2023-jıl maydaǵı jaǵdayı boyınsha Bootstrap — 164 000 juldızı bar GitHub saytındaǵı eń juldızlı 17-proekt (eń kóp juldızlı 4-kitapxana) bolıp tabıladı<ref name="most-starred">{{Web deregi | url = https://github.com/search?q=stars:%3E100000&type=repositories| bet = Search · stars:>100000| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-dekabr }}</ref>. W3Techs maǵlıwmatları boyınsha, Bootstraptı barlıq veb-saytlardıń 19,2% paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://w3techs.com/technologies/details/cs-bootstrap| bet = Usage statistics and market share of Bootstrap for websites| til = en| jumıs = w3techs.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-yanvar }}</ref>. == Ózgeshelikleri == Bootstrap — informaciyalıq veb-betlerdi jaratıwdı ańsatlastırıwǵa baǵdarlanǵan (veb qosımshalarǵa qaraǵanda) HTML, CSS hám JS kitapxanası bolıp tabıladı. Onı veb-proektke qosıwdıń tiykarǵı maqseti — Bootstraptıń reń, ólshem, hárip hám jaylasıw tańlawların usı proektte qollanıw. Solay etip, baslı faktor — juwapker [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]]<nowiki/>lar bul tańlawdı ózlerine sáykeslendiredi.Proektke qosılǵannan keyin Bootstrap barlıq HTML elementleri ushın tiykarǵı stil anıqlamaların usınadı. Nátiyje — veb-brauzerlerde tekst kórinisi, kesteler menen forma elementleri ushın birgelki kórinis payda boladı. Sonday-aq, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] kontentleriniń (mazmunlarınıń) kórinisin jánede sáykeslendiriw ushın Bootstrapta anıqlanǵan CSS klaslarınıń artıqmashılıǵın paydalana aladı. Mısalı, Bootstrap ashıq hám qoyıw reńli kestelerdi, bet temaların, anaǵurlım kórkem tırnaqshalardı hám bóleklengen tekstti támiyinleydi. Bootstrap sonıń menen bir qatarda jQuery sıyaqlı basqa kitapxanalardı talap etpeytuǵın JavaScript komponentaları menen birge keledi. Olar dialog aynalar, keńesler, progres paneller, ashılatuǵın navigaciya menyuleri hám karuseller sıyaqlı qosımsha paydalanıwshı interfeysiniń elementlerin támiyinleydi. Hárbir Bootstrap komponenti HTML strukturasınan, CSS járiyalanıwlarınan hám ayırım jaǵdaylarda [[JavaScript]] kodı menen birge keledi. Olar sonday-aq ayırım bar interfeys elementleriniń funkcionallıǵın keńeytedi, sonıń ishinde, mısalı kirgiziw maydanları ushın avtomat juwmaqlaw funkciyası. [[Fayl:Twitter_Bootstrap_Under_Firefox_32.png|alt=Example of a webpage using Bootstrap framework|nobaý|Firefox-ta kórsetilgen Bootstrap freymvorktı paydalanatuǵın veb-bettiń mısalı]] Bootstraptıń eń kórnekli komponentleri onıń maket komponentleri bolıp tabıladı, óytkeni olar pútkil veb-betke tásir etedi. Tiykarǵı maket komponentası «Container» dep ataladı, óytkeni bettegi barlıq basqa elementler oǵan jaylasqan. Baǵdarlamashılar «fixed-width container» menen «fluid-width container»diń birewin tańlay aladı. Keyingisi bárqulla enin veb-bet penen toltırsa, birinshisi betti kórsetetuǵın ekran ólshemine baylanıslı aldınnan anıqlanǵan bes bekitilgen eniniń birewin paydalanadı: * 576 pikselden az * 576–768 piksel * 768–992 piksel * 992–1200 piksel * 1200 pikselden úlken Konteyner ornatılǵannan keyin, basqa Bootstrap layout komponentları qatarlar menen baǵanalardı anıqlaw arqalı CSS Flexbox jaylasıwın ámelge asıradı. Bootstraptıń aldınnan dúzilgen versiyası CSS faylı hám hár qanday proektke ańsat qosılıwǵa bolatuǵın [[JavaScript]] faylı túrinde hámmege ashıq. Degen menen, Bootstraptıń shiyki forması baǵdarlamashılarǵa adaptaciya menen ólshemdi optimallastırıwdı ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi. Bul qayta islenbegen forma modullik bolıp tabıladı, yaǵnıy baǵdarlamashı kerek emes komponentalardı óshire aladı, temanı paydalana aladı hám dúzilmegen Sass faylların ózgerte aladı. == Tariyxı == === Erte baslamalar === Dáslebinde Twitter Blueprint dep atalatuǵın Bootstraptı Mark Otto menen Djeykob Tornton Twitterde ishki qurallardaǵı úylesimlilikti xoshametlew ushın islep shıqqan. Bootstrapqa shekem interfeysti jaratıw ushın hártúrli kitapxanalar paydalanıldı, bul sáykessizliklerge hám joqarı texnikalıq xızmet kórsetiw júklemesine alıp keldi. Ottonıń aytıwınsha:  {{quote|Baǵdarlamashılardıń júdá kishi toparı menen jańa ishki quraldı proektlestiriw hám qurıw ushın jıynaldıq hám taǵı birnárse islew imkaniyatın kórdik. Bul process arqalı biz ózimizdi basqa ishki quralǵa qaraǵanda álleqayda zárúr nárse jaratqanımızdı kórdik. Bir neshe aydan keyin biz Bootstraptıń dáslepki versiyasın shıǵardıq, bul kompaniyadaǵı ulıwma dizayn shablonları menen aktivlerin hújjetlestiriw hám bólisiw usılı<ref name="bootstrap a list apart">{{Web deregi | url = http://markdotto.com/2012/01/17/bootstrap-in-a-list-apart-342/| bet = Bootstrap in A List Apart No. 342| familiya = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 17-yanvar | jumıs = Mark Otto's blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161028153404/http://markdotto.com/2012/01/17/bootstrap-in-a-list-apart-342/| arxivsáne = 2016-jıl 28-oktyabr | url-status = live| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>.|sign=|source=}} Kishi topardıń bir neshe aylıq islep shıǵarıwınan keyin Twitterdegi kóplegen baǵdarlamashılar Twitter islep shıǵıw toparına arnalǵan xakaton stilindegi háptelik Hack Week sheńberinde proektke óz úleslerin qosıp basladı. Onıń atı Twitter Blueprint-ten Twitter Bootstrap bolıp ózgertildi hám 2011-jıl 19-avgustte ashıq kodlı proekt retinde shıǵarıldı<ref name="v1-release">{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/2011/bootstrap-twitter| bet = Bootstrap from Twitter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170223125113/https://blog.twitter.com/2011/bootstrap-twitter| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2011-jıl 19-avgust | jumıs = Developer Blog| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Onı Otto Tornton, tiykarǵı baǵdarlamashılardıń kishi toparı hám úles qosıwshılardıń úlken komandası dawam ettirdi<ref name="about">{{Web deregi | url = https://getbootstrap.com/about/| bet = About| sáne = 2011-jıl 19-avgust | jumıs = Bootstrap| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. === Bootstrap 2 === 2012-jıl 31-yanvarda Bootstrap 2 shıǵarıldı, ol Glyphicons ushın ornatılǵan qollawdı, bir neshe jańa komponentlerdi, sonday-aq kóplegen bar komponentalarǵa ózgertiwler qostı. Bul versiya juwap beretuǵın (beyimlesiwshi adaptiv) veb-dizayndı qollaydı, yaǵnıy veb-betlerdiń jaylasıwı paydalanatuǵın qurılmanıń xarakteristikaların (desktop, planshet, uyalı telefon) esapqa alıp dinamikalıq túrde sazlanadı<ref name="v2-release">{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/2012/say-hello-to-bootstrap-2| bet = Say hello to Bootstrap 2.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170223125701/https://blog.twitter.com/2012/say-hello-to-bootstrap-2| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 31-yanvar | jumıs = Developer Blog| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 2.1.2 shıǵarılıwınan az waqıt aldın Otto menen Tornton Twitterden ketti, biraq Bootstrap ǵárezsiz proekt retinde jumıs islewdi dawam ettiriwge minnetlendi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2012/09/29/onward/| bet = Onward| avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2012-jıl 29-sentyabr | til = en| jumıs = blog.getbootstrap.com}}</ref>. === Bootstrap 3 === 2013-jıl 19-avgustte Bootstrap 3 shıǵarıldı. Ol tegis dizayndı hám mobil birinshi usıldı paydalanıw ushın komponentlerdi qayta islep shıqtı. Bootstrap 3 atlar keńisligi waqıyaları bar jańa plagin sistemasın usındı. Bootstrap 3 [[Internet]] Explorer 7 hám Firefox 3.6-larda qollawın toqtattı, biraq bul brauzerler ushın qosımsha polifill bar<ref name="v3-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2013/08/19/bootstrap-3-released/| bet = Bootstrap 3 released| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161021202024/http://blog.getbootstrap.com/2013/08/19/bootstrap-3-released/| arxivsáne = 2016-jıl 21-oktyabr | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2013-jıl 19-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 3 sonıń menen bir qatarda Twitterdiń ornına GitHub-ta twbs shólkemi boyınsha shıǵarılǵan birinshi versiyası boldı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2012/12/10/bootstrap-3-plans/| bet = Bootstrap 3 plans| sáne = 2012-jıl 10-dekabr }}</ref>. === Bootstrap 4 === Otto 2014-jıl 29-oktyabrde Bootstrap 4-ti járiyaladı<ref name="v3.3.0-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2014/10/29/bootstrap-3-3-0-released/| bet = Bootstrap 3.3.0 released| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160724153923/http://blog.getbootstrap.com/2014/10/29/bootstrap-3-3-0-released/| arxivsáne = 2016-jıl 24-iyul | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2014-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Bootstrap 4 birinshi alfa versiyası 2015-jıl 19-avgustte shıǵarıldı<ref name="v4.0.0-alpha-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2015/08/19/bootstrap-4-alpha/| bet = Bootstrap 4 alpha| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170123145832/http://blog.getbootstrap.com/2015/08/19/bootstrap-4-alpha/| arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar | avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2015-jıl 19-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. Birinshi beta versiyası 2017-jıl 10-avgustte shıǵarıldı<ref name="v4.0.0-beta-release">{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2017/08/10/bootstrap-4-beta/| bet = Bootstrap 4 Beta| avtor = Otto| at = Mark| sáne = 2017-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-avgust }}</ref>. Otto Bootstrap 4-te jumıs islewge waqıt bóliw ushın 2016-jıl 6-sentyabrde Bootstrap 3 sistemasındaǵı jumısın toqtattı. Bootstrap 4 2018-jıl 18-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2018/01/18/bootstrap-4/| bet = Bootstrap 4| sáne = 2018-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = blog.getbootstrap.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-fevral }}</ref>. Zárúr ózgerislerge tómendegiler kiredi: * Kodtıń tiykarǵı qayta jazılıwı * Less-ti Sass penen almastırıw * Reboot qosıw, bir fayldaǵı elementke sáykes CSS ózgerisleriniń jıynaǵı, Normalizaciyaǵa tiykarlanǵan * IE8, IE9 hám iOS 6 ushın qollawdı toqtatıw * CSS Flexible Box-tı qollaw * Navigaciyanı sazlaw opciyaların qosıw * Adaptiv aralıq hám ólshemli utilitalardı qosıw * CSS-tegi pikseller birliginen root ems-ke ótiw * Jaqsıraq oqıw ushın global hárip ólshemin 14 pikselden 16 pikselge sheken úlkeytiw * panel, thumbnail, pager, hám well komponentlerin taslaw * Glyphicons belgisi shriftin túsiriw * Xızmetlik klaslardıń úlken sanı * Jaqsılanǵan forma stili, túymeler, ashılatuǵın menyuler, media obyektleri hám súwret klasları Bootstrap 4 [[Google]] Chrome, Firefox, Internet Explorer, Opera hám Safari (Windowstan basqa) sońǵı versiyaların qollaydı. Ol qosımsha IE10 versiyasına hám sońǵı Firefox keńeytilgen versiyasında (ESR) isleydi<ref name="supported-browsers">{{Web deregi | url = https://getbootstrap.com/getting-started/#support-browsers| bet = Supported browsers| jumıs = Bootstrap| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-fevral }}</ref>. === Bootstrap 5 === Bootstrap 5  rásmiy túrde 2021-jıl 5-mayda shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/releases/tag/v5.0.0| bet = Release Release v5.0.0 (#33647) · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.getbootstrap.com/2021/05/05/bootstrap-5/| bet = Bootstrap 5| sáne = 2021-jıl 5-may | jumıs = blog.getbootstrap.com}}</ref>. '''Tómendegi tiykarǵı ózgerislerdi óz ishine aladı:'''<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/pull/28517| bet = Bootstrap 5 grid by MartijnCuppens · Pull Request #28517 · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref> * Jańa offcanvas menyu komponenti * Vanil JavaScript paydasına jQuery-ge ǵárezlilikti alıp taslaw * Qatarlardıń sırtında jaylastırılǵan adaptiv gridler menen baǵanalardı qollaw ushın tordı qayta jazıw * Hújjetlerdi Jekyll-den Hugo-ǵa kóshiriw * Internet Explorer ushın qollawdı toqtatıw<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/twbs/bootstrap/pull/30377| bet = v5: drop Internet Explorer support by XhmikosR · Pull Request #30377 · twbs/bootstrap| til = en| jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-aprel }}</ref> * Testlew infrastrukturasın QUnit-ten Jasmine-ge almastırıw * SVG ikonlarınıń retlenetuǵın toplamın qosıw<ref>{{Web deregi | url = https://icons.getbootstrap.com/| bet = Bootstrap Icons| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-noyabr }}</ref> * CSS paydalanıwshı qásiyetlerin qosıw * Jaqsılanǵan API * Jetilistirilgen grid sisteması * Hújjetlerdi sáykeslendiriw jaqsılandı * Jańalanǵan formalar * RTL qollawı * Qarańǵı rejimde qollaw == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı silteme == * Bootstrap on GitHub [[Kategoriya:HTML]] 8kii3ebh2usxkio45ylurrgpxcn7k1w 0 16949 274765 266184 2026-10-11T20:14:25Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274765 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Open Source Initiative logotipi]] '''Ashıq kodlı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Open source)'' — bul ózgertiw hám qayta tarqatıw ushın erkin paydalanıwǵa bolatuǵın kod. Ónimler ashıq kodtı, dizayn hújjetlerin yamasa ónimniń mazmunın paydalanıwǵa ruqsattı qamtıydı. '''Ashıq kodlı model''' ashıq birge islesiwdi xoshametleytuǵın oraylastırılmaǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw modeli bolıp tabıladı. Ashıq kodlı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdıń tiykarǵı principi ashıq [[derek kodı]], sızılmalar hám hújjetler sıyaqlı ónimlerdi kópshilikke erkin biypul etetuǵın teń dárejeli óndiris bolıp tabıladı. [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] ashıq kodlı háreket menshik kodınıń sheklewlerine juwap retinde baslandı. Model ashıq derekti sáykes texnologiyada hám ashıq kodı bar preparatlardı tabıw sıyaqlı proektler ushın paydalanıladı. Ashıq kodlı ashıq derek yamasa biypul licenziya arqalı ónimniń dizaynına yamasa proektine universal erisiwge hám sol dizayndı yamasa proektti universal qayta bólistiriwdi támiyinleydi<ref name="LakhaniVonHippel2003">{{Cite journal|last=Lakhani|first=K.R.|date=June 2003|title=How Open Source Software Works: Free User to User Assistance}}</ref><ref name="GerberMolefo2010">{{Cite book|title=Proceedings of the SAICSIT 2010 Conference — Fountains of Computing Research|last=Gerbe|first=Aurona|publisher=ACM Press}}</ref>. Ashıq kodlı sóz dizbegi keńnen qabıllanbay turıp, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen óndiriwshiler basqa da hártúrli terminlerdi paydalandı. Ashıq kod [[Internet|Internettiń]] rawajlanıwı menen birge erisildi. Ashıq kodlı [[programmalıq támiynat]] háreketi avtorlıq huqıq, licenziyalaw, domen hám tutınıwshı máselelerdi túsindiriw ushın payda boldı. Ulıwma ashıq kodlı degende, ashıq kod dizaynın paydalanıw yamasa ózgertiw ushın ulıwma kópshilikke paydalanıwǵa ruqsat etilgen, kompyuter programmasın bildiredi. Kod programmalıq qural licenziyasınıń shártleri boyınsha shıǵarıladı. Lecenziya shártlerine baylanıslı basqalar keyin óz versiyasın (fork) júklep alıp, ózgertip, jámiyetshilikke járiyalay aladı. Ashıq kodı bar háreketti rawajlandırıwdı qollaw ushın kóplegen iri rásmiy institutlar payda boldı, sonıń ishinde Apache Hadoop ashıq kodlı tiykarı hám ashıq kodlı HTTP serveri Apache HTTP sıyaqlı jámiyetshilik proektlerin qollaytuǵın Apache Software Foundation bar. == Ekonomika == [[Fayl:Anwendungsgebiete_Open_Source.svg|nobaý|Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qollanıw tarawı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}</ref>]] [[Fayl:Einsatzgründe_Open_Source.svg|nobaý|200 shveycariyalı shólkemde ashıq kodlını (Open Source) paydalanıw sebepleri tuwralı sorawnama<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ "Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source"]. ''Der Verband für den Informatiker & für die Informatik'' (in Swiss High German). Archived from [http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ the original] on 13 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2018</span>.</cite> [[Kategoriya:CS1 Swiss High German-language sources (de-ch)]]</ref>]] Ayırım ekonomistler ashıq kodlı informaciyanıń iygiligi menen waqıttı, aqshanı hám kúsh-jigerdi talap etetuǵın original jumısı bar<ref>{{Cite book|title=The economics and management of intellectual property : towards intellectual capitalism|url=https://archive.org/details/economicsmanagem0000gran|last=Granstrand|first=Ove|publisher=E. Elgar|year=1999|isbn=978-1-85898-967-9|location=Cheltenham, UK}}</ref> «bilim iygiligi» degen pikirge kelisedi. Jumıstı qayta shıǵarıw bahası jetkilikli tómen bolıp, sonlıqtan qosımsha paydalanıwshılar nol yamasa nolge shamalas baha menen qosılıwı múmkin — bul ónimniń shekli bahası dep ataladı. Avtorlıq huqıq monopoliyanı payda etedi, sonlıqtan tutınıwshılardan alınatuǵın baha ónimniń sheklengen bahasınan aytarlıqtay joqarı bolıwı múmkin. Bul avtorǵa original dóretpeni jaratıwǵa ketken shıǵındı qaplawǵa imkaniyat beredi. Usılayınsha, avtorlıq huqıq jumıstı shekli bahadan joqarı, biraq dáslepki óndiris bahasınan tómen bahalaytuǵın tutınıwshılar ushın qoljetimlilik shıǵınların payda etedi. Qáteni dúzetiw yamasa imkaniyat qosıw ushın ózgertilgen programmalıq támiynattıń kóshirmesi yamasa qosıqtıń remiksi sıyaqlı dóretpe jumıs islegisi keletuǵın, biraq avtorlıq huqıq iyesine tóley almaytuǵın yamasa tólegisi kelmeytuǵın avtorlarǵa erisiw shıǵınların da qıyınshılıqlar payda etedi. Ashıq kodtı rawajlandırıw anaǵurlım zor bahalıqtı payda etetuǵını tuwralı dáliller bar. Mısalı ashıq kodlı apparatlıq dizayn konteksinde [[cifrlı]] dizaynlar biypul ulıwma paydalanıladı hám [[cifrlı]] óndiris texnologiyalarına (mısalı, RepRap 3D printerleri) erise alatuǵın hár qanday adam materialdıń bahasına ónimdi qaytalay aladı.<ref>{{Cite journal|last1=Wittbrodt|first1=B.T.|last2=Glover|first2=A.G.|last3=Laureto|first3=J.|last4=Anzalone|first4=G.C.|last5=Oppliger|first5=D.|last6=Irwin|first6=J.L.|last7=Pearce|first7=J.M.|year=2013|title=Life-cycle economic analysis of distributed manufacturing with open-source 3-D printers|url=https://digitalcommons.mtu.edu/materials_fp/48|journal=Mechatronics|volume=23|issue=6|pages=713–726|issn=0957-4158|doi=10.1016/j.mechatronics.2013.06.002}}</ref>. Original bólisiwshi birge islesiwshi jámiyetshiliginen dáslepki dizayn boyınsha keri baylanıs penen itimal optimallastırıwlardı aladı. Kóplegen ashıq kodlı proektlerdiń ekonomikalıq áhmiyeti joqarı. Battery Open Source Software Index (BOSS) maǵlıwmatları boyınsha, ekonomikalıq jaqtan eń zárúr on ashıq kodlı proekt<ref>{{Citation |last=Joe McCann |title=The Meteoric Rise Of Open Source And Why Investors Should Care |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2017/09/22/the-meteoric-rise-of-open-source-and-why-investors-should-care/ |work=Forbes |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref><ref name="techcrunch.com">{{Citation |last=Dharmesh Thakker |title=Tracking the explosive growth of open-source software | sáne =7 April 2017 |url=https://techcrunch.com/2017/04/07/tracking-the-explosive-growth-of-open-source-software/ |work=TechCrunch |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref>: {| class="wikitable" !Reyting !Proekt !Jetekshi kompaniya !Bazar bahası |- !1 |[[Linux]] |Red Hat |$16&nbsp;milliard |- !2 |Git |GitHub |$2&nbsp;milliard |- !3 |MySQL |[[Oracle Corporation|Oracle]] |$1.87&nbsp;milliard |- !4 |Node.js |NodeSource |? |- !5 |Docker |Docker |$1&nbsp;milliard |- !6 |Hadoop |Cloudera |$3&nbsp;milliard |- !7 |Elasticsearch |Elastic |$700&nbsp;million |- !8 |Spark |Databricks |$513&nbsp;million |- !9 |MongoDB |MongoDB |$1.57&nbsp;milliard |- !10 |Selenium |Sauce Labs |$470&nbsp;million |} Berilgen reyting onlayn talqılawlardaǵı proektlerge baylanıslı belsendilikke, GitHub-qa, izlew sistemalarındaǵı izlew belsendiligine hám miynet bazarındaǵı tásirge tiykarlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} gy9qfoulr6i7oye54bke7ikp1ia26mg 274766 274765 2026-10-11T20:14:33Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Ashıq kodlı|Ashıq kodlı]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274766 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Open Source Initiative logotipi]] '''Ashıq kodlı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Open source)'' — bul ózgertiw hám qayta tarqatıw ushın erkin paydalanıwǵa bolatuǵın kod. Ónimler ashıq kodtı, dizayn hújjetlerin yamasa ónimniń mazmunın paydalanıwǵa ruqsattı qamtıydı. '''Ashıq kodlı model''' ashıq birge islesiwdi xoshametleytuǵın oraylastırılmaǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw modeli bolıp tabıladı. Ashıq kodlı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdıń tiykarǵı principi ashıq [[derek kodı]], sızılmalar hám hújjetler sıyaqlı ónimlerdi kópshilikke erkin biypul etetuǵın teń dárejeli óndiris bolıp tabıladı. [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] ashıq kodlı háreket menshik kodınıń sheklewlerine juwap retinde baslandı. Model ashıq derekti sáykes texnologiyada hám ashıq kodı bar preparatlardı tabıw sıyaqlı proektler ushın paydalanıladı. Ashıq kodlı ashıq derek yamasa biypul licenziya arqalı ónimniń dizaynına yamasa proektine universal erisiwge hám sol dizayndı yamasa proektti universal qayta bólistiriwdi támiyinleydi<ref name="LakhaniVonHippel2003">{{Cite journal|last=Lakhani|first=K.R.|date=June 2003|title=How Open Source Software Works: Free User to User Assistance}}</ref><ref name="GerberMolefo2010">{{Cite book|title=Proceedings of the SAICSIT 2010 Conference — Fountains of Computing Research|last=Gerbe|first=Aurona|publisher=ACM Press}}</ref>. Ashıq kodlı sóz dizbegi keńnen qabıllanbay turıp, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen óndiriwshiler basqa da hártúrli terminlerdi paydalandı. Ashıq kod [[Internet|Internettiń]] rawajlanıwı menen birge erisildi. Ashıq kodlı [[programmalıq támiynat]] háreketi avtorlıq huqıq, licenziyalaw, domen hám tutınıwshı máselelerdi túsindiriw ushın payda boldı. Ulıwma ashıq kodlı degende, ashıq kod dizaynın paydalanıw yamasa ózgertiw ushın ulıwma kópshilikke paydalanıwǵa ruqsat etilgen, kompyuter programmasın bildiredi. Kod programmalıq qural licenziyasınıń shártleri boyınsha shıǵarıladı. Lecenziya shártlerine baylanıslı basqalar keyin óz versiyasın (fork) júklep alıp, ózgertip, jámiyetshilikke járiyalay aladı. Ashıq kodı bar háreketti rawajlandırıwdı qollaw ushın kóplegen iri rásmiy institutlar payda boldı, sonıń ishinde Apache Hadoop ashıq kodlı tiykarı hám ashıq kodlı HTTP serveri Apache HTTP sıyaqlı jámiyetshilik proektlerin qollaytuǵın Apache Software Foundation bar. == Ekonomika == [[Fayl:Anwendungsgebiete_Open_Source.svg|nobaý|Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qollanıw tarawı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}</ref>]] [[Fayl:Einsatzgründe_Open_Source.svg|nobaý|200 shveycariyalı shólkemde ashıq kodlını (Open Source) paydalanıw sebepleri tuwralı sorawnama<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ "Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source"]. ''Der Verband für den Informatiker & für die Informatik'' (in Swiss High German). Archived from [http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ the original] on 13 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2018</span>.</cite> [[Kategoriya:CS1 Swiss High German-language sources (de-ch)]] [[Kategoriya:Ashıq kodlı]] </ref>]] Ayırım ekonomistler ashıq kodlı informaciyanıń iygiligi menen waqıttı, aqshanı hám kúsh-jigerdi talap etetuǵın original jumısı bar<ref>{{Cite book|title=The economics and management of intellectual property : towards intellectual capitalism|url=https://archive.org/details/economicsmanagem0000gran|last=Granstrand|first=Ove|publisher=E. Elgar|year=1999|isbn=978-1-85898-967-9|location=Cheltenham, UK}}</ref> «bilim iygiligi» degen pikirge kelisedi. Jumıstı qayta shıǵarıw bahası jetkilikli tómen bolıp, sonlıqtan qosımsha paydalanıwshılar nol yamasa nolge shamalas baha menen qosılıwı múmkin — bul ónimniń shekli bahası dep ataladı. Avtorlıq huqıq monopoliyanı payda etedi, sonlıqtan tutınıwshılardan alınatuǵın baha ónimniń sheklengen bahasınan aytarlıqtay joqarı bolıwı múmkin. Bul avtorǵa original dóretpeni jaratıwǵa ketken shıǵındı qaplawǵa imkaniyat beredi. Usılayınsha, avtorlıq huqıq jumıstı shekli bahadan joqarı, biraq dáslepki óndiris bahasınan tómen bahalaytuǵın tutınıwshılar ushın qoljetimlilik shıǵınların payda etedi. Qáteni dúzetiw yamasa imkaniyat qosıw ushın ózgertilgen programmalıq támiynattıń kóshirmesi yamasa qosıqtıń remiksi sıyaqlı dóretpe jumıs islegisi keletuǵın, biraq avtorlıq huqıq iyesine tóley almaytuǵın yamasa tólegisi kelmeytuǵın avtorlarǵa erisiw shıǵınların da qıyınshılıqlar payda etedi. Ashıq kodtı rawajlandırıw anaǵurlım zor bahalıqtı payda etetuǵını tuwralı dáliller bar. Mısalı ashıq kodlı apparatlıq dizayn konteksinde [[cifrlı]] dizaynlar biypul ulıwma paydalanıladı hám [[cifrlı]] óndiris texnologiyalarına (mısalı, RepRap 3D printerleri) erise alatuǵın hár qanday adam materialdıń bahasına ónimdi qaytalay aladı.<ref>{{Cite journal|last1=Wittbrodt|first1=B.T.|last2=Glover|first2=A.G.|last3=Laureto|first3=J.|last4=Anzalone|first4=G.C.|last5=Oppliger|first5=D.|last6=Irwin|first6=J.L.|last7=Pearce|first7=J.M.|year=2013|title=Life-cycle economic analysis of distributed manufacturing with open-source 3-D printers|url=https://digitalcommons.mtu.edu/materials_fp/48|journal=Mechatronics|volume=23|issue=6|pages=713–726|issn=0957-4158|doi=10.1016/j.mechatronics.2013.06.002}}</ref>. Original bólisiwshi birge islesiwshi jámiyetshiliginen dáslepki dizayn boyınsha keri baylanıs penen itimal optimallastırıwlardı aladı. Kóplegen ashıq kodlı proektlerdiń ekonomikalıq áhmiyeti joqarı. Battery Open Source Software Index (BOSS) maǵlıwmatları boyınsha, ekonomikalıq jaqtan eń zárúr on ashıq kodlı proekt<ref>{{Citation |last=Joe McCann |title=The Meteoric Rise Of Open Source And Why Investors Should Care |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2017/09/22/the-meteoric-rise-of-open-source-and-why-investors-should-care/ |work=Forbes |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref><ref name="techcrunch.com">{{Citation |last=Dharmesh Thakker |title=Tracking the explosive growth of open-source software | sáne =7 April 2017 |url=https://techcrunch.com/2017/04/07/tracking-the-explosive-growth-of-open-source-software/ |work=TechCrunch |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref>: {| class="wikitable" !Reyting !Proekt !Jetekshi kompaniya !Bazar bahası |- !1 |[[Linux]] |Red Hat |$16&nbsp;milliard |- !2 |Git |GitHub |$2&nbsp;milliard |- !3 |MySQL |[[Oracle Corporation|Oracle]] |$1.87&nbsp;milliard |- !4 |Node.js |NodeSource |? |- !5 |Docker |Docker |$1&nbsp;milliard |- !6 |Hadoop |Cloudera |$3&nbsp;milliard |- !7 |Elasticsearch |Elastic |$700&nbsp;million |- !8 |Spark |Databricks |$513&nbsp;million |- !9 |MongoDB |MongoDB |$1.57&nbsp;milliard |- !10 |Selenium |Sauce Labs |$470&nbsp;million |} Berilgen reyting onlayn talqılawlardaǵı proektlerge baylanıslı belsendilikke, GitHub-qa, izlew sistemalarındaǵı izlew belsendiligine hám miynet bazarındaǵı tásirge tiykarlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} 716e3gjm7kd3tm1yn8v778yb4tts18s 274770 274766 2026-10-11T20:18:11Z Bekan88 11311 274770 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Open Source Initiative logotipi]] '''Ashıq kodlı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Open source)'' — bul ózgertiw hám qayta tarqatıw ushın erkin paydalanıwǵa bolatuǵın kod. Ónimler ashıq kodtı, dizayn hújjetlerin yamasa ónimniń mazmunın paydalanıwǵa ruqsattı qamtıydı. '''Ashıq kodlı model''' ashıq birge islesiwdi xoshametleytuǵın oraylastırılmaǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw modeli bolıp tabıladı. Ashıq kodlı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdıń tiykarǵı principi ashıq [[derek kodı]], sızılmalar hám hújjetler sıyaqlı ónimlerdi kópshilikke erkin biypul etetuǵın teń dárejeli óndiris bolıp tabıladı. [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] ashıq kodlı háreket menshik kodınıń sheklewlerine juwap retinde baslandı. Model ashıq derekti sáykes texnologiyada hám ashıq kodı bar preparatlardı tabıw sıyaqlı proektler ushın paydalanıladı. Ashıq kodlı ashıq derek yamasa biypul licenziya arqalı ónimniń dizaynına yamasa proektine universal erisiwge hám sol dizayndı yamasa proektti universal qayta bólistiriwdi támiyinleydi<ref name="LakhaniVonHippel2003">{{Cite journal|last=Lakhani|first=K.R.|date=June 2003|title=How Open Source Software Works: Free User to User Assistance}}</ref><ref name="GerberMolefo2010">{{Cite book|title=Proceedings of the SAICSIT 2010 Conference — Fountains of Computing Research|last=Gerbe|first=Aurona|publisher=ACM Press}}</ref>. Ashıq kodlı sóz dizbegi keńnen qabıllanbay turıp, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen óndiriwshiler basqa da hártúrli terminlerdi paydalandı. Ashıq kod [[Internet|Internettiń]] rawajlanıwı menen birge erisildi. Ashıq kodlı [[programmalıq támiynat]] háreketi avtorlıq huqıq, licenziyalaw, domen hám tutınıwshı máselelerdi túsindiriw ushın payda boldı. Ulıwma ashıq kodlı degende, ashıq kod dizaynın paydalanıw yamasa ózgertiw ushın ulıwma kópshilikke paydalanıwǵa ruqsat etilgen, kompyuter programmasın bildiredi. Kod programmalıq qural licenziyasınıń shártleri boyınsha shıǵarıladı. Lecenziya shártlerine baylanıslı basqalar keyin óz versiyasın (fork) júklep alıp, ózgertip, jámiyetshilikke járiyalay aladı. Ashıq kodı bar háreketti rawajlandırıwdı qollaw ushın kóplegen iri rásmiy institutlar payda boldı, sonıń ishinde Apache Hadoop ashıq kodlı tiykarı hám ashıq kodlı HTTP serveri Apache HTTP sıyaqlı jámiyetshilik proektlerin qollaytuǵın Apache Software Foundation bar. == Ekonomika == [[Fayl:Anwendungsgebiete_Open_Source.svg|nobaý|Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qollanıw tarawı<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}</ref>]] [[Fayl:Einsatzgründe_Open_Source.svg|nobaý|200 shveycariyalı shólkemde ashıq kodlını (Open Source) paydalanıw sebepleri tuwralı sorawnama<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker & für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ "Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source"]. ''Der Verband für den Informatiker & für die Informatik'' (in Swiss High German). Archived from [http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ the original] on 13 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2018</span>.</cite> [[Kategoriya:CS1 Swiss High German-language sources (de-ch)]] [[Kategoriya:Ashıq kodlı]] </ref>]] Ayırım ekonomistler ashıq kodlı informaciyanıń iygiligi menen waqıttı, aqshanı hám kúsh-jigerdi talap etetuǵın original jumısı bar<ref>{{Cite book|title=The economics and management of intellectual property : towards intellectual capitalism|url=https://archive.org/details/economicsmanagem0000gran|last=Granstrand|first=Ove|publisher=E. Elgar|year=1999|isbn=978-1-85898-967-9|location=Cheltenham, UK}}</ref> «bilim iygiligi» degen pikirge kelisedi. Jumıstı qayta shıǵarıw bahası jetkilikli tómen bolıp, sonlıqtan qosımsha paydalanıwshılar nol yamasa nolge shamalas baha menen qosılıwı múmkin — bul ónimniń shekli bahası dep ataladı. Avtorlıq huqıq monopoliyanı payda etedi, sonlıqtan tutınıwshılardan alınatuǵın baha ónimniń sheklengen bahasınan aytarlıqtay joqarı bolıwı múmkin. Bul avtorǵa original dóretpeni jaratıwǵa ketken shıǵındı qaplawǵa imkaniyat beredi. Usılayınsha, avtorlıq huqıq jumıstı shekli bahadan joqarı, biraq dáslepki óndiris bahasınan tómen bahalaytuǵın tutınıwshılar ushın qoljetimlilik shıǵınların payda etedi. Qáteni dúzetiw yamasa imkaniyat qosıw ushın ózgertilgen programmalıq támiynattıń kóshirmesi yamasa qosıqtıń remiksi sıyaqlı dóretpe jumıs islegisi keletuǵın, biraq avtorlıq huqıq iyesine tóley almaytuǵın yamasa tólegisi kelmeytuǵın avtorlarǵa erisiw shıǵınların da qıyınshılıqlar payda etedi. Ashıq kodtı rawajlandırıw anaǵurlım zor bahalıqtı payda etetuǵını tuwralı dáliller bar. Mısalı ashıq kodlı apparatlıq dizayn konteksinde [[cifrlı]] dizaynlar biypul ulıwma paydalanıladı hám [[cifrlı]] óndiris texnologiyalarına (mısalı, RepRap 3D printerleri) erise alatuǵın hár qanday adam materialdıń bahasına ónimdi qaytalay aladı.<ref>{{Cite journal|last1=Wittbrodt|first1=B.T.|last2=Glover|first2=A.G.|last3=Laureto|first3=J.|last4=Anzalone|first4=G.C.|last5=Oppliger|first5=D.|last6=Irwin|first6=J.L.|last7=Pearce|first7=J.M.|year=2013|title=Life-cycle economic analysis of distributed manufacturing with open-source 3-D printers|url=https://digitalcommons.mtu.edu/materials_fp/48|journal=Mechatronics|volume=23|issue=6|pages=713–726|issn=0957-4158|doi=10.1016/j.mechatronics.2013.06.002}}</ref>. Original bólisiwshi birge islesiwshi jámiyetshiliginen dáslepki dizayn boyınsha keri baylanıs penen itimal optimallastırıwlardı aladı. Kóplegen ashıq kodlı proektlerdiń ekonomikalıq áhmiyeti joqarı. Battery Open Source Software Index (BOSS) maǵlıwmatları boyınsha, ekonomikalıq jaqtan eń zárúr on ashıq kodlı proekt<ref>{{Citation |last=Joe McCann |title=The Meteoric Rise Of Open Source And Why Investors Should Care |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2017/09/22/the-meteoric-rise-of-open-source-and-why-investors-should-care/ |work=Forbes |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref><ref name="techcrunch.com">{{Citation |last=Dharmesh Thakker |title=Tracking the explosive growth of open-source software | sáne =7 April 2017 |url=https://techcrunch.com/2017/04/07/tracking-the-explosive-growth-of-open-source-software/ |work=TechCrunch |access-date=2017-10-10 | til =de}}</ref>: {| class="wikitable" !Reyting !Proekt !Jetekshi kompaniya !Bazar bahası |- !1 |[[Linux]] |Red Hat |$16&nbsp;milliard |- !2 |Git |GitHub |$2&nbsp;milliard |- !3 |MySQL |[[Oracle Corporation|Oracle]] |$1.87&nbsp;milliard |- !4 |Node.js |NodeSource |? |- !5 |Docker |Docker |$1&nbsp;milliard |- !6 |Hadoop |Cloudera |$3&nbsp;milliard |- !7 |Elasticsearch |Elastic |$700&nbsp;million |- !8 |Spark |Databricks |$513&nbsp;million |- !9 |MongoDB |MongoDB |$1.57&nbsp;milliard |- !10 |Selenium |Sauce Labs |$470&nbsp;million |} Berilgen reyting onlayn talqılawlardaǵı proektlerge baylanıslı belsendilikke, GitHub-qa, izlew sistemalarındaǵı izlew belsendiligine hám miynet bazarındaǵı tásirge tiykarlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ashıq kodlı]] 4pahv7dfl7ub30zbsfgu0f3rus5n6pc 0 17669 274762 212809 2026-10-11T20:12:48Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274762 wikitext text/x-wiki '''Ajax''' ''(sonday-aq AJAX; [[Inglis tili|ingl]]. Asynchronous [[JavaScript|Javascript]] and [[XML]] — «asinxron JavaScript hám XML» yamasa «Asinxron JavaScript jetkerip beriw (x-fer'')»)<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| bet = Ajax - Web developer guides| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180228161512/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| arxivsáne = 2018-jıl 28-fevral | jumıs = [[MDN Web Docs]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-fevral }}</ref> ''—'' bul asinxron [[veb-qosımshalardı jaratıw]] ushın [[Klient tárep|klient tárepte]] hár túrli veb-texnologiyalardı paydalanatuǵın [[veb-programmalastırıw]] metodlarınıń jıynaǵı. Ajax járdemi menen veb-qosımshalar [[Server|serverden]] maǵlıwmatlardı asinxron túrde (fonda) bar bettiń displeyine hám háreketine kesent etpey jiberip hám shıǵarıp alıw imkaniyatına iye. Kórsetiw dárejesinen maǵlıwmatlar almasıw qabatın ajırata alıw arqalı Ajax veb-betlerge hám keńeytpe boyınsha veb-qosımshalarǵa pútkil betti qayta júklewdi talap etpesten kontentti dinamikalıq túrde ózgertiwge imkaniyat beredi. Ámeliyatta zamanagóy qosımshalar [[XML]] ornına [[JSON]]-dı paydalanadı. Ajax — bul texnologiya emes, al [[programmalastırıw]] koncepciyası bolıp tabıladı. [[Informaciya túsinigi|Informaciyanı]] belgilew hám stillew ushın [[HTML]] hám [[Css|CSS]] penen birge paydalanıwı múmkin. Veb-betti [[JavaScript]] arqalı dinamikalıq túrde kórsetiw hám paydalanıwshıǵa jańa informaciya menen óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beriw ushın ózgertiwge boladı. Ornatılǵan [[XMLHttpRequest]] obyekti veb-betlerde Ajax-tı orınlaw ushın paydalanadı, bul veb-saytlarǵa betti jańalamay ekranǵa kontentti júklewge imkaniyat beredi. Ajax jańa texnologiya emes, jańa tilde emes. Onıń ornına, bul jańa usıl menen qollanılatuǵın qollanıwdaǵı texnologiyalar. == Tariyxı == 1990-jıllardıń basınan ortasına shekem kóplegen veb-saytlar [[HTML]] betlerine tiykarlanǵan. Hárbir paydalanıwshı háreketi serverden júklenetuǵın tolıq jańa betti talap etti. Bul process ónimsiz edi, bul paydalanıwshı tájiriybesinen kórinedi: barlıq bettiń kontenti joǵalıp ketti, sonnan keyin jańa bet payda boldı. Brauzer tolıq emes ózgertiwge baylanıslı betti qayta júklegen sayın, informaciyanıń bir bólegi ǵana ózgerse de, barlıq kontentti qayta jiberiwge tuwra keldi. Bul serverge qosımsha júkleme túsirip, ótkiziw qábiletliliginiń effektivligin sheklewshi faktorına aylandırdı. 1996-jılı iframe tegi [[Internet Explorer]] arqalı engizildi; obyekt elementi sıyaqlı ol veb-bettiń bir bólegin asinxron túrde júkley aladı. 1998-jılı Microsoft Outlook Web Access toparı [[XMLHttpRequest]] skript obyektiniń artındaǵı koncepciyasın tayarladı<ref name="ALEXHOPMANN">{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| bet = Article on the history of XMLHTTP by an original developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070623125327/http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| arxivsáne = 2007-jıl 23-iyun | sáne = 2007-jıl 31-yanvar | baspaxana = Alexhopmann.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}</ref>. Ol 1999-jılı martta [[Internet Explorer|Internet Explorer 5.0]] versiyası menen jetkizilgen [[MSXML]] kitapxanasınıń ekinshi versiyasında<ref name="ALEXHOPMANN" /><ref name="MSDN1">{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| bet = Specification of the IXMLHTTPRequest interface from the Microsoft Developer Network| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160526164820/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| arxivsáne = 2016-jıl 26-may | baspaxana = Msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}</ref> XMLHTTP retinde payda boldı<ref name="Dutta">{{Web deregi | url = http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| bet = Native XMLHTTPRequest object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100306164701/http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| arxivsáne = 2010-jıl 6-mart | avtor = Dutta| at = Sunava| sáne = 2006-jıl 23-yanvar | jumıs = IEBlog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-noyabr }}</ref>. IE 5 te Windows XMLHTTP [[ActiveX]] basqarıwınıń funkcionallıǵın, keyinirek [[Mozilla Firefox]], [[Safari]], [[Opera]], [[Google Chrome]] hám basqa brauzerler XMLHttpRequest JavaScript obyekti retinde ámelge asırdı<ref name="apple">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| bet = Dynamic HTML and XML: The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080509103519/http://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| arxivsáne = 2008-jıl 9-may | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}</ref>. [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] Internet Explorer 7-degi original XMLHttpRequest modelin qabılladı. ActiveX versiyasına ele de Internet Explorer brauzerinde qollap-quwatlandı, biraq Microsoft Edge-de joq. Bul fonlıq HTTP sorawlarınıń hám asinxron veb-texnologiyalardıń utilitası Outlook Web Access (2000)<ref>{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| bet = Story of XMLHTTP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100330150027/http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| arxivsáne = 2010-jıl 30-mart | avtor = Hopmann| at = Alex| jumıs = Alex Hopmann’s Blog| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-may }}</ref> hám Oddpost (2002) sıyaqlı keń kólemli onlayn qosımshalarda payda bola baslaǵanǵa shekem júdá túsiniksiz bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.entrepreneur.com/business-news/the-16-greatest-moments-in-web-history/185338| bet = The 16 Greatest Moments in Web History| avtor = Tynan| at = Dan| sáne = 2007-jıl 1-oktyabr | til = en| jumıs = Entrepreneur}}</ref>. [[Google]] [[Gmail]] (2004) hám [[Google Maps]] (2005) járdemi menen standartlarǵa sáykes keletuǵın, kross keń kólemli Ajax brauzerde qolladı<ref name="xhr-history">{{Web deregi | url = http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| bet = A Brief History of Ajax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100603063722/http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| arxivsáne = 2010-jıl 3-iyun | sáne = 2005-jıl 22-dekabr | baspaxana = Aaron Swartz| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-avgust }}</ref>. 2004-jıl oktyabr ayında Kayak.com saytınıń ǵalabalıq beta-versiyası, sol waqıttaǵı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] «xml http nársesi» dep ataytuǵın elektron kommerciyanıń dáslepki keń kólemli qosımshalarınıń bir boldı<ref>{{Web deregi | url = http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| bet = Kayak User Interface| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140523000633/http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| arxivsáne = 2014-jıl 23-may | avtor = English| at = Paul| sáne = 2006-jıl 12-aprel | jumıs = Official Kayak.com Technoblog| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-may }}</ref>. Bul veb-programma baǵdarlamashılardıń Ajax-qa degen qızıǵıwshılıǵın arttırdı. AJAX terminin 2005-jılı 18-fevralda Djessi Djeyms Garret Google betlerinde qollanılatuǵın texnikalarǵa tiykarlanǵan Ajax: veb-qosımshalarǵa jańa kózqaras atlı maqalasında ǵalabalı túrde qollandı<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}</ref>. 2006-jıl 5-aprelde Dúnyajúzlik Internet konsorciumı (W3C) rásmiy veb-standart jaratıw maqsetinde XMLHttpRequest obyekti ushın specifikaciyanıń birinshi proektin shıǵardı<ref name="xhr-standard">{{Web deregi | url = http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| bet = The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080516060525/http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| arxivsáne = 2008-jıl 16-may | avtor = van Kesteren| at = Anne| sáne = 2006-jıl 5-aprel | jumıs = W3.org| baspaxana = World Wide Web Consortium| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}</ref>. XMLHttpRequest obyektiniń sońǵı proekti 2016-jıl 6 oktyabrde járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| bet = XMLHttpRequest Level 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713225915/https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Kesteren| at = Anne| jumıs = W3.org| baspaxana = W3C| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-fevral }}</ref>, hám XMLHttpRequest specifikaciyası endi ómir súriw standartı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://xhr.spec.whatwg.org/| bet = XMLHttpRequest Standard| jumıs = xhr.spec.whatwg.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-aprel }}</ref>. == Texnologiyalar == [[Fayl:Ajax-vergleich-en.svg|oñğa|nobaý|400x400 nükte|Ajax paydalanatuǵın qosımshaǵa qarsı veb-qosımshanıń ádettegi modeli]] Ajax termini bettiń aǵımdaǵı jaǵdayına kesent etpey, fon rejiminde server menen baylanısatuǵın veb-programmanı ámelge asırıw ushın paydalanıwı múmkin veb-texnologiyalardıń keń toparın bildiredi. Ajax terminin kirgizgen maqalada<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJesse_James_Garrett2005">Jesse James Garrett (18 February 2005). [http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ «Ajax: A New Approach to Web Applications»]. AdaptivePath.com. [https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ Archived] from the original on 10 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 June</span> 2008</span>.</cite></ref>, Djessi Djeyms Garret tómendegi texnologiyalar engizilgenin túsindirdi: * Kórsetiwge arnalǵan [[HTML]] (yamasa XHTML) hám [[Css|CSS]] * Maǵlıwmatlardı dinamikalıq kórsetiw hám olar menen óz-ara tásir etiw ushın hújjet obyektiniń modeli (''[[Inglis tili|ingl]]. Document Object Model (DOM)'') * Maǵlıwmatlar menen almasıw ushın [[JSON]] yamasa XML hám XML manipulyaciyası ushın XSLT * Asinxron baylanısqa arnalǵan XMLHttpRequest obyekti * Usı texnologiyalardı biriktiriw ushın [[JavaScript]] Sonnan berli, biraq Ajax qosımshasında qollanılatuǵın texnologiyalarda hám Ajax termininiń anıqlamasında bir qatar ózgerisler boldı. XML endi maǵlıwmatlar almasıwın talap etpeydi, sonlıqtan XSLT  maǵlıwmatlardı qayta islew ushın kerek emes. JavaScript Object Notation (JSON) jiyi maǵlıwmatlar almasıw ushın alternativ format retinde paydalanıladı<ref name="tapestry">{{Web deregi | url = http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| bet = JavaScript Object Notation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080616113121/http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-iyun | baspaxana = Apache.org| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}</ref>, biraq aldınnan formatlanǵan HTML yamasa ápiwayı tekst sıyaqlı basqa formatlardı da paydalanıwǵa boladı<ref name="devx-json">{{Web deregi | url = http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| bet = Speed Up Your Ajax-based Apps with JSON| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080704134131/http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| arxivsáne = 2008-jıl 4-iyul | baspaxana = DevX.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}</ref>. Hár túrli ataqlı JavaScript kitapxanaları, sonıń ishinde JQuery, Ajax sorawların orınlawǵa járdemlesetuǵın abstrakciyalardı qamtıydı. == Mısallar == === JavaScript mısalı === [[JavaScript]] tilinde jazılǵan GET metodın qollanatuǵın ápiwayı Ajax sorawına mısal. get-ajax-data.js:<syntaxhighlight lang="javascript"> // Bul klient táreptegi skript. // HTTP sorawın inicializaciyalaw. let xhr = new XMLHttpRequest(); // sorawdı anıqlań xhr.open('GET', 'send-ajax-data.php'); // Soraw jaǵdayınıń ózgerislerin baqlań. xhr.onreadystatechange = function () { const DONE = 4; // ReadyState 4 sorawınıń orınlanǵanın bildiredi. const OK = 200; // jaǵday 200 - sátli qaytarıw. if (xhr.readyState === DONE) { if (xhr.status === OK) { console.log(xhr.responseText); // 'Bul shıǵıw.' } else { console.log('Error: ' + xhr.status); // Soraw waqtında qátelik júz berdi. } } }; // Sorawdı send-ajax-data.php adresine jiberiń. xhr.send(null); </syntaxhighlight>send-ajax-data.php:<syntaxhighlight lang="php"> <?php // Bul server táreptegi skript. // Kontent tipin ornatıń. header('Content-Type: text/plain'); // Maǵlıwmatlardı qaytarıp jiberiń. echo "Bul shıǵıw."; ?> </syntaxhighlight> === Fetch mısalı === Fetch — bul jergilikli JavaScript API<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| bet = Fetch API - Web APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190529085752/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| arxivsáne = 2019-jıl 29-may | jumıs = MDN| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-may }}</ref>. Google baǵdarlamashılarınıń hújjetlerine sáykes, «Fetch eski XMLHttpRequest-ke qaraǵanda veb-sorawlar jaratıwdı hám juwaplardı qayta islewdi jeńilletedi».<syntaxhighlight lang="javascript"> fetch('send-ajax-data.php') .then(data => console.log(data)) .catch (error => console.log('Error:' + error)); </syntaxhighlight> ==== ES7 async/await mısalı ==== <syntaxhighlight lang="javascript"> async function doAjax1() { try { const res = await fetch('send-ajax-data.php'); const data = await res.text(); console.log(data); } catch (error) { console.log('Error:' + error); } } doAjax1(); </syntaxhighlight>Fetch JavaScript wádelerine súyenedi. Fetch specifikaciyası Ajax-tan tómendegi zárúr tárepler menen ózgeshelenedi: * Fetch() funkciyasınan qaytarılǵan wáde HTTP qáte jaǵdayında, hátte juwap HTTP 404 yamasa 500 bolsa da qabıllamaydı (prog. '''won't reject on HTTP error status'''). Onıń ornına, server zagolovkalar menen juwap bergende, wáde normal túrde sheshiledi (juwaptıń ok qásiyeti menen). Juwap 200–299 aralıǵında bolmasa, nadurıs mánisine ornatıladı hám ol tek tarmaq islemey qalǵanda yamasa sorawdı tamamlawǵa bir nárse tosqınlıq qılǵan jaǵdayda ǵana biykarlaydı. * fetch() dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń init opciyasın ornatpasańız kross-original cookie faylların jibermeydi (prog. '''won't send cross-origin cookies'''). (2018-jıl aprelden baslap: Ózgeshelik ádepki dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń siyasatın birdey kelip shıǵıwǵa ózgertti. Firefox 61.0b13 versiyasınan baslap ózgerdi.) == Artıqmashılıqları == Ajax veb-programma ónimliligin hám paydalanıwshı tájiriybesin aytarlıqtay jaqsılaytuǵın bir neshe artıqmashılıqlardı usınadı. Server trafigin azaytıw hám tezlikti arttırıw arqalı Ajax zamanagóy veb-programmalastırıwda sheshiwshi rol atqaradı. Ajax-tıń basqa artıqmashılıǵı onıń maǵlıwmatlardı izlewdi talap etpesten veb-qosımshalardı kórsetiw imkaniyatı bolıp tabıladı, nátiyjesinde server trafigi azayadı. Bul optimallastırıw serverde de, klientte de juwap beriw waqtın azaytıp, paydalanıwshılardıń júklew ekranlarına shıdaw zárúrligin joq etedi<ref name="reduce-traffic">{{Web deregi | url = https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| bet = What is AJAX? Advantages & Disadvantages of Ajax?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006202615/https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = magaplaza| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Ajax asinxron maǵlıwmatlardı izlewge sorawlardı ónimli qayta islewge imkaniyat beretuǵın XmlHttpRequest paydalanıwdı jeńilletiw arqalı asinxron qayta islewdi jeńilletedi. Sonıń menen birge, kontenttiń dinamikalıq júkleniwi qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay arttıradı<ref name="asynchronous">{{Web deregi | url = https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| bet = What is AJAX? Advantages & Disadvantages of AjaxAdvantages And Disadvantages Of AJAX – You Know About Them| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203258/https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonday-aq, Ajax barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde keń qollawdı paydalanadı, sonıń ishinde Microsoft Internet Explorer 5 hám onnan joqarı versiyaları, Mozilla Firefox 1.0 hám onnan keyingi versiyaları, Opera 7.6 hám onnan joqarı versiyaları hám Apple Safari 1.2 hám onnan joqarı versiyaları<ref name="support-browser">{{Web deregi | url = https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| bet = Top 5+ Advantages and Disadvantages of AJAX| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203950/https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|AJAX (programming)}} * [https://scholar.google.fr/scholar?q=Ajax:+A+New+Approach+to+Web+applications&hl=en&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart] Ajax: A New Approach to Web applications - Article that coined the Ajax term and Q&A * Ajax (programming) at Curlie * [http://www.xul.fr/en-xml-ajax.html Ajax Tutorial] with GET, POST, text and XML examples. fm9qryuye7szrm8tlkyyf7qpo0ah9k9 274763 274762 2026-10-11T20:12:57Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Ajax (programmalastırıw)|Ajax (programmalastırıw)]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274763 wikitext text/x-wiki '''Ajax''' ''(sonday-aq AJAX; [[Inglis tili|ingl]]. Asynchronous [[JavaScript|Javascript]] and [[XML]] — «asinxron JavaScript hám XML» yamasa «Asinxron JavaScript jetkerip beriw (x-fer'')»)<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| bet = Ajax - Web developer guides| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180228161512/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| arxivsáne = 2018-jıl 28-fevral | jumıs = [[MDN Web Docs]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-fevral }}</ref> ''—'' bul asinxron [[veb-qosımshalardı jaratıw]] ushın [[Klient tárep|klient tárepte]] hár túrli veb-texnologiyalardı paydalanatuǵın [[veb-programmalastırıw]] metodlarınıń jıynaǵı. Ajax járdemi menen veb-qosımshalar [[Server|serverden]] maǵlıwmatlardı asinxron túrde (fonda) bar bettiń displeyine hám háreketine kesent etpey jiberip hám shıǵarıp alıw imkaniyatına iye. Kórsetiw dárejesinen maǵlıwmatlar almasıw qabatın ajırata alıw arqalı Ajax veb-betlerge hám keńeytpe boyınsha veb-qosımshalarǵa pútkil betti qayta júklewdi talap etpesten kontentti dinamikalıq túrde ózgertiwge imkaniyat beredi. Ámeliyatta zamanagóy qosımshalar [[XML]] ornına [[JSON]]-dı paydalanadı. Ajax — bul texnologiya emes, al [[programmalastırıw]] koncepciyası bolıp tabıladı. [[Informaciya túsinigi|Informaciyanı]] belgilew hám stillew ushın [[HTML]] hám [[Css|CSS]] penen birge paydalanıwı múmkin. Veb-betti [[JavaScript]] arqalı dinamikalıq túrde kórsetiw hám paydalanıwshıǵa jańa informaciya menen óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beriw ushın ózgertiwge boladı. Ornatılǵan [[XMLHttpRequest]] obyekti veb-betlerde Ajax-tı orınlaw ushın paydalanadı, bul veb-saytlarǵa betti jańalamay ekranǵa kontentti júklewge imkaniyat beredi. Ajax jańa texnologiya emes, jańa tilde emes. Onıń ornına, bul jańa usıl menen qollanılatuǵın qollanıwdaǵı texnologiyalar. == Tariyxı == 1990-jıllardıń basınan ortasına shekem kóplegen veb-saytlar [[HTML]] betlerine tiykarlanǵan. Hárbir paydalanıwshı háreketi serverden júklenetuǵın tolıq jańa betti talap etti. Bul process ónimsiz edi, bul paydalanıwshı tájiriybesinen kórinedi: barlıq bettiń kontenti joǵalıp ketti, sonnan keyin jańa bet payda boldı. Brauzer tolıq emes ózgertiwge baylanıslı betti qayta júklegen sayın, informaciyanıń bir bólegi ǵana ózgerse de, barlıq kontentti qayta jiberiwge tuwra keldi. Bul serverge qosımsha júkleme túsirip, ótkiziw qábiletliliginiń effektivligin sheklewshi faktorına aylandırdı. 1996-jılı iframe tegi [[Internet Explorer]] arqalı engizildi; obyekt elementi sıyaqlı ol veb-bettiń bir bólegin asinxron túrde júkley aladı. 1998-jılı Microsoft Outlook Web Access toparı [[XMLHttpRequest]] skript obyektiniń artındaǵı koncepciyasın tayarladı<ref name="ALEXHOPMANN">{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| bet = Article on the history of XMLHTTP by an original developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070623125327/http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| arxivsáne = 2007-jıl 23-iyun | sáne = 2007-jıl 31-yanvar | baspaxana = Alexhopmann.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}</ref>. Ol 1999-jılı martta [[Internet Explorer|Internet Explorer 5.0]] versiyası menen jetkizilgen [[MSXML]] kitapxanasınıń ekinshi versiyasında<ref name="ALEXHOPMANN" /><ref name="MSDN1">{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| bet = Specification of the IXMLHTTPRequest interface from the Microsoft Developer Network| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160526164820/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| arxivsáne = 2016-jıl 26-may | baspaxana = Msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}</ref> XMLHTTP retinde payda boldı<ref name="Dutta">{{Web deregi | url = http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| bet = Native XMLHTTPRequest object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100306164701/http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| arxivsáne = 2010-jıl 6-mart | avtor = Dutta| at = Sunava| sáne = 2006-jıl 23-yanvar | jumıs = IEBlog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-noyabr }}</ref>. IE 5 te Windows XMLHTTP [[ActiveX]] basqarıwınıń funkcionallıǵın, keyinirek [[Mozilla Firefox]], [[Safari]], [[Opera]], [[Google Chrome]] hám basqa brauzerler XMLHttpRequest JavaScript obyekti retinde ámelge asırdı<ref name="apple">{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| bet = Dynamic HTML and XML: The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080509103519/http://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| arxivsáne = 2008-jıl 9-may | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}</ref>. [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] Internet Explorer 7-degi original XMLHttpRequest modelin qabılladı. ActiveX versiyasına ele de Internet Explorer brauzerinde qollap-quwatlandı, biraq Microsoft Edge-de joq. Bul fonlıq HTTP sorawlarınıń hám asinxron veb-texnologiyalardıń utilitası Outlook Web Access (2000)<ref>{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| bet = Story of XMLHTTP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100330150027/http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| arxivsáne = 2010-jıl 30-mart | avtor = Hopmann| at = Alex| jumıs = Alex Hopmann’s Blog| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-may }}</ref> hám Oddpost (2002) sıyaqlı keń kólemli onlayn qosımshalarda payda bola baslaǵanǵa shekem júdá túsiniksiz bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.entrepreneur.com/business-news/the-16-greatest-moments-in-web-history/185338| bet = The 16 Greatest Moments in Web History| avtor = Tynan| at = Dan| sáne = 2007-jıl 1-oktyabr | til = en| jumıs = Entrepreneur}}</ref>. [[Google]] [[Gmail]] (2004) hám [[Google Maps]] (2005) járdemi menen standartlarǵa sáykes keletuǵın, kross keń kólemli Ajax brauzerde qolladı<ref name="xhr-history">{{Web deregi | url = http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| bet = A Brief History of Ajax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100603063722/http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| arxivsáne = 2010-jıl 3-iyun | sáne = 2005-jıl 22-dekabr | baspaxana = Aaron Swartz| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-avgust }}</ref>. 2004-jıl oktyabr ayında Kayak.com saytınıń ǵalabalıq beta-versiyası, sol waqıttaǵı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] «xml http nársesi» dep ataytuǵın elektron kommerciyanıń dáslepki keń kólemli qosımshalarınıń bir boldı<ref>{{Web deregi | url = http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| bet = Kayak User Interface| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140523000633/http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| arxivsáne = 2014-jıl 23-may | avtor = English| at = Paul| sáne = 2006-jıl 12-aprel | jumıs = Official Kayak.com Technoblog| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-may }}</ref>. Bul veb-programma baǵdarlamashılardıń Ajax-qa degen qızıǵıwshılıǵın arttırdı. AJAX terminin 2005-jılı 18-fevralda Djessi Djeyms Garret Google betlerinde qollanılatuǵın texnikalarǵa tiykarlanǵan Ajax: veb-qosımshalarǵa jańa kózqaras atlı maqalasında ǵalabalı túrde qollandı<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}</ref>. 2006-jıl 5-aprelde Dúnyajúzlik Internet konsorciumı (W3C) rásmiy veb-standart jaratıw maqsetinde XMLHttpRequest obyekti ushın specifikaciyanıń birinshi proektin shıǵardı<ref name="xhr-standard">{{Web deregi | url = http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| bet = The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080516060525/http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| arxivsáne = 2008-jıl 16-may | avtor = van Kesteren| at = Anne| sáne = 2006-jıl 5-aprel | jumıs = W3.org| baspaxana = World Wide Web Consortium| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}</ref>. XMLHttpRequest obyektiniń sońǵı proekti 2016-jıl 6 oktyabrde járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| bet = XMLHttpRequest Level 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713225915/https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Kesteren| at = Anne| jumıs = W3.org| baspaxana = W3C| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-fevral }}</ref>, hám XMLHttpRequest specifikaciyası endi ómir súriw standartı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://xhr.spec.whatwg.org/| bet = XMLHttpRequest Standard| jumıs = xhr.spec.whatwg.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-aprel }}</ref>. == Texnologiyalar == [[Fayl:Ajax-vergleich-en.svg|oñğa|nobaý|400x400 nükte|Ajax paydalanatuǵın qosımshaǵa qarsı veb-qosımshanıń ádettegi modeli]] Ajax termini bettiń aǵımdaǵı jaǵdayına kesent etpey, fon rejiminde server menen baylanısatuǵın veb-programmanı ámelge asırıw ushın paydalanıwı múmkin veb-texnologiyalardıń keń toparın bildiredi. Ajax terminin kirgizgen maqalada<ref name="garrett">{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJesse_James_Garrett2005">Jesse James Garrett (18 February 2005). [http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ «Ajax: A New Approach to Web Applications»]. AdaptivePath.com. [https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ Archived] from the original on 10 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 June</span> 2008</span>.</cite></ref>, Djessi Djeyms Garret tómendegi texnologiyalar engizilgenin túsindirdi: * Kórsetiwge arnalǵan [[HTML]] (yamasa XHTML) hám [[Css|CSS]] * Maǵlıwmatlardı dinamikalıq kórsetiw hám olar menen óz-ara tásir etiw ushın hújjet obyektiniń modeli (''[[Inglis tili|ingl]]. Document Object Model (DOM)'') * Maǵlıwmatlar menen almasıw ushın [[JSON]] yamasa XML hám XML manipulyaciyası ushın XSLT * Asinxron baylanısqa arnalǵan XMLHttpRequest obyekti * Usı texnologiyalardı biriktiriw ushın [[JavaScript]] Sonnan berli, biraq Ajax qosımshasında qollanılatuǵın texnologiyalarda hám Ajax termininiń anıqlamasında bir qatar ózgerisler boldı. XML endi maǵlıwmatlar almasıwın talap etpeydi, sonlıqtan XSLT  maǵlıwmatlardı qayta islew ushın kerek emes. JavaScript Object Notation (JSON) jiyi maǵlıwmatlar almasıw ushın alternativ format retinde paydalanıladı<ref name="tapestry">{{Web deregi | url = http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| bet = JavaScript Object Notation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080616113121/http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-iyun | baspaxana = Apache.org| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}</ref>, biraq aldınnan formatlanǵan HTML yamasa ápiwayı tekst sıyaqlı basqa formatlardı da paydalanıwǵa boladı<ref name="devx-json">{{Web deregi | url = http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| bet = Speed Up Your Ajax-based Apps with JSON| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080704134131/http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| arxivsáne = 2008-jıl 4-iyul | baspaxana = DevX.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}</ref>. Hár túrli ataqlı JavaScript kitapxanaları, sonıń ishinde JQuery, Ajax sorawların orınlawǵa járdemlesetuǵın abstrakciyalardı qamtıydı. == Mısallar == === JavaScript mısalı === [[JavaScript]] tilinde jazılǵan GET metodın qollanatuǵın ápiwayı Ajax sorawına mısal. get-ajax-data.js:<syntaxhighlight lang="javascript"> // Bul klient táreptegi skript. // HTTP sorawın inicializaciyalaw. let xhr = new XMLHttpRequest(); // sorawdı anıqlań xhr.open('GET', 'send-ajax-data.php'); // Soraw jaǵdayınıń ózgerislerin baqlań. xhr.onreadystatechange = function () { const DONE = 4; // ReadyState 4 sorawınıń orınlanǵanın bildiredi. const OK = 200; // jaǵday 200 - sátli qaytarıw. if (xhr.readyState === DONE) { if (xhr.status === OK) { console.log(xhr.responseText); // 'Bul shıǵıw.' } else { console.log('Error: ' + xhr.status); // Soraw waqtında qátelik júz berdi. } } }; // Sorawdı send-ajax-data.php adresine jiberiń. xhr.send(null); </syntaxhighlight>send-ajax-data.php:<syntaxhighlight lang="php"> <?php // Bul server táreptegi skript. // Kontent tipin ornatıń. header('Content-Type: text/plain'); // Maǵlıwmatlardı qaytarıp jiberiń. echo "Bul shıǵıw."; ?> </syntaxhighlight> === Fetch mısalı === Fetch — bul jergilikli JavaScript API<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| bet = Fetch API - Web APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190529085752/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| arxivsáne = 2019-jıl 29-may | jumıs = MDN| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-may }}</ref>. Google baǵdarlamashılarınıń hújjetlerine sáykes, «Fetch eski XMLHttpRequest-ke qaraǵanda veb-sorawlar jaratıwdı hám juwaplardı qayta islewdi jeńilletedi».<syntaxhighlight lang="javascript"> fetch('send-ajax-data.php') .then(data => console.log(data)) .catch (error => console.log('Error:' + error)); </syntaxhighlight> ==== ES7 async/await mısalı ==== <syntaxhighlight lang="javascript"> async function doAjax1() { try { const res = await fetch('send-ajax-data.php'); const data = await res.text(); console.log(data); } catch (error) { console.log('Error:' + error); } } doAjax1(); </syntaxhighlight>Fetch JavaScript wádelerine súyenedi. Fetch specifikaciyası Ajax-tan tómendegi zárúr tárepler menen ózgeshelenedi: * Fetch() funkciyasınan qaytarılǵan wáde HTTP qáte jaǵdayında, hátte juwap HTTP 404 yamasa 500 bolsa da qabıllamaydı (prog. '''won't reject on HTTP error status'''). Onıń ornına, server zagolovkalar menen juwap bergende, wáde normal túrde sheshiledi (juwaptıń ok qásiyeti menen). Juwap 200–299 aralıǵında bolmasa, nadurıs mánisine ornatıladı hám ol tek tarmaq islemey qalǵanda yamasa sorawdı tamamlawǵa bir nárse tosqınlıq qılǵan jaǵdayda ǵana biykarlaydı. * fetch() dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń init opciyasın ornatpasańız kross-original cookie faylların jibermeydi (prog. '''won't send cross-origin cookies'''). (2018-jıl aprelden baslap: Ózgeshelik ádepki dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń siyasatın birdey kelip shıǵıwǵa ózgertti. Firefox 61.0b13 versiyasınan baslap ózgerdi.) == Artıqmashılıqları == Ajax veb-programma ónimliligin hám paydalanıwshı tájiriybesin aytarlıqtay jaqsılaytuǵın bir neshe artıqmashılıqlardı usınadı. Server trafigin azaytıw hám tezlikti arttırıw arqalı Ajax zamanagóy veb-programmalastırıwda sheshiwshi rol atqaradı. Ajax-tıń basqa artıqmashılıǵı onıń maǵlıwmatlardı izlewdi talap etpesten veb-qosımshalardı kórsetiw imkaniyatı bolıp tabıladı, nátiyjesinde server trafigi azayadı. Bul optimallastırıw serverde de, klientte de juwap beriw waqtın azaytıp, paydalanıwshılardıń júklew ekranlarına shıdaw zárúrligin joq etedi<ref name="reduce-traffic">{{Web deregi | url = https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| bet = What is AJAX? Advantages & Disadvantages of Ajax?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006202615/https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = magaplaza| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Ajax asinxron maǵlıwmatlardı izlewge sorawlardı ónimli qayta islewge imkaniyat beretuǵın XmlHttpRequest paydalanıwdı jeńilletiw arqalı asinxron qayta islewdi jeńilletedi. Sonıń menen birge, kontenttiń dinamikalıq júkleniwi qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay arttıradı<ref name="asynchronous">{{Web deregi | url = https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| bet = What is AJAX? Advantages & Disadvantages of AjaxAdvantages And Disadvantages Of AJAX – You Know About Them| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203258/https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Sonday-aq, Ajax barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde keń qollawdı paydalanadı, sonıń ishinde Microsoft Internet Explorer 5 hám onnan joqarı versiyaları, Mozilla Firefox 1.0 hám onnan keyingi versiyaları, Opera 7.6 hám onnan joqarı versiyaları hám Apple Safari 1.2 hám onnan joqarı versiyaları<ref name="support-browser">{{Web deregi | url = https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| bet = Top 5+ Advantages and Disadvantages of AJAX| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203950/https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|AJAX (programming)}} * [https://scholar.google.fr/scholar?q=Ajax:+A+New+Approach+to+Web+applications&hl=en&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart] Ajax: A New Approach to Web applications - Article that coined the Ajax term and Q&A * Ajax (programming) at Curlie * [http://www.xul.fr/en-xml-ajax.html Ajax Tutorial] with GET, POST, text and XML examples. [[Kategoriya:Ajax (programmalastırıw)]] na0kzkdhorykcsin43fglrs0s5nfbzh 0 17847 274809 212822 2026-10-12T06:08:01Z Kvazimodo 10433 Gadget: Kategori eklendi 274809 wikitext text/x-wiki '''JSON''' ''([[Inglis tili|ingl]]. JavaScript Object Notation)'' — bul atribut-mánis jupları menen massivlerden (yamasa basqa seriyalanatuǵın mánislerden) ibarat maǵlıwmatlar obyektlerin saqlaw hám jetkerip beriw ushın adam oqıy alatuǵın tekstti paydalanatuǵın ashıq standart fayl hám maǵlıwmatlar almasıw formatı. Yaǵnıy JSON − [[JavaScript]] tiykarındaǵı tekstli maǵlıwmatlar almasıw formatı. JSON – tilge ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı. Ol [[JavaScript]]-ten alınǵan, biraq kóplegen zamanagóy [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] JSON formatındaǵı maǵlıwmatlardı jaratıw hám tallaw (analizlew) ushın kod bar. JSON fayl atları .json keńeytpesinen paydalanadı. Duglas Krokford dáslep JSON formatın 2000-jıllardıń basında kórsetti. Ol hám Chip Morningstar birinshi JSON xabarın 2001-jıl aprelde jiberdi. == Atı hám aytılıwı == 2017-jıldaǵı xalıqaralıq standart (ECMA-404 hám ISO/IEC 21778:2017) «JSON» sózi «Djeyson menen Argonavtlar» sıyaqlı ''[[Inglis tili|inglisshe]] /ˈdʒeɪ.sən/'' dep aytılatuǵının kórsetedi<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html| bet = ISO/IEC 21778:2017| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyul }}</ref><ref name="ecma2017">{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Syntax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027160438/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | sáne = December 2017 | baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref>. ECMA-404 birinshi (2013 j.) basılımı aytılıwǵa baylanıslı emes<ref name="ecma2013">{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Format| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 1-noyabr | sáne = October 2013 | til = en| baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr }}</ref>. UNIX hám [[Linux]] sistemasın basqarıw qollanbasında bılay delingen: «JSON formatın ataǵan hám onı úgit násiyatlaǵan Duglas Krokford onıń Djeyson atına uqsaytuǵının aytadı. Biraq áytewir, texnikalıq jámiyetshilikte keń tarqalǵan sıyaqlı»<ref>{{Cite book|title=UNIX and Linux System Administration Handbook}}</ref> Krokford 2011-jılı: «Bunı qalay aytatuǵınıńız tuwralı kóplegen dawlar bar, biraq maǵan báribir.» == Standartlar == <nowiki>RFC 4627</nowiki> «informaciyalıq» specifikaciyası retinde 2006-jıldan berli bar bolǵannan keyin, JSON birinshi ret 2013-jılı ECMA-404 retinde standartlastırılǵan<ref name="ecma2013">{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Format| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 1-noyabr | sáne = October 2013 | til = en| baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/ "ECMA-404: The JSON Data Interchange Format"] (1st&nbsp;ed.). [[Ecma International]]. October 2013. [https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on November 1, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 20,</span> 2023</span>.</cite></ref>. 2017-jılı járiyalanǵan <nowiki>RFC 8259</nowiki> STD 90 Internet Standartınıń aǵımdaǵı versiyası bolıp tabıladı hám ol ECMA-404 standartına sáykes keledi. Sol jılı JSON da ISO/IEC 21778:2017 retinde standartlastırılǵan<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html| bet = ISO/IEC 21778:2017| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true"><span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html "ISO/IEC 21778:2017"]</span>. ''ISO''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 29,</span> 2019</span>.</cite></ref>. ECMA hám ISO/IEC standartları tek ruqsat etilgen sintaksisti klassifikaciyalaydı, al RFC ayırım qáwipsizlik penen óz-ara háreketlesiw máselelerin qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.tbray.org/ongoing/When/201x/2014/03/05/RFC7159-JSON| bet = JSON Redux AKA RFC7159| avtor = Bray| at = Tim| jumıs = Ongoing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-mart }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Douglas_Crockford.jpg|nobaý|Duglas Krokford Yahoo imaratında (2007)]] JSON 2000-jıllardıń basında qollanılǵan ústem metodlar Flash yamasa Java appletleri sıyaqlı brauzer plaginlerin paydalanbay, anıq waqıttaǵı serverden brauzerge seans baylanısı protokolınıń mútájliginen payda boldı<ref name="Edu4java, 2014">{{Web deregi | url = http://www.edu4java.com/en/java/unofficial-java-history.html| bet = Unofficial Java History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140526235903/http://www.edu4java.com/en/java/unofficial-java-history.html| arxivsáne = 2014-jıl 26-may | sáne = 2014-jıl 26-may | jumıs = Edu4Java| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust | citata = In 1996, Macromedia launches Flash technology which occupies the space left by Java and ActiveX, becoming the de facto standard for animation on the client side.}}</ref>. Krokford aldı menen JSON formatın anıqlap, onı en jaydırdı. Bul abbreviatura 2001-jıl martta Krokford hám basqaları tiykar salǵan State Software kompaniyasında payda boldı. Qurıltayshılar standart brauzer imkaniyatların paydalanatuǵın sistemanı jaratıwǵa kelisti hám veb-baǵdarlamashılarǵa turaqlı dupleks jalǵanıwına iye veb-qosımshalardı jaratıw ushın abstrakciyalıq dárejeni támiyinledi. Eger qosımsha maǵlıwmatlar almasıw bolmasa, eki Hypertext Transfer Protocol (HTTP) jalǵanıwın ashıq uslap turıw arqalı veb-serverdi standart brauzer taym-autlarına shekem qayta islew imkaniyarına iye. Qurıltayshılar dóńgelek stolda pikirlesiwler alıp bardı hám maǵlıwmatlar formatın JSML (JavaScript Markup Language) yamasa JSON (JavaScript Object Notation) dep ataw kerek pe, sonday-aq onı qanday licenziya túri menen paydalanıw múmkinligi haqqında dawıs berdi. JSON.org<ref>{{Web deregi | url = http://json.org/| bet = JSON| jumıs = json.org}}</ref> veb saytı 2001-jılı iske qosıldı. 2005-jıl dekabrde Yahoo! JSON ishinde ayırım veb-xızmetlerin usına basladı<ref name="yahoo">{{Web deregi | url = http://developer.yahoo.com/common/json.html| bet = Using JSON with Yahoo! Web services| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071011085815/http://developer.yahoo.com/common/json.html| arxivsáne = 2007-jıl 11-oktyabr | avtor = Yahoo!| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-iyul }}</ref>. JSON kitapxanalarınıń prekursorı Communities.com saytındaǵı Cartoon Orbit atlı balalarǵa arnalǵan [[cifrlı]] aktivlerdi satıw oyını proektinde Cartoon Network ushın paydalanıldı, ol jeke menshik huqıqı bar brauzer tárepindegi jalǵanatuǵın moduldi paydalandı. DHTML elementlerin basqarıwǵa arnalǵan xabar almasıw formatı (bul sistemada 3DO kompaniyasına tiyisli). Ajax-tıń dáslepki imkaniyatların ashqannan keyin digiGroups, Noosh hám basqaları informaciyanı veb-qosımshanıń vizual kontekstin jańalamastan, tek standart HTTP, [[HTML]] hám [[JavaScript]] arqalı anıq waqıttaǵı keń kólemli veb-qosımshalardı ámelge asırıw ushın paydalanıwshı brauzerleriniń vizual qatarına jiberiw ushın Netscape 4.0.5+ hám Internet Explorer 5+  freymlerinen paydalandı. Sonnan keyin Krokford JavaScript bunday sistema ushın obyektke tiykarlanǵan xabar almasıw formatı retinde paydalanıwı múmkin ekenin anıqladı. Bul sistema Sun Microsystems, Amazon.com hám EDS kompaniyalarına satıldı. JSON [[JavaScript]] scenariy tiliniń ishki toplamına tiykarlanǵan (anıǵıraq aytqanda, Standard ECMA-262 3-basılımı −1999 j. dekabr<ref>{{Web deregi | url = http://json.org| bet = Introducing JSON| avtor = Crockford| avtorsilteme = Douglas Crockford| at = Douglas| sáne = 2009-jıl 28-may | baspaxana = json.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-iyul | citata = It is based on a subset of the JavaScript Programming Language, Standard ECMA-262 3rd Edition - December 1999.}}</ref>) hám JavaScript penen jiyi paydalanıladı, biraq ol tilden ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı. JSON maǵlıwmatların tallawǵa hám generaciyalawǵa arnalǵan kod kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] bar. JSON veb-saytında JSON kitapxanalarınıń til boyınsha dizimi keltirilgen. == [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|Sintaksisi]] == Tómendegi mısalda adamdı táriypleytuǵın JSON kórinisi kórsetilgen.<syntaxhighlight lang="json"> { "first_name": "Alpamıs", "last_name": "Qarajanulı", "is_alive": true, "age": 27, "address": { "street_address": "21-kóshe", "city": "Xalqabat", "state": "Kegeyli", "postal_code": "10021-3100" }, "phone_numbers": [ { "type": "úy", "number": "212 555-1234" }, { "type": "keńse", "number": "646 555-4567" } ], "children": [ "Gúlparshın", "Gúlayım", "Ótesh" ], "spouse": null } </syntaxhighlight> === Simvollardı kodlaw === Krokford dáslebinde JSON [[JavaScript]] hám ECMAScript-tiń qatań ishki toplamı dep málimlegeni menen<ref>{{Web deregi | url = http://www.json.org/js.html| bet = JSON in JavaScript| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160710230817/http://www.json.org/js.html| arxivsáne = 2016-jıl 10-iyul | avtor = Douglas Crockford| sáne = 2016-jıl 10-iyul | qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-avgust | citata = JSON is a subset of the object literal notation of JavaScript.}}</ref>, onıń specifikaciyası is júzinde JavaScript bolmaǵan haqıyqıy JSON hújjetlerine imkaniyat beredi; JSON U+2028 LINE SEPARATOR hám U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR yunikod qatar terminatorlarına tırnaqshaǵa alınǵan qatarlarda bos emes bolıp kóriniwine imkaniyat beredi, al ECMAScript 2018 hám onnan joqarı versiyalarında bul bolmaydı<ref name="json-2028">{{Web deregi | url = http://timelessrepo.com/json-isnt-a-javascript-subset| bet = JSON: The JavaScript subset that isn't| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120513012409/http://timelessrepo.com/json-isnt-a-javascript-subset| arxivsáne = 2012-jıl 13-may | avtor = Holm, Magnus| sáne = 2011-jıl 15-may | baspaxana = The timeless repository| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-sentyabr }}</ref><ref name="ECMATC39">{{Web deregi | url = https://tc39.es/proposal-json-superset/| bet = Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262| sáne = 2019-jıl 23-avgust | baspaxana = Ecma TC39| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-avgust }}</ref>. Bul JSON-nıń tek «basqarıw simvollarına» ruqsat bermewiniń sebebi. Maksimal kóshiriw ushın bul simvollar keri sızıqtı alıp taslawı kerek. Ashıq ekosistemadaǵı JSON almasıwı [[UTF-8]] formatında kodlanıwı kerek. Kodlaw tiykarǵı kóp tilli keńislikten (U+0000 - U+FFFF) tıs simvollardı qosqanda, tolıq Yunikod simvollar toplamın qollaydı. Degen menen, eger qashıp ketse bul simvollar UTF-16 surrogat jupları arqalı jazılıwı kerek. Mısalı, U+1F610 😐 NEUTRAL FACE emodzi simvolın JSON ishine qosıw ushın:<syntaxhighlight lang="javascript"> { "face": "😐" } // or { "face": "\uD83D\uDE10" } </syntaxhighlight>JSON tiliniń 2019-jıldaǵı versiyası boyınsha ECMAScript-tiń qatań ishki toplamına aylandı<ref name="ECMATC39">{{Web deregi | url = https://tc39.es/proposal-json-superset/| bet = Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262| sáne = 2019-jıl 23-avgust | baspaxana = Ecma TC39| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-avgust }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://tc39.es/proposal-json-superset/ "Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262"]. Ecma TC39. August 23, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="ECMATC39Stage4">{{Web deregi | url = https://github.com/tc39/proposal-json-superset/commit/0604b6083e18fe033a1520388b8c6146bcd79e23| bet = Advance to Stage 4 - tc39/proposal-json-superset| sáne = 2018-jıl 22-may | jumıs = GitHub}}</ref>. == Qollanılıwı == JSON-RPC — XML-RPC yamasa SOAP ornın almastırıw retinde JSON tiykarında qurılǵan aralıqtaǵı proceduralı shaqırıw (RPC) protokolı. Bul bir neshe maǵlıwmatlar tipleri menen buyrıqların anıqlaytuǵın ápiwayı protokol. JSON-RPC sistemaǵa xabarlandırıwlardı (juwaptı talap etpeytuǵın serverge informaciya) hám serverge retsiz juwap beriwge bolatuǵın bir neshe qońırawlardı jiberiwge imkaniyat beredi. Asinxron [[JavaScript]] hám JSON (yamasa AJAJ) Ajax sıyaqlı dinamikalıq veb-bet metodologiyasına silteme beredi, biraq XML ornına JSON maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı. AJAJ − veb-bettiń veb brauzerge júklengennen keyin jańa maǵlıwmatlardı soraw imkaniyatın támiyinleytuǵın veb islep shıǵıw texnikası. Ádette, ol sol veb-bettegi paydalanıwshı háreketlerine juwap retinde serverden jańa maǵlıwmatlardı kórsetedi. Mısalı, paydalanıwshı izlew maydanına ne teretuǵının, klient tárepinen kodtı serverge jiberedi, ol operativ sáykes [[maǵlıwmatlar bazası]] elementleriniń ashılatuǵın dizimi menen juwap beredi. JSON konfiguraciya tili retinde arnawlı paydalanıwdı kórdi. Degen menen, ol pikirlerdi qollamaydı. 2012-jılı JSON jaratıwshısı Duglas Krokford konfiguraciya tili retinde paydalanılǵanda JSON tilindegi kommentariyalar tuwralı bılay dedi: «Kommentariyalardıń bolmawı ayırım adamlardı renjitetuǵının bilemen, biraq onday bolmawı kerek. Meyli siz saqlaw ushın JSON paydalanasız. Annotaciya qosqıńız keletuǵın konfiguraciya faylları, onı JSON analizshisine bermeste aldın, ózińizge unaytuǵın barlıq kommentariyalardı kirgiziń.»<ref name="DouglasCrockfordComments">{{Web deregi | url = https://plus.google.com/+DouglasCrockfordEsq/posts/RK8qyGVaGSr| bet = Comments in JSON| arxivurl = https://archive.today/20150704102718/https://plus.google.com/+DouglasCrockfordEsq/posts/RK8qyGVaGSr| arxivsáne = 2015-jıl 4-iyul | avtor = Crockford| at = Douglas| sáne = 2012-jıl 30-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust | citata = I removed comments from JSON because I saw people were using them to hold parsing directives, a practice which would have destroyed interoperability. I know that the lack of comments makes some people sad, but it shouldn't. Suppose you are using JSON to keep configuration files, which you would like to annotate. Go ahead and insert all the comments you like. Then pipe it through [[Minification_(programming)#History|JSMin]] before handing it to your JSON parser.}}</ref> [[MongoDB]] hújjetke baǵdarlanǵan [[maǵlıwmatlar bazası]] ushın JSON sıyaqlı maǵlıwmatlardı paydalanadı. [[PostgreSQL]] hám [[MySQL]] sıyaqlı ayırım relyaciyalıq [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]] jergilikli JSON maǵlıwmatlar tiplerine qollawdı qostı. Bul [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] JSON maǵlıwmatların basqa maǵlıwmatlar formatına túrlendiriwsiz tikkeley relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlawǵa imkaniyat beredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Ajax_(programmalastırıw)]] 7zvzfxv1za10y2fnktoqs9c52jbnoan 0 21101 274771 227884 2026-10-11T20:18:57Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274771 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Fedora_Linux_36_takes_pic_with_bunch_of_FOSS_softwares.png|nobaý|[[Ashıq kodlı]] hám biypul programmalardıń ekran kórinisi (FOSS): Fedora Linux 36, KDE Plasma 5 desktop ortalıǵı, Firefox, Dolphin fayl menedjeri, VLC media pleyeri, LibreOffice Writer, GIMP hám KCalc.]] '''Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(sonday-aq: BAKPT, [[Inglis tili|ingl]]. free and open-source software (FOSS))'' — bul [[Programmalıq támiynat|programmanı]] paydalanıw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqın barlıq adamlarǵa biypul beriwshi, licenziya boyınsha qoljetimli [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] bolıp tabıladı. Sonlıqtan, [[Derek kodı|derek kodınıń]] ashıq túrde qoljetimli bolıwı zárúrli, biraq jetkilikli bolıw shárt emes. BAKPT — [[biypul programmalıq támiynat]] hám [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]] óz ishine qamtıytuǵın termin. BAKPT [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarama-qarsı, onda programmalıq támiyinlewge sheklew qoyılǵan avtorlıq huqıq yamasa licenziyalaw astında boladı hám [[derek kodı]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] jasırın boladı. BAKPT (Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat) biypul programmalıq támiynattıń "Tórt tiykargı erkinligi" arqalı [[programmalıq támiynat]] paydalanıwshısınıń puqaralıq erkinlik huqıqların saqlaydı. BAKPTtı qollanıwdıń basqa da paydalı tárepleri — programmalıq támiynat bahasınıń azayıwı, [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalarǵa]] qarsı qáwipsizliktiń artıwı, turaqlılıq, jeke sırlılıq, bilimlendiriw maqsetlerinde paydalanıw múmkinshilikleri hám paydalanıwshılarga óz úskenelerin kóbirek basqarıw múmkinshiligin beriw. [[Linux]] distribuciyaları hám BSD nıń tuwındıları sıyaqlı biypul hám [[ashıq kodlı]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]] búgingi kúnde keń qollanılıp, millionlagan serverler, [[Kompyuter|kompyuterler]], smartfonlar hám basqa da qurılmalardı isletiw ushın paydalanılmaqta.{{Sfn|Hatlestad|2005}}{{Sfn|Claburn|2007}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları hám ashıq kodlı licenziyalar búgingi kúnde kóplegen programmalıq támiynat paketleri tárepinen qollanılmaqta. Biypul programmalıq támiynat háreketi hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi — BAKPTtıń keń kólemde islep shıǵarılıwı, qabıl etiliwin hám alǵa ilgerlewin qollap-quwatlaytuǵın onlayn jámiyetlik háreketler bolıp, birinshisi BEPPT (Biypul hám erkin programmalıq támiynat), biypul yamasa erkin terminlerin qollanıwdı maqul kóredi. == Sholıw == "Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat" (BAKPT) — bul bir waqıttıń ózinde hám biypul programmalıq támiynat, hám [[ashıq kodlı]] programmalıq támiynat dep esaplanatuǵın programmalıq támiynattı qamtıytuǵın ulıwmalastırıwshı termin<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. "Biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleriniń anıq anıqlaması olardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] usı programmalıq támiynattı qálegeninshe paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılǵan hár qanday programmalıq támiynatta qollanıladı, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırıw ushın programmalıq támiynattıń avtor(lar)ına royalti yamasa tólem tólew talap etilmeydi.{{Sfn|Feller|2005|p=xvii}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları menen ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyaları arasında derlik tolıq sáykeslik bolsa da, bul eki poziciyanıń jaqlawshıları arasında kúshli filosofiyalıq kelispewshilik bar. BAKPT terminologiyası Biypul Programmalıq Támiynat Fondi (BPTF) menen Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) arasındaǵı bul filosofiyalıq kelispewshiliklerge qatnasta biytárep bolıw hám eki túsinikke de tiyisli bola alatuǵın birden-bir birlestiriwshi termin bolıw ushın dóretilgen, biraq Richard Stallman bul terminniń "Biypul/Erkin hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat" (BEAKPT) sıyaqlı uqsas terminge qaraǵanda biytárep bolıwda sátsiz bolǵanın aytadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| bet = FLOSS and FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180916040800/https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-sentyabr | avtor = Stallman| at = Richard| til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Biypul programmalıq támiynat === Richard Stallmannıń BPTF tárepinen qabıl etilgen Biypul Programmalıq Támiynat Anıqlaması, biypul programmalıq támiynattı baha emes, al erkinlik máselesi retinde anıqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = GNU| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>,hám Tórt Tiykarǵı Erkinlikti qollap-quwatlaydı. Onıń biypul programmalıq támiynat anıqlamasınıń belgili bolǵan eń erte basılımı BPTFtıń házirgi waqıtta toqtatılǵan GNU Byulleteni basılımınıń 1986-jıl fevral sanında<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| bet = GNU's Bulletin, Volume 1 Number 1, page 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| arxivsáne = 2015-jıl 23-iyun | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}</ref> járiyalanǵan. Bul hújjettiń tiykarǵı deregi GNU Proektiniń veb-saytınıń [[filosofiya]] bóliminde jaylasqan. 2017-jıl avgust ayına kelip, ol 40 tilde járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| bet = The Free Software Definition — Translations of this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel }}</ref>. ==== Biypul Programmalıq Támiynattıń tórt tiykarǵı erkinligi ==== "Biypul programmalıq támiynat" anıqlamasına sáykes keliw ushın, BPTF programmalıq támiynat licenziyasınıń BPTF tárepinen programmalıq támiynat paydalanıwshısınıń "Tórt Tiykarǵı Erkinligi" dep atalatuǵın puqaralıq erkinlikler / adam huqıqların húrmet etiwdi talap etedi<ref name="FSF 20162">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | familiya = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr | url-status = live| jumıs = The GNU Project -- GNU}}</ref>. * Programmanı qálegenińizshe, hár qanday maqsette iske túsiriw erkinligi (0-erkinlik). * Programmanıń qalay isleytuǵının úyreniw hám onı óz esaplaw talabıńızǵa sáykes ózgertiw erkinligi (1-erkinlik). Bunıń ushın [[Derek kodı|derek kodına]] erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı. * Kóshirmelerdi qayta tarqatıw arqalı basqalarǵa járdem beriw erkinligi (2-erkinlik). * Ózgertiw kirgizilgen nusqalarıńızdıń kóshirmelerin basqalarǵa tarqatıw erkinligi (3-erkinlik). Bunı islewińiz arqalı pútkil jámiyetke siziń ózgerislerińizden payda alıw múmkinshiligin bere alasız. Bunıń ushın derek kodına erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Ashıq kodlı === Ashıq Kodlı Anıqlaması Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) tárepinen [[programmalıq támiynat]] licenziyasınıń shólkemniń ashıq kodlı programmalıq támiynat belgisine ılayıqlı ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq Támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/docs/osd| bet = ''The Open Source Definition''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/https://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Perens óz jazbasın Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń biypul programmalıq támiynattıń Tórt Tiykarǵı Erkinligine tiykarlamaǵan, olar tek keyinirek veb-ke jetkilikli bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = Slashdot.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Keyinirek Perens Erik Raymondtıń ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgerletiwi Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń háreketlerin ádalatsız túrde kóleńkede qaldırǵanın aytıp, biypul programmalıq támiynattı qollap-quwatlawın qayta tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| bet = It's Time to Talk About Free Software Again| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140716055445/https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| arxivsáne = 2014-jıl 16-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral }}</ref>. Keyingi 2000-jıllarda ol ashıq kodlı programmalıq támiynat haqqında qaytadan sóyledi<ref>{{Web deregi | url = https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| bet = Bruce Perens — State of Open Source Message: A New Decade For Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104135143/https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 1998-jıl 9-fevral | baspaxana = Perens.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| bet = Meet the Perens| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131106193215/https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| arxivsáne = 2013-jıl 6-noyabr | avtor = Barr| at = Joe| sáne = 2003-jıl 13-yanvar | baspaxana = LinuxWorld Magazine| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-fevral }}</ref>. == Tariyxı == 1950-jıllardan baslap 1980-jıllardıń dawamında [[kompyuter]] paydalanıwshılarınıń ózi qollanǵan barlıq programmalardıń [[Derek kodı|derek kodına]] iye bolıwı hám olardı óz maqsetleri ushın ózgertiw ruqsatı hám imkaniyatına iye bolıwı ádettegi jaǵday edi. [[Programmalıq támiynat]], sonıń ishinde derek kodı, kóbinese jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı sıpatında<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31| bet = Free software — Free software is a junkyard of software spare parts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240515023818/https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31#v=onepage&q&f=false| arxivsáne = 2024-jıl 15-may | avtor = Shea| at = Tom| sáne = 1983-jıl 23-iyun | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-fevral }}</ref> kompyuterlerdi paydalanǵan adamlar arasında ortaq paydalanılǵan (BAKPT jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı menen birdey emes, sebebi jámiyetlik múlk programmalıq támiynatında avtorlıq huqıqlar bolmaydı). Kópshilik kompaniyalardıń biznes modeli úskene satıwǵa tiykarlanǵan bolıp, programmalıq támiynattı úskene menen birge biypul bergen yamasa qosıp bergen<ref>{{Citation |last=Gates |first=Bill |title=An Open Letter to Hobbyists | sáne =February 3, 1976 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |access-date=September 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416224929/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |url-status=live |archive-date=April 16, 2018}}</ref>. 1960-jıllardıń aqırına kelip, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewge]] baylanıslı biznes modeli ózgere basladı. Rawajlanıp atırǵan programmalıq támiyinlew industriyası apparatlıq óndiriwshilerdiń komplektlestirilgen programmalıq ónimleri menen básekilese basladı; programmalıq támiyinlewdi rawajlandırıwdı apparatlıq tabıstan qarjılandırıwdıń ornına, bul jańa kompaniyalar programmalıq támiyinlewdi tuwrıdan-tuwrı satıwǵa ótti. Ijaraǵa berilgen mashinalar programmalıq qollap-quwatlawdı talap etti, biraq programmalıq támiynat ushın hesh qanday tabıs bermedi, al ayırım tutınıwshılar óz mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıra alatuǵın bolǵanlıqtan, apparatlıq ónim bahasına kirgizilgen programmalıq támiyinlew qunın tólewdi qálemedi. 1969-jılı 17-yanvarda baslanǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń [[IBM]] kompaniyasına qarsı sudında, húkimet komplektlestirilgen programmalıq támiyinlewdiń básekige qarsı ekenin ayıpladı. Ayırım programmalıq támiynatlar ele de aqshasız hám licenziya sheklewlerisiz berile bergen bolsa da, tek aqshalay tólem hám sheklengen licenziya menen beriletuǵın programmalıq támiyinlewlerdiń muǵdarı artıp baratır edi. 1970-jıllar hám 1980-jıllardıń basında, programmalıq támiyinlew industriyasınıń ayırım bólimleri kompyuter paydalanıwshılarınıń olar satıp alǵan programmalıq támiyinlewdi úyreniw hám ózlestiriw ushın keri injeneriya usılların qollanıwınıń aldın alıw ushın texnikalıq ilajlardı (máselen, [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınıń]] tek binar versiyaların tarqatıw) qollana basladı. 1980-jılı AQSHta avtorlıq huqıq nızamı kompyuter programmalarına da keńeytildi—burın kompyuter programmaları ideyalar, proceduralar, usıllar, sistemalar hám processler retinde qaralıp, avtorlıq huqıq penen qorǵalmaytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| bet = Copyright Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150630101745/https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyun | jumıs = www.lib.purdue.edu| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-aprel }}</ref>.{{Sfn|Weber|2009}} Dáslepki waqıtları, jabıq kodlı programmalıq támiynat 1970-jıllardıń ortasınan 1980-jıllarǵa shekem siyrek ushırasatuǵın edi, 1983-jılı [[IBM]] kompaniyası "tek obyekt kodı" siyasatın engizip, [[Derek kodı|derek kodtı]] endi tarqatpaytuǵın boldı. 1983-jılı, MIT Jasalma Intellekt Laboratoriyasınıń xakerler jámiyetiniń kóp jıllıq aǵzası Richard Stollman [[GNU proekti|GNU proektin]] járiyaladı. Ol kompyuter industriyası hám onıń paydalanıwshıları mádeniyatındaǵı ózgerislerdiń nátiyjelerinen narazı bolǵanın ayttı.{{Sfn|William|2002}} GNU operaciyalıq sisteması ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewdi]] islep shıǵıw 1984-jıldıń yanvar ayında baslandı, al Biypul Programmalıq Támiyinlew Fondı (FSF) 1985-jıldıń oktyabr ayında dúzildi. Proekt hám onıń maqsetlerin súwretleytuǵın maqala 1985-jıldıń mart ayında "GNU Manifesti" degen at penen járiyalandı. Manifestte GNU filosofiyası, Biypul Programmalıq Támiynat anıqlaması hám "[[Kopyleft|copyleft]]" ideyaları keńnen túsindirilgen edi. FSF Biypul programmalıq támiyinlewdiń tiykarǵı máselesi etikalıq ekenin, yaǵnıy programmalıq támiyinlew paydalanıwshılarınıń "Tórt tiykarǵı erkinlik" dep atalatuǵın huqıqların támiyinlew ekenin moyınlaydı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFree_Software_Foundation2016">Free Software Foundation (27 December 2016). [https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html "What is free software? The Free Software Definition"]. ''The GNU Project -- GNU''. [https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Archived] from the original on 14 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 September</span> 2018</span>.</cite></ref>. Linux yadrosı, Linus Torvalds tárepinen dóretilgen, 1991-jılı erkin ózgertiwge bolatuǵın derek kodı sıpatında shıǵarıldı. Dáslep, Linux ya Biypul programmalıq támiyinlew, yamasa Ashıq kodlı programmalıq támiyinlew licenziyası astında shıǵarılmaǵan edi. Biraq, 1992-jıldıń fevral ayında 0.12 versiyası menen, ol proektti GNU General Public License astında qayta licenziyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| bet = Release notes for Linux kernel 0.12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819045030/https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | baspaxana = Kernel.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-iyul }}</ref>. FreeBSD hám NetBSD (ekewi de 386BSD tiykarında islengen) 1993-jılı USL v. BSDi sudlasıwı sırttan kelisim menen sheshilgennen keyin Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıldı. OpenBSD 1995-jılı NetBSD den ajıralıp shıqtı. Jáne de 1995-jılı, kóbinese Apache dep atalatuǵın Apache HTTP Server, Apache License 1.0 astında shıǵarıldı. 1997-jılı Erik Reymond "The Cathedral and the Bazaar" atlı maqalasın járiyaladı, bul maqalada xakerler jámiyeti hám Biypul programmalıq támiyinlew principleri analiz etilgen edi. Maqala 1998-jıldıń baslarında úlken itibarǵa iye boldı hám Netscape Communications Corporation kompaniyasınıń óziniń ataqlı Netscape Communicator [[Internet]] toplamın Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıwına túrtki bolǵan faktorlardıń biri boldı. Bul kod búgingi kúnde Mozilla Firefox hám Thunderbird sıpatında jaqsı tanıs. Netscape kompaniyasınıń bul háreketi Reymond hám basqalardı FSF diń Biypul programmalıq támiyinlew ideyaları hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiyinlew industriyasına qalay alıp keliw múmkinligi haqqında oylanıwǵa májbúr etti. Olar FSF diń jámiyetlik aktivizmi Netscape sıyaqlı kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenin túsindi hám Biypul programmalıq támiyinlew háreketin programmalıq támiyinlewdiń [[Derek kodı|derek kodın]] bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrısha kórsetiw ushın qayta brendlewdiń jolın izlesti. Olar tańlaǵan jańa atama "Ashıq kodlı" boldı hám tez arada Bryus Perens, baspashı Tim O'Reyli, Linus Torvalds hám basqalar bul qayta brendlewge qosıldı. [[Ashıq kodlı|Ashıq Kodlı]] Iniciativa 1998-jıldıń fevral ayında jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlew hám ashıq kodlı principlerdi táriyiplew ushın dúzildi<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/history| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120726073944/https://opensource.org/history| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyul | sáne = 2006-jıl 19-sentyabr | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral }}</ref>. Ashıq Kodlı Iniciativa jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlewge hám onıń uslanǵan principlerin táriyiplewge umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiyinlew vendorları ózlerin erkin tarqatılatuǵın programmalıq támiyinlew koncepciyası hám qollanbanıń derek kodına universal kiriw múmkinshiligi tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı. [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri 2001-jılı "Ashıq kodlı — bul intellektual múlkti joq etiwshi. Programmalıq támiyinlew biznesi hám intellektual múlk biznesi ushın bunnan da jaman nárseni eleslete almayman" dep ashıq málimledi. Haqıyqatında da, kompaniyalar FOSS ti qabıl etkende avtorlıq huqıq buzılıwı máselelerine dus kelgen.{{Sfn|Charny|2001}} Kóp jıllar dawamında FOSS jeke programmalıq támiyinlewdi islep shıǵarıwdıń tiykarǵı aǵımınan tısqarı tar tarawda xızmet atqardı<ref>{{Web deregi | url = https://sourcecodecontrol.co/foss/| bet = Issues when embracing FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217215309/https://sourcecodecontrol.co/foss/| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | sáne = 2016-jıl 31-dekabr | baspaxana = sourcecodecontrol.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}</ref>. Biraq Linux, BSD sıyaqlı FOSS Operaciyalıq Sistemalarınıń hám Red Hat sıyaqlı FOSS tiykarındaǵı kompaniyalardıń tabısı programmalıq támiyinlew industriyasınıń kózqarasın ózgertti hám onı rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada úlken ózgeris júz berdi.{{Sfn|Miller|Voas|Costello|2010|pp=14–16}} == Qollanıw == === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda artıqmashlıqları === ==== Jeke baqlaw, qálewinshe ózgertiw hám erkinlik ==== FOSS paydalanıwshıları Tórt Tiykarǵı Erkinlikten payda aladı: bunday programmalıq támiyinlewdi sheklewsiz qollanıw, úyreniw, kóshirip alıw, ózgertiw hám ózgertiwler menen yamasa ózgertiwlersiz qayta tarqatıw. Eger olar programmalıq támiyinlewdiń funkcionallıǵın ózgertiwdi qálese, kodqa ózgerisler kirgize aladı hám, eger qálese, programmalıq támiyinlewdiń usınday ózgertilgen versiyaların tarqata aladı yaki kóbinese − programmalıq támiyinlewdiń sheshim qabıllaw modeli hám onıń basqa paydalanıwshılarına baylanıslı − hátte usınday ózgerislerdi dáslepki programmalıq támiyinlewge jańalanıwlar arqalı kirgiziwdi usınıs ete aladı yamasa talap ete aladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jVq9AQAAQBAJ&pg=PA372|title=Handbook of Research on Open Source Software: Technological, Economic, and Social Perspectives: Technological, Economic, and Social Perspectives| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDX0BwAAQBAJ&pg=PA700|title=Building the Information Society: IFIP 18th World Computer Congress Topical Sessions 22–27 August 2004 Toulouse, France| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lDs0MLAsO8MC&pg=PA263|title=Google and the Law: Empirical Approaches to Legal Aspects of Knowledge-Economy Business Models| til =en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| bet = What is free software?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231115065058/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. ==== Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq ==== Menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew óndiriwshilerine geyde óz programmalıq támiyinlewlerine jasırın kiriw jolları yaki basqa da jasırın, qálemegen funkciyalardı qosıwǵa májbúr etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| bet = Microsoft Back Doors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205010542/https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| bet = Microsoft Accidentally Leaks Key to Windows Backdoor — Schneier on Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825142643/https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2016-jıl 15-avgust | jumıs = www.schneier.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| bet = Snowden leak: Microsoft added Outlook.com backdoor for Feds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825104553/https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | avtor = Thomson| at = Iain| jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. Programmalıq támiyinlew jetkerip beriwshilerge iseniwdiń ornına, FOSS paydalanıwshıları derek kodtı ózleri tekserip, tastıyıqlay aladı hám erikli hám paydalanıwshılar jámiyetine isene aladı. Menshikli kod ádette jámiyettiń kózinen jasırın bolǵanlıqtan, tek jetkerip beriwshilerdiń ózleri hám xakerler ǵana olardaǵı hár qanday hálsizliklerden xabardar bolıwı múmkin<ref name="pcw1" /> al FOSS qátelerdi tez anıqlaw ushın múmkin bolǵanınsha kóp adamlardı tartadı.<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>, ==== Tómen baha yamasa biypul ==== FOSS kóbinese biypul boladı, biraq qayırqomlıq etiw kóbinese xoshametlenedi. Bul paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynattı jaqsıraq sınap kóriwge hám salıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ==== Sapa, birge islesiw hám nátiyjelik ==== FOSS paydalanıwshılar yamasa qollanıw jaǵdayları ushın eń nátiyjeli programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw maqsetinde hár qıylı tárepler hám jeke adamlar arasında jaqsıraq birge islesiwge múmkinshilik beredi, al menshikli programmalıq támiyinlew ádette payda tabıwǵa baǵdarlanǵan. Bunnan tısqarı, kóp jaǵdaylarda bunday joybarlarǵa menshikli programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek shólkemler hám jeke adamlar úles qosadı. Kompaniyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiyinlewdi tańlawınıń tiykarǵı sebebi ádette texnikalıq artıqmashlıq ekenligi kórsetilgen.<ref name="pcw1" /> === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kemshilikler === ==== Qáwipsizlik hám paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ==== Linustıń nızamına kóre, kodtı kórip hám sınap kóre alatuǵın adamlar qansha kóp bolsa, qáteler tabılıp tez arada dúzetiliw itimallıǵı sonshama joqarı boladı. Biraq, bul joqarı dárejedegi qatnasıwǵa kepillik bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda kommerciyalıq ónim artında tolıq jumıs kúni isleytuǵın isbilermenler toparınıń bolıwı FOSS-tan artıqmashlıqqa iye bolıwı múmkin<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Sonıń menen bir qatarda, járiyalanǵan derek kodı xakerlerge onnan hálsizliklerdi tabıwdı hám eksploytlar jazıwdı ańsatlastırıwı múmkin. Biraq bul jaǵdayda usınday zıyankes xakerlerdiń hálsizliklerdi juwapkershilik penen ashıp beretuǵın yamasa olardı dúzetiwge járdem beretuǵın aq qalpaqlı xakerlerden nátiyjelirek ekenligi, hesh qanday kod sızıp shıǵıwı yaki shıǵarıp alınıwı júz bermeytuǵını hám menshikli kodtı keri injeneriya qılıw zıyankes xakerler ushın áhmiyetli tosqınlıq bolıp tabılatuǵını boljanadı<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. ==== Apparatlıq hám programmalıq támiynat úylesimliligi ==== Geyde FOSS menshikli [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] yaki belgili bir [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] menen úylesimli bolmaydı. Bul kóbinese óndiriwshilerdiń FOSS-tı tosqınlıq qılıwı sebepli júz beredi, mısalı, FOSS háreketiniń aǵzaları olardıń apparatlıq támiyinlewi ushın drayverler jazıwı ushın kerek bolǵan interfeyslerdi yaki basqa specifikaciyalardı ashıp bermewi arqalı — máselen, olar tutınıwshılardıń tek ózleriniń menshikli programmalıq támiyinlewin paydalanıwın qálegenlikten yamasa sheriklik baylanıslardan payda kóriwi múmkin bolǵanlıqtan<ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| bet = Linux Today — KERNEL-DEV: UDI and Free Software by Richard Stallman| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105704/https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Cite news|title=Microsoft tries to block Linux off Windows 8 PCs|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-tries-to-block-linux-off-windows-8-pcs/|access-date=12 July 2017}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| bet = Lenovo reportedly blocking Linux on Windows 10 Signature Edition PCs (updated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170714023050/https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyul | avtor = Kingsley-Hughes| at = Adrian| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| bet = Linux Today — How Microsoft Changes the Prices at OEMs to Block GNU/Linux Sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105708/https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| bet = Microsoft 'killed Dell Linux' — States| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170717220530/https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| arxivsáne = 2017-jıl 17-iyul | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>. ==== Qáteler hám jetispeytuǵın funkciyalar ==== FOSS programmalıq támiyinlew funkciyaları hám turaqlılıǵı jaǵınan menshikli alternativlerden ústin bolıwı múmkin bolsa da, kóp jaǵdaylarda uqsas kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kóbirek dúzetilmegen qátelerge hám jetispeytuǵın funkciyalarǵa iye boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| bet = When Free Software Isn't (Practically) Superior| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713084233/https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Hill| at = Benjamin Mako| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}</ref>. Bul hárbir jaǵdayda hár qıylı bolıp, ádette belgili bir proektke bolǵan qızıǵıwshılıq dárejesine baylanıslı boladı. Biraq, jabıq kodlı programmalıq támiyinlewden parqı, jaqsılanıwlar buǵan motivaciyası, waqtı hám qábileti bar hár qanday adam tárepinen ámelge asırılıwı múmkin.  A common obstacle in FOSS development is the lack of access to some common official standards, due to costly royalties or required non-disclosure agreements (e.g., for the DVD-Video format). ==== Rawajlanıwdıń kem kepilligi ==== FOSS proektleriniń dawamlı rawajlanıw ushın zárúr resurslar hám qatnasıwdı alıwına kompaniyalar tárepinen qollap-quwatlanatuǵın kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek belgisizlik bar. Biraq, kompaniyalar da kóbinese paydasız bolǵan proektlerdi biykar etedi, sonıń menen birge iri kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiyinlewge súyeniwi hám sonıń nátiyjesinde onı birgelikte rawajlandırıwı múmkin<ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ "Open source software is more secure than you think"]. SC Media US. 8 October 2013. [https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ Archived] from the original on 25 August 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Ekinshi tárepten, eger menshikli programmalıq támiyinlewdi jetkerip beriwshi rawajlandırıwdı toqtatsa, basqa alternativalar bolmaydı; al FOSS penen, oǵan mútáj bolǵan hár qanday paydalanıwshı onı ózi rawajlandırıwdı dawam ettiriw yamasa bunı ámelge asırıw ushın 3-tárepke tólew huqıqına hám derek kodına iye boladı. ==== Jetispeytuǵın qollanbalar ==== [[Linux]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] FOSS distribuciyalarınıń aqırǵı paydalanıwshılar arasında bazar úlesi tómenirek bolǵanlıqtan, qoljetimli qollanbalar sanı da azıraq<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAa-AouAHxoC&pg=PA147|title=Succeeding with Technology}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdpDFv5Gu5YC&pg=PT24|title=Mastering Information Technology for CXC CSEC CAPE}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ r8eigzuy3i7mmia0diwlngg04e3o1g7 274772 274771 2026-10-11T20:19:07Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274772 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Fedora_Linux_36_takes_pic_with_bunch_of_FOSS_softwares.png|nobaý|[[Ashıq kodlı]] hám biypul programmalardıń ekran kórinisi (FOSS): Fedora Linux 36, KDE Plasma 5 desktop ortalıǵı, Firefox, Dolphin fayl menedjeri, VLC media pleyeri, LibreOffice Writer, GIMP hám KCalc.]] '''Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(sonday-aq: BAKPT, [[Inglis tili|ingl]]. free and open-source software (FOSS))'' — bul [[Programmalıq támiynat|programmanı]] paydalanıw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqın barlıq adamlarǵa biypul beriwshi, licenziya boyınsha qoljetimli [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] bolıp tabıladı. Sonlıqtan, [[Derek kodı|derek kodınıń]] ashıq túrde qoljetimli bolıwı zárúrli, biraq jetkilikli bolıw shárt emes. BAKPT — [[biypul programmalıq támiynat]] hám [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]] óz ishine qamtıytuǵın termin. BAKPT [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarama-qarsı, onda programmalıq támiyinlewge sheklew qoyılǵan avtorlıq huqıq yamasa licenziyalaw astında boladı hám [[derek kodı]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] jasırın boladı. BAKPT (Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat) biypul programmalıq támiynattıń "Tórt tiykargı erkinligi" arqalı [[programmalıq támiynat]] paydalanıwshısınıń puqaralıq erkinlik huqıqların saqlaydı. BAKPTtı qollanıwdıń basqa da paydalı tárepleri — programmalıq támiynat bahasınıń azayıwı, [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalarǵa]] qarsı qáwipsizliktiń artıwı, turaqlılıq, jeke sırlılıq, bilimlendiriw maqsetlerinde paydalanıw múmkinshilikleri hám paydalanıwshılarga óz úskenelerin kóbirek basqarıw múmkinshiligin beriw. [[Linux]] distribuciyaları hám BSD nıń tuwındıları sıyaqlı biypul hám [[ashıq kodlı]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]] búgingi kúnde keń qollanılıp, millionlagan serverler, [[Kompyuter|kompyuterler]], smartfonlar hám basqa da qurılmalardı isletiw ushın paydalanılmaqta.{{Sfn|Hatlestad|2005}}{{Sfn|Claburn|2007}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları hám ashıq kodlı licenziyalar búgingi kúnde kóplegen programmalıq támiynat paketleri tárepinen qollanılmaqta. Biypul programmalıq támiynat háreketi hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi — BAKPTtıń keń kólemde islep shıǵarılıwı, qabıl etiliwin hám alǵa ilgerlewin qollap-quwatlaytuǵın onlayn jámiyetlik háreketler bolıp, birinshisi BEPPT (Biypul hám erkin programmalıq támiynat), biypul yamasa erkin terminlerin qollanıwdı maqul kóredi. == Sholıw == "Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat" (BAKPT) — bul bir waqıttıń ózinde hám biypul programmalıq támiynat, hám [[ashıq kodlı]] programmalıq támiynat dep esaplanatuǵın programmalıq támiynattı qamtıytuǵın ulıwmalastırıwshı termin<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. "Biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleriniń anıq anıqlaması olardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] usı programmalıq támiynattı qálegeninshe paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılǵan hár qanday programmalıq támiynatta qollanıladı, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırıw ushın programmalıq támiynattıń avtor(lar)ına royalti yamasa tólem tólew talap etilmeydi.{{Sfn|Feller|2005|p=xvii}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları menen ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyaları arasında derlik tolıq sáykeslik bolsa da, bul eki poziciyanıń jaqlawshıları arasında kúshli filosofiyalıq kelispewshilik bar. BAKPT terminologiyası Biypul Programmalıq Támiynat Fondi (BPTF) menen Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) arasındaǵı bul filosofiyalıq kelispewshiliklerge qatnasta biytárep bolıw hám eki túsinikke de tiyisli bola alatuǵın birden-bir birlestiriwshi termin bolıw ushın dóretilgen, biraq Richard Stallman bul terminniń "Biypul/Erkin hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat" (BEAKPT) sıyaqlı uqsas terminge qaraǵanda biytárep bolıwda sátsiz bolǵanın aytadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| bet = FLOSS and FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180916040800/https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-sentyabr | avtor = Stallman| at = Richard| til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Biypul programmalıq támiynat === Richard Stallmannıń BPTF tárepinen qabıl etilgen Biypul Programmalıq Támiynat Anıqlaması, biypul programmalıq támiynattı baha emes, al erkinlik máselesi retinde anıqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = GNU| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>,hám Tórt Tiykarǵı Erkinlikti qollap-quwatlaydı. Onıń biypul programmalıq támiynat anıqlamasınıń belgili bolǵan eń erte basılımı BPTFtıń házirgi waqıtta toqtatılǵan GNU Byulleteni basılımınıń 1986-jıl fevral sanında<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| bet = GNU's Bulletin, Volume 1 Number 1, page 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| arxivsáne = 2015-jıl 23-iyun | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}</ref> járiyalanǵan. Bul hújjettiń tiykarǵı deregi GNU Proektiniń veb-saytınıń [[filosofiya]] bóliminde jaylasqan. 2017-jıl avgust ayına kelip, ol 40 tilde járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| bet = The Free Software Definition — Translations of this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel }}</ref>. ==== Biypul Programmalıq Támiynattıń tórt tiykarǵı erkinligi ==== "Biypul programmalıq támiynat" anıqlamasına sáykes keliw ushın, BPTF programmalıq támiynat licenziyasınıń BPTF tárepinen programmalıq támiynat paydalanıwshısınıń "Tórt Tiykarǵı Erkinligi" dep atalatuǵın puqaralıq erkinlikler / adam huqıqların húrmet etiwdi talap etedi<ref name="FSF 20162">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | familiya = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr | url-status = live| jumıs = The GNU Project -- GNU}}</ref>. * Programmanı qálegenińizshe, hár qanday maqsette iske túsiriw erkinligi (0-erkinlik). * Programmanıń qalay isleytuǵının úyreniw hám onı óz esaplaw talabıńızǵa sáykes ózgertiw erkinligi (1-erkinlik). Bunıń ushın [[Derek kodı|derek kodına]] erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı. * Kóshirmelerdi qayta tarqatıw arqalı basqalarǵa járdem beriw erkinligi (2-erkinlik). * Ózgertiw kirgizilgen nusqalarıńızdıń kóshirmelerin basqalarǵa tarqatıw erkinligi (3-erkinlik). Bunı islewińiz arqalı pútkil jámiyetke siziń ózgerislerińizden payda alıw múmkinshiligin bere alasız. Bunıń ushın derek kodına erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Ashıq kodlı === Ashıq Kodlı Anıqlaması Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) tárepinen [[programmalıq támiynat]] licenziyasınıń shólkemniń ashıq kodlı programmalıq támiynat belgisine ılayıqlı ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq Támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/docs/osd| bet = ''The Open Source Definition''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/https://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Perens óz jazbasın Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń biypul programmalıq támiynattıń Tórt Tiykarǵı Erkinligine tiykarlamaǵan, olar tek keyinirek veb-ke jetkilikli bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = Slashdot.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Keyinirek Perens Erik Raymondtıń ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgerletiwi Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń háreketlerin ádalatsız túrde kóleńkede qaldırǵanın aytıp, biypul programmalıq támiynattı qollap-quwatlawın qayta tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| bet = It's Time to Talk About Free Software Again| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140716055445/https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| arxivsáne = 2014-jıl 16-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral }}</ref>. Keyingi 2000-jıllarda ol ashıq kodlı programmalıq támiynat haqqında qaytadan sóyledi<ref>{{Web deregi | url = https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| bet = Bruce Perens — State of Open Source Message: A New Decade For Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104135143/https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 1998-jıl 9-fevral | baspaxana = Perens.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| bet = Meet the Perens| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131106193215/https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| arxivsáne = 2013-jıl 6-noyabr | avtor = Barr| at = Joe| sáne = 2003-jıl 13-yanvar | baspaxana = LinuxWorld Magazine| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-fevral }}</ref>. == Tariyxı == 1950-jıllardan baslap 1980-jıllardıń dawamında [[kompyuter]] paydalanıwshılarınıń ózi qollanǵan barlıq programmalardıń [[Derek kodı|derek kodına]] iye bolıwı hám olardı óz maqsetleri ushın ózgertiw ruqsatı hám imkaniyatına iye bolıwı ádettegi jaǵday edi. [[Programmalıq támiynat]], sonıń ishinde derek kodı, kóbinese jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı sıpatında<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31| bet = Free software — Free software is a junkyard of software spare parts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240515023818/https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31#v=onepage&q&f=false| arxivsáne = 2024-jıl 15-may | avtor = Shea| at = Tom| sáne = 1983-jıl 23-iyun | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-fevral }}</ref> kompyuterlerdi paydalanǵan adamlar arasında ortaq paydalanılǵan (BAKPT jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı menen birdey emes, sebebi jámiyetlik múlk programmalıq támiynatında avtorlıq huqıqlar bolmaydı). Kópshilik kompaniyalardıń biznes modeli úskene satıwǵa tiykarlanǵan bolıp, programmalıq támiynattı úskene menen birge biypul bergen yamasa qosıp bergen<ref>{{Citation |last=Gates |first=Bill |title=An Open Letter to Hobbyists | sáne =February 3, 1976 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |access-date=September 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416224929/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |url-status=live |archive-date=April 16, 2018}}</ref>. 1960-jıllardıń aqırına kelip, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewge]] baylanıslı biznes modeli ózgere basladı. Rawajlanıp atırǵan programmalıq támiyinlew industriyası apparatlıq óndiriwshilerdiń komplektlestirilgen programmalıq ónimleri menen básekilese basladı; programmalıq támiyinlewdi rawajlandırıwdı apparatlıq tabıstan qarjılandırıwdıń ornına, bul jańa kompaniyalar programmalıq támiyinlewdi tuwrıdan-tuwrı satıwǵa ótti. Ijaraǵa berilgen mashinalar programmalıq qollap-quwatlawdı talap etti, biraq programmalıq támiynat ushın hesh qanday tabıs bermedi, al ayırım tutınıwshılar óz mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıra alatuǵın bolǵanlıqtan, apparatlıq ónim bahasına kirgizilgen programmalıq támiyinlew qunın tólewdi qálemedi. 1969-jılı 17-yanvarda baslanǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń [[IBM]] kompaniyasına qarsı sudında, húkimet komplektlestirilgen programmalıq támiyinlewdiń básekige qarsı ekenin ayıpladı. Ayırım programmalıq támiynatlar ele de aqshasız hám licenziya sheklewlerisiz berile bergen bolsa da, tek aqshalay tólem hám sheklengen licenziya menen beriletuǵın programmalıq támiyinlewlerdiń muǵdarı artıp baratır edi. 1970-jıllar hám 1980-jıllardıń basında, programmalıq támiyinlew industriyasınıń ayırım bólimleri kompyuter paydalanıwshılarınıń olar satıp alǵan programmalıq támiyinlewdi úyreniw hám ózlestiriw ushın keri injeneriya usılların qollanıwınıń aldın alıw ushın texnikalıq ilajlardı (máselen, [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınıń]] tek binar versiyaların tarqatıw) qollana basladı. 1980-jılı AQSHta avtorlıq huqıq nızamı kompyuter programmalarına da keńeytildi—burın kompyuter programmaları ideyalar, proceduralar, usıllar, sistemalar hám processler retinde qaralıp, avtorlıq huqıq penen qorǵalmaytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| bet = Copyright Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150630101745/https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyun | jumıs = www.lib.purdue.edu| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-aprel }}</ref>.{{Sfn|Weber|2009}} Dáslepki waqıtları, jabıq kodlı programmalıq támiynat 1970-jıllardıń ortasınan 1980-jıllarǵa shekem siyrek ushırasatuǵın edi, 1983-jılı [[IBM]] kompaniyası "tek obyekt kodı" siyasatın engizip, [[Derek kodı|derek kodtı]] endi tarqatpaytuǵın boldı. 1983-jılı, MIT Jasalma Intellekt Laboratoriyasınıń xakerler jámiyetiniń kóp jıllıq aǵzası Richard Stollman [[GNU proekti|GNU proektin]] járiyaladı. Ol kompyuter industriyası hám onıń paydalanıwshıları mádeniyatındaǵı ózgerislerdiń nátiyjelerinen narazı bolǵanın ayttı.{{Sfn|William|2002}} GNU operaciyalıq sisteması ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewdi]] islep shıǵıw 1984-jıldıń yanvar ayında baslandı, al Biypul Programmalıq Támiyinlew Fondı (FSF) 1985-jıldıń oktyabr ayında dúzildi. Proekt hám onıń maqsetlerin súwretleytuǵın maqala 1985-jıldıń mart ayında "GNU Manifesti" degen at penen járiyalandı. Manifestte GNU filosofiyası, Biypul Programmalıq Támiynat anıqlaması hám "[[Kopyleft|copyleft]]" ideyaları keńnen túsindirilgen edi. FSF Biypul programmalıq támiyinlewdiń tiykarǵı máselesi etikalıq ekenin, yaǵnıy programmalıq támiyinlew paydalanıwshılarınıń "Tórt tiykarǵı erkinlik" dep atalatuǵın huqıqların támiyinlew ekenin moyınlaydı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFree_Software_Foundation2016">Free Software Foundation (27 December 2016). [https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html "What is free software? The Free Software Definition"]. ''The GNU Project -- GNU''. [https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Archived] from the original on 14 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 September</span> 2018</span>.</cite></ref>. Linux yadrosı, Linus Torvalds tárepinen dóretilgen, 1991-jılı erkin ózgertiwge bolatuǵın derek kodı sıpatında shıǵarıldı. Dáslep, Linux ya Biypul programmalıq támiyinlew, yamasa Ashıq kodlı programmalıq támiyinlew licenziyası astında shıǵarılmaǵan edi. Biraq, 1992-jıldıń fevral ayında 0.12 versiyası menen, ol proektti GNU General Public License astında qayta licenziyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| bet = Release notes for Linux kernel 0.12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819045030/https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | baspaxana = Kernel.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-iyul }}</ref>. FreeBSD hám NetBSD (ekewi de 386BSD tiykarında islengen) 1993-jılı USL v. BSDi sudlasıwı sırttan kelisim menen sheshilgennen keyin Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıldı. OpenBSD 1995-jılı NetBSD den ajıralıp shıqtı. Jáne de 1995-jılı, kóbinese Apache dep atalatuǵın Apache HTTP Server, Apache License 1.0 astında shıǵarıldı. 1997-jılı Erik Reymond "The Cathedral and the Bazaar" atlı maqalasın járiyaladı, bul maqalada xakerler jámiyeti hám Biypul programmalıq támiyinlew principleri analiz etilgen edi. Maqala 1998-jıldıń baslarında úlken itibarǵa iye boldı hám Netscape Communications Corporation kompaniyasınıń óziniń ataqlı Netscape Communicator [[Internet]] toplamın Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıwına túrtki bolǵan faktorlardıń biri boldı. Bul kod búgingi kúnde Mozilla Firefox hám Thunderbird sıpatında jaqsı tanıs. Netscape kompaniyasınıń bul háreketi Reymond hám basqalardı FSF diń Biypul programmalıq támiyinlew ideyaları hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiyinlew industriyasına qalay alıp keliw múmkinligi haqqında oylanıwǵa májbúr etti. Olar FSF diń jámiyetlik aktivizmi Netscape sıyaqlı kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenin túsindi hám Biypul programmalıq támiyinlew háreketin programmalıq támiyinlewdiń [[Derek kodı|derek kodın]] bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrısha kórsetiw ushın qayta brendlewdiń jolın izlesti. Olar tańlaǵan jańa atama "Ashıq kodlı" boldı hám tez arada Bryus Perens, baspashı Tim O'Reyli, Linus Torvalds hám basqalar bul qayta brendlewge qosıldı. [[Ashıq kodlı|Ashıq Kodlı]] Iniciativa 1998-jıldıń fevral ayında jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlew hám ashıq kodlı principlerdi táriyiplew ushın dúzildi<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/history| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120726073944/https://opensource.org/history| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyul | sáne = 2006-jıl 19-sentyabr | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral }}</ref>. Ashıq Kodlı Iniciativa jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlewge hám onıń uslanǵan principlerin táriyiplewge umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiyinlew vendorları ózlerin erkin tarqatılatuǵın programmalıq támiyinlew koncepciyası hám qollanbanıń derek kodına universal kiriw múmkinshiligi tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı. [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri 2001-jılı "Ashıq kodlı — bul intellektual múlkti joq etiwshi. Programmalıq támiyinlew biznesi hám intellektual múlk biznesi ushın bunnan da jaman nárseni eleslete almayman" dep ashıq málimledi. Haqıyqatında da, kompaniyalar FOSS ti qabıl etkende avtorlıq huqıq buzılıwı máselelerine dus kelgen.{{Sfn|Charny|2001}} Kóp jıllar dawamında FOSS jeke programmalıq támiyinlewdi islep shıǵarıwdıń tiykarǵı aǵımınan tısqarı tar tarawda xızmet atqardı<ref>{{Web deregi | url = https://sourcecodecontrol.co/foss/| bet = Issues when embracing FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217215309/https://sourcecodecontrol.co/foss/| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | sáne = 2016-jıl 31-dekabr | baspaxana = sourcecodecontrol.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}</ref>. Biraq Linux, BSD sıyaqlı FOSS Operaciyalıq Sistemalarınıń hám Red Hat sıyaqlı FOSS tiykarındaǵı kompaniyalardıń tabısı programmalıq támiyinlew industriyasınıń kózqarasın ózgertti hám onı rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada úlken ózgeris júz berdi.{{Sfn|Miller|Voas|Costello|2010|pp=14–16}} == Qollanıw == === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda artıqmashlıqları === ==== Jeke baqlaw, qálewinshe ózgertiw hám erkinlik ==== FOSS paydalanıwshıları Tórt Tiykarǵı Erkinlikten payda aladı: bunday programmalıq támiyinlewdi sheklewsiz qollanıw, úyreniw, kóshirip alıw, ózgertiw hám ózgertiwler menen yamasa ózgertiwlersiz qayta tarqatıw. Eger olar programmalıq támiyinlewdiń funkcionallıǵın ózgertiwdi qálese, kodqa ózgerisler kirgize aladı hám, eger qálese, programmalıq támiyinlewdiń usınday ózgertilgen versiyaların tarqata aladı yaki kóbinese − programmalıq támiyinlewdiń sheshim qabıllaw modeli hám onıń basqa paydalanıwshılarına baylanıslı − hátte usınday ózgerislerdi dáslepki programmalıq támiyinlewge jańalanıwlar arqalı kirgiziwdi usınıs ete aladı yamasa talap ete aladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jVq9AQAAQBAJ&pg=PA372|title=Handbook of Research on Open Source Software: Technological, Economic, and Social Perspectives: Technological, Economic, and Social Perspectives| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDX0BwAAQBAJ&pg=PA700|title=Building the Information Society: IFIP 18th World Computer Congress Topical Sessions 22–27 August 2004 Toulouse, France| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lDs0MLAsO8MC&pg=PA263|title=Google and the Law: Empirical Approaches to Legal Aspects of Knowledge-Economy Business Models| til =en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| bet = What is free software?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231115065058/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. ==== Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq ==== Menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew óndiriwshilerine geyde óz programmalıq támiyinlewlerine jasırın kiriw jolları yaki basqa da jasırın, qálemegen funkciyalardı qosıwǵa májbúr etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| bet = Microsoft Back Doors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205010542/https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| bet = Microsoft Accidentally Leaks Key to Windows Backdoor — Schneier on Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825142643/https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2016-jıl 15-avgust | jumıs = www.schneier.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| bet = Snowden leak: Microsoft added Outlook.com backdoor for Feds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825104553/https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | avtor = Thomson| at = Iain| jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. Programmalıq támiyinlew jetkerip beriwshilerge iseniwdiń ornına, FOSS paydalanıwshıları derek kodtı ózleri tekserip, tastıyıqlay aladı hám erikli hám paydalanıwshılar jámiyetine isene aladı. Menshikli kod ádette jámiyettiń kózinen jasırın bolǵanlıqtan, tek jetkerip beriwshilerdiń ózleri hám xakerler ǵana olardaǵı hár qanday hálsizliklerden xabardar bolıwı múmkin<ref name="pcw1" /> al FOSS qátelerdi tez anıqlaw ushın múmkin bolǵanınsha kóp adamlardı tartadı.<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>, ==== Tómen baha yamasa biypul ==== FOSS kóbinese biypul boladı, biraq qayırqomlıq etiw kóbinese xoshametlenedi. Bul paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynattı jaqsıraq sınap kóriwge hám salıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ==== Sapa, birge islesiw hám nátiyjelik ==== FOSS paydalanıwshılar yamasa qollanıw jaǵdayları ushın eń nátiyjeli programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw maqsetinde hár qıylı tárepler hám jeke adamlar arasında jaqsıraq birge islesiwge múmkinshilik beredi, al menshikli programmalıq támiyinlew ádette payda tabıwǵa baǵdarlanǵan. Bunnan tısqarı, kóp jaǵdaylarda bunday joybarlarǵa menshikli programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek shólkemler hám jeke adamlar úles qosadı. Kompaniyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiyinlewdi tańlawınıń tiykarǵı sebebi ádette texnikalıq artıqmashlıq ekenligi kórsetilgen.<ref name="pcw1" /> === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kemshilikler === ==== Qáwipsizlik hám paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ==== Linustıń nızamına kóre, kodtı kórip hám sınap kóre alatuǵın adamlar qansha kóp bolsa, qáteler tabılıp tez arada dúzetiliw itimallıǵı sonshama joqarı boladı. Biraq, bul joqarı dárejedegi qatnasıwǵa kepillik bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda kommerciyalıq ónim artında tolıq jumıs kúni isleytuǵın isbilermenler toparınıń bolıwı FOSS-tan artıqmashlıqqa iye bolıwı múmkin<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Sonıń menen bir qatarda, járiyalanǵan derek kodı xakerlerge onnan hálsizliklerdi tabıwdı hám eksploytlar jazıwdı ańsatlastırıwı múmkin. Biraq bul jaǵdayda usınday zıyankes xakerlerdiń hálsizliklerdi juwapkershilik penen ashıp beretuǵın yamasa olardı dúzetiwge járdem beretuǵın aq qalpaqlı xakerlerden nátiyjelirek ekenligi, hesh qanday kod sızıp shıǵıwı yaki shıǵarıp alınıwı júz bermeytuǵını hám menshikli kodtı keri injeneriya qılıw zıyankes xakerler ushın áhmiyetli tosqınlıq bolıp tabılatuǵını boljanadı<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. ==== Apparatlıq hám programmalıq támiynat úylesimliligi ==== Geyde FOSS menshikli [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] yaki belgili bir [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] menen úylesimli bolmaydı. Bul kóbinese óndiriwshilerdiń FOSS-tı tosqınlıq qılıwı sebepli júz beredi, mısalı, FOSS háreketiniń aǵzaları olardıń apparatlıq támiyinlewi ushın drayverler jazıwı ushın kerek bolǵan interfeyslerdi yaki basqa specifikaciyalardı ashıp bermewi arqalı — máselen, olar tutınıwshılardıń tek ózleriniń menshikli programmalıq támiyinlewin paydalanıwın qálegenlikten yamasa sheriklik baylanıslardan payda kóriwi múmkin bolǵanlıqtan<ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| bet = Linux Today — KERNEL-DEV: UDI and Free Software by Richard Stallman| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105704/https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Cite news|title=Microsoft tries to block Linux off Windows 8 PCs|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-tries-to-block-linux-off-windows-8-pcs/|access-date=12 July 2017}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| bet = Lenovo reportedly blocking Linux on Windows 10 Signature Edition PCs (updated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170714023050/https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyul | avtor = Kingsley-Hughes| at = Adrian| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| bet = Linux Today — How Microsoft Changes the Prices at OEMs to Block GNU/Linux Sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105708/https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| bet = Microsoft 'killed Dell Linux' — States| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170717220530/https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| arxivsáne = 2017-jıl 17-iyul | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>. ==== Qáteler hám jetispeytuǵın funkciyalar ==== FOSS programmalıq támiyinlew funkciyaları hám turaqlılıǵı jaǵınan menshikli alternativlerden ústin bolıwı múmkin bolsa da, kóp jaǵdaylarda uqsas kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kóbirek dúzetilmegen qátelerge hám jetispeytuǵın funkciyalarǵa iye boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| bet = When Free Software Isn't (Practically) Superior| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713084233/https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Hill| at = Benjamin Mako| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}</ref>. Bul hárbir jaǵdayda hár qıylı bolıp, ádette belgili bir proektke bolǵan qızıǵıwshılıq dárejesine baylanıslı boladı. Biraq, jabıq kodlı programmalıq támiyinlewden parqı, jaqsılanıwlar buǵan motivaciyası, waqtı hám qábileti bar hár qanday adam tárepinen ámelge asırılıwı múmkin.  A common obstacle in FOSS development is the lack of access to some common official standards, due to costly royalties or required non-disclosure agreements (e.g., for the DVD-Video format). ==== Rawajlanıwdıń kem kepilligi ==== FOSS proektleriniń dawamlı rawajlanıw ushın zárúr resurslar hám qatnasıwdı alıwına kompaniyalar tárepinen qollap-quwatlanatuǵın kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek belgisizlik bar. Biraq, kompaniyalar da kóbinese paydasız bolǵan proektlerdi biykar etedi, sonıń menen birge iri kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiyinlewge súyeniwi hám sonıń nátiyjesinde onı birgelikte rawajlandırıwı múmkin<ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ "Open source software is more secure than you think"]. SC Media US. 8 October 2013. [https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ Archived] from the original on 25 August 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Ekinshi tárepten, eger menshikli programmalıq támiyinlewdi jetkerip beriwshi rawajlandırıwdı toqtatsa, basqa alternativalar bolmaydı; al FOSS penen, oǵan mútáj bolǵan hár qanday paydalanıwshı onı ózi rawajlandırıwdı dawam ettiriw yamasa bunı ámelge asırıw ushın 3-tárepke tólew huqıqına hám derek kodına iye boladı. ==== Jetispeytuǵın qollanbalar ==== [[Linux]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] FOSS distribuciyalarınıń aqırǵı paydalanıwshılar arasında bazar úlesi tómenirek bolǵanlıqtan, qoljetimli qollanbalar sanı da azıraq<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAa-AouAHxoC&pg=PA147|title=Succeeding with Technology}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdpDFv5Gu5YC&pg=PT24|title=Mastering Information Technology for CXC CSEC CAPE}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat]] 07k6k0kqn3ynrkaws4588sjm1062550 274807 274772 2026-10-12T06:06:13Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 274807 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Fedora_Linux_36_takes_pic_with_bunch_of_FOSS_softwares.png|nobaý|[[Ashıq kodlı]] hám biypul programmalardıń ekran kórinisi (FOSS): Fedora Linux 36, KDE Plasma 5 desktop ortalıǵı, Firefox, Dolphin fayl menedjeri, VLC media pleyeri, LibreOffice Writer, GIMP hám KCalc.]] '''Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(sonday-aq: BAKPT, [[Inglis tili|ingl]]. free and open-source software (FOSS))'' — bul [[Programmalıq támiynat|programmanı]] paydalanıw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqın barlıq adamlarǵa biypul beriwshi, licenziya boyınsha qoljetimli [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] bolıp tabıladı. Sonlıqtan, [[Derek kodı|derek kodınıń]] ashıq túrde qoljetimli bolıwı zárúrli, biraq jetkilikli bolıw shárt emes. BAKPT — [[biypul programmalıq támiynat]] hám [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]] óz ishine qamtıytuǵın termin. BAKPT [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarama-qarsı, onda programmalıq támiyinlewge sheklew qoyılǵan avtorlıq huqıq yamasa licenziyalaw astında boladı hám [[derek kodı]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] jasırın boladı. BAKPT (Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat) biypul programmalıq támiynattıń "Tórt tiykargı erkinligi" arqalı [[programmalıq támiynat]] paydalanıwshısınıń puqaralıq erkinlik huqıqların saqlaydı. BAKPTtı qollanıwdıń basqa da paydalı tárepleri — programmalıq támiynat bahasınıń azayıwı, [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalarǵa]] qarsı qáwipsizliktiń artıwı, turaqlılıq, jeke sırlılıq, bilimlendiriw maqsetlerinde paydalanıw múmkinshilikleri hám paydalanıwshılarga óz úskenelerin kóbirek basqarıw múmkinshiligin beriw. [[Linux]] distribuciyaları hám BSD nıń tuwındıları sıyaqlı biypul hám [[ashıq kodlı]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]] búgingi kúnde keń qollanılıp, millionlagan serverler, [[Kompyuter|kompyuterler]], smartfonlar hám basqa da qurılmalardı isletiw ushın paydalanılmaqta.{{Sfn|Hatlestad|2005}}{{Sfn|Claburn|2007}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları hám ashıq kodlı licenziyalar búgingi kúnde kóplegen programmalıq támiynat paketleri tárepinen qollanılmaqta. Biypul programmalıq támiynat háreketi hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi — BAKPTtıń keń kólemde islep shıǵarılıwı, qabıl etiliwin hám alǵa ilgerlewin qollap-quwatlaytuǵın onlayn jámiyetlik háreketler bolıp, birinshisi BEPPT (Biypul hám erkin programmalıq támiynat), biypul yamasa erkin terminlerin qollanıwdı maqul kóredi. == Sholıw == "Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat" (BAKPT) — bul bir waqıttıń ózinde hám biypul programmalıq támiynat, hám [[ashıq kodlı]] programmalıq támiynat dep esaplanatuǵın programmalıq támiynattı qamtıytuǵın ulıwmalastırıwshı termin<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. "Biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleriniń anıq anıqlaması olardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] usı programmalıq támiynattı qálegeninshe paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılǵan hár qanday programmalıq támiynatta qollanıladı, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırıw ushın programmalıq támiynattıń avtor(lar)ına royalti yamasa tólem tólew talap etilmeydi.{{Sfn|Feller|2005|p=xvii}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları menen ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyaları arasında derlik tolıq sáykeslik bolsa da, bul eki poziciyanıń jaqlawshıları arasında kúshli filosofiyalıq kelispewshilik bar. BAKPT terminologiyası Biypul Programmalıq Támiynat Fondi (BPTF) menen Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) arasındaǵı bul filosofiyalıq kelispewshiliklerge qatnasta biytárep bolıw hám eki túsinikke de tiyisli bola alatuǵın birden-bir birlestiriwshi termin bolıw ushın dóretilgen, biraq Richard Stallman bul terminniń "Biypul/Erkin hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat" (BEAKPT) sıyaqlı uqsas terminge qaraǵanda biytárep bolıwda sátsiz bolǵanın aytadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| bet = FLOSS and FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180916040800/https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-sentyabr | avtor = Stallman| at = Richard| til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Biypul programmalıq támiynat === Richard Stallmannıń BPTF tárepinen qabıl etilgen Biypul Programmalıq Támiynat Anıqlaması, biypul programmalıq támiynattı baha emes, al erkinlik máselesi retinde anıqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = GNU| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>,hám Tórt Tiykarǵı Erkinlikti qollap-quwatlaydı. Onıń biypul programmalıq támiynat anıqlamasınıń belgili bolǵan eń erte basılımı BPTFtıń házirgi waqıtta toqtatılǵan GNU Byulleteni basılımınıń 1986-jıl fevral sanında<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| bet = GNU's Bulletin, Volume 1 Number 1, page 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| arxivsáne = 2015-jıl 23-iyun | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}</ref> járiyalanǵan. Bul hújjettiń tiykarǵı deregi GNU Proektiniń veb-saytınıń [[filosofiya]] bóliminde jaylasqan. 2017-jıl avgust ayına kelip, ol 40 tilde járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| bet = The Free Software Definition — Translations of this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel }}</ref>. ==== Biypul Programmalıq Támiynattıń tórt tiykarǵı erkinligi ==== "Biypul programmalıq támiynat" anıqlamasına sáykes keliw ushın, BPTF programmalıq támiynat licenziyasınıń BPTF tárepinen programmalıq támiynat paydalanıwshısınıń "Tórt Tiykarǵı Erkinligi" dep atalatuǵın puqaralıq erkinlikler / adam huqıqların húrmet etiwdi talap etedi<ref name="FSF 20162">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | familiya = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr | url-status = live| jumıs = The GNU Project -- GNU}}</ref>. * Programmanı qálegenińizshe, hár qanday maqsette iske túsiriw erkinligi (0-erkinlik). * Programmanıń qalay isleytuǵının úyreniw hám onı óz esaplaw talabıńızǵa sáykes ózgertiw erkinligi (1-erkinlik). Bunıń ushın [[Derek kodı|derek kodına]] erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı. * Kóshirmelerdi qayta tarqatıw arqalı basqalarǵa járdem beriw erkinligi (2-erkinlik). * Ózgertiw kirgizilgen nusqalarıńızdıń kóshirmelerin basqalarǵa tarqatıw erkinligi (3-erkinlik). Bunı islewińiz arqalı pútkil jámiyetke siziń ózgerislerińizden payda alıw múmkinshiligin bere alasız. Bunıń ushın derek kodına erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Ashıq kodlı === Ashıq Kodlı Anıqlaması Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) tárepinen [[programmalıq támiynat]] licenziyasınıń shólkemniń ashıq kodlı programmalıq támiynat belgisine ılayıqlı ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq Támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/docs/osd| bet = ''The Open Source Definition''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/https://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Perens óz jazbasın Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń biypul programmalıq támiynattıń Tórt Tiykarǵı Erkinligine tiykarlamaǵan, olar tek keyinirek veb-ke jetkilikli bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = Slashdot.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Keyinirek Perens Erik Raymondtıń ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgerletiwi Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń háreketlerin ádalatsız túrde kóleńkede qaldırǵanın aytıp, biypul programmalıq támiynattı qollap-quwatlawın qayta tastıyıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| bet = It's Time to Talk About Free Software Again| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140716055445/https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| arxivsáne = 2014-jıl 16-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral }}</ref>. Keyingi 2000-jıllarda ol ashıq kodlı programmalıq támiynat haqqında qaytadan sóyledi<ref>{{Web deregi | url = https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| bet = Bruce Perens — State of Open Source Message: A New Decade For Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104135143/https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 1998-jıl 9-fevral | baspaxana = Perens.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| bet = Meet the Perens| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131106193215/https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| arxivsáne = 2013-jıl 6-noyabr | avtor = Barr| at = Joe| sáne = 2003-jıl 13-yanvar | baspaxana = LinuxWorld Magazine| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-fevral }}</ref>. == Tariyxı == 1950-jıllardan baslap 1980-jıllardıń dawamında [[kompyuter]] paydalanıwshılarınıń ózi qollanǵan barlıq programmalardıń [[Derek kodı|derek kodına]] iye bolıwı hám olardı óz maqsetleri ushın ózgertiw ruqsatı hám imkaniyatına iye bolıwı ádettegi jaǵday edi. [[Programmalıq támiynat]], sonıń ishinde derek kodı, kóbinese jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı sıpatında<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31| bet = Free software — Free software is a junkyard of software spare parts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240515023818/https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&pg=PA31#v=onepage&q&f=false| arxivsáne = 2024-jıl 15-may | avtor = Shea| at = Tom| sáne = 1983-jıl 23-iyun | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-fevral }}</ref> kompyuterlerdi paydalanǵan adamlar arasında ortaq paydalanılǵan (BAKPT jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı menen birdey emes, sebebi jámiyetlik múlk programmalıq támiynatında avtorlıq huqıqlar bolmaydı). Kópshilik kompaniyalardıń biznes modeli úskene satıwǵa tiykarlanǵan bolıp, programmalıq támiynattı úskene menen birge biypul bergen yamasa qosıp bergen<ref>{{Citation |last=Gates |first=Bill |title=An Open Letter to Hobbyists | sáne =February 3, 1976 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |access-date=September 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416224929/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |url-status=live |archive-date=April 16, 2018}}</ref>. 1960-jıllardıń aqırına kelip, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewge]] baylanıslı biznes modeli ózgere basladı. Rawajlanıp atırǵan programmalıq támiyinlew industriyası apparatlıq óndiriwshilerdiń komplektlestirilgen programmalıq ónimleri menen básekilese basladı; programmalıq támiyinlewdi rawajlandırıwdı apparatlıq tabıstan qarjılandırıwdıń ornına, bul jańa kompaniyalar programmalıq támiyinlewdi tuwrıdan-tuwrı satıwǵa ótti. Ijaraǵa berilgen mashinalar programmalıq qollap-quwatlawdı talap etti, biraq programmalıq támiynat ushın hesh qanday tabıs bermedi, al ayırım tutınıwshılar óz mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıra alatuǵın bolǵanlıqtan, apparatlıq ónim bahasına kirgizilgen programmalıq támiyinlew qunın tólewdi qálemedi. 1969-jılı 17-yanvarda baslanǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń [[IBM]] kompaniyasına qarsı sudında, húkimet komplektlestirilgen programmalıq támiyinlewdiń básekige qarsı ekenin ayıpladı. Ayırım programmalıq támiynatlar ele de aqshasız hám licenziya sheklewlerisiz berile bergen bolsa da, tek aqshalay tólem hám sheklengen licenziya menen beriletuǵın programmalıq támiyinlewlerdiń muǵdarı artıp baratır edi. 1970-jıllar hám 1980-jıllardıń basında, programmalıq támiyinlew industriyasınıń ayırım bólimleri kompyuter paydalanıwshılarınıń olar satıp alǵan programmalıq támiyinlewdi úyreniw hám ózlestiriw ushın keri injeneriya usılların qollanıwınıń aldın alıw ushın texnikalıq ilajlardı (máselen, [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınıń]] tek binar versiyaların tarqatıw) qollana basladı. 1980-jılı AQSHta avtorlıq huqıq nızamı kompyuter programmalarına da keńeytildi—burın kompyuter programmaları ideyalar, proceduralar, usıllar, sistemalar hám processler retinde qaralıp, avtorlıq huqıq penen qorǵalmaytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| bet = Copyright Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150630101745/https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyun | jumıs = www.lib.purdue.edu| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-aprel }}</ref>.{{Sfn|Weber|2009}} Dáslepki waqıtları, jabıq kodlı programmalıq támiynat 1970-jıllardıń ortasınan 1980-jıllarǵa shekem siyrek ushırasatuǵın edi, 1983-jılı [[IBM]] kompaniyası "tek obyekt kodı" siyasatın engizip, [[Derek kodı|derek kodtı]] endi tarqatpaytuǵın boldı. 1983-jılı, MIT Jasalma Intellekt Laboratoriyasınıń xakerler jámiyetiniń kóp jıllıq aǵzası Richard Stollman [[GNU proekti|GNU proektin]] járiyaladı. Ol kompyuter industriyası hám onıń paydalanıwshıları mádeniyatındaǵı ózgerislerdiń nátiyjelerinen narazı bolǵanın ayttı.{{Sfn|William|2002}} GNU operaciyalıq sisteması ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewdi]] islep shıǵıw 1984-jıldıń yanvar ayında baslandı, al Biypul Programmalıq Támiyinlew Fondı (FSF) 1985-jıldıń oktyabr ayında dúzildi. Proekt hám onıń maqsetlerin súwretleytuǵın maqala 1985-jıldıń mart ayında "GNU Manifesti" degen at penen járiyalandı. Manifestte GNU filosofiyası, Biypul Programmalıq Támiynat anıqlaması hám "[[Kopyleft|copyleft]]" ideyaları keńnen túsindirilgen edi. FSF Biypul programmalıq támiyinlewdiń tiykarǵı máselesi etikalıq ekenin, yaǵnıy programmalıq támiyinlew paydalanıwshılarınıń "Tórt tiykarǵı erkinlik" dep atalatuǵın huqıqların támiyinlew ekenin moyınlaydı<ref name="FSF 2016">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFree_Software_Foundation2016">Free Software Foundation (27 December 2016). [https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html "What is free software? The Free Software Definition"]. ''The GNU Project -- GNU''. [https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Archived] from the original on 14 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 September</span> 2018</span>.</cite></ref>. Linux yadrosı, Linus Torvalds tárepinen dóretilgen, 1991-jılı erkin ózgertiwge bolatuǵın derek kodı sıpatında shıǵarıldı. Dáslep, Linux ya Biypul programmalıq támiyinlew, yamasa Ashıq kodlı programmalıq támiyinlew licenziyası astında shıǵarılmaǵan edi. Biraq, 1992-jıldıń fevral ayında 0.12 versiyası menen, ol proektti GNU General Public License astında qayta licenziyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| bet = Release notes for Linux kernel 0.12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819045030/https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | baspaxana = Kernel.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-iyul }}</ref>. FreeBSD hám NetBSD (ekewi de 386BSD tiykarında islengen) 1993-jılı USL v. BSDi sudlasıwı sırttan kelisim menen sheshilgennen keyin Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıldı. OpenBSD 1995-jılı NetBSD den ajıralıp shıqtı. Jáne de 1995-jılı, kóbinese Apache dep atalatuǵın Apache HTTP Server, Apache License 1.0 astında shıǵarıldı. 1997-jılı Erik Reymond "The Cathedral and the Bazaar" atlı maqalasın járiyaladı, bul maqalada xakerler jámiyeti hám Biypul programmalıq támiyinlew principleri analiz etilgen edi. Maqala 1998-jıldıń baslarında úlken itibarǵa iye boldı hám Netscape Communications Corporation kompaniyasınıń óziniń ataqlı Netscape Communicator [[Internet]] toplamın Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıwına túrtki bolǵan faktorlardıń biri boldı. Bul kod búgingi kúnde Mozilla Firefox hám Thunderbird sıpatında jaqsı tanıs. Netscape kompaniyasınıń bul háreketi Reymond hám basqalardı FSF diń Biypul programmalıq támiyinlew ideyaları hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiyinlew industriyasına qalay alıp keliw múmkinligi haqqında oylanıwǵa májbúr etti. Olar FSF diń jámiyetlik aktivizmi Netscape sıyaqlı kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenin túsindi hám Biypul programmalıq támiyinlew háreketin programmalıq támiyinlewdiń [[Derek kodı|derek kodın]] bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrısha kórsetiw ushın qayta brendlewdiń jolın izlesti. Olar tańlaǵan jańa atama "Ashıq kodlı" boldı hám tez arada Bryus Perens, baspashı Tim O'Reyli, Linus Torvalds hám basqalar bul qayta brendlewge qosıldı. [[Ashıq kodlı|Ashıq Kodlı]] Iniciativa 1998-jıldıń fevral ayında jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlew hám ashıq kodlı principlerdi táriyiplew ushın dúzildi<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/history| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120726073944/https://opensource.org/history| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyul | sáne = 2006-jıl 19-sentyabr | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral }}</ref>. Ashıq Kodlı Iniciativa jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlewge hám onıń uslanǵan principlerin táriyiplewge umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiyinlew vendorları ózlerin erkin tarqatılatuǵın programmalıq támiyinlew koncepciyası hám qollanbanıń derek kodına universal kiriw múmkinshiligi tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı. [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri 2001-jılı "Ashıq kodlı — bul intellektual múlkti joq etiwshi. Programmalıq támiyinlew biznesi hám intellektual múlk biznesi ushın bunnan da jaman nárseni eleslete almayman" dep ashıq málimledi. Haqıyqatında da, kompaniyalar FOSS ti qabıl etkende avtorlıq huqıq buzılıwı máselelerine dus kelgen.{{Sfn|Charny|2001}} Kóp jıllar dawamında FOSS jeke programmalıq támiyinlewdi islep shıǵarıwdıń tiykarǵı aǵımınan tısqarı tar tarawda xızmet atqardı<ref>{{Web deregi | url = https://sourcecodecontrol.co/foss/| bet = Issues when embracing FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217215309/https://sourcecodecontrol.co/foss/| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | sáne = 2016-jıl 31-dekabr | baspaxana = sourcecodecontrol.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}</ref>. Biraq Linux, BSD sıyaqlı FOSS Operaciyalıq Sistemalarınıń hám Red Hat sıyaqlı FOSS tiykarındaǵı kompaniyalardıń tabısı programmalıq támiyinlew industriyasınıń kózqarasın ózgertti hám onı rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada úlken ózgeris júz berdi.{{Sfn|Miller|Voas|Costello|2010|pp=14–16}} == Qollanıw == === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda artıqmashlıqları === ==== Jeke baqlaw, qálewinshe ózgertiw hám erkinlik ==== FOSS paydalanıwshıları Tórt Tiykarǵı Erkinlikten payda aladı: bunday programmalıq támiyinlewdi sheklewsiz qollanıw, úyreniw, kóshirip alıw, ózgertiw hám ózgertiwler menen yamasa ózgertiwlersiz qayta tarqatıw. Eger olar programmalıq támiyinlewdiń funkcionallıǵın ózgertiwdi qálese, kodqa ózgerisler kirgize aladı hám, eger qálese, programmalıq támiyinlewdiń usınday ózgertilgen versiyaların tarqata aladı yaki kóbinese − programmalıq támiyinlewdiń sheshim qabıllaw modeli hám onıń basqa paydalanıwshılarına baylanıslı − hátte usınday ózgerislerdi dáslepki programmalıq támiyinlewge jańalanıwlar arqalı kirgiziwdi usınıs ete aladı yamasa talap ete aladı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jVq9AQAAQBAJ&pg=PA372|title=Handbook of Research on Open Source Software: Technological, Economic, and Social Perspectives: Technological, Economic, and Social Perspectives| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDX0BwAAQBAJ&pg=PA700|title=Building the Information Society: IFIP 18th World Computer Congress Topical Sessions 22–27 August 2004 Toulouse, France| til =en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lDs0MLAsO8MC&pg=PA263|title=Google and the Law: Empirical Approaches to Legal Aspects of Knowledge-Economy Business Models| til =en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| bet = What is free software?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231115065058/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. ==== Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq ==== Menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew óndiriwshilerine geyde óz programmalıq támiyinlewlerine jasırın kiriw jolları yaki basqa da jasırın, qálemegen funkciyalardı qosıwǵa májbúr etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| bet = Microsoft Back Doors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205010542/https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| bet = Microsoft Accidentally Leaks Key to Windows Backdoor — Schneier on Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825142643/https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2016-jıl 15-avgust | jumıs = www.schneier.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| bet = Snowden leak: Microsoft added Outlook.com backdoor for Feds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825104553/https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | avtor = Thomson| at = Iain| jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref>. Programmalıq támiyinlew jetkerip beriwshilerge iseniwdiń ornına, FOSS paydalanıwshıları derek kodtı ózleri tekserip, tastıyıqlay aladı hám erikli hám paydalanıwshılar jámiyetine isene aladı. Menshikli kod ádette jámiyettiń kózinen jasırın bolǵanlıqtan, tek jetkerip beriwshilerdiń ózleri hám xakerler ǵana olardaǵı hár qanday hálsizliklerden xabardar bolıwı múmkin<ref name="pcw1" /> al FOSS qátelerdi tez anıqlaw ushın múmkin bolǵanınsha kóp adamlardı tartadı.<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>, ==== Tómen baha yamasa biypul ==== FOSS kóbinese biypul boladı, biraq qayırqomlıq etiw kóbinese xoshametlenedi. Bul paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynattı jaqsıraq sınap kóriwge hám salıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ==== Sapa, birge islesiw hám nátiyjelik ==== FOSS paydalanıwshılar yamasa qollanıw jaǵdayları ushın eń nátiyjeli programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw maqsetinde hár qıylı tárepler hám jeke adamlar arasında jaqsıraq birge islesiwge múmkinshilik beredi, al menshikli programmalıq támiyinlew ádette payda tabıwǵa baǵdarlanǵan. Bunnan tısqarı, kóp jaǵdaylarda bunday joybarlarǵa menshikli programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek shólkemler hám jeke adamlar úles qosadı. Kompaniyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiyinlewdi tańlawınıń tiykarǵı sebebi ádette texnikalıq artıqmashlıq ekenligi kórsetilgen.<ref name="pcw1" /> === Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kemshilikler === ==== Qáwipsizlik hám paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ==== Linustıń nızamına kóre, kodtı kórip hám sınap kóre alatuǵın adamlar qansha kóp bolsa, qáteler tabılıp tez arada dúzetiliw itimallıǵı sonshama joqarı boladı. Biraq, bul joqarı dárejedegi qatnasıwǵa kepillik bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda kommerciyalıq ónim artında tolıq jumıs kúni isleytuǵın isbilermenler toparınıń bolıwı FOSS-tan artıqmashlıqqa iye bolıwı múmkin<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Sonıń menen bir qatarda, járiyalanǵan derek kodı xakerlerge onnan hálsizliklerdi tabıwdı hám eksploytlar jazıwdı ańsatlastırıwı múmkin. Biraq bul jaǵdayda usınday zıyankes xakerlerdiń hálsizliklerdi juwapkershilik penen ashıp beretuǵın yamasa olardı dúzetiwge járdem beretuǵın aq qalpaqlı xakerlerden nátiyjelirek ekenligi, hesh qanday kod sızıp shıǵıwı yaki shıǵarıp alınıwı júz bermeytuǵını hám menshikli kodtı keri injeneriya qılıw zıyankes xakerler ushın áhmiyetli tosqınlıq bolıp tabılatuǵını boljanadı<ref name="wash1">{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf "Is Open Source Software More Secure?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 24 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. ==== Apparatlıq hám programmalıq támiynat úylesimliligi ==== Geyde FOSS menshikli [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] yaki belgili bir [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] menen úylesimli bolmaydı. Bul kóbinese óndiriwshilerdiń FOSS-tı tosqınlıq qılıwı sebepli júz beredi, mısalı, FOSS háreketiniń aǵzaları olardıń apparatlıq támiyinlewi ushın drayverler jazıwı ushın kerek bolǵan interfeyslerdi yaki basqa specifikaciyalardı ashıp bermewi arqalı — máselen, olar tutınıwshılardıń tek ózleriniń menshikli programmalıq támiyinlewin paydalanıwın qálegenlikten yamasa sheriklik baylanıslardan payda kóriwi múmkin bolǵanlıqtan<ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| bet = Linux Today — KERNEL-DEV: UDI and Free Software by Richard Stallman| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105704/https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}</ref><ref>{{Cite news|title=Microsoft tries to block Linux off Windows 8 PCs|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-tries-to-block-linux-off-windows-8-pcs/|access-date=12 July 2017}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| bet = Lenovo reportedly blocking Linux on Windows 10 Signature Edition PCs (updated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170714023050/https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyul | avtor = Kingsley-Hughes| at = Adrian| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| bet = Linux Today — How Microsoft Changes the Prices at OEMs to Block GNU/Linux Sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105708/https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| bet = Microsoft 'killed Dell Linux' — States| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170717220530/https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| arxivsáne = 2017-jıl 17-iyul | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}</ref>. ==== Qáteler hám jetispeytuǵın funkciyalar ==== FOSS programmalıq támiyinlew funkciyaları hám turaqlılıǵı jaǵınan menshikli alternativlerden ústin bolıwı múmkin bolsa da, kóp jaǵdaylarda uqsas kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kóbirek dúzetilmegen qátelerge hám jetispeytuǵın funkciyalarǵa iye boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| bet = When Free Software Isn't (Practically) Superior| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713084233/https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Hill| at = Benjamin Mako| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}</ref>. Bul hárbir jaǵdayda hár qıylı bolıp, ádette belgili bir proektke bolǵan qızıǵıwshılıq dárejesine baylanıslı boladı. Biraq, jabıq kodlı programmalıq támiyinlewden parqı, jaqsılanıwlar buǵan motivaciyası, waqtı hám qábileti bar hár qanday adam tárepinen ámelge asırılıwı múmkin.  A common obstacle in FOSS development is the lack of access to some common official standards, due to costly royalties or required non-disclosure agreements (e.g., for the DVD-Video format). ==== Rawajlanıwdıń kem kepilligi ==== FOSS proektleriniń dawamlı rawajlanıw ushın zárúr resurslar hám qatnasıwdı alıwına kompaniyalar tárepinen qollap-quwatlanatuǵın kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek belgisizlik bar. Biraq, kompaniyalar da kóbinese paydasız bolǵan proektlerdi biykar etedi, sonıń menen birge iri kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiyinlewge súyeniwi hám sonıń nátiyjesinde onı birgelikte rawajlandırıwı múmkin<ref name="scmagazine">{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ "Open source software is more secure than you think"]. SC Media US. 8 October 2013. [https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ Archived] from the original on 25 August 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 July</span> 2017</span>.</cite></ref>. Ekinshi tárepten, eger menshikli programmalıq támiyinlewdi jetkerip beriwshi rawajlandırıwdı toqtatsa, basqa alternativalar bolmaydı; al FOSS penen, oǵan mútáj bolǵan hár qanday paydalanıwshı onı ózi rawajlandırıwdı dawam ettiriw yamasa bunı ámelge asırıw ushın 3-tárepke tólew huqıqına hám derek kodına iye boladı. ==== Jetispeytuǵın qollanbalar ==== [[Linux]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] FOSS distribuciyalarınıń aqırǵı paydalanıwshılar arasında bazar úlesi tómenirek bolǵanlıqtan, qoljetimli qollanbalar sanı da azıraq<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAa-AouAHxoC&pg=PA147|title=Succeeding with Technology}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdpDFv5Gu5YC&pg=PT24|title=Mastering Information Technology for CXC CSEC CAPE}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat| ]] 7l4uwmjy5gfzlgosevfadl7h2mbyagd 0 21122 274808 213249 2026-10-12T06:08:00Z Kvazimodo 10433 Gadget: Kategori eklendi 274808 wikitext text/x-wiki '''React''' (sonday-aq '''React.js''' yamasa '''ReactJS''' dep te ataladı) ‒ bul [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] [[Frontend hám backend|front-end]] [[JavaScript kitapxanası]]<ref name="reactjs.org-3">{{Web deregi | url = https://reactjs.org| bet = React – A JavaScript library for building user interfaces.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180408084010/https://reactjs.org/| arxivsáne = 2018-jıl 8-aprel | til = en-US| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.oreilly.com/library/view/what-react-is/9781491996744/ch01.html| bet = Chapter 1. What Is React? - What React Is and Why It Matters [Book]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230506100446/https://www.oreilly.com/library/view/what-react-is/9781491996744/ch01.html| arxivsáne = 2023-jıl 6-may | til = en| jumıs = www.oreilly.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-may }}</ref> bolıp, [[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring|komponentlerge tiykarlanǵan]] [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeyslerin]] jaratıwdı kóbirek "úziliksiz" etiwge baǵdarlanǵan<ref name="reactjs.org-3" /> Ol [[Meta Platforms|Meta]] (burınǵı [[Facebook]]) hám jeke [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] hám kompaniyalar jámiyeti tárepinen qollap-quwatlanadı.<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoworld.com/article/2608181/javascript/react--making-faster--smoother-uis-for-data-driven-web-apps.html| bet = React: Making faster, smoother UIs for data-driven Web apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180612141516/https://www.infoworld.com/article/2608181/javascript/react--making-faster--smoother-uis-for-data-driven-web-apps.html| arxivsáne = 2018-jıl 12-iyun | avtor = Krill| at = Paul| sáne = 2014-jıl 15-may | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/2013/06/facebook-react| bet = Facebook's React JavaScript User Interfaces Library Receives Mixed Reviews| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220526082114/https://www.infoq.com/news/2013/06/facebook-react/| arxivsáne = 2022-jıl 26-may | avtor = Hemel| at = Zef| sáne = 2013-jıl 3-iyun | til = en-US| jumıs = infoq.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://thenewstack.io/javascripts-history-and-how-it-led-to-reactjs/| bet = JavaScript's History and How it Led To ReactJS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200806190027/https://thenewstack.io/javascripts-history-and-how-it-led-to-reactjs/| arxivsáne = 2020-jıl 6-avgust | avtor = Dawson| at = Chris| sáne = 2014-jıl 25-iyul | til = en-US| jumıs = The New Stack| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-iyul }}</ref>. React bir betli, mobil yamasa [[Next.js]] sıyaqlı [[Freymvork|freymvorkler]] menen server tárepinen renderlengen qosımshalardı islep shıǵıw ushın qollanılıwı múmkin. React tek [[paydalanıwshı interfeysi]] hám komponentlerdi [[Document Object Model|DOM]]-ǵa renderlew menen shuǵıllanatuǵını sebepli, React qosımshaları kóbinese marshrutizaciya hám basqa da klient tárep funkcionallıǵı ushın [[JavaScript kitapxanası|kitapxanalarǵa]] súyenedi.{{Sfn|Dere|2017}}{{Sfn|Panchal|2022}} React tiń tiykarǵı artıqmashlıǵı - ol bettiń tek ózgergen bólimlerin qayta renderleydi, ózgermegen DOM elementlerin kereksiz qayta renderlewden qashıp ótedi. == Áhmiyetli ózgeshelikleri == === Deklarativlik === <ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/reactjs-introduction/| bet = React Introduction| sáne = 2017-jıl 27-sentyabr | til = en-US| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-oktyabr }}</ref>React [[deklarativ programmalastırıw]] [[Programmalastırıw paradigması|paradigmasına]] ámel etedi.{{Sfn|Wieruch|2020}}: 76  [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashılar]] qosımshanıń hárbir halatı ushın kórinislerdi dizayn etedi, al React maǵlıwmatlar ózgergende komponentlerdi jańalaydı hám renderleydi. Bul [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwǵa]] qarama-qarsı.{{Sfn|Schwarzmüller|2018}} === Komponentler === React kodı [[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring|komponentler]] dep atalatuǵın obyektlerden turadı.: 10–12 Bul komponentler modulli hám qayta qollanılıwshı.{{Sfn|Wieruch|2020}}: React qosımshaları ádette komponentlerdiń kóp qatlamlarınan ibarat. Komponentler React DOM kitapxanası arqalı DOM-daǵı tiykarǵı elementke renderlenedi. Komponentti renderlew waqtında, mánisler komponentler arasında props (qısqasha "qásiyetler") arqalı beriledi. Komponent ishindegi mánisler onıń halatı dep ataladı''.''<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/components-and-props.html#props-are-read-only| bet = Components and Props| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180407120115/https://reactjs.org/docs/components-and-props.html| arxivsáne = 2018-jıl 7-aprel | jumıs = React| baspaxana = Facebook| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref> React-te komponentlerdi járiyalawdıń eki tiykarǵı usılı - funkciya komponentleri hám klass komponentleri arqalı.{{Sfn|Wieruch|2020}}: 118 {{Sfn|Larsen|2021}}: 10  === Funkciya komponentleri === Funkciya komponentleri bir "props" argumentin qabıl etetuǵın hám JSX qaytaratuǵın funkciya menen járiyalanadı (JavaScript funkciya sintaksisin yamasa strelkalı funkciya ańlatpasın qollanıp). React v16.8 den baslap, funkciya komponentleri <code>useState</code> Hook arqalı halattı qollana aladı. === React Xukleri === 2019-jıldıń 16-fevralında React 16.8 jámiyetshilikke shıǵarıldı, React Hooks engizildi<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-intro.html| bet = Introducing Hooks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181025163202/https://reactjs.org/docs/hooks-intro.html| arxivsáne = 2018-jıl 25-oktyabr | baspaxana = react.js| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-may }}</ref>. Hooks - bul baǵdarlamashılarǵa funkciya komponentlerinen React halatı hám ómirlik cikl múmkinshiliklerine "qosıwǵa" imkaniyat beretuǵın funkciyalar<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-overview.html| bet = Hooks at a Glance – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230315054047/https://reactjs.org/docs/hooks-overview.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-mart | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-avgust }}</ref>. Áhmiyetlisi, Hooks klasslar ishinde islemeydi - olar baǵdarlamashılarǵa klasslar bolmasa da React tiń kóbirek múmkinshiliklerin qollanıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.soshace.com/what-the-heck-is-react-hooks/| bet = What the Heck is React Hooks?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133601/https://blog.soshace.com/what-the-heck-is-react-hooks/| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | sáne = 2020-jıl 16-yanvar | til = en| jumıs = Soshace| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>. React bir neshe qurılǵan xuklerdi usınadı, mısalı <code>useState</code><ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-state.html| bet = Using the State Hook – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220730180312/https://reactjs.org/docs/hooks-state.html| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyul | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>,{{Sfn|Larsen|2021}}: 37  <code>useContext</code>,{{Sfn|Wieruch|2020}}: 11 <ref name="reactjs.org-2">{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-state.html| bet = Using the State Hook – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220730180312/https://reactjs.org/docs/hooks-state.html| arxivsáne = 2022-jıl 30-iyul | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>{{Sfn|Larsen|2021}}: 12  <code>useReducer</code>,{{Sfn|Wieruch|2020}}: 92 <ref name="reactjs.org-2" />{{Sfn|Larsen|2021}}: 65–66  <code>useMemo</code>{{Sfn|Wieruch|2020}}: 154 <ref name="reactjs.org-2" />{{Sfn|Larsen|2021}}: 162  and <code>useEffect</code><ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-effect.html| bet = Using the Effect Hook – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220801212858/https://reactjs.org/docs/hooks-effect.html| arxivsáne = 2022-jıl 1-avgust | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>.{{Sfn|Larsen|2021}}: 93–95  Basqaları Hooks API anıqlamasında hújjetlestirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-reference.html| bet = Hooks API Reference – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220805061010/https://reactjs.org/docs/hooks-reference.html| arxivsáne = 2022-jıl 5-avgust | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>.{{Sfn|Wieruch|2020}}: 62  Eń kóp qollanılatuǵın <code>useState</code> hám <code>useEffect</code> sáykes túrde halattı: 37  hám uqsas tásirlerdi,{{Sfn|Wieruch|2020}}: 61  basqarıw ushın qollanıladı. ==== Xuklerdiń qaǵıydaları ==== Xuklerdiń eki qaǵıydası bar<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-rules.html| bet = Rules of Hooks – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210606174151/https://reactjs.org/docs/hooks-rules.html| arxivsáne = 2021-jıl 6-iyun | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>, olar xukler súyenetuǵın xarakterli kod úlgilerin súwretleydi: # "Xuklerdi tek joqarǵı dárejede shaqırıń" — xuklerdi cikldiń ishinde, shártlerde yamasa ishke salınǵan mánislerde shaqırmań, solay etip xukler hárbir renderde birdey tártipte shaqırıladı. # "Xuklerdi tek React funkciyalarınan shaqırıń" — xuklerdi ápiwayı [[JavaScript]] funkciyalarınan shaqırmań, solay etip halatlı logika komponent penen birge qaladı. Bul qaǵıydalar orınlanıw waqtında májbúriy túrde qollanılmasa da, kod analizi quralları, mısalı linterler, rawajlanıw barısında kóplegen qátelerdi anıqlaw ushın konfiguraciya qılınıwı múmkin. Bul qaǵıydalar hám Xuklerdi qollanıwǵa, hám basqa Xuklerdi shaqıra alatuǵın ózgeshe Xuklerdi islep shıǵıwǵa qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/hooks-custom.html| bet = Building Your Own Hooks – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220717175155/https://reactjs.org/docs/hooks-custom.html| arxivsáne = 2022-jıl 17-iyul | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-yanvar }}</ref>. === Server komponentleri === React server komponentleri (RSC) <ref>{{Web deregi | url = https://react.dev/blog/2023/03/22/react-labs-what-we-have-been-working-on-march-2023#react-server-components| bet = React Labs: What We've Been Working On – March 2023| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230726201006/https://react.dev/blog/2023/03/22/react-labs-what-we-have-been-working-on-march-2023#react-server-components| arxivsáne = 2023-jıl 26-iyul | til = en| jumıs = react.dev| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyul }}</ref> - bul tek serverde jumıs isleytuǵın funkciya komponentleri. Bul koncepciya dáslep "Data Fetching with Server Components" sóylesiwinde tanıstırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://react.dev/blog/2020/12/21/data-fetching-with-react-server-components| bet = Introducing Zero-Bundle-Size React Server Components| avtor = Abramov| at = Dan| sáne = 2020-jıl 21-dekabr | til = en| jumıs = react.dev| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-sentyabr }}</ref>. Server tárepinen renderlew koncepciyasına uqsas bolsa da, RSC-ler klientke sáykes JavaScript jibermeydi, sebebi hesh qanday gidrataciya bolmaydı. Nátiyjede, olardıń xuklerge kiriwi joq. Biraq, olar asinxron funkciya bolıwı múmkin, bul olarǵa tikkeley asinxron operaciyalardı orınlawǵa múmkinshilik beredi:<syntaxhighlight lang="jsx" line="1">async function MenińKomponentim() { const xabar = await maǵlıwmatlarBazasınanXabarAlıw(); return ( <div>Xabar: {xabar}</div> ); } </syntaxhighlight>Házirgi waqıtta, server komponentleri eń qolay túrde [[Next.js]] penen qollanıladı. === Klass komponentleri === Klass komponentleri ES6 klassları arqalı járiyalanadı. Olar funkciya komponentleri sıyaqlı isleydi, biraq halattı hám ómirlik cikl waqıyaların basqarıw ushın Xuklerdi qollanıwdıń ornına, olar <code>React.Component</code> tiykarǵı klassındaǵı ómirlik cikl metodların qollanadı.<syntaxhighlight lang="jsx" line="1">class AtaKomponent extends React.Component { state = { reń: 'jasıl' }; render() { return ( <BalaKomponent reń={this.state.reń} /> ); } }</syntaxhighlight>2019-jıldıń fevral ayında React 16.8 versiyası menen birge kirgizilgen React Xukleri programmistlerge funkcional komponentler ishinde halattı hám ómirlik cikl háreketlerin basqarıwǵa múmkinshilik berdi, bul klass komponentlerine bolǵan ǵárezlikti kemeytti. Bul tendenciya keń kólemli industriya háreketiniń [[funkcional programmalastırıw]] hám modulli dizaynǵa qaray baǵdarlanıwı menen sáykes keledi. React rawajlanıwdı dawam etken sayın, programmistler jańa qollanbalardı dúzgende yamasa bar bolǵanların qayta islegende funkcional komponentler hám React Xukleriniń artıqmashlıqların esapqa alıwı áhmiyetli<ref>{{Web deregi | url = https://codeparttime.com/convert-class-to-function-arrow-react/| bet = Convert Class Component to Function(Arrow) Component – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815131020/https://codeparttime.com/convert-class-to-function-arrow-react/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Chourasia| at = Rawnak| sáne = 2023-jıl 8-mart | jumıs = Code Part Time| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref>. === Marshrutlaw === React ózi marshrutlawdı qollaw ushın qurılǵan funkciyalarǵa iye emes. React tiykarınan paydalanıwshı interfeyslerin qurıw ushın kitapxana bolıp, ol tolıq marshrutlaw sheshimin óz ishine almaydı. React qollanbalarında marshrutlawdı basqarıw ushın úshinshi tárep kitapxanaları qollanılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.devban.com/react-router-ultimate-guide/| bet = Mastering React Router – The Ultimate Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230726063450/https://www.devban.com/react-router-ultimate-guide/| arxivsáne = 2023-jıl 26-iyul | sáne = 2023-jıl 12-iyul | til = en-US| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-iyul }}</ref>. Bul programmistke marshrutlardı anıqlaw, navigaciyanı basqarıw hám URL ózgerislerin React-ke qolaylı túrde qollanıwǵa múmkinshilik beredi. [[Fayl:VirtualDOM_with_respect_to_realDOM.png|nobaý|Haqıyqıy DOM-dı ámelge asırıw ushın Virtual DOM qollanıladı.]] === Virtual DOM === Jáne bir ayrıqsha ózgeshelik - bul virtual Hújjet Obekt Modeli, yamasa Virtual DOM qollanılıwı. React yadta maǵlıwmat strukturası keshin jaratadı, nátiyjedegi ayırmashılıqlardı esaplaydı, sońınan brauzerdiń kórsetilgen DOM-ın nátiyjeli túrde jańalaydı<ref name="React Blog">{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/refs-and-the-dom.html| bet = Refs and the DOM| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220807171328/https://reactjs.org/docs/refs-and-the-dom.html| arxivsáne = 2022-jıl 7-avgust | jumıs = React Blog| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-iyul }}</ref>. Bul process úylesiw dep ataladı. Bul programmistke pútkil bet hárbir ózgeriste qayta sızılatuǵınday etip kod jazıwǵa múmkinshilik beredi, al React tek haqıyqatında ózgergen komponentlerdi qayta sızadı. Bul saylanǵan túrde qayta sızıw ádewir ónimdarlıq artıqmashlıǵın beredi<ref name="Codecademy">{{Web deregi | url = https://www.codecademy.com/articles/react-virtual-dom| bet = React: The Virtual DOM| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211028172953/https://www.codecademy.com/articles/react-virtual-dom| arxivsáne = 2021-jıl 28-oktyabr | til = en| jumıs = Codecademy| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-oktyabr }}</ref>. == Jańalanıwlar == Bir komponent hám maqset ushın <code>ReactDOM.render</code><ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/react-dom.html| bet = ReactDOM – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230108104936/https://reactjs.org/docs/react-dom.html| arxivsáne = 2023-jıl 8-yanvar | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-yanvar }}</ref> qayta shaqırılǵanda, React Virtual DOM-da jańa UI halatın kórsetedi hám haqıyqıy DOM-nıń qaysı bólimleri (eger bar bolsa) ózgeriwi kerek ekenligin anıqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/docs/reconciliation.html| bet = Reconciliation – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230108105122/https://reactjs.org/docs/reconciliation.html| arxivsáne = 2023-jıl 8-yanvar | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-yanvar }}</ref>. [[Fayl:React-example-virtual-dom-diff.svg|alt=Updates to realDOM are subject to virtualDOM|nobaý|Virtual DOM haqıyqıy DOM-dı haqıyqıy waqıtta hesh qıyınshılıqsız jańalaydı.]] === Ómirlik cikl metodları === Klassqa tiykarlanǵan komponentler ushın ómirlik cikl metodları, komponenttiń ómir dáwiriniń belgili noqatlarında kodtıń orınlanıwına múmkinshilik beretuǵın ilmek formasın qollanadı. * <code>ShouldComponentUpdate</code> komponentti qayta sızıw kerek bolmaǵan jaǵdayda false qaytarıw arqalı zárúr emes qayta sızıwdıń aldın alıwǵa múmkinshilik beredi. * <code>componentDidMount</code> komponent "montajlanǵannan" keyin shaqırıladı (komponent paydalanıwshı interfeysinde jaratılǵan, kóbinese DOM túyini menen baylanıstırılǵan). Bul kóbinese API arqalı uzaqtaǵı derekten maǵlıwmat júklewdi baslaw ushın qollanıladı. * <code>componentDidUpdate</code> jańalanıw bolǵannan keyin dárhal shaqırıladı<ref>{{Web deregi | url = https://legacy.reactjs.org/docs/react-component.html| bet = React.Component – React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240409075058/https://legacy.reactjs.org/docs/react-component.html| arxivsáne = 2024-jıl 9-aprel | til = en| jumıs = legacy.reactjs.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel }}</ref>. * <code>componentWillUnmount</code> komponent buzılıwdan yamasa "montajdan shıǵarılıwdan" aldın dárhal shaqırıladı. Bul ádette komponent montajdan shıǵarılǵanda ápiwayı joq bolıp ketpeytuǵın, komponentke baylanıslı resurslardı kóp talap etetuǵın ǵárezliklerdi tazalaw ushın qollanıladı (mısalı, komponentke baylanıslı bolǵan hár qanday <code>setInterval()</code> úlgilerin alıp taslaw yamasa komponenttiń bar bolıwına baylanıslı "dokumentte" ornatılǵan "eventListener"di alıp taslaw). * <code>render</code> eń áhmiyetli ómirlik cikl metodı bolıp, hár qanday komponentte talap etiletuǵın jalǵız metod. Ol ádette komponenttiń halatı jańalanǵan hár saparı shaqırıladı, bul paydalanıwshı interfeysinde kórinis tabıwı kerek. === JSX === JSX, yamasa JavaScript XML, [[JavaScript]] [[Programmalastırıw tili|til]] [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisiniń]] keńeytilgen túri<ref>{{Web deregi | url = https://facebook.github.io/jsx/| bet = Draft: JSX Specification| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220402072504/https://facebook.github.io/jsx/| arxivsáne = 2022-jıl 2-aprel | sáne = 2022-jıl 8-mart | til = en-US| jumıs = JSX| baspaxana = Facebook| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref>. Sırtqı kórinisi jaǵınan [[HTML]]-ge uqsas bolıp,{{Sfn|Wieruch|2020}}: 11  JSX kóp [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmistlerge]] tanıs sintaksis arqalı komponent sızıwdı strukturalaw usılın usınadı{{Sfn|Wieruch|2020}}: 15  React komponentleri ádette JSX paydalanıp jazıladı, biraq bul májbúriy emes (komponentler taza JavaScript-te de jazılıwı múmkin). JSX [[Facebook]] tárepinen [[PHP]] ushın jaratılǵan XHP dep atalatuǵın basqa keńeytilgen [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksiske]] uqsas. JSX kodınıń mısalı:<syntaxhighlight lang="jsx">class App extends React.Component { render() { return ( <div> <p>Header</p> <p>Content</p> <p>Footer</p> </div> ); } }</syntaxhighlight> === HTML-den tıs arxitektura === React-tiń tiykarǵı arxitekturası brauzerde HTML renderlewden de keńirek qollanıladı. Mısalı, Facebook <code><canvas></code> tegine renderlenetuǵın dinamikalıq diagrammalarǵa iye<ref>{{Web deregi | url = https://facebook.github.io/react/blog/2013/06/05/why-react.html| bet = Why did we build React? – React Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150406072833/http://facebook.github.io/react/blog/2013/06/05/why-react.html| arxivsáne = 2015-jıl 6-aprel | avtor = Hunt| at = Pete| sáne = 2013-jıl 5-iyun | til = en-US| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-fevral }}</ref>, al Netflix hám PayPal bolsa universal júklew arqalı birdey HTML-di hám serverde, hám klientte renderleydi<ref name="medium.com-2015">{{Web deregi | url = https://medium.com/paypal-engineering/isomorphic-react-apps-with-react-engine-17dae662379c| bet = PayPal Isomorphic React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190208124143/https://www.paypal-engineering.com/2015/04/27/isomorphic-react-apps-with-react-engine/| arxivsáne = 2019-jıl 8-fevral | sáne = 2015-jıl 27-aprel | jumıs = medium.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-fevral }}</ref><ref name="netflixtechblog.com-2015">{{Web deregi | url = http://techblog.netflix.com/2015/01/netflix-likes-react.html| bet = Netflix Isomorphic React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161217043150/http://techblog.netflix.com/2015/01/netflix-likes-react.html| arxivsáne = 2016-jıl 17-dekabr | sáne = 2015-jıl 28-yanvar | til = en-US| jumıs = netflixtechblog.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-fevral }}</ref>. === Server tárepinen renderlew === Server tárepinen renderlew (SSR) klient tárepindegi JavaScript qosımshasın brauzerde emes, al serverde renderlew procesin ańlatadı. Bul qosımshanıń isleniwin jaqsılawı múmkin, ásirese baylanısı áste yamasa quwatlılıǵı tómen qurılmalardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın. SSR menen, klientke jiberiletuǵın dáslepki HTML qosımshanıń tolıq renderlengen paydalanıwshı interfeysin óz ishine aladı. Bul klienttiń brauzerine [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] dárhal kórsetiwge múmkinshilik beredi, JavaScript júklep alınıwın hám orınlanıwın kútip, sońınan paydalanıwshı interfeysin renderlewdiń ornına. React SSR-di qollaydı, bul programmistlerge React komponentlerin serverde renderlewge hám nátiyjedegi HTML-di klientke jiberiwge imkaniyat beredi. Bul qosımshanıń islewin jaqsılaw, sonday-aq izlew sistemasın optimizaciyalaw maqsetleri ushın paydalı bolıwı múmkin. == Ulıwma idiomalar == React tolıq qosımsha kitapxanasın beriwge háreket etpeydi. Ol tek paydalanıwshı interfeyslerin qurıw ushın arnawlı dúzilgen<ref name="reactjs.org-3">{{Web deregi | url = https://reactjs.org| bet = React – A JavaScript library for building user interfaces.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180408084010/https://reactjs.org/| arxivsáne = 2018-jıl 8-aprel | til = en-US| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://reactjs.org "React – A JavaScript library for building user interfaces"]. </cite></ref> hám sonlıqtan ayırım programmistler qosımsha jaratıw ushın zárúr dep esaplaytuǵın kóplegen qurallardı óz ishine almaydı. Bul programmistke tarmaq baylanısın ámelge asırıw yamasa jergilikli maǵlıwmatlardı saqlaw sıyaqlı wazıypalardı orınlaw ushın ózi qálegen kitapxanalardı tańlawǵa imkaniyat beredi. Kitapxana rawajlanǵan sayın, qollanıwdıń ulıwma úlgileri payda boldı. === Bir baǵdarlı maǵlıwmat aǵımı === React-tıń bir baǵdarlı maǵlıwmat aǵımı koncepciyasın qollaw ushın (bunı AngularJS-tiń eki baǵdarlı aǵımı menen salıstırıwǵa boladı), keń tarqalǵan model-kóriniw-basqarıwshı arxitekturasına alternativa sıpatında Flux arxitekturası islep shıǵıldı. Flux oraylıq dispetcher arqalı dúkanǵa jiberiletuǵın háreketlerdi óz ishine aladı, al dúkandaǵı ózgerisler qaytadan kóriniske tarqatıladı<ref name="Flux">{{Web deregi | url = https://facebook.github.io/flux/docs/in-depth-overview| bet = In Depth OverView| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220807201252/https://facebook.github.io/flux/docs/in-depth-overview/| arxivsáne = 2022-jıl 7-avgust | jumıs = Flux| baspaxana = Facebook| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref>. React penen birge qollanılǵanda, bul tarqatıw komponent qásiyetleri arqalı ámelge asırıladı. Payda bolǵannan beri, Flux ornın Redux hám MobX sıyaqlı kitapxanalar bastı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/facebook/flux/releases/tag/4.0.0| bet = Flux Release 4.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133558/https://github.com/facebook/flux/releases/tag/4.0.0| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | jumıs = Github| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral }}</ref>. Flux-ti baqlawshı úlgisiniń bir túri dep qarawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = http://nicholasjohnson.com/react/course/exercises/flux/| bet = Introduction to Flux – React Exercise| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133600/http://nicholasjohnson.com/react/course/exercises/flux/| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | avtor = Johnson| at = Nicholas| jumıs = Nicholas Johnson| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref>. Flux arxitekturası astındaǵı React komponenti oǵan berilgen qásiyetlerdi tikkeley ózgertpewi kerek, al oǵan dúkandı ózgertiw ushın dispetcher arqalı jiberiletuǵın háreketlerdi jaratıwshı qaytım funkciyaları beriliwi kerek. Háreket - bul ne bolǵanın súwretlewge juwapker obekt: mısalı, bir [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshınıń]] basqa paydalanıwshını "baqlawı" haqqındaǵı háreket paydalanıwshı identifikatorın, maqset paydalanıwshı identifikatorın hám <code>USER_FOLLOWED_ANOTHER_USER</code> tipin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://threedevsandamaybe.com/the-history-of-react-and-flux-with-dan-abramov/| bet = The History of React and Flux with Dan Abramov| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180419075905/http://threedevsandamaybe.com/the-history-of-react-and-flux-with-dan-abramov/| arxivsáne = 2018-jıl 19-aprel | avtor = Abramov| at = Dan| jumıs = Three Devs and a Maybe| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-aprel }}</ref>. Modeller sıpatında qarawǵa bolatuǵın dúkanlar dispetcherden alınǵan háreketlerge juwap retinde ózlerin ózgertiwi múmkin. Bul úlgi geyde "qásiyetler tómenge aǵadı, háreketler joqarıǵa aǵadı" dep aytıladı. Flux payda bolǵannan beri onıń kóp implementaciyaları jaratıldı, olardıń arasında eń belgilisi, bálkim, Redux bolıp, ol bir dúkanǵa iye, kóbinese haqıyqattıń jalǵız deregi dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = http://2016.stateofjs.com/2016/statemanagement/| bet = State Management Tools – Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133609/http://2016.stateofjs.com/2016/statemanagement/| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | jumıs = The State of JavaScript| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-oktyabr }}</ref>. 2019-jıldıń fevral ayında <code>useReducer</code> React huki 16.8 versiyasında tanıstırıldı. Ol Redux penen úylesimli API-dı usınadı, bul programmistlerge komponent halatlarına jergilikli bolǵan Redux-ke uqsas dúkanlardı jaratıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/blog/2019/02/06/react-v16.8.0.html#react-1| bet = React v16.8: The One with Hooks| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230108090021/https://reactjs.org/blog/2019/02/06/react-v16.8.0.html#react-1| arxivsáne = 2023-jıl 8-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-yanvar }}</ref>. == Keleshektegi rawajlanıw == Proekttiń halatın tiykarǵı komandanıń talqılaw forumı arqalı baqlawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://discuss.reactjs.org/c/meeting-notes| bet = Meeting Notes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151222141426/https://discuss.reactjs.org/c/meeting-notes| arxivsáne = 2015-jıl 22-dekabr | jumıs = React Discuss| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-dekabr }}</ref>. Biraq, React-taǵı úlken ózgerisler Future of React repozitoriyiniń máseleleri hám [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|tartıw sorawları]] arqalı ótedi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/reactjs/react-future| bet = reactjs/react-future – The Future of React| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220713230021/https://github.com/reactjs/react-future| arxivsáne = 2022-jıl 13-iyul | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://github.com/facebook/react/labels/Type:%20Feature%20Request| bet = facebook/react – Feature request issues| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220709131412/https://github.com/facebook/react/labels/Type%3A%20Feature%20Request| arxivsáne = 2022-jıl 9-iyul | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-dekabr }}</ref>. Bul React jámiyetine jańa potencial múmkinshilikler, eksperimental API-lar hám [[JavaScript]] [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] jaqsılaw boyınsha pikir bildiriwge múmkinshilik beredi. == Tariyxı == React-ti Meta kompaniyasınıń [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] injeneri Djordan Uolk jarattı. Ol dáslep "F-Bolt"<ref name="Youtube-2023">{{Web deregi | url = https://youtube.com/watch?v=8pDqJVdNa44%3Fsi%3DFMJqegC4dPtwKP__&t=528| bet = React.js: The Documentary| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240119211307/https://www.youtube.com/watch?v=8pDqJVdNa44%3Fsi%3DFMJqegC4dPtwKP__&t=528| arxivsáne = 2024-jıl 19-yanvar | sáne = 2023-jıl 10-fevral | jumıs = Youtube| baspaxana = Honeypot| qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-may }}</ref> dep atalǵan prototipti islep shıqtı, keyin onı "FaxJS" dep qayta atadı. Bul erte versiya Djordan Uolktiń [[GitHub]] repozitoriyinde hújjetlestirilgen. Proektke tásir etken nárseler arasında XHP, [[PHP]] ushın [[HTML]] komponent kitapxanası bar edi. React birinshi ret 2011-jılı [[Facebook|Facebook-tıń]] Jańalıqlar lentasında qollanıldı hám keyin 2012-jılı [[Instagram|Instagram-ǵa]] integraciyalandı. 2013-jıldıń may ayında, JSConf US konferenciyasında proekt rásmiy túrde [[ashıq kodlı]] etip járiyalandı, bul onıń qabıl etiliwi hám ósiwinde áhmiyetli burılıs noqatı boldı. React Native, [[Android]], [[IOS|iOS]] hám UWP ushın nativlik rawajlandırıwdı React penen ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın texnologiya, 2015-jıldıń fevral ayında Facebook-tıń React konferenciyasında járiyalandı hám 2015-jıldıń mart ayında [[ashıq kodlı]] etip shıǵarıldı. 2017-jıldıń 18-aprelinde Facebook React Fiber haqqında járiyaladı. Bul React-tiń eski rendering [[Algoritm|algoritmi]] Stack-ke qaraǵanda, jańa ishki rendering algoritmler toplamı edi. React Fiber React kitapxanasınıń keleshektegi hár qanday jaqsılanıwları hám funkciyalar rawajlanıwı ushın tiykar bolıwı kerek edi.{{Sfn|Lardinois|2017}} React penen [[programmalastırıw]] ushın haqıyqıy [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] ózgermeydi; tek sintaksistiń orınlanıw usılı ózgergen<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/acdlite/react-fiber-architecture| bet = React Fiber Architecture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180510140634/https://github.com/acdlite/react-fiber-architecture| arxivsáne = 2018-jıl 10-may | jumıs = Github| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-aprel }}</ref>.React-tiń eski rendering sisteması Stack, sistemanıń dinamikalıq ózgerislerge itibarı tolıq túsinilmegen waqıtta islep shıǵılǵan edi. Mısalı, Stack quramalı animaciyalardı sızıwda áste bolıp, onıń hámmesin bir bólekte orınlawǵa háreket etti. Fiber animaciyanı bir neshe kadrlarǵa bólistiriliwi múmkin bolǵan segmentlerge bóledi. Sonday-aq, betiń strukturası bólek saqlanıwı hám jańalanıwı múmkin bolǵan segmentlerge bóliniwi múmkin. JavaScript funkciyaları hám virtual DOM obektleri "fayberler" dep ataladı, hám hárbiri bólek isletiliwi hám jańalanıwı múmkin, bul ekranda tegis rendering imkaniyatın beredi<ref name="github.com">{{Web deregi | url = https://github.com/acdlite/react-fiber-architecture| bet = GitHub – acdlite/react-fiber-architecture: A description of React's new core algorithm, React Fiber| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180510140634/https://github.com/acdlite/react-fiber-architecture| arxivsáne = 2018-jıl 10-may | jumıs = github.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-oktyabr }}</ref>. 2017-jıldıń 26-sentyabrinde React 16.0 versiyası jámiyetshilikke járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/blog/2017/09/26/react-v16.0.html| bet = React v16.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171003031315/https://reactjs.org/blog/2017/09/26/react-v16.0.html| arxivsáne = 2017-jıl 3-oktyabr | sáne = 2017-jıl 26-sentyabr | baspaxana = react.js| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-may }}</ref>. 2020-jıldıń 10-avgustında React komandası React v17.0 ushın birinshi reliz-kandidattı járiyaladı, bul React baǵdarlamashı-baǵdarlı API-de úlken ózgerisler bolmaǵan birinshi úlken reliz retinde belgili boldı. 2022-jıldıń 29-martında React 18 járiyalandı, ol jańa parallel renderer, avtomatik toplamlastırıw hám Suspense járdeminde server tárepinen rendering qollawın kirgizdi<ref name="reactjs.org">{{Web deregi | url = https://reactjs.org/blog/2022/03/29/react-v18.html| bet = React v18.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220329160934/https://reactjs.org/blog/2022/03/29/react-v18.html| arxivsáne = 2022-jıl 29-mart | til = en| jumıs = reactjs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-aprel }}</ref>. == Licenziyalaw == 2013-jıldıń may ayında React-tiń dáslepki jámiyetlik relizi Apache License 2.0 licenziyasın qollandı. 2014-jıldıń oktyabr ayında React 0.12.00 versiyası bunı 3-punktli BSD licenziyası menen almastırdı hám baǵdarlamalıq támiyinatqa baylanıslı qálegen Facebook patentlerin qollanıwǵa ruqsat beretuǵın ayrıqsha PATENTS tekst faylın qostı<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/facebook/react/blob/master/CHANGELOG.md#0120-october-28-2014| bet = React CHANGELOG.md| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200428042800/https://github.com/facebook/react/blob/master/CHANGELOG.md#0120-october-28-2014| arxivsáne = 2020-jıl 28-aprel | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-dekabr }}</ref>:<blockquote>Usı jerde berilgen licenziya avtomat túrde hám eskertiwsiz toqtatıladı, eger kim de kim tómendegilerdi tastıyıqlap talap qoysa (sonıń ishinde qanday da bir sud isin, málimleme yamasa basqa háreketti kirgiziw arqalı): (a) tuwrıdan-tuwrı, janapay yamasa járdemshi patent buzıwshılıq yamasa patentti buzıwǵa túrtki bolıw: (i) Facebook yamasa onıń qálegen filialları yamasa baylanıslı kompaniyaları tárepinen, bul talap Baǵdarlamalıq támiynatqa baylanıslı bolsa da, bolmasa da, (ii) eger bunday talap tolıǵı menen yamasa biraz Facebook yamasa onıń qálegen filialları yamasa baylanıslı kompaniyalarınıń qálegen baǵdarlamalıq támiynatı, ónimi yamasa xızmetinen kelip shıqsa, bul talap Baǵdarlamalıq támiynatqa baylanıslı bolsa da, bolmasa da, yamasa (iii) qálegen táreptiń Baǵdarlamalıq támiynatqa baylanıslı talabı; yamasa (b) Facebook-tıń qálegen patent talabındaǵı qanday da bir huqıqtıń jaramsız yamasa orınlanbaytuǵının tastıyıqlaw.</blockquote>Bul ádettegiden tıs bap React paydalanıwshılar jámiyetinde ayırım qarama-qarsılıq hám talqılawlardı keltirip shıǵardı, sebebi ol Facebook-qa kóp jaǵdaylarda licenziyanı biykarlaw imkaniyatın beriwi múmkin edi. Mısalı, eger Facebook licenziya alıwshıǵa qarsı sud isin ashsa hám onı blogta yamasa basqa jerde járiyalaw arqalı "basqa háreket" qılıwǵa májbúrlese. Kóp adamlar Facebook bul toqtatıw babın ádalatsız paydalanıwı múmkin ekenliginen yamasa React-ti ónimge biriktiriw startap kompaniyanıń keleshektegi satıp alınıwın qıyınlastırıwı múmkinliginen qáweterlendi<ref>{{Web deregi | url = https://medium.com/bits-and-pixels/a-compelling-reason-not-to-use-reactjs-beac24402f7b| bet = A compelling reason not to use ReactJS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133320/https://medium.com/bits-and-pixels/a-compelling-reason-not-to-use-reactjs-beac24402f7b| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | avtor = Liu| at = Austin| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-dekabr }}</ref>. Jámiyettiń pikirlerine tiykarlanıp, Facebook 2015-jıldıń aprel ayında patent beriwdi anıǵıraq hám kóbirek ruqsat beriwshi etip jańaladı<ref>{{Web deregi | url = https://code.facebook.com/posts/1639473982937255/updating-our-open-source-patent-grant/| bet = Updating Our Open Source Patent Grant| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201108114832/https://code.facebook.com/posts/1639473982937255/updating-our-open-source-patent-grant/| arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-dekabr }}</ref>:<blockquote>Usı jerde berilgen licenziya, eger siz (yamasa siziń qálegen filialıńız, korporativ baylanıslı kompaniyańız yamasa agentińiz) tikkeley yamasa janapay túrde baslasańız, yamasa qálegen Patent Talabında tikkeley finanslıq máp kórseńiz, avtomat túrde hám eskertiwsiz toqtatıladı: (i) Facebook-qa yamasa onıń qálegen filialına yamasa korporativ baylanıslı kompaniyasına qarsı, (ii) eger bunday Patent Talabı Facebook-tıń yamasa onıń qálegen filialınıń yamasa korporativ baylanıslı kompaniyasınıń qálegen programmalıq támiynatı, texnologiyası, ónimi yamasa xızmetinen tolıq yamasa bir bólegi kelip shıqsa, qálegen tárepke qarsı, yamasa (iii) Programmalıq támiynatqa baylanıslı qálegen tárepke qarsı. [...] "Patent Talabı" dep qálegen patentti tikkeley, janapay yamasa járdemshi túrde buzıw yamasa buzıwǵa túrtki bolıw haqqında ayıplawdı óz ishine alǵan qálegen sud isi yamasa basqa háreket, sonıń ishinde qarsı talap yamasa qarsı dawa esaplanadı.<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/facebook/react/blob/b8ba8c83f318b84e42933f6928f231dc0918f864/PATENTS| bet = Additional Grant of Patent Rights Version 2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133320/https://github.com/facebook/react/blob/b8ba8c83f318b84e42933f6928f231dc0918f864/PATENTS| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-dekabr }}</ref>.</blockquote>Apache Programmalıq Támiynat Fondı bul licenziyalaw tártibin óziniń licenziyalaw siyasatı menen sáykes kelmeydi dep esapladı, sebebi ol "biziń programmalıq támiynatımızdı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] qáwip-qáterdi jetkeredi, bul licenziya beriwshiniń paydasına, licenziya alıwshınıń emes, sonlıqtan biziń universal donor bolıw haqqındaǵı Apache nızamlıq siyasatımızdı buzadı" hám "olar [Apache License 2.0] de tabılǵan shártlerdiń qosımsha toplamı emes hám olar [Apache License 2.0] sıpatında qayta licenziyalanıwı múmkin emes"<ref>{{Web deregi | url = https://www.apache.org/legal/resolved.html| bet = ASF Legal Previously Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180206232339/http://www.apache.org/legal/resolved.html| arxivsáne = 2018-jıl 6-fevral | til = en| baspaxana = Apache Software Foundation| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-iyul }}</ref>. 2017-jıldıń avgust ayında Facebook Apache Fondınıń tómengi aǵım qáwipleri haqqındaǵı tastıyıqlawın biykarladı hám óz licenziyasın qayta qarawdan bas tarttı<ref>{{Web deregi | url = https://code.facebook.com/posts/112130496157735/explaining-react-s-license/| bet = Explaining React's License| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210506164245/https://code.facebook.com/posts/112130496157735/explaining-react-s-license| arxivsáne = 2021-jıl 6-may | til = en| jumıs = Facebook| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://github.com/facebook/react/issues/10191#issuecomment-323486580| bet = Consider re-licensing to AL v2.0, as RocksDB has just done| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220727100939/https://github.com/facebook/react/issues/10191#issuecomment-323486580| arxivsáne = 2022-jıl 27-iyul | til = en| jumıs = Github| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-avgust }}</ref>. Keyingi ayda WordPress óziniń Gutenberg hám Calypso proektlerin React-tan basqa texnologiyaǵa ótkeriwdi sheshti<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/09/15/wordpress-to-ditch-react-library-over-facebook-patent-clause-risk/| bet = WordPress to ditch React library over Facebook patent clause risk| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133350/https://techcrunch.com/2017/09/15/wordpress-to-ditch-react-library-over-facebook-patent-clause-risk/| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | sáne = 2017-jıl 15-sentyabr | til = en| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2017-jıl 16-sentyabr }}</ref>. 2017-jıl 23-sentyabrde Facebook kelesi háptede Flow, Jest, React hám Immutable.js ti standart MIT licenziyası boyınsha qayta licenziyalaytuǵının járiyaladı; kompaniya React tiń "veb ushın [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattıń]] keń ekosistemasınıń tiykarı" ekenin hám olar "texnikalıq emes sebepler boyınsha alǵa ilgerilewdi toqtatqısı kelmeytuǵının" bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://code.facebook.com/posts/300798627056246/relicensing-react-jest-flow-and-immutable-js/| bet = Relicensing React, Jest, Flow, and Immutable.js| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201206105641/https://code.facebook.com/posts/300798627056246/relicensing-react-jest-flow-and-immutable-js/| arxivsáne = 2020-jıl 6-dekabr | sáne = 2017-jıl 23-sentyabr | til = en| jumıs = Facebook Code| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-sentyabr }}</ref>. 2017-jıl 26-sentyabrde React 16.0.0 versiyası MIT licenziyası menen shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/blog/2017/09/26/react-v16.0.html#mit-licensed| bet = React v16.0§MIT licensed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171003031315/https://reactjs.org/blog/2017/09/26/react-v16.0.html#mit-licensed| arxivsáne = 2017-jıl 3-oktyabr | avtor = Clark| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 26-sentyabr | jumıs = React Blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-oktyabr }}</ref>. MIT licenziyasına ózgertiw React 15.6.2 versiyası menen 15.x shıǵarılım qatarına da kirgizilgen<ref>{{Web deregi | url = https://reactjs.org/blog/2017/09/25/react-v15.6.2.html| bet = React v15.6.2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220531133328/https://reactjs.org/blog/2017/09/25/react-v15.6.2.html| arxivsáne = 2022-jıl 31-may | avtor = Hunzaker| at = Nathan| sáne = 2017-jıl 25-sentyabr | jumıs = React Blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-oktyabr }}</ref>. == Sonday-aq qarań == * Angular (veb freymvork) * Backbone.js * Ember.js * Gatsby (JavaScript freymvork) * Next.js * [[TypeScript]] * Svelte * Vue.js * JavaScript tiykarlanǵan veb freymvorkların salıstırıw * Veb komponentler == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Ajax_(programmalastırıw)]] 9ezdt224bsypeqyktrgtrckmh31rfim 0 21263 274768 274385 2026-10-11T20:15:53Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Ashıq kodlı|Ashıq kodlı]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274768 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Example_on_open_sourse_20210604.png|nobaý|350x350 nükte|Cinnamon desktop ortalıǵın qollanıp atırǵan Manjaro [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] skrinshotı, MediaWiki platformasın qollanatuǵın [[Wikipedia|Vikipediyaǵa]] kirip atırǵan Firefox brauzeri, LibreOffice Writer tekst redaktorı, Vim redaktorı, GNOME Kalkulyator, VLC media pleeri hám Nemo fayl menedjeri — bulardıń barlıǵı ashıq kodlı programmalıq támiynatlar bolıp tabıladı.]] '''Ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(ingl. Open-source software qısq. OSS;)'' ‒ bul avtorlıq huqıq iyesi paydalanıwshılarǵa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] hám onıń [[Derek kodı|derek kodın]] qálegen adamǵa hám qálegen maqsette qollanıw, úyreniw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqların beretuǵın licenziya menen shıǵarılǵan [[kompyuter]] programmalıq támiynatı<ref>{{Cite book|last=St. Laurent, Andrew M.|url=https://books.google.com/books?id=04jG7TTLujoC&pg=PT18|title=Understanding Open Source and Free Software Licensing}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Corbly|first=James Edward|date=2014-09-25|title=The Free Software Alternative: Freeware, Open Source Software, and Libraries|url=http://ejournals.bc.edu/ojs/index.php/ital/article/view/5105|journal=Information Technology and Libraries|volume=33|issue=3|pages=65|doi=10.6017/ital.v33i3.5105|issn=2163-5226|access-date=28 April 2021}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik, birge islesiw tiykarında rawajlandırılıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynat — ashıq birge islesiwdiń ayqın mısalı bolıp, onda hárbir uqıplı paydalanıwshı onlayn rawajlandırıwǵa qatnasa aladı, bul bolsa potencial qatnasıwshılardıń sanın sheksiz etedi. Kodtı tekseriw múmkinshiligi programmalıq támiynatqa bolǵan jámiyetlik isenimdi arttıradı<ref name="Open Collaboration">{{Cite journal|last=Levine|first=Sheen S.|date=2013-12-30|title=Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance|journal=Organization Science|volume=25|issue=5|pages=1414–1433|doi=10.1287/orsc.2013.0872|issn=1047-7039}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw bir kompaniyanıń kóz-qaraslarınan tısqarı hár qıylı kóz-qaraslardı alıp keliwi múmkin. 2024-jılǵı bahalawǵa muwapıq, kompaniyalar ushın ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qunı 8.8 trillion dollar dep bahalanadı, óytkeni kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollanbaǵan jaǵdayda házirgi shıǵınlarınan 3.5 ese kóbirek qarjı jumsawǵa májbúr bolar edi<ref>{{Cite journal|last1=Hoffmann|first1=Manuel|last2=Nagle|first2=Frank|last3=Zhou|first3=Yanuo|date=2024|title=The Value of Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4693148|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4693148|issn=1556-5068}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat úyreniw ushın qollanılıwı múmkin hám uqıplı sońǵı paydalanıwshılarǵa paydalanıwshı skriptleri hám arnawlı stil kesteleri veb-saytlarǵa múmkinshilik bergeni sıyaqlı, programmalıq támiynattı ózleriniń jeke qálewlerine beyimlestiriw múmkinshiligin beredi. Sonıń menen birge, uqsas qálewleri bar paydalanıwshılar ushın modifikaciyanı shanıshqı sıpatında járiyalaw hám múmkin bolǵan jaqsılanıwlardı tikkeley [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|pull request]] túrinde usınıw múmkinshiligin beredi. == Anıqlamalar == [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Ashıq Derekler Baslamasınıń (OSI) logotipi]] Ashıq Derekler Iniciativasınıń (OSI) anıqlaması xalıqaralıq dárejede<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority| bet = International Authority & Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190723150523/https://opensource.org/authority| arxivsáne = 2019-jıl 23-iyul | sáne = 2015-jıl 21-aprel | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-dekabr }}</ref> bir neshe húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tanılǵan. OSI programmalıq támiynat licenziyasın ashıq kodlı dep esaplaw ushın Ashıq Derekler Anıqlamasın qollanadı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781565925823|title=''The Open Source Definition by Bruce Perens''| sáne =January 1999|publisher=O'Reilly}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://opensource.org/docs/osd| bet = The Open Source Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/http://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Bul anıqlama tiykarınan Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan. Perens óz jazbaların Free Software Foundation (FSF) niń "tórt erkinligi"ne tiykarlanbaǵan, óytkeni olar keyinirek keń tarqalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = How Many Open Source Licenses Do You Need? — Slashdot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-mart }}</ref>. Perenstiń anıqlaması boyınsha, [[ashıq kodlı]] — bul [[Derek kodı|derek kodın]] ulıwma xalıqqa kodtı qollanıw hám modifikaciyalawda jeńilletilgen yamasa sheklewsiz shártler menen jetkerip beretuǵın keń kólemli programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew maqsetinde, qálegen shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen qollanıw yamasa tarqatıwǵa júdá az sheklewler qoyıw — ashıq kodtıń anıq "ózgesheligi" bolıp tabıladı<ref name="OSD-annotated16">{{Web deregi | url = https://opensource.org/osd-annotated| bet = The Open Source Definition (Annotated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210505064040/https://opensource.org/osd-annotated| arxivsáne = 2021-jıl 5-may | avtor = Open Source Initiative| sáne = 2006-jıl 24-iyul | jumıs = opensource.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Feller hám basqalardıń (2005) pikirine qaraǵanda, "biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleri "paydalanıwshılarǵa" programmalıq támiynattı qálegen túrde qollanıw, modifikaciyalaw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılatuǵın "programmalıq támiynat ónimlerine" qollanılıwı kerek, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırǵanı ushın programmalıq támiynat avtorına (avtorlarına) haqı yamasa tólem tólew talap etilmeydi<ref>{{Cite book|last=Feller|first=Joseph|title=Perspectives on Free and Open Source Software|pages=xvii}}</ref>. Dáslep qabıl etkenine qaramastan<ref name="osihist">{{Web deregi | url = http://www.opensource.org/docs/history.php| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060924132022/http://www.opensource.org/docs/history.php| arxivsáne = 2006-jıl 24-sentyabr | avtor = Tiemann| at = Michael| baspaxana = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-may }}</ref>, FSF shólkeminiń wákili Richard Stollman házir "biypul programmalıq támiynat" dep atalatuǵın nársege "Ashıq kodlı" termininiń qollanılıwına pútkilley qarsı. Eki termin de "programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın" táriyipleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı<ref name=":19">{{Web deregi| url = https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| bet = Why Open Source Misses the Point of Free Software| avtor = Stallman| at = Richard| sáne = 2007 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240425132705/https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| arxivsáne = 2024-jıl 25-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-dekabr }}</ref>. Sonday-aq, Stollman Ashıq Derekler Iniciativasınıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi boyınsha FSF diń idealistlik standartlarına kelisim beriw arqalı biypul programmalıq támiynattıń erkinlik hám jámiyet ideallarına qáwip tuwılıwınan qáwiplenedi<ref name="Why">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| bet = Why "Free Software" is better than "Open Source"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210327080246/https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-mart | avtor = Stallman| avtorsilteme = Richard Stallman| at = Richard| sáne = 2007-jıl 19-iyun | jumıs = Philosophy of the GNU Project| baspaxana = Free Software Foundation| qaralǵan sáne = 2007-jıl 23-iyul }}</ref>. FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń bir bólegi dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq dereklik etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılarǵa erkinlik bermeytuǵını sebepli (olardı shekleydi), sonlıqtan biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> == Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw == === Rawajlandırıw modeli === 1997-jılı jazǵan "Sobor hám bazar" atlı maqalasında ashıq dereklik tarawına úlken úles qosqan Erik S. Raymond ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw ushın bazar modeli dep atalatuǵın modeldi usındı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Raymond|first=Eric| sáne =2005|title=The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)|journal=First Monday|doi=10.5210/fm.v0i0.1472|issn=1396-0466}}</ref>. Raymond dástúriy metodologiyalar menen programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı sobor qurıwǵa uqsatadı, onda jeke adamlar yamasa kishi toparlar tárepinen puxta izolyaciyalanǵan jumıs alıp barıladı.<ref name=":9" /> Ol barlıq programmalıq támiynat hár túrli maqsetler hám tásiller menen bazar stilinde rawajlandırılıwı kerek dep usınıs beredi.<ref name=":9" /> Ol sobor modeli dep ataǵan dástúriy rawajlandırıw modelinde, rawajlandırıw oraylastırılǵan túrde ámelge asırıladı<ref name=":9"/>. Wazıypalar anıq belgilengen.<ref name=":9" /> Wazıypalarǵa dizayn islewge arnalǵan adamlar (arxitektorlar), proektti basqarıwǵa juwapker adamlar hám ámelge asırıwǵa juwapker adamlar kiredi.<ref name=":9" /> Dástúriy programmalıq támiynat injeneriyası sobor modelin usınıs etedi.<ref name=":9" /> Biraq bazar modeli basqasha. Bul modelde wazıypalar anıq belgilenbegen<ref name=":9" /> Bazar modelin qollanıp rawajlandırılǵan programmalıq támiynat tómendegi ózgesheliklerge iye bolıwı kerek:<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last=Robles|first=Gregorio}}</ref>. Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraw kerek: Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraladı, sonlıqtan olar programmalıq támiynattıń dáreklik kodına kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek. Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar programmalıq támiynatqa qosımshalar, kod dúzetiwler, qáte haqqında esabatlar, hújjetlestiriw hám taǵı basqalardı usınıwǵa xoshametlenedi. Birge-rawajlandırıwshılardıń kóp bolıwı programmalıq támiynattıń rawajlanıw tezligin arttıradı. Linustıń nızamı boyınsha, jetkilikli kóz bolsa barlıq qáteler ápiwayı boladı. Bul kóp paydalanıwshılar dárekl kodın kórip shıqsa, olar aqırında barlıq qátelerdi tabadı hám olardı dúzetiw jolların usınadı degendi ańlatadı. Ayırım paydalanıwshılar joqarı programmalastırıw kónlikpelerine iye, sonıń menen bir qatarda, hárbir paydalanıwshınıń kompyuteri qosımsha testlew ortalıǵın támiyinleydi. Bul jańa testlew ortalıǵı jańa qáteni tabıw hám dúzetiw múmkinshiligin beredi.<ref name=":11" /> Erte relizler: Baǵdarlamalıq támiynattıń birinshi versiyası múmkin bolǵanınsha erte shıǵarılıwı kerek, bul arqalı erte basqıshtan baslap qosımsha baǵdarlamashılardı tabıw múmkinshiligi artadı<ref name=":11"/>. Jiyi integraciya: Kod ózgerisleri múmkin bolǵanınsha jiyi integraciyalanıwı (ulıwma kod bazasına birlestiriliwi) kerek, bul arqalı proekttiń ómirlik cikliniń sońında úlken muǵdardaǵı qáteliklerdi dúzetiw mashqalasınan qutılıw múmkin<ref name=":11"/><ref name=":24">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Ayırım ashıq kodlı proektlerde túngi qurılıslar bar, onda integraciya avtomatik túrde ámelge asırıladı.<ref name=":11" /> Bir neshe versiyalar: Baǵdarlamalıq támiynattıń keminde eki versiyası bolıwı kerek. Kóbirek funkciyaları bar, biraq qátelikleri kóbirek versiya hám funkciyaları azıraq, biraq turaqlıraq versiya bolıwı kerek. Qátelikleri kóp versiya (rawajlandırıw versiyası dep te ataladı) eń sońǵı funkciyalardı dárhal paydalanǵısı keletuǵın hám ele tolıq tekserilmegen kodtı paydalanıw qáwpin qabıl etiwge tayar paydalanıwshılar ushın. Bunday paydalanıwshılar qosımsha baǵdarlamashılar sıpatında háreket etip, qátelikler haqqında xabar berip hám olardı dúzetiw boyınsha usınıslar bere aladı<ref name=":11" /><ref name=":10">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Joqarı modullestiriw: Baǵdarlamalıq támiynattıń ulıwma qurılısı modulli bolıwı kerek, bul ǵárezsiz komponentlerdi parallel rawajlandırıwǵa múmkinshilik beredi<ref name=":11"/>. Dinamikalıq sheshim qabıllaw qurılısı: Ózgermeli paydalanıwshı talapları hám basqa faktorlarǵa baylanıslı strategiyalıq sheshimler qabıllaytuǵın, formal yaki formal emes sheshim qabıllaw qurılısı zárúr. Ekstremal programmalastırıw menen salıstırıń.<ref name=":11" /> Ashıq kodlı rawajlandırıw processi talaplardı anıqlawdan baslanadı, onda baǵdarlamashılar proektke jańa funkciyalar qosıw kerek pe yamasa qátelikti dúzetiw kerek pe ekenin qarap shıǵadı. Bul qáteliklerdi xabarlaw hám qadaǵalaw, pochta dizimleri hám proekt betleri sıyaqlı kanallar arqalı ashıq kodlı baǵdarlama jámiyeti menen baylanısıw arqalı ámelge asırıladı. Keyin, ashıq kodlı baǵdarlama baǵdarlamashıları wazıypanı tańlaydı yamasa olarǵa wazıypa beriledi hám sheshimdi anıqlaydı. Ashıq kodlı baǵdarlamada kóbinese sheshimlerdiń kóp túrli jolları bolǵanlıqtan, eń jaqsı sheshim itibar menen, hátte geyde qánigelerdiń pikirin esapqa alıp tańlanıwı kerek. Sońınan baǵdarlamashı kodtı rawajlandırıwdı hám jazıwdı baslaydı. Sońınan kod sınaladı hám qánigeler tárepinen kórip shıǵıladı. Baǵdarlamashılar úziliksiz integraciya processinen alınǵan pikirler tiykarında óz kodların redakciyalay hám rawajlandıra aladı. Basshılıq hám jámiyet pútkil proektten qanaatlanǵannan keyin, onıń bir bólegi shıǵarılıwı hám paydalanıwshı kórsetpeleri hújjetlestiriliwi múmkin. Eger proekt shıǵarılıwǵa tayar bolsa, ol muzlatıladı, tek áhmiyetli qáteliklerdi dúzetiw yamasa qáwipsizlik dúzetiwleri ámelge asırıladı. Sońında, proekt tolıq shıǵarıladı hám tek kishi qáteliklerdi dúzetiw arqalı ózgertiledi.<ref name=":10" /> === Artıqmashlıqları === Standarttıń ashıq kodlı ámelge asırılıwı sol standarttıń qabıl etiliwin arttıra aladı<ref name="dod16">{{Web deregi | url = http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| bet = Open Source Software FAQ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160828150638/http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| arxivsáne = 2016-jıl 28-avgust | avtor = US Department of Defense| jumıs = Chief Information Officer| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Bul baǵdarlamashılardıń sadıqlıǵın payda etedi, sebebi baǵdarlamashılar kúshli sezimge iye boladı hám sońǵı ónimge iyelik sezimin sezedi<ref name="Sharma2002">{{Cite journal|last1=Sharma|title=A framework for creating hybrid-open source software communities|url=http://www.cin.ufpe.br/~in953/lectures/papers/ISJAFrameworkForCreatingHybrid-OpenSourceSoftwareCommunities.pdf|access-date=8 September 2008}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, ashıq kodlı baǵdarlamalar ushın marketing hám logistikalıq xızmetlerdiń tómen qárejetleri talap etiledi<ref name=":21" /> Ashıq kodlı baǵdarlama kompaniyanıń imidjin, sonıń ishinde onıń kommerciyalıq ónimlerin járiyalaw quralı bola aladı.<ref>{{Cite journal|title=Profiting from Open Source|first=John|last=Landry|author2=Rajiv Gupta|journal=[[Harvard Business Review]]| sáne =September 2000|doi=10.1225/F00503}}</ref>. Ashıq kodlı programma rawajlandırıw usılı isenimli, joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynattı tez hám arzan bahada islep shıǵarıwǵa járdem berdi<ref name=":21">{{Cite journal|title=Open Source, Open Standards, and Health Care Information Systems|last=Reynolds|first=Carl|author2=Jeremy Wyatt|journal=[[Journal of Medical Internet Research]]|date=February 2011|doi=10.2196/jmir.1521}}</ref>. Ashıq kodlı rawajlandırıw innovaciyalardı tezlestiriw hám sociallıq qádiriyat jaratıw imkaniyatın usınadı<ref name=":35" /> Mısalı, Franciyada húkimetti biypul ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollawǵa túrtki etken siyasat jılına 600,000 ǵa shamalas ashıq kodlı úleslerge alıp keldi, ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sanın hám sapasın arttırıw arqalı sociallıq qádiriyat jarattı.<ref name=":35" /> Bul siyasat jáne texnologiya startaplarınıń 18% ke shekem ósiwine hám IT sektorında jumıs isleytuǵın adamlar sanınıń 14% ke ósiwine alıp keldi.<ref name=":35">{{Cite journal|last=Nagle|first=Frank|date=3 March 2019|title=Government Technology Policy, Social Value, and National Competitiveness|journal=Information Systems Journal|doi=10.2139/ssrn.3355486}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat mıńlaǵan ǵárezsiz baǵdarlamashılar programmalıq támiynattıń qáteliklerin sınap hám dúzetip atırǵanda júdá isenimli bolıwı múmkin<ref name=":112">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|access-date=2023-11-21|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4|s2cid=6589566}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat dáslep onı dóretken kompaniya yamasa avtorǵa ǵárezli emes. Hátte kompaniya jabılsa da, kod bar bolıwın dawam etedi hám onıń paydalanıwshıları tárepinen rawajlandırıladı<ref name=":55">{{Cite book|last=Tozzi|first=Christopher|title=For Fun and Profit: A History of the Free and Open Source Software Revolution|url=https://archive.org/details/forfunprofithist0000tozz|publisher=MIT Press|year=2017|isbn=978-0-262-34118-9|location=United States}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat iykemli, sebebi modulli sistemalar baǵdarlamashılarǵa ózleriniń interfeyslerin dúziwge yamasa jańa imkaniyatlardı qosıwǵa múmkinshilik beredi hám ol innovaciyalı, sebebi ashıq kodlı programmalar kóp sanlı hár qıylı baǵdarlamashılardıń birge islesiwiniń nátiyjesi bolıp tabıladı<ref name=":11"/>. Hár qıylı kóz-qaraslardıń, korporativ maqsetlerdiń hám jeke maqsetlerdiń aralasıwı innovaciyalardı tezlestiredi<ref>{{Cite journal|last1=Plotkin|title=What (and Why) you should know about open-source software}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, biypul programmalıq támiynat tek texnikalıq talaplarǵa sáykes rawajlandırılıwı múmkin<ref name=":36" /> Ol kóbinese programmalıq támiynattıń sapasın tómenletetuǵın kommerciyalıq basım haqqında oylawdı talap etpeydi. Kommerciyalıq basımlar dástúriy baǵdarlamashılardı qáwipsizlik talaplarına qaraǵanda tutınıwshılardıń talaplarına kóbirek dıqqat awdarıwǵa májbúr etedi, sebebi bunday ózgeshelikler tutınıwshıǵa biraz kórinbeytuǵın boladı.<ref name=":36">{{Cite journal|last1=Payne|title=On the Security of Open Source Software}}</ref>. === Rawajlandırıw quralları === Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwda qurallar ónimniń rawajlanıwın hám rawajlanıw processiniń ózin qollap-quwatlaw ushın qollanıladı<ref name=":10"/>. Oraylastırılǵan versiyanı basqarıw sisteması (OVBS) hám [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması]] (TVBS) sıyaqlı versiyanı basqarıw sistemaları — bul qurallardıń mısalları, kóbinese [[ashıq kodlı]], olar [[programmalıq támiynat]] proekti ushın [[derek kodı]] faylların hám sol fayllardaǵı ózgerislerdi birge islesiwdi qollap-quwatlaw maqsetinde basqarıwǵa járdem beredi. OVBS oraylıq repozitoriy menen oraylastırılǵan, al TVBS oraysızlandırılǵan hám hárbir paydalanıwshı ushın jergilikli repozitoriyge iye<ref name=":16">{{Cite journal|last1=Zolkifli|first1=Nazatul Nurlisa|last2=Ngah|first2=Amir|last3=Deraman|first3=Aziz|date=2018|title=Version Control System: A Review|journal=Procedia Computer Science| til =en|volume=135|pages=408–415|doi=10.1016/j.procs.2018.08.191}}</ref>. ] Bir waqıttaǵı versiyalar sisteması (BVS) hám keyinirek Subversion (SVN) hám [[Git]] — OVBS mısalları bolıp tabıladı. Repozitoriyler [[GitHub]] sıyaqlı derek kodın jaylastırıw platformalarında saqlanadı hám járiyalanadı.<ref name=":16" /> Ashıq kodlı proektler ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı shólkemlestiriw ushın másele izertlewshiler sıyaqlı utilitalardı paydalanadı. Jiyi qollanılatuǵın qáte izertlewshilerge Bugzilla hám Redmine kiredi<ref name=":10"/>. Pochta dizimleri hám IRC sıyaqlı qurallar baǵdarlamashılar arasında qátelerdi úylestiriw hám talqılaw ushın qural bolıp xızmet etedi. Proekt veb-betleri, viki-betler, jol kartası dizimleri hám jańalıqlar toparları aqırǵı paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan proekt haqqındaǵı informaciyanı tarqatıwǵa múmkinshilik beredi.<ref name=":10" /> == Qatnasıw múmkinshilikleri == === Úles qosıw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat qatnasıwshılarınıń tiykarǵı rolleri bir neshe kategoriyaǵa bóliniwi múmkin, proektti orınlawdı qadaǵalaytuǵın oraydaǵı basshılıqtan baslanadı. Keyin proektte úlken tájiriybe hám huqıqqa iye bolǵan tiykarǵı úles qosıwshılar keledi, olar basqa úles qosıwshılarǵa baǵdar beriwi múmkin. Tiykarǵı emes úles qosıwshılar az tájiriybe hám huqıqqa iye, biraq úziliksiz úles qosadı hám proektti rawajlandırıw ushın áhmiyetli. Jańa úles qosıwshılar eń az tájiriybege iye, biraq tálim hám baǵdar beriw arqalı turaqlı úles qosıwshılarǵa aylanıwı múmkin<ref name=":4">{{Cite book|last1=Brasseur|first1=V. M.|title=Forge your future with open source: build your skills, build your network, build the future of technology|url=https://archive.org/details/isbn_9781680503012|date=2018|publisher=The Pragmatic Bookshelf|isbn=978-1-68050-301-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń ayırım múmkin bolǵan usılları [[programmalastırıw]], paydalanıwshı interfeysin dizaynlaw hám testlew, veb-dizayn, qátelerdi súziw, qolaylılıqtı dizaynlaw hám testlew, paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlaw, kodtı testlew hám qáwipsizlikti kórip shıǵıw hám testlew sıyaqlı rollerdi óz ishine aladı. Degen menen, hátte programmalastırıw kónlikpelerisiz de ashıq kodlı programmalıq támiynat proektlerine úles qosıwdıń bir neshe usılları bar. Mısalı, qatnasıwdıń ayırım texnikalıq emes usılları — hújjetlestiriw jazıw hám redakciyalaw, awdarma, proektti basqarıw, waqıya shólkemlestiriw hám koordinaciyalaw, marketing, reliz basqarıw, jámiyet basqarıw hám jámiyetshilik penen baylanıs hám keńeytiw.<ref name=":4" /> Qarjılandırıw — jeke adamlar hám shólkemler ashıq kodlı proektlerge úles qosıw ushın tańlaytuǵın jáne bir ájayıp usıl. Open Collective sıyaqlı toparlar jeke adamlarǵa ózleriniń súyikli proektlerin hár ayda qollap-quwatlaw ushın úles qosıw imkaniyatın beredi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.opencollective.com/tag/open-source/| bet = Open Source| sáne = 2022-jıl 20-oktyabr | til = en| jumıs = Open Collective| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Sovereign Tech Fund sıyaqlı shólkemler Germaniya húkimeti paydalanatuǵın qurallardı qollap-quwatlaw ushın millionlaǵan qarjı ajıratıwǵa uqıplı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sovereigntechfund.de/tech| bet = Technologies| til = en| jumıs = Sovereign Tech Fund| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Milliy ilim fondı ashıq kodlı innovaciyalardı qollap-quwatlaw ushın Ashıq kodlı ekosistemalardı qollap-quwatlaw jolları (POSE) programmasın dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://new.nsf.gov/tip/updates/nsf-invests-over-26m-open-source-projects| bet = NSF invests over $26 million in open-source projects {{!}} NSF — National Science Foundation| sáne = 2023-jıl 25-oktyabr | til = en| jumıs = new.nsf.gov| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. === Sanaat qatnasıwı === Sanaat tárepinen ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw waqıt ótiwi menen artıp barmaqta<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Spinellis|first1=Diomidis|last2=Giannikas|first2=Vaggelis| sáne =2012|title=Organizational adoption of open source software|pages=666–682|doi=10.1016/j.jss.2011.09.037}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat telekommunikaciya, aerokosmos, densawlıqtı saqlaw hám media & [[oyın-zawıq]] sıyaqlı bir qansha sanaatlarda ózi keltiretuǵın paydalar sebepli keń tarqalǵan<ref>{{Cite book|last1=Zhang|first1=Yiming|last2=Malhotra|first2=Baljeet|last3=Chen|first3=Cheng|chapter=Industry-Wide Analysis of Open Source Security|date=2018|title=2018 16th Annual Conference on Privacy, Security and Trust (PST)|publisher=IEEE|pages=1–10|doi=10.1109/PST.2018.8514185|isbn=978-1-5386-7493-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw iri shólkemlerde kóbirek ushırasadı hám kompaniyanıń [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] paydalanıwı, operaciyalıq nátiyjeliligi hám xızmetkerlerdiń ónimdarlıǵına baylanıslı.<ref name=":6" /> Sanaatlar ashıq kodlı programmalıq támiynattı artqı ofis funkcionallıǵı, satıwlardı qollap-quwatlaw, izertlew hám rawajlandırıw, programmalıq támiynat ózgeshelikleri, tez engiziw, platformalar arasında kóship júriw múmkinshiligi hám kommerciyalıq licenziya basqarıwınan qashıw sebepli paydalanıwı itimal<ref name=":6"/>. Bunnan tısqarı, [[Apparatlıq támiynat|apparat támiynatı]] hám iyelik etiw ushın tómen baha da áhmiyetli artıqmashlıqlar bolıp tabıladı.<ref name=":6" /> === Belgili shólkemler === Pútkil dúnya boylap biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketleriniń rawajlanıwına hám keńeyiwine úles qosatuǵın shólkemler bar. Bul shólkemler texnologiyanı úyretiw hám tarqatıw sıyaqlı maqsetlerge arnalǵan. Ashıq kodlı iniciativanıń burınǵı vice-prezidenti keltirgen dizimge muwapıq, Amerika shólkemleri arasında Erkin Programmalıq támiynat fondı, Programmalıq támiynat erkinligi konservaciyası, Ashıq kodlı iniciativa hám Jámiyetlik mápke xızmet etiwshi programmalıq támiynat bar. Evropada ayırım belgili shólkemler — Evropa biypul programmalıq támiynat fondı, Evropa Awqamınıń ashıq kodlı proektleri (OSP) hám OpenForum Europe (OFE). Avstraliyada Linux Australia shólkemi bar, al Aziyada Ashıq kodlı Aziya hám FOSSAsia shólkemleri bar. Afrika ushın biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat (FOSSFA) hám OpenAfrica — Afrika shólkemleri, al Oraylıq hám Qubla Aziyada FLISOL hám Peru biypul programmalıq támiynat paydalanıwshılar toparı sıyaqlı shólkemler bar. Bulardan tısqarı, ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgeriletiwge baǵıshlanǵan kóplegen basqa shólkemler de bar.<ref name=":4" /> == Huqıqıy hám ekonomikalıq máseleler == === Licenziyalaw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimleri ádette eki túrli licenziya boyınsha licenziyalanadı: ruqsat etiwshi licenziyalaw hám [[Kopyleft|kopileft licenziyalaw]]. Bul eki túrdegi licenziyalar [[Menshikli programmalıq támiynat|menshik licenziyalawdan]] ózgeshelenedi, óytkeni olar kóbirek paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynatqa kiriw múmkinshiligin beriwi hám belgili bir licenziyanıń shártlerine muwapıq tuwındı jumıslardı jaratıwǵa ruqsat beriwi múmkin, óytkeni hárbir licenziyanıń óz qaǵıydaları bar. Ruqsat etiwshi licenziyalar programmalıq támiynattı alıwshılarǵa avtorlıq huqıq iyesiniń huqıqların tarqatıw ushın sol licenziyanı paydalanbay-aq ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunday licenziya túrlerine BSD, MIT hám Apache licenziyaları kiredi. Kopileft licenziyaları basqasha, óytkeni olar alıwshılardan óz jumısların tarqatıwdıń hesh bolmaǵanda ayırım bólimleri ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Kúshli kopileft licenziyaları barlıq tuwındı jumıslar ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi, al hálsiz kopileft licenziyaları tek belgili sharayatlarda ǵana sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Bunday licenziya túrlerine GNU licenziyalar toparı, sonday-aq MPL hám EPL licenziyaları kiredi. Bul eki kategoriyadaǵı licenziyalawdıń uqsaslıqları — olar avtorlıq huqıqlardıń keń kólemli beriwin támiyinleydi, alıwshılardan avtorlıq huqıq eskertpelerin saqlawdı talap etedi hám licenziyanıń kóshirmesi kod penen birge alıwshılarǵa beriledi<ref name=":7">{{Cite book|last=Brock|first=Amanda|title=Open Source Law, Policy and Practice|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-886234-5|edition=2nd|location=UK}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ushın áhmiyetli huqıqıy precedent 2008-jılı Jacobson v Katzer isinde jaratıldı, bunda Artistic licenziyasınıń shártleri, sonıń ishinde avtorlıqtı tán alıw hám modifikaciyalardı anıqlaw talapları kúshke endi. Bul istiń qararı licenziya shártleri orınlanbaǵan jaǵdayda avtorlıq huqıq nızamı boyınsha orınlawdı bekkemledi. Artistic licenziyasınıń basqa ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyalarına uqsaslıǵı sebepli, bul qarar keń qollanılatuǵın precedent jarattı.<ref name=":7" /> Biypul programmalıq támiynat licenziyası / ashıq kodlı licenziyalardıń mısallarına Apache licenziyaları, BSD licenziyaları, GNU General Public licenziyaları, GNU Lesser General Public licenziyası, MIT licenziyası, Eclipse Public licenziyası hám Mozilla Public licenziyası kiredi<ref name=":7"/>. === Huqıqıy máseleler === Programmalıq támiynattı tártipke salıwda ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úlken tásir kórsetetuǵın bir neshe gúńgirt tárepler bar, mısalı, programmalıq támiynattıń tovar yaki xızmet ekenligi, neniń modifikaciya dep esaplawǵa bolatuǵınlıǵı, kelisim arqalı basqarıw hám licenziya arqalı basqarıw, iyelik huqıqı hám paydalanıw huqıqı. Bul máseleler boyınsha rawajlanıwlar bolsa da, olar kóbinese jáne de kóbirek sorawlarǵa alıp keledi. Bul belgisizliklerdiń bar bolıwı ulıwma texnologiyalar menen baylanıslı industriyalarǵa unamsız tásir etedi.<ref name=":7" /> Ulıwma alǵanda programmalıq támiynattıń huqıqıy tariyxında, onı intellektual múlk sıpatında patent nızamı, avtorlıq huqıq nızamı boyınsha qorǵaw yamasa ózine tán tártipke salıwdı ornatıw haqqında kóp tartıslar boldı. Sońında, kompyuter programmaları ádebiy shıǵarmanıń bir túri dep esaplanıp, geypara ózgeshelikleri menen avtorlıq huqıq nızamı standart bolıp qaldı.<ref name=":7" /> Programmalıq támiynat ulıwma [[derek kodı]] hám obyekt kodı dep esaplanadı, ekewi de qorǵalıwǵa ılayıqlı, biraq bul anıqlamada huqıqıy kóp túrlilik bar. Geypara yurisdikciyalar óz maqsetleri ushın bul konceptualizaciyanı keńeytiwge yaki qısqartıwǵa háreket etedi. Mısalı, Evropa Ádillik Sudı kompyuter programmasın anıqlaǵanda programmanıń funkcionallıǵın, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] yaki maǵlıwmat fayllarınıń formatın kirgizbeydi. Programmalıq támiynattıń hár qıylı aspektlerin qorǵawdı sheklew arqalı nızam programmalıq támiynattı paydalanıwda ashıq kodlı usıldı qollaydı. Ásirese AQSH programmalıq támiynatqa ashıq usılǵa iye, kópshilik ashıq kodlı licenziyalar sol jerde payda bolǵan. Biraq bul usı licenziyalardaǵı patent huqıqlarına dıqqattı kúsheytti, bul bolsa intellektual múlkti qorǵawdıń basqa formaların qáleytuǵın ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń narazılıǵına sebep boldı.<ref name=":7" /> Basqa bir másele texnologiyalıq qorǵaw ilajları (TQI) hám cifrlı huqıqlardı basqarıw (CHB) usılların óz ishine aladı, olar 1996-jılǵı Bútkil dúnya intellektual múlk shólkemi (BDIMSH) shártnamasında xalıqaralıq dárejede nızamlı túrde tán alınǵan hám qorǵalǵan. Ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepdarları bul texnologiyalardı unatpadı, sebebi olar aqırǵı paydalanıwshılardı avtorlıq huqıq nızamınan da artıq sheklewi múmkin edi. Evropa bunday shaǵımlarǵa TQI-dı nızamlı qadaǵalaw astına alıw arqalı juwap berdi, bul ashıq kodlı programmalıq támiynat qollap-quwatlawshıları ushın jeńis boldı.<ref name=":7" /> === Ekonomikalıq/biznes nátiyjeleri === Ashıq kodlı jámiyetlerde, islep shıǵarılǵan programmalıq támiynatqa iyelik etiwdiń ornına, islep shıǵarıwshı rawajlanıp atırǵan programmalıq támiynattıń rawajlanıwına iyelik etedi. Usılayınsha, programmalıq támiynattıń keleshegi ashıq bolıp, ashıq kodlı programmalıq támiynat ishinde iyelik etiw yamasa intellektual múlk qıyın boladı. Licenziyalaw hám brendlew basqalardıń onı urlawınıń aldın alıp, onıń jámiyetlik iygilik sıpatındaǵı statusın saqlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik iygilik dep esaplawǵa boladı, óytkeni ol hámme ushın qoljetimli hám bir adam tárepinen júklep alınǵanda basqalar ushın qádiri tómenlemeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ózgeshe, sebebi ol resurstı azaytıwdıń ornına qollanılǵanda hám úles qosılǵanda qádirlirek boladı. Bul abıroy-ataqqa investiciya salıw hám tarmaq tásirleri sıyaqlı koncepciyalar menen túsindiriledi<ref name=":14">Wynants, M., & Cornelis, J. (Eds.). (2005). ''How open is the future? : Economic, social and cultural scenarios inspired by free and open-source software''. ASP.</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ekonomikalıq modeli baǵdarlamashılardıń proektlerge miynet qosıp, jámiyetlik payda jaratıwı menen túsindiriledi. Baǵdarlamashılar proektlerdi abıroy-ataqtıń jaqsılanıwı yaki proekttiń qádiri sıyaqlı qabıl etilgen payda yamasa shıǵınlarǵa tiykarlanıp tańlaydı. Baǵdarlamashılardıń motivaciyası (jigeri) kóp hár qıylı orınlardan hám sebeplerden kelip shıǵıwı múmkin, biraq eń áhmiyetli juwmaq — pul jalǵız yaki hátte eń áhmiyetli stimul emes. Ekonomikalıq teoriya tiykarınan siyrek resurslardı tutınıwǵa itibar qaratqanlıqtan, ashıq kodlı programmalıq támiynat dinamikasın túsiniw qıyın bolıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynatta, islep shıǵarıwshılar proektke úles qosıwdıń sıylıqların alıw arqalı tutınıwshılarǵa aylanadı. Mısalı, baǵdarlamashı ashıq kodlı programmalıq támiynat proektine tabıslı úles qosqanı ushın óz qánigeleri arasında jaqsı bahalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sociallıq paydaları hám óz-ara tásirlerin ekonomikalıq modellerde esapqa alıw da qıyın. Bunnan tısqarı, texnologiyanıń innovaciyası úziliksiz ózgerip turǵan qádir talqılawların hám kóz-qaraslardı jaratadı, bul ekonomikalıq modeldiń sociallıq minez-qulıqtı aldınnan boljawına múmkinshilik bermeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat teoriyalıq jaqtan ekonomikalıq modellerde qıyınshılıq tuwdırsa da, ol resurslardı talap etetuǵın turaqlı sociallıq iskerlik sıpatında túsindiriledi. Bul resurslarǵa waqıt, aqsha, texnologiya hám úlesler kiredi. Kóplegen baǵdarlamashılar universitetler hám húkimetler sıyaqlı shólkemler tárepinen qarjılandırılǵan texnologiyalardı paydalanǵan, degen menen usı shólkemlerdiń ózleri de ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepinen islengen jumıstan payda kóredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, ashıq kodlı hám jeke menshik sistemalardı óz ishine alǵan gibrid sistemalar kóbirek ushırasıp atır.<ref name=":14" /> 2000-jıllardıń ortasınan baslap, kóbirek texnologiya kompaniyaları ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalana basladı. Mısalı, Dell kompaniyasınıń [[Linux|GNU/Linux]] ornatılǵan kompyuterlerdi satıwǵa shıǵarıwı. Hátte [[Microsoft]] kompaniyası da ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi menen burınǵı kelispewshiligine qaramastan, Linux tiykarındaǵı operaciyalıq sistemanı iske qostı. Usı rawajlanıwlarǵa qaramastan, bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı tek belgili maqsetler ushın paydalanıwǵa beyim, bul bolsa korporaciyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiynattan paydalanıp, oǵan ornına heshnárse bermey atırǵanı haqqında táshwishlerge alıp kelmekte.<ref name=":55" /> === Húkimetlik qollanıw === Kóplegen húkimetler ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziw hám alǵa ilgerletiwge qızıǵıwshılıq bildirse de, esapqa alınıwı kerek bolǵan úlken másele — [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]]. Tosattan bolatuǵın hálsizlikler múmkin bolǵanı menen, sırttan bolǵan hújimler de múmkin. Usı qorqınısh sebepli, húkimetlerdiń programmalıq támiynattı basqarıwǵa úles qosıwǵa qızıǵıwshılıǵı artıp barmaqta. Biraq, bular máseleniń ulıwma tárepleri bolıp, hárbir mámlekettiń ashıq kodlı programmalıq támiynat penen ózine tán siyasiylasqan qatnasıqları hám onı ámelge asırıw maqsetleri bar. Mısalı, Qıtay hám Rossiya sıyaqlı mámleketlerde ashıq kodlı programmalıq támiynat iskerliginiń artıwı sebepli payda bolǵan qáwip-qáterge baylanıslı, Amerika Qurama Shtatları ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziwde milliy qáwipsizlikke itibar qaratqan, Qorǵanıw ministrligi ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw ushın bir neshe kriteriylerdi názerde tutqan. Bul kriteriylerge tómendegiler kiredi: isenimli dereklerden kelip shıqqanlıǵı hám qollap-quwatlanıp turılıwı, keleshekte de qollap-quwatlanıwı dawam etiwi, programmalıq támiynattaǵı qosımsha komponentlerge ǵárezliligi, komponent qáwipsizligi hám pútinligi, hám sırt mámleket húkimetleriniń tásiri<ref name=":8">{{Cite book|last=Pannier|first=Alice|title=Software Power: The Economic and Geopolitical Implications of Open Source Software|publisher=Études de l'Ifri|year=2022|isbn=979-10-373-0641-8}}</ref>. Húkimetler ushın ashıq kodlı programmalıq támiynatqa baylanıslı jáne bir másele — [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], yarım ótkizgishler, bult texnologiyaları hám [[jasalma intellekt]] sıyaqlı texnologiyalarǵa investiciyalar. Bul texnologiyalardıń hámmesi global birge islesiwge tásir etedi, jáne de qáwipsizlik máseleleri hám siyasiy aqıbetlerdi keltirip shıǵaradı. Kóplegen mámleketler bul sheriklik qatnasıqlarda texnologiyalıq innovaciya menen texnologiyalıq ǵárezlilik arasında teń salmaqlılıqtı saqlawı kerek. Mısalı, Qıtaydıń ashıq kodlı programmalıq támiynatqa ǵárezli Huawei kompaniyasına 2019-jılı [[Android|Google kompaniyasınıń Android]] sistemasın paydalanıwǵa ruqsat berilmegennen keyin, olar ózleriniń alternativ operaciyalıq sisteması [[Harmony OS]] ti jaratıwdı basladı.<ref name=":8" /> Jaqında Germaniya ózleri paydalanatuǵın programmalıq támiynattı basqarıw hám qollap-quwatlawǵa járdem beriw ushın Suveren Texnologiya Fondın dúzdi. == Ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi == === Tariyxı === [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasınıń]] dáslepki dáwirlerinde, mısalı 1950-jıllar hám 1960-jıllarda, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] hám programmalıq támiynat islep shıǵarıwshılar bir-birinen úyreniw hám esaplaw texnikası tarawın rawajlandırıw ushın programmalıq támiynattı bólisetuǵın edi. Mısalı, [[Unix]] paydalanıwshılar ushın [[operaciyalıq sistema]] [[Derek kodı|derek kodın]] óz ishine alǵan edi. Sońında, 1970–1980-jıllar aralıǵında programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwı bul ámeliyatqa tosqınlıq ete basladı. Biraq, ilimpazlar ele de kóbinese programmalıq támiynattı birgelikte islep shıǵaratuǵın edi<ref name=":13">{{Cite journal|last=Maracke|first=Catharina|date=2019|title=Free and Open Source Software and FRAND-based patent licenses: How to mediate between Standard Essential Patent and Free and Open Source Software|journal=The Journal of World Intellectual Property| til =en|volume=22|issue=3–4|pages=78–102|doi=10.1111/jwip.12114|issn=1422-2213}}</ref>. Oǵan juwap retinde, ashıq kodlı háreket tájiriybeli baǵdarlamashı entuziastlardıń, keń túrde xakerler yamasa xaker mádeniyatı dep atalatuǵınlardıń jumısınan payda boldı. Bul entuziastlardıń biri, Richard Stollman, biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshi kúshi boldı, bul keyinirek ashıq kodlı háreketke jol ashtı. 1984-jılı ol biypul operaciyalıq sistema, GNU di jaratıw ushın MIT den ketti, sebebi onıń laboratoriyasındaǵı baǵdarlamashılar mádeniyatı derek kodın bólisiw hám jaqsılawǵa jol qoymaytuǵın jeke [[menshikli programmalıq támiynat]] tárepinen tosqınlıqqa ushıraǵan edi. GNU UNIX penen úylesimli edi, yaǵnıy baǵdarlamashı entuziastlar onıń qalay isleytuǵının ele de jaqsı biletuǵın edi. Biraq, tez arada Stollman tańlaǵan "biypul programmalıq támiynat" atamasında bir qansha túsiniksizlik bar ekenligi anıq boldı. Ol bunı "erkin sóz sıyaqlı biypul, biypul pivo sıyaqlı emes" dep túsindirdi, yaǵnıy "erkin" sóziniń bahadan góre erkinlikke tiyisli ekenligin názerde tuttı. Keyinirek ol bul erkinlik túsinigin tórt tiykarǵı erkinlikke keńeytti. GNU arqalı basqalardıń derek kodın qosıw, jámiyetlik qátelerdi dúzetiw hám jańa funkciyalar ushın kod usınısları sıyaqlı ashıq kodlı normalar payda boldı. 1985-jılı Stollman programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdi alǵa ilgerletiw hám GNU di jazıwǵa járdem beriw ushın Erkin Programmalıq Támiynat Fondın (FSF) shólkemlestirdi. Óz jumısınıń jeke menshikli programmalıq támiynatta qollanılıwın aldın alıw ushın, Stollman [[Kopyleft|kopileft]] túsinigin dóretti, bul onıń jumısın hár kimniń, biraq belgili shártler menen paydalanıwına ruqsat berdi. Bunı ámelge asırıw ushın ol 1989-jılı GNU Ulıwma Jámiyetlik Licenziyasın (GNU GPL) dóretti, ol 1991-jılı jańalandı<ref name=":24" /> 1991-jılı GNU Linus Torvalds tárepinen jazılǵan Linux yadrosı menen biriktirildi, sebebi GNU de yadro joq edi.<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority/| bet = International Authority & Recognition| sáne = 2015-jıl 21-aprel | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Házir bul operaciyalıq sistema kóbinese [[Linux]] dep ataladı<ref name=":24" /> Usı pútkil dáwir dawamında sol waqıtta kóplegen basqa biypul programmalıq támiynat proektleri hám licenziyaları bar edi, olardıń hámmesiniń biypul programmalıq támiynat túsinigi hám onıń qanday bolıwı kerekligi, sonday-aq jeke menshik programmalıq támiynattıń minez-qulqı haqqında hár túrli pikirleri bar bolǵan, mısalı Berkeley Software Distribution, TeX hám X Window System.<ref name=":28">{{Cite book|last=Fogel|first=Karl|title=Producing open source software: how to run a successful free software project|year=2006|url=https://archive.org/details/producingoss|publisher=O'Reilly|isbn=978-0-596-00759-1}}</ref>. Erkin (biypul) programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, Erkin Programmalıq Támiynat Fondı biypul programmalıq támiynat ideyaların hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiynat industriyasına qalay alıp keliw múmkinligin izertley basladı. FSF tiń jámiyetlik aktivizmi kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenligi hám olar biypul programmalıq támiynat háreketin qayta brendlew arqalı programmalıq támiynattıń derek kodın bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrıqsha kórsetiw kerek degen juwmaqqa kelindi<ref name=":28" /> 1998-jılı biypul programmalıq támiynat tárepdarlarınıń jıynalısında Kristin Peterson tárepinen "ashıq kodlı" termini usınıldı. Topardaǵı kópshilik "biypul programmalıq támiynat" ataması jańadan qosılǵanlar ushın túsiniksiz hám industriyanıń qızıǵıwshılıǵın sheklep atır dep esapladı hám olar "ashıq kodlı" degen jańa atamanı qabıl etip, Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) hám ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi haqqındaǵı OSI anıqlamasın dóretti.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) anıqlaması házirgi waqıtta xalıqaralıq dárejede bir qansha húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tán alınǵan.<ref name=":18"/>. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Erkin Programmalıq Támiynat Nızamlarına tiykarlanǵan<ref>{{Cite book|title=Two Bits: The Cultural Significance of Free Software}}</ref>. OSI anıqlaması biypul programmalıq támiynat anıqlamasınan menshikli programmalıq támiynattı qosıwǵa ruqsat beriwi hám onıń licenziyalawında kóbirek erkinliklerge jol qoyıwı menen ózgeshelenedi. Stollman sıyaqlı ayırımlar, programmalıq támiynattıń islewi jaǵınan eki háreket arasında kóp uqsaslıqlar bolsa da, menshikli programmalıq támiynatqa qarsı kúshli minez-qulıq poziciyasın alǵanlıǵı sebepli, erkin programmalıq támiynattıń dáslepki túsinigi menen kóbirek kelisedi.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa jańa terminniń qollanılıwın xoshametlewge hám ózi ámel qılǵan principlerdi keń járiyalawǵa umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiynat vendorları ózlerin biypul tarqatılatuǵın programmalıq támiynat túsinigi hám qollanbanıń [[Derek kodı|derek kodına]] ulıwma qoljetimlilik tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı, hátte 2001-jılı [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri ashıq kodlı programmalıq támiynattı intellektual múlkti joq etiwshi dep atadı<ref name=":27">{{Cite journal| sáne =2010|title=Free and Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.1109/mitp.2010.147}}</ref>. Degen menen, [[biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat]] (FOSS) tariyxıy jaqtan tiykarǵı jeke programmalıq támiynat rawajlanıwınan tısqarı orın iyelegen bolsa da, Microsoft sıyaqlı iri kompaniyalar internette rásmiy ashıq kodlı resurslardı rawajlandıra basladı.<ref name=":27" /> IBM, Oracle hám State Farm — búgingi básekige tolı ashıq kodlı bazarda úlken ashıq aydın úleske iye kompaniyalardıń tek bir neshewi bolıp, bul FOSS ti rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada áhmiyetli ózgerislerdi belgileydi.<ref name=":27" /> === Keleshek === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń, sonıń menen birge erkin programmalıq támiynat jámiyetiniń keleshegi tabıslı boldı, biraq olar ózleriniń ne ushın gúresetuǵını haqqında túsiniksizlikke iye. Mısalı, [[Android]] hám Ubuntu — bul 2000-jıllardıń basında texnologiyalıq innovaciyanıń shetinde bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattıń áhmiyetli orınǵa kóteriliwiniń tabıslı mısalları. Biraq, jámiyettiń ayırım aǵzaları olardı ashıq kodlı programmalıq támiynattı kórsetiwde sátsizlikke ushıradı dep esaplaydı. Buǵan sebep, Google hám onıń sherikleri tárepinen Android tiń ashıq kodlı programmalıq támiynat ekenligin itibarǵa almawı, Apache licenziyasın qollanıw arqalı bóliniwge jol qoyılıwı hám nátiyjede Android ishinde birge islesiw múmkinshilikleriniń joǵalıwı, Ubuntu da erkinlikten góre qolaylılıqtı birinshi orınǵa qoyıwı hám Ubuntu daǵı paydalanıwshılardı marketing maqsetlerinde baqlaytuǵın qásiyetler kiredi.<ref name=":55" /> Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw bizneste kóbirek tarqalǵan, kompaniyalardıń 78% ózleriniń barlıq yamasa bir bólim jumısların biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat tiykarında alıp baratuǵının xabarlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keń tarqalıwı sonshelli, bir waqıtları oǵan qarsı bolǵan [[Microsoft]] ta óz sistemalarında onı qollanıwdı basladı. Biraq, bul tabıs ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keleshegin anıqlaytuǵın táshwishlerdi keltirip shıǵardı, óytkeni jámiyet ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi, qanday bolıwı kerekligi hám onı qorǵaw ushın ne islew kerekligi (eger qorǵawdıń keregi bolsa) sıyaqlı sorawlarǵa juwap beriwi kerek. Ulıwma alǵanda, biypul hám ashıq kodlı revolyuciya bazarda belgili bir teńsalmaqlılıqqa jetken bolsa da, bul onıń tamam bolǵanın ańlatpaydı, sebebi onıń keleshegin anıqlaw ushın kóplegen teoriyalıq talqılawlar ótkeriliwi kerek.<ref name=":55" /> == Basqa programmalıq támiynat licenziyalaw/rawajlandırıw modelleri menen salıstırıw == === Jabıq kodlı / menshikli programmalıq támiynat === Ashıq kodlı programmalıq támiynat [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattan]] tómendegiler menen ózgeshelenedi: ol jámiyetke ashıq túrde qoljetimli, licenziya hesh qanday tólem talap etpeydi, licenziya shártlerine muwapıq ózgertiwler hám tarqatıwlarǵa ruqsat etiledi. Bulardıń hámmesi hár qanday ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine monopoliyanıń payda bolıwınıń aldın aladı, al bul menshikli programmalıq támiynattıń maqseti bolıp esaplanadı. Menshikli programmalıq támiynat óz klientleriniń tańlawın ya sol programmalıq támiynattı paydalanıwdı dawam etiw, onı jańalaw yamasa basqa programmalıq támiynatqa ótiw menen shekleydi, usılayınsha klientlerdiń programmalıq támiynat boyınsha qálewlerine finanslıq shıǵınlar arqalı tásir etedi. Menshikli programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler ushın ideal jaǵday — bul klienttiń usı shıǵınlar sebepli programmalıq támiynattı ózgerte almawı yamasa ózgertkisi kelmewi hám sol jetkerip beriwshiden ónimlerdi satıp alıwdı dawam etiwi bolıp tabıladı<ref name=":22">{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Kevin Xiaoguo|last2=Zhou|first2=Zach Zhizhong|date=2012|title=Research Note —Lock-In Strategy in Software Competition: Open-Source Software vs. Proprietary Software|url=https://pubsonline.informs.org/doi/10.1287/isre.1110.0358|journal=Information Systems Research| til =en|volume=23|issue=2|pages=536–545|doi=10.1287/isre.1110.0358|issn=1047-7047}}</ref>. Menshikli programmalıq támiynat sheńberinde, qátelerdi dúzetiw tek jetkerip beriwshi tárepinen ámelge asırılıwı múmkin, platformalardı ózgertiw jańa satıp alıwdı talap etedi hám ónimniń bar bolıwı jetkerip beriwshige baylanıslı, ol qálegen waqıtta onı toqtatıp qoyıwı múmkin<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bretthauer|first1=David|date=2001|title=Open Source Software: A History|doi=}}</ref>. Bunnan tısqarı, menshikli programmalıq támiynat óziniń derek kodın bermeydi hám paydalanıwshılar tárepinen ózgertiliwi múmkin emes. Biznes ushın bul qáwipsizlik qáwpin hám narazılıq deregi bolıwı múmkin, sebebi olar ónimdi óz zárúrliklerine beyimlestire almaydı, hám programmalıq támiynatta olar erise almaytuǵın yaki ózgerte almaytuǵın jasırın qáwipler yamasa informaciya aǵıp ketiwleri bolıwı múmkin.<ref name=":24" /> === Biypul programmalıq támiynat === OSI anıqlaması boyınsha, ashıq kodlı — bul derek kodın ulıwma jámiyetshilikke jetkerip beretuǵın, kodtı paydalanıw hám ózgertiwge baylanıslı sheklewleri joq yamasa jeńilletilgen keń programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew ushın, ashıq kodlınıń anıq ózgesheligi — onıń hár qanday shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen paydalanıwı yaki tarqatılıwına júdá az sheklewler qoyıwı bolıp tabıladı<ref name=":17">{{Web deregi | url = https://opensource.org/definition-annotated/| bet = The Open Source Definition (Annotated)| sáne = 2006-jıl 24-iyul | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshisi hám biypul programmalıq támiynat fondınıń aǵzası Richard Stollman, olar biypul programmalıq támiynat dep ataytuǵın nársege "ashıq kodlı" terminin qollanıwǵa qarsı shıǵadı. Ol eki termin de programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın súwretleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı.<ref name=":19" /> Ol tiykarǵı ayırmashılıq — bir termindi ekinshisinen tańlaw arqalı basqalarǵa óz maqsetlerińiz haqqında: rawajlanıw (ashıq kodlı) yamasa jámiyetlik poziciya (biypul programmalıq támiynat) haqqında bildiriw múmkinligin beretuǵınına isenedi. Soǵan qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynat penen biypul programmalıq támiynat arasında ádewir uqsaslıq bar.<ref name=":19" /> Stollman jáne de Ashıq Kodlı Iniciativanıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi ushın FSF idealistlik standartlarınan kelisimge keliw arqalı biypul programmalıq támiynat ideallarınıń erkinligi hám jámiyetlik birligine qáwip tuwılıwınan qorqadı.<ref name=":20" /> FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ishki toparı dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq kodlı etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılardı sheklegeni ushın, biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> FSF aytıwınsha, "ashıq kodlı" termini basqa túrdegi eki mánililikti payda etedi, yaǵnıy ol derek kodtıń járiyalanıwın onı paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw erkinligi menen shatastıradı<ref name=":19"/>. Ekinshi tárepten, "biypul programmalıq támiynat" termini "biypul" sóziniń eki mánililigi sebepli sınǵa ushıradı, bul bizneste qabıl etiwdi qıyınlastıradı dep esaplandı, hám bul terminniń tariyxıy jaqtan eki mánili qollanılıwı da sınǵa alındı. Baǵdarlamashılar ashıq kodlı hám sonıń menen birge biypul programmalıq támiynattı súwretlew ushın Biypul hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat ([[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]]) yamasa Biypul/Libre hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat (FLOSS) sıyaqlı alternativ terminlerdi qollanǵan<ref name=":4"/>. === Derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat === Programmalıq támiynattı oqıwǵa bolatuǵın kod bolǵan [[derek kodı]] menen birge tarqatılıwı múmkin. Bul derek kodı kóriwge múmkin bolǵanda, programmalıq támiynat deregi járiyalanǵan (ashıq, qoljetimli) dep esaplanadı. Biraq, deregi járiyalanǵan yamasa [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]] bolıwı ushın, derek kodı hámme ushın emes, tek sol programmalıq támiynattı paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıwı kerek. Barlıq FOSS programmalıq támiynatı Ashıq Kod Anıqlaması talap etkeni ushın derek kodı járiyalanǵan bolsa da, barlıq derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat FOSS emes. Mısalı, eger programmalıq támiynat Ashıq Kod Anıqlamasınıń ruqsat etilgen modifikaciya yamasa qayta tarqatıw sıyaqlı basqa aspektlerine juwap bermese, hátteki derek kodı járiyalanǵan bolsa da, ol programmalıq támiynat FOSS bolıp esaplanbaydı<ref name=":26">{{Cite journal|date=2021-05-17|title=The case for free and open source software in research and scholarship|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsta.2020.0079| til =en}}</ref>. === Ashıq kodlı etiw === Programmalıq támiynat kompaniyalarında sońǵı waqıtları payda bolǵan tendenciya — bul ashıq kodlı etiw, yaǵnıy burınǵı [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatların]] ashıq kodlı licenziya boyınsha shıǵarıw arqalı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa aylandırıw<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Pinto|first1=Gustavo|last2=Steinmacher|first2=Igor|last3=Dias|first3=Luiz Felipe|last4=Gerosa|first4=Marco|date=2018|title=On the challenges of open-sourcing proprietary software projects|url=http://link.springer.com/10.1007/s10664-018-9609-6|journal=Empirical Software Engineering| til =en|volume=23|issue=6|pages=3221–3247|doi=10.1007/s10664-018-9609-6|issn=1382-3256}}</ref><ref name=":25">{{Cite journal|last1=Ågerfalk|last2=Fitzgerald|date=2008|title=Outsourcing to an Unknown Workforce: Exploring Opensurcing as a Global Sourcing Strategy|url=http://dx.doi.org/10.2307/25148845|journal=MIS Quarterly|volume=32|issue=2|pages=385|doi=10.2307/25148845|issn=0276-7783}}</ref>. Bunı ámelge asırǵan kompaniyalarǵa [[Google]], [[Microsoft]] hám [[Apple Inc.|Apple]] mısal bola aladı.<ref name=":23" /> Bunnan tısqarı, ashıq kodlı etiw ashıq kodlı programmalıq támiynattı programmalastırıw yamasa ornatıwdı da ańlatıwı múmkin.<ref name=":25" /> Ashıq kodlı etiwdiń bir neshe paydalı tárepleri bar, mısalı, jańa kóz-qaraslar hám máseleni sheshiw qábiletlerin alıp keletuǵın kóbirek sırtqı úles qosıwshılardı tartıw. Ashıq kodlı etiwdiń kemshiliklerine jańa jámiyetti qollap-quwatlaw ushın islenetuǵın jumıslar kiredi, mısalı, tiykarǵı kodtı ańsat túsiniwge bolatuǵın etiw, jańa baǵdarlamashılar ushın baylanıs kanalların dúziw hám jańa baǵdarlamashılardıń ańsat qosılıwına múmkinshilik beretuǵın hújjetlestiriwdi jaratıw. Degen menen, bir neshe ashıq kodlı proektlerdi úyreniw nátiyjesinde, jańadan ashıq kodlı etilgen proekt kóp jańa qatnasıwshılardı tartsa da, olardıń kópshiligi tez arada proektti taslap ketiwi hám olardıń tarmaqları da áhmiyetli bolmawı múmkin ekenligi anıqlandı.<ref name=":23" /> === Basqalar === Ashıq kodlı túsinigi menen ayırım uqsaslıqlarǵa iye bolǵan basqa túsinikler — bul ulıwma programmalıq támiyinlew, jámiyetlik domen programmalıq támiynatı, biypul programmalıq támiynat hám derek kodı berilmeytuǵın, biraq biypul qoljetimli bolǵan programmalıq támiynat kóriwshiler/oqıwshılar. Degen menen, bular ashıq kodlı programmalıq támiynattan [[Derek kodı|derek kodqa]] kiriw múmkinshiligi, licenziyalaw, avtorlıq huqıq hám tólemler boyınsha ózgeshelenedi.<ref name=":24" /> == Jámiyet hám mádeniyat == === Demografiyalıq maǵlıwmatlar === Xalıqaralıq dárejede birge islesiw múmkinshiligine qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń kópshiligi Silikon maydanı sıyaqlı úlken toparlarda jaylasqan hám tiykarınan óz ishinde birge islesetuǵını anıqlandı. Bul qubılıstıń múmkin bolǵan sebepleri — ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń demografiyası tiykarınan programmalıq támiynat tarawında isleydi, yaǵnıy ashıq kodlı programmalıq támiynattıń geografiyalıq jaylasıwı usı tarqalıwǵa tıǵız baylanıslı hám birge islesiwler jumıs hám sociallıq tarmaqlar arqalı xoshametleniwi múmkin<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Wachs|first1=Johannes|last2=Nitecki|first2=Mariusz|last3=Schueller|first3=William|last4=Polleres|first4=Axel|date=March 2002|title=The Geography of Open Source Software: Evidence from GitHub|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0040162522000105| til =en|pages=121478|doi=10.1016/j.techfore.2022.121478}}</ref>. Kod qabıl etiw usı sociallıq tarmaq toparlarındaǵı status tárepinen tásir etiliwi múmkin, bul ornalasıwǵa baylanıslı kod qabıl etiwde ádil emes beyimliklerdi payda etedi<ref>{{Cite book|last1=Rastogi|first1=Ayushi|last2=Nagappan|first2=Nachiappan|last3=Gousios|first3=Georgios|last4=van der Hoek|first4=André|chapter=Relationship between geographical location and evaluation of developer contributions in github|date=2018-10-11|title=Proceedings of the 12th ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement| til =en|publisher=ACM|pages=1–8|doi=10.1145/3239235.3240504|isbn=978-1-4503-5823-1|url=http://resolver.tudelft.nl/uuid:3b3ad2bd-d865-4a78-b5f0-cdb849d2ee50}}</ref>. Xalıqaralıq birge islesiwge kesent beretuǵın faktorlarǵa til yamasa mádeniy ayırmashılıqlar da kiredi. Bunnan tısqarı, Hindstannan basqa hárbir mámlekettiń óz elindegi úles qosıwshılardan kelgen kodtı qabıl etiw dárejesi joqarıraq ekenligi kórsetilgen, bul mádeniy jaqtan uqsas birge islesiwshilerge qarata beyimlikti kórsetedi<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Gonzalez-Barahona|first1=Jesus M.|last2=Robles|first2=Gregorio|last3=Andradas-Izquierdo|first3=Roberto|last4=Ghosh|first4=Rishab Aiyer|date=August 2008|title=Geographic origin of libre software developers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167624508000395| til =en|pages=356–363|doi=10.1016/j.infoecopol.2008.07.001}}</ref>. 2021-jılı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa eń kóp úles qosqan mámleketler qatarına AQSH, Qıtay, Germaniya, Hindstan hám Ullıbritaniya kiredi<ref name=":0"/>. 2021-jılǵı izertlew boyınsha, adam basına shaqqandaǵı eń kóp ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashıları bar mámleketler qatarına [[Islandiya]], Shveycariya, [[Norvegiya]], Shveciya hám Finlyandiya kiredi, al 2008-jılı SourceForge-de eń kóp boljanǵan úles qosıwshıları bar mámleketler AQSH, Germaniya, Ullıbritaniya, [[Kanada]] hám [[Franciya]] bolǵan<ref name=":0" /><ref name=":1"/>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tarqalıwı hám úlesleri boyınsha bir neshe izertlewler júrgizilgen bolsa da, bul ele de hár qıylı usıllar menen ólsheniwi múmkin bolǵan ashıq taraw bolıp qalmaqta.<ref name=":1" /> Mısalı, informaciyalıq hám kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa qatnasıw, xalıq sanı, baylıq hám internetke kiriw múmkinshiligi proporciyası ashıq kodlı programmalıq támiynatqa qosılǵan úlesler menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.<ref name=":1" /> Genderlik kóp túrlilik komanda ónimdarlıǵın arttıratuǵını anıqlanǵan bolsa da, hayal-qızlar ashıq kodlı programmalıq támiynat joybarlarına úles qosqanda, olardıń jınısı anıqlanatuǵın jaǵdaylarda ele de kemsitiwlerge ushıraydı<ref name=":2">{{Cite book|last1=Bosu|first1=Amiangshu|last2=Sultana|first2=Kazi Zakia|chapter=Diversity and Inclusion in Open Source Software (OSS) Projects: Where do We Stand?|date=2019|title=2019 ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement (ESEM)|publisher=IEEE|pages=1–11|doi=10.1109/ESEM.2019.8870179|isbn=978-1-7281-2968-6}}</ref>. 2002-jılı xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tek 1.5% ǵana hayal-qızlar bolǵan, al texnologiya tarawındaǵı lawazımlardıń 28% in hayal-qızlar iyelegen, bul olardıń programmalıq támiynat tarawında tómen dárejede kórsetilgenin kórsetedi<ref name=":62">{{Cite journal|last1=Nafus|first1=Dawn|date=June 2012|title='Patches don't have gender': What is not open in open source software|pages=669–683|doi=10.1177/1461444811422887}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda hesh qanday aldınnan talaplar bolmasa da, bul genderlik kemsitiw úles qosıwshılardıń jınısqa itibar beriwdiń keregi joq hám kod qabıl etiw ushın tek kodtıń sapası ǵana esapqa alınıwı kerek degen ulıwma pikiri sebepli dawam etiwi múmkin, bul jámiyetke hayal-qızlardıń wákilligindegi sistemalı teńsizliklerdi sheshiwge tosqınlıq etedi<ref name=":3"/>. Degen menen, 2005-jıldan 2021-jılǵa shekemgi dáwirde esaplanǵan xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynatqa hayal-qızlardıń qatnasıwınıń jaqınǵı kórsetkishi 9.8% ti quraydı, olardıń kópshiligi jaqında ǵana úles qosa baslaǵanlar, bul hayal-qızlardıń qatnasıwı ósip atırǵanın kórsetedi<ref>{{Cite journal|last1=Trinkenreich|first1=Bianca|last2=Wiese|first2=Igor|date=2022-10-31|title=Women's Participation in Open Source Software: A Survey of the Literature|pages=1–37|doi=10.1145/3510460}}</ref>. === Jigerlendiriw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetine úles qosıwdıń kóp jigerlendiriwleri (motivaciyaları) bar. Birinshi gezekte, bul [[Programmalastırıw|kod jazıw]] hám basqa da texnologiyaǵa baylanıslı qábiletler sıyaqlı kóp tárepleme kónlikpelerdi úyreniw hám ámelde qollanıw múmkinshiligi, sonıń menen birge qatnas hám birge islesiw sıyaqlı tiykarǵı kónlikpeler hám máseleni qadaǵalaw yamasa versiyanı basqarıw sıyaqlı texnologiyaǵa baylanıslı tarawlarda tabısqa erisiw ushın zárúr bolǵan ámeliy kónlikpelerdi de rawajlandırıw imkaniyatı. Klassta yamasa jumısta úyreniwdiń ornına, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıw arqalı úyreniw qatnasıwshılarǵa óz pátinde úyreniwge hám ózlerin qızıqtırǵan nárselerdi izertlewge múmkinshilik beredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosqanda, úles qosıwshı házirgi waqıttaǵı sanaat boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardı, texnologiyalardı hám tendenciyalardı úyreniwi múmkin, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat texnologiya tarawında barǵan sayın keń tarqalıp atırǵanlıqtan, kelesi úlken innovaciyaǵa úles qosıw múmkinshiligine de iye boladı. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa haqı tólenbesten úles qosıw jumıstan bosatılıw qáwpi joq ekenin ańlatadı, biraq abıroy tómenlewi múmkin. Ekinshi tárepten, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń úlken jigerlendiriwi (motivaciyası) — adamnıń jámiyetlik portfoliosın keńeytiwi menen alatuǵın abıroy.<ref name=":4" /> === Ayırmashılıqlar === Dáslep programmalastırıw hayal-qızlar kásibi sıpatında qabıl etilgen bolsa da, esaplaw tarawında ele de úlken ayırmashılıq saqlanıp qalmaqta<ref>{{Cite journal|last1=Albusays|first1=Khaled|last2=Bjorn|first2=Pernille|last3=Dabbish|first3=Laura|last4=Ford|first4=Denae|last5=Murphy-Hill|first5=Emerson|last6=Serebrenik|first6=Alexander|last7=Storey|first7=Margaret-Anne|date=April 2021|title=The Diversity Crisis in Software Development|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9354402|journal=IEEE Software|volume=38|issue=2|pages=19–25|doi=10.1109/MS.2020.3045817|issn=0740-7459}}</ref>. Sociallıq sáykeslik úlken táshwish bolıp qalmaqta, sebebi texnologiya tarawındaǵı hayal-qızlar kereksiz erkekler dıqqatın tartıw hám tınıshsızlandırıw yamasa texnologiya bilimlerinde hayal-qızlarǵa tán emes bolıw haqqında qáweterlenedi, bul bolsa isenimge úlken tásir etedi<ref name=":3"/>. Ayırım texnologiya qatnasıwshıları hayal-qızlardıń bul mádeniyatqa sıyısıwı múmkin emes ekenin ashıq aytadı, bul hayal-qızlardıń qáweterin hám olardıń texnologiya tarawındaǵı ornın jáne de arttıradı. Bunnan tısqarı, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat sıyaqlı ıqtıyarlı úles qosıw ortalıǵında da, hayal-qızlar hám erkekler ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda birdey ónimdarlıqtı kórsetkenine qaramastan, hayal-qızlar kóbinese joybarlardıń qol menen sınaw yamasa hújjetlestiriw sıyaqlı az texnikalıq táreplerin orınlawǵa májbúr boladı. Anıq kemsitiwshiliklerge pikir bildiriwdiń kóbirek waqıt alıwı, kodtı kóbirek tekseriw hám kodtı qabıllawdıń tómenirek dárejesi kiredi.<ref name=":2" /> Atap aytqanda, ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetinde hayal-qızlar jınıslıq mazmundaǵı ádepsiz sózlerdiń keń tarqalǵanın hám hayal-qızlardıń hayal-qız sıpatındaǵı sáykesligine ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshı sıpatındaǵı sáykesligine qaraǵanda kóbirek itibar beriletuǵının aytadı. Jınısqa itibar beriw kerek emes degen isenim sebepli kemsitiwshilikti saplastırıw qıyın, kópshilik úles qosıwshılar hayal-qızlarǵa ayrıqsha itibar qaratıwdı ádil emes dep esaplaydı hám tabıs kónlikpege baylanıslı bolıwı kerek dep esaplaydı, bul bolsa qosıp alıwǵa qaratılǵan hár qanday ózgerislerdiń aldın aladı.<ref name=":3" /> == Qabıl etiw hám qollanıw == === Tiykarǵı proektler === Ashıq kodlı programmalıq támiynat proektleri baǵdarlamashılar tarmaǵı tárepinen dúziledi hám saqlanadı, olar kóbinese ıqtıyarlı bolıwı múmkin, hám biypul hám de kommerciyalıq ónimlerde keń qollanıladı<ref name=":12">{{Cite book|title=Best practices for commercial use of open source software: business models, processes and tools for managing open source software|date=2020|publisher=BoD — Books on Demand|isbn=978-3-7386-1909-6|editor-last=Popp|edition=|series=Synomic Academy|location=Norderstedt}}</ref>. [[Unix]]: Unix — bul AT&T tárepinen jaratılǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, ol ashıq kodlı programmalıq támiynattıń aldın ala versiyası sıpatında baslandı, sebebi erkin hám ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası baǵdarlamashılar Unix kodısız operaciyalıq sistemalardı jaratıwǵa urınǵan waqıtta baslandı. Unix 1960-jıllarda, programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwınan burın hám ashıq kodlı programmalıq támiynat túsinigi zárúr bolmastan burın jaratılǵan, sonlıqtan ol haqıyqıy ashıq kodlı programmalıq támiynat proekti dep esaplanbaǵan. Ol 1980-jıllardıń ortasında kommerciyalastırılıwdan burın izertlew proekti retinde baslandı. Kommerciyalastırılıwdan burın, ol Erkin hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası tárepinen uslap turılǵan kóp ideallardı, sonıń ishinde global paydalanıwshılardıń oraylastırılmaǵan birge islesiwin, úziliksiz shıǵarılımlardı hám [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarsı jámiyetlik mádeniyattı óz ishine alǵan.<ref name=":55" /> BSD: Berkeley Software Distribution (BSD) — bul 1978-jılı [[Unix]] variatı sıpatında baslanǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, funkcionallıqtı arttırıw ushın Unix kodın Berkeley laboratoriyalarınıń kodı menen aralastırǵan. BSD funkcionallıqtı arttırıwǵa baǵdarlanǵanlıqtan, ol óziniń eń ullı innovaciyaların tiykarǵı Unix operaciyalıq sisteması menen ashıq túrde bólisetuǵın edi. Bul házirgi kúnde FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) tıń oraylıq ózgesheligi bolǵan erkin jámiyetlik kod bólisiwdiń mısalı bolıp tabıladı. 1980-jılları Unix kommerciyalastırılǵanda, [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattı]] qollap-quwatlamaytuǵın baǵdarlamashılar yamasa jámiyet aǵzaları BSD ge dıqqat awdara basladı hám onı Unix tiń kodın óz ishine almaytuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandırıwǵa urındı. BSD niń aqırǵı versiyası 1995-jılı shıǵarıldı.<ref name=":55" /> GNU: GNU — bul 1984-jılı Richard Stollman tárepinen jaratılǵan biypul operaciyalıq sistema bolıp, onıń atı "Gnu's Not Unix" (GNU Unix emes) degendi ańlatadı. Ideya [[Unix]] ke alternativ bolǵan, hár kim paydalana alatuǵın hám baǵdarlamashılarǵa kod penen erkin bólisiwge múmkinshilik beretuǵın operaciyalıq sistema jaratıw edi. Biraq, GNU dıń maqseti tek ǵana Unix ti almastırıw emes, al texnikalıq múmkinshilikleri kóbirek bolǵan joqarı dárejeli versiya jaratıw edi. Ol Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyasınıń filosofiyalıq isenimleri tolıq anıqlanbastan burın shıǵarılǵan edi. Kórnekli FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) baǵdarlamashısı Richard Stollman tárepinen jaratılǵanlıǵı sebepli, GNU FOSS aktivizminde úlken rol oynadı. GNU nıń eń úlken jetiskenlikleriniń biri — GNU General Public License yamasa GPL di jaratıw boldı, ol baǵdarlamashılarǵa nızamlı túrde bólisiw hám modifikaciyalaw múmkin bolǵan programmalıq támiynattı shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi.<ref name=":55" /> [[Linux]]: Linux — bul 1991-jılı Linus Torvalds tárepinen usınılǵan operaciyalıq sistema yadrosı. Linux kommerciyalıq operaciyalıq xızmet Minux tiń jaqsıraq versiyasın jaratıw ideyasınan kelip shıqqan. Ol sol waqıtta basqa xakerler islep atırǵan nárselerden pútkilley biypul hám oraysızlastırılǵan bolǵanı ushın túp-tiykarınan parıq qılatuǵın edi. Keyinirek, Linux GPL licenziyası boyınsha qoyıldı, bul adamlarǵa Linux penen pul tabıwǵa múmkinshilik berdi hám Linux ti FOSS jámiyetine alıp keldi.<ref name=":55" /> Apache: Apache 1995-jılı bir topar baǵdarlamashılardıń NCSA HTTPd kod bazasına narazılıǵı sebepli ózleriniń veb-serverin shıǵarıw boyınsha birge islesiwinen baslandı. Apache atı usı kod bazasına qollanılǵan bir neshe patchlar sebepli qollanılǵan. Shıqqanınan bir jıl ishinde ol dúnya júzi boyınsha jetekshi [[Web server|veb-server]] boldı. Tez arada Apache óz licenziyasın shıǵardı, bul úlken FOSS jámiyetinde kelispewshilikler payda etti, biraq sońında tabıslı boldı. Apache licenziyası ruqsat etilgen aǵzalarǵa derek kodqa tikkeley kiriwge múmkinshilik berdi, bul GNU hám Linux tıń usıllarınan ayrıqsha ózgeshelenedi.<ref name=":55" /> === Programmalıq támiynattan tısqarı qollanıwdıń keńeyiwi === Ashıq kod termini dáslep tek programmalıq támiynattıń derek kodına qollanılsa da, házir ol ashıq dereklik ekologiya sıyaqlı kóp basqa tarawlarǵa da qollanılmaqta, bul texnologiyalardı oraysızlastırıw háreketi bolıp, onı hárbir adam qollana aladı<ref name=":19"/><ref>{{Cite journal|last=Powers|first=Stephen M.|title=Open science, reproducibility, and transparency in ecology}}</ref>. Biraq, ol kóbinese basqa tarawlarǵa da nadurıs qollanıladı, olar hár qıylı hám básekilesiwshi principlerge iye bolıp, tek tolıq emes sáykes keledi<ref name=":3"/>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń tiykarında jatqan usı principlerdi ashıq derek, ashıq mazmun hám ashıq birge islesiw sıyaqlı kóp basqa tarawlarda da tabıwǵa boladı<ref>{{Cite journal|last=Cheliotis|first=Giorgos| sáne =2009|title=From open source to open content: Organization, licensing and decision processes in open cultural production|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.dss.2009.02.006|journal=Decision Support Systems|volume=47|issue=3|pages=229–244|doi=10.1016/j.dss.2009.02.006|issn=0167-9236}}</ref><ref name="Open Collaboration"/>. Bul "mádeniyat" yamasa ideologiya principlerdiń hár túrli kún tártipleri, usıllar hám ústinliklerdiń bir waqıtta kirgiziliwin jeńillestiriw ushın ulıwma qollanıladı dep esaplaydı, bul kommerciyalıq kompaniyalarda ádette qollanılatuǵın oraylastırılǵan rawajlanıw modellerine qarama-qarsı<ref name=":9"/>. == Qádir-qımbatı == Kompaniyalardıń 90 procentten kóbisi ashıq kodlı programmalıq támiynattı ózleriniń menshikli programmalıq támiynatınıń komponenti sıpatında paydalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw, hátte bar bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattı jaqsılaw ushın ashıq kodlı proektler menen shuǵıllanıw haqqındaǵı sheshim ádette pragmatikalıq biznes sheshimi bolıp tabıladı. Menshikli programmalıq támiynat ashıq kodlı alternativa menen tikkeley básekileskende, izertlewler básekiniń jeke menshik ónimniń bahası hám sapasına tásiri haqqında qarama-qarsı nátiyjelerdi tapqan. On jıllar dawamında, ayırım kompaniyalar kárxana paydalanıwshıları ushın ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine xızmet kórsetiwdi ózleriniń biznes modeli etip alǵan. Bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimin basqaradı hám licenziyalaw yamasa paydalanıw ushın tólem alıwdıń ornına, jaqsılawlar, integraciya hám basqa xızmetler ushın haqı aladı. Ashıq kodlı komponentlerge tiykarlanǵan Xızmet sıpatındaǵı programmalıq támiynat (SaaS) ónimleri barǵan sayın keń tarqalmaqta. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ilimiy qollanıwlar ushın maqul kóriledi, sebebi ol ashıq aydınlıqtı arttıradı hám ilimiy nátiyjelerdi tekseriw hám qabıl etiwge járdem beredi.{{Sfn|Morin ''et al.''|2012|loc=Compatibility, Proliferation, Fragmentation, and Directionality}} == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Ashıq kodlı]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ myd3cc667p8cgbyjafopdjcbw7pgl6t 274769 274768 2026-10-11T20:16:03Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274769 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Example_on_open_sourse_20210604.png|nobaý|350x350 nükte|Cinnamon desktop ortalıǵın qollanıp atırǵan Manjaro [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] skrinshotı, MediaWiki platformasın qollanatuǵın [[Wikipedia|Vikipediyaǵa]] kirip atırǵan Firefox brauzeri, LibreOffice Writer tekst redaktorı, Vim redaktorı, GNOME Kalkulyator, VLC media pleeri hám Nemo fayl menedjeri — bulardıń barlıǵı ashıq kodlı programmalıq támiynatlar bolıp tabıladı.]] '''Ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(ingl. Open-source software qısq. OSS;)'' ‒ bul avtorlıq huqıq iyesi paydalanıwshılarǵa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] hám onıń [[Derek kodı|derek kodın]] qálegen adamǵa hám qálegen maqsette qollanıw, úyreniw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqların beretuǵın licenziya menen shıǵarılǵan [[kompyuter]] programmalıq támiynatı<ref>{{Cite book|last=St. Laurent, Andrew M.|url=https://books.google.com/books?id=04jG7TTLujoC&pg=PT18|title=Understanding Open Source and Free Software Licensing}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Corbly|first=James Edward|date=2014-09-25|title=The Free Software Alternative: Freeware, Open Source Software, and Libraries|url=http://ejournals.bc.edu/ojs/index.php/ital/article/view/5105|journal=Information Technology and Libraries|volume=33|issue=3|pages=65|doi=10.6017/ital.v33i3.5105|issn=2163-5226|access-date=28 April 2021}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik, birge islesiw tiykarında rawajlandırılıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynat — ashıq birge islesiwdiń ayqın mısalı bolıp, onda hárbir uqıplı paydalanıwshı onlayn rawajlandırıwǵa qatnasa aladı, bul bolsa potencial qatnasıwshılardıń sanın sheksiz etedi. Kodtı tekseriw múmkinshiligi programmalıq támiynatqa bolǵan jámiyetlik isenimdi arttıradı<ref name="Open Collaboration">{{Cite journal|last=Levine|first=Sheen S.|date=2013-12-30|title=Open Collaboration for Innovation: Principles and Performance|journal=Organization Science|volume=25|issue=5|pages=1414–1433|doi=10.1287/orsc.2013.0872|issn=1047-7039}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw bir kompaniyanıń kóz-qaraslarınan tısqarı hár qıylı kóz-qaraslardı alıp keliwi múmkin. 2024-jılǵı bahalawǵa muwapıq, kompaniyalar ushın ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qunı 8.8 trillion dollar dep bahalanadı, óytkeni kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollanbaǵan jaǵdayda házirgi shıǵınlarınan 3.5 ese kóbirek qarjı jumsawǵa májbúr bolar edi<ref>{{Cite journal|last1=Hoffmann|first1=Manuel|last2=Nagle|first2=Frank|last3=Zhou|first3=Yanuo|date=2024|title=The Value of Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4693148|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4693148|issn=1556-5068}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat úyreniw ushın qollanılıwı múmkin hám uqıplı sońǵı paydalanıwshılarǵa paydalanıwshı skriptleri hám arnawlı stil kesteleri veb-saytlarǵa múmkinshilik bergeni sıyaqlı, programmalıq támiynattı ózleriniń jeke qálewlerine beyimlestiriw múmkinshiligin beredi. Sonıń menen birge, uqsas qálewleri bar paydalanıwshılar ushın modifikaciyanı shanıshqı sıpatında járiyalaw hám múmkin bolǵan jaqsılanıwlardı tikkeley [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|pull request]] túrinde usınıw múmkinshiligin beredi. == Anıqlamalar == [[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Ashıq Derekler Baslamasınıń (OSI) logotipi]] Ashıq Derekler Iniciativasınıń (OSI) anıqlaması xalıqaralıq dárejede<ref>{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority| bet = International Authority & Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190723150523/https://opensource.org/authority| arxivsáne = 2019-jıl 23-iyul | sáne = 2015-jıl 21-aprel | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-dekabr }}</ref> bir neshe húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tanılǵan. OSI programmalıq támiynat licenziyasın ashıq kodlı dep esaplaw ushın Ashıq Derekler Anıqlamasın qollanadı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781565925823|title=''The Open Source Definition by Bruce Perens''| sáne =January 1999|publisher=O'Reilly}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://opensource.org/docs/osd| bet = The Open Source Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/http://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-avgust }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative</ref>. Bul anıqlama tiykarınan Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan. Perens óz jazbaların Free Software Foundation (FSF) niń "tórt erkinligi"ne tiykarlanbaǵan, óytkeni olar keyinirek keń tarqalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| bet = How Many Open Source Licenses Do You Need? — Slashdot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/http://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-mart }}</ref>. Perenstiń anıqlaması boyınsha, [[ashıq kodlı]] — bul [[Derek kodı|derek kodın]] ulıwma xalıqqa kodtı qollanıw hám modifikaciyalawda jeńilletilgen yamasa sheklewsiz shártler menen jetkerip beretuǵın keń kólemli programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew maqsetinde, qálegen shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen qollanıw yamasa tarqatıwǵa júdá az sheklewler qoyıw — ashıq kodtıń anıq "ózgesheligi" bolıp tabıladı<ref name="OSD-annotated16">{{Web deregi | url = https://opensource.org/osd-annotated| bet = The Open Source Definition (Annotated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210505064040/https://opensource.org/osd-annotated| arxivsáne = 2021-jıl 5-may | avtor = Open Source Initiative| sáne = 2006-jıl 24-iyul | jumıs = opensource.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Feller hám basqalardıń (2005) pikirine qaraǵanda, "biypul programmalıq támiynat" hám "ashıq kodlı programmalıq támiynat" terminleri "paydalanıwshılarǵa" programmalıq támiynattı qálegen túrde qollanıw, modifikaciyalaw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılatuǵın "programmalıq támiynat ónimlerine" qollanılıwı kerek, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırǵanı ushın programmalıq támiynat avtorına (avtorlarına) haqı yamasa tólem tólew talap etilmeydi<ref>{{Cite book|last=Feller|first=Joseph|title=Perspectives on Free and Open Source Software|pages=xvii}}</ref>. Dáslep qabıl etkenine qaramastan<ref name="osihist">{{Web deregi | url = http://www.opensource.org/docs/history.php| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060924132022/http://www.opensource.org/docs/history.php| arxivsáne = 2006-jıl 24-sentyabr | avtor = Tiemann| at = Michael| baspaxana = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-may }}</ref>, FSF shólkeminiń wákili Richard Stollman házir "biypul programmalıq támiynat" dep atalatuǵın nársege "Ashıq kodlı" termininiń qollanılıwına pútkilley qarsı. Eki termin de "programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın" táriyipleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı<ref name=":19">{{Web deregi| url = https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| bet = Why Open Source Misses the Point of Free Software| avtor = Stallman| at = Richard| sáne = 2007 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240425132705/https://www.gnu.org/philosophy/open-source-misses-the-point.html| arxivsáne = 2024-jıl 25-aprel | qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-dekabr }}</ref>. Sonday-aq, Stollman Ashıq Derekler Iniciativasınıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi boyınsha FSF diń idealistlik standartlarına kelisim beriw arqalı biypul programmalıq támiynattıń erkinlik hám jámiyet ideallarına qáwip tuwılıwınan qáwiplenedi<ref name="Why">{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| bet = Why "Free Software" is better than "Open Source"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210327080246/https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-mart | avtor = Stallman| avtorsilteme = Richard Stallman| at = Richard| sáne = 2007-jıl 19-iyun | jumıs = Philosophy of the GNU Project| baspaxana = Free Software Foundation| qaralǵan sáne = 2007-jıl 23-iyul }}</ref>. FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń bir bólegi dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq dereklik etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılarǵa erkinlik bermeytuǵını sebepli (olardı shekleydi), sonlıqtan biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> == Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw == === Rawajlandırıw modeli === 1997-jılı jazǵan "Sobor hám bazar" atlı maqalasında ashıq dereklik tarawına úlken úles qosqan Erik S. Raymond ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıw ushın bazar modeli dep atalatuǵın modeldi usındı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Raymond|first=Eric| sáne =2005|title=The Cathedral and the Bazaar (originally published in Volume 3, Number 3, March 1998)|journal=First Monday|doi=10.5210/fm.v0i0.1472|issn=1396-0466}}</ref>. Raymond dástúriy metodologiyalar menen programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı sobor qurıwǵa uqsatadı, onda jeke adamlar yamasa kishi toparlar tárepinen puxta izolyaciyalanǵan jumıs alıp barıladı.<ref name=":9" /> Ol barlıq programmalıq támiynat hár túrli maqsetler hám tásiller menen bazar stilinde rawajlandırılıwı kerek dep usınıs beredi.<ref name=":9" /> Ol sobor modeli dep ataǵan dástúriy rawajlandırıw modelinde, rawajlandırıw oraylastırılǵan túrde ámelge asırıladı<ref name=":9"/>. Wazıypalar anıq belgilengen.<ref name=":9" /> Wazıypalarǵa dizayn islewge arnalǵan adamlar (arxitektorlar), proektti basqarıwǵa juwapker adamlar hám ámelge asırıwǵa juwapker adamlar kiredi.<ref name=":9" /> Dástúriy programmalıq támiynat injeneriyası sobor modelin usınıs etedi.<ref name=":9" /> Biraq bazar modeli basqasha. Bul modelde wazıypalar anıq belgilenbegen<ref name=":9" /> Bazar modelin qollanıp rawajlandırılǵan programmalıq támiynat tómendegi ózgesheliklerge iye bolıwı kerek:<ref name=":11">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last=Robles|first=Gregorio}}</ref>. Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraw kerek: Paydalanıwshılarǵa birge-rawajlandırıwshılar sıpatında qaraladı, sonlıqtan olar programmalıq támiynattıń dáreklik kodına kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek. Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar programmalıq támiynatqa qosımshalar, kod dúzetiwler, qáte haqqında esabatlar, hújjetlestiriw hám taǵı basqalardı usınıwǵa xoshametlenedi. Birge-rawajlandırıwshılardıń kóp bolıwı programmalıq támiynattıń rawajlanıw tezligin arttıradı. Linustıń nızamı boyınsha, jetkilikli kóz bolsa barlıq qáteler ápiwayı boladı. Bul kóp paydalanıwshılar dárekl kodın kórip shıqsa, olar aqırında barlıq qátelerdi tabadı hám olardı dúzetiw jolların usınadı degendi ańlatadı. Ayırım paydalanıwshılar joqarı programmalastırıw kónlikpelerine iye, sonıń menen bir qatarda, hárbir paydalanıwshınıń kompyuteri qosımsha testlew ortalıǵın támiyinleydi. Bul jańa testlew ortalıǵı jańa qáteni tabıw hám dúzetiw múmkinshiligin beredi.<ref name=":11" /> Erte relizler: Baǵdarlamalıq támiynattıń birinshi versiyası múmkin bolǵanınsha erte shıǵarılıwı kerek, bul arqalı erte basqıshtan baslap qosımsha baǵdarlamashılardı tabıw múmkinshiligi artadı<ref name=":11"/>. Jiyi integraciya: Kod ózgerisleri múmkin bolǵanınsha jiyi integraciyalanıwı (ulıwma kod bazasına birlestiriliwi) kerek, bul arqalı proekttiń ómirlik cikliniń sońında úlken muǵdardaǵı qáteliklerdi dúzetiw mashqalasınan qutılıw múmkin<ref name=":11"/><ref name=":24">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Ayırım ashıq kodlı proektlerde túngi qurılıslar bar, onda integraciya avtomatik túrde ámelge asırıladı.<ref name=":11" /> Bir neshe versiyalar: Baǵdarlamalıq támiynattıń keminde eki versiyası bolıwı kerek. Kóbirek funkciyaları bar, biraq qátelikleri kóbirek versiya hám funkciyaları azıraq, biraq turaqlıraq versiya bolıwı kerek. Qátelikleri kóp versiya (rawajlandırıw versiyası dep te ataladı) eń sońǵı funkciyalardı dárhal paydalanǵısı keletuǵın hám ele tolıq tekserilmegen kodtı paydalanıw qáwpin qabıl etiwge tayar paydalanıwshılar ushın. Bunday paydalanıwshılar qosımsha baǵdarlamashılar sıpatında háreket etip, qátelikler haqqında xabar berip hám olardı dúzetiw boyınsha usınıslar bere aladı<ref name=":11" /><ref name=":10">{{Cite book|last1=Napoleao|first1=Bianca M.|chapter=Open Source Software Development Process: A Systematic Review|date=2020|title=2020 IEEE 24th International Enterprise Distributed Object Computing Conference (EDOC)|pages=135–144|doi=10.1109/EDOC49727.2020.00025|isbn=978-1-7281-6473-1}}</ref>. Joqarı modullestiriw: Baǵdarlamalıq támiynattıń ulıwma qurılısı modulli bolıwı kerek, bul ǵárezsiz komponentlerdi parallel rawajlandırıwǵa múmkinshilik beredi<ref name=":11"/>. Dinamikalıq sheshim qabıllaw qurılısı: Ózgermeli paydalanıwshı talapları hám basqa faktorlarǵa baylanıslı strategiyalıq sheshimler qabıllaytuǵın, formal yaki formal emes sheshim qabıllaw qurılısı zárúr. Ekstremal programmalastırıw menen salıstırıń.<ref name=":11" /> Ashıq kodlı rawajlandırıw processi talaplardı anıqlawdan baslanadı, onda baǵdarlamashılar proektke jańa funkciyalar qosıw kerek pe yamasa qátelikti dúzetiw kerek pe ekenin qarap shıǵadı. Bul qáteliklerdi xabarlaw hám qadaǵalaw, pochta dizimleri hám proekt betleri sıyaqlı kanallar arqalı ashıq kodlı baǵdarlama jámiyeti menen baylanısıw arqalı ámelge asırıladı. Keyin, ashıq kodlı baǵdarlama baǵdarlamashıları wazıypanı tańlaydı yamasa olarǵa wazıypa beriledi hám sheshimdi anıqlaydı. Ashıq kodlı baǵdarlamada kóbinese sheshimlerdiń kóp túrli jolları bolǵanlıqtan, eń jaqsı sheshim itibar menen, hátte geyde qánigelerdiń pikirin esapqa alıp tańlanıwı kerek. Sońınan baǵdarlamashı kodtı rawajlandırıwdı hám jazıwdı baslaydı. Sońınan kod sınaladı hám qánigeler tárepinen kórip shıǵıladı. Baǵdarlamashılar úziliksiz integraciya processinen alınǵan pikirler tiykarında óz kodların redakciyalay hám rawajlandıra aladı. Basshılıq hám jámiyet pútkil proektten qanaatlanǵannan keyin, onıń bir bólegi shıǵarılıwı hám paydalanıwshı kórsetpeleri hújjetlestiriliwi múmkin. Eger proekt shıǵarılıwǵa tayar bolsa, ol muzlatıladı, tek áhmiyetli qáteliklerdi dúzetiw yamasa qáwipsizlik dúzetiwleri ámelge asırıladı. Sońında, proekt tolıq shıǵarıladı hám tek kishi qáteliklerdi dúzetiw arqalı ózgertiledi.<ref name=":10" /> === Artıqmashlıqları === Standarttıń ashıq kodlı ámelge asırılıwı sol standarttıń qabıl etiliwin arttıra aladı<ref name="dod16">{{Web deregi | url = http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| bet = Open Source Software FAQ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160828150638/http://dodcio.defense.gov/Open-Source-Software-FAQ/| arxivsáne = 2016-jıl 28-avgust | avtor = US Department of Defense| jumıs = Chief Information Officer| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyul }}</ref>. Bul baǵdarlamashılardıń sadıqlıǵın payda etedi, sebebi baǵdarlamashılar kúshli sezimge iye boladı hám sońǵı ónimge iyelik sezimin sezedi<ref name="Sharma2002">{{Cite journal|last1=Sharma|title=A framework for creating hybrid-open source software communities|url=http://www.cin.ufpe.br/~in953/lectures/papers/ISJAFrameworkForCreatingHybrid-OpenSourceSoftwareCommunities.pdf|access-date=8 September 2008}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, ashıq kodlı baǵdarlamalar ushın marketing hám logistikalıq xızmetlerdiń tómen qárejetleri talap etiledi<ref name=":21" /> Ashıq kodlı baǵdarlama kompaniyanıń imidjin, sonıń ishinde onıń kommerciyalıq ónimlerin járiyalaw quralı bola aladı.<ref>{{Cite journal|title=Profiting from Open Source|first=John|last=Landry|author2=Rajiv Gupta|journal=[[Harvard Business Review]]| sáne =September 2000|doi=10.1225/F00503}}</ref>. Ashıq kodlı programma rawajlandırıw usılı isenimli, joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynattı tez hám arzan bahada islep shıǵarıwǵa járdem berdi<ref name=":21">{{Cite journal|title=Open Source, Open Standards, and Health Care Information Systems|last=Reynolds|first=Carl|author2=Jeremy Wyatt|journal=[[Journal of Medical Internet Research]]|date=February 2011|doi=10.2196/jmir.1521}}</ref>. Ashıq kodlı rawajlandırıw innovaciyalardı tezlestiriw hám sociallıq qádiriyat jaratıw imkaniyatın usınadı<ref name=":35" /> Mısalı, Franciyada húkimetti biypul ashıq kodlı programmalıq támiynattı qollawǵa túrtki etken siyasat jılına 600,000 ǵa shamalas ashıq kodlı úleslerge alıp keldi, ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sanın hám sapasın arttırıw arqalı sociallıq qádiriyat jarattı.<ref name=":35" /> Bul siyasat jáne texnologiya startaplarınıń 18% ke shekem ósiwine hám IT sektorında jumıs isleytuǵın adamlar sanınıń 14% ke ósiwine alıp keldi.<ref name=":35">{{Cite journal|last=Nagle|first=Frank|date=3 March 2019|title=Government Technology Policy, Social Value, and National Competitiveness|journal=Information Systems Journal|doi=10.2139/ssrn.3355486}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat mıńlaǵan ǵárezsiz baǵdarlamashılar programmalıq támiynattıń qáteliklerin sınap hám dúzetip atırǵanda júdá isenimli bolıwı múmkin<ref name=":112">{{Cite book|title=2006 22nd IEEE International Conference on Software Maintenance|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4021360|access-date=2023-11-21|doi=10.1109/icsm.2006.25|date=2006|last1=Robles|first1=Gregorio|chapter=Empirical Software Engineering Research on Free/Libre/Open Source Software|pages=347–350|isbn=0-7695-2354-4|s2cid=6589566}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat dáslep onı dóretken kompaniya yamasa avtorǵa ǵárezli emes. Hátte kompaniya jabılsa da, kod bar bolıwın dawam etedi hám onıń paydalanıwshıları tárepinen rawajlandırıladı<ref name=":55">{{Cite book|last=Tozzi|first=Christopher|title=For Fun and Profit: A History of the Free and Open Source Software Revolution|url=https://archive.org/details/forfunprofithist0000tozz|publisher=MIT Press|year=2017|isbn=978-0-262-34118-9|location=United States}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat iykemli, sebebi modulli sistemalar baǵdarlamashılarǵa ózleriniń interfeyslerin dúziwge yamasa jańa imkaniyatlardı qosıwǵa múmkinshilik beredi hám ol innovaciyalı, sebebi ashıq kodlı programmalar kóp sanlı hár qıylı baǵdarlamashılardıń birge islesiwiniń nátiyjesi bolıp tabıladı<ref name=":11"/>. Hár qıylı kóz-qaraslardıń, korporativ maqsetlerdiń hám jeke maqsetlerdiń aralasıwı innovaciyalardı tezlestiredi<ref>{{Cite journal|last1=Plotkin|title=What (and Why) you should know about open-source software}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, biypul programmalıq támiynat tek texnikalıq talaplarǵa sáykes rawajlandırılıwı múmkin<ref name=":36" /> Ol kóbinese programmalıq támiynattıń sapasın tómenletetuǵın kommerciyalıq basım haqqında oylawdı talap etpeydi. Kommerciyalıq basımlar dástúriy baǵdarlamashılardı qáwipsizlik talaplarına qaraǵanda tutınıwshılardıń talaplarına kóbirek dıqqat awdarıwǵa májbúr etedi, sebebi bunday ózgeshelikler tutınıwshıǵa biraz kórinbeytuǵın boladı.<ref name=":36">{{Cite journal|last1=Payne|title=On the Security of Open Source Software}}</ref>. === Rawajlandırıw quralları === Ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwda qurallar ónimniń rawajlanıwın hám rawajlanıw processiniń ózin qollap-quwatlaw ushın qollanıladı<ref name=":10"/>. Oraylastırılǵan versiyanı basqarıw sisteması (OVBS) hám [[Tarqatılǵan versiyanı basqarıw|tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması]] (TVBS) sıyaqlı versiyanı basqarıw sistemaları — bul qurallardıń mısalları, kóbinese [[ashıq kodlı]], olar [[programmalıq támiynat]] proekti ushın [[derek kodı]] faylların hám sol fayllardaǵı ózgerislerdi birge islesiwdi qollap-quwatlaw maqsetinde basqarıwǵa járdem beredi. OVBS oraylıq repozitoriy menen oraylastırılǵan, al TVBS oraysızlandırılǵan hám hárbir paydalanıwshı ushın jergilikli repozitoriyge iye<ref name=":16">{{Cite journal|last1=Zolkifli|first1=Nazatul Nurlisa|last2=Ngah|first2=Amir|last3=Deraman|first3=Aziz|date=2018|title=Version Control System: A Review|journal=Procedia Computer Science| til =en|volume=135|pages=408–415|doi=10.1016/j.procs.2018.08.191}}</ref>. ] Bir waqıttaǵı versiyalar sisteması (BVS) hám keyinirek Subversion (SVN) hám [[Git]] — OVBS mısalları bolıp tabıladı. Repozitoriyler [[GitHub]] sıyaqlı derek kodın jaylastırıw platformalarında saqlanadı hám járiyalanadı.<ref name=":16" /> Ashıq kodlı proektler ashıq kodlı programmalıq támiynattı rawajlandırıwdı shólkemlestiriw ushın másele izertlewshiler sıyaqlı utilitalardı paydalanadı. Jiyi qollanılatuǵın qáte izertlewshilerge Bugzilla hám Redmine kiredi<ref name=":10"/>. Pochta dizimleri hám IRC sıyaqlı qurallar baǵdarlamashılar arasında qátelerdi úylestiriw hám talqılaw ushın qural bolıp xızmet etedi. Proekt veb-betleri, viki-betler, jol kartası dizimleri hám jańalıqlar toparları aqırǵı paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan proekt haqqındaǵı informaciyanı tarqatıwǵa múmkinshilik beredi.<ref name=":10" /> == Qatnasıw múmkinshilikleri == === Úles qosıw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat qatnasıwshılarınıń tiykarǵı rolleri bir neshe kategoriyaǵa bóliniwi múmkin, proektti orınlawdı qadaǵalaytuǵın oraydaǵı basshılıqtan baslanadı. Keyin proektte úlken tájiriybe hám huqıqqa iye bolǵan tiykarǵı úles qosıwshılar keledi, olar basqa úles qosıwshılarǵa baǵdar beriwi múmkin. Tiykarǵı emes úles qosıwshılar az tájiriybe hám huqıqqa iye, biraq úziliksiz úles qosadı hám proektti rawajlandırıw ushın áhmiyetli. Jańa úles qosıwshılar eń az tájiriybege iye, biraq tálim hám baǵdar beriw arqalı turaqlı úles qosıwshılarǵa aylanıwı múmkin<ref name=":4">{{Cite book|last1=Brasseur|first1=V. M.|title=Forge your future with open source: build your skills, build your network, build the future of technology|url=https://archive.org/details/isbn_9781680503012|date=2018|publisher=The Pragmatic Bookshelf|isbn=978-1-68050-301-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń ayırım múmkin bolǵan usılları [[programmalastırıw]], paydalanıwshı interfeysin dizaynlaw hám testlew, veb-dizayn, qátelerdi súziw, qolaylılıqtı dizaynlaw hám testlew, paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlaw, kodtı testlew hám qáwipsizlikti kórip shıǵıw hám testlew sıyaqlı rollerdi óz ishine aladı. Degen menen, hátte programmalastırıw kónlikpelerisiz de ashıq kodlı programmalıq támiynat proektlerine úles qosıwdıń bir neshe usılları bar. Mısalı, qatnasıwdıń ayırım texnikalıq emes usılları — hújjetlestiriw jazıw hám redakciyalaw, awdarma, proektti basqarıw, waqıya shólkemlestiriw hám koordinaciyalaw, marketing, reliz basqarıw, jámiyet basqarıw hám jámiyetshilik penen baylanıs hám keńeytiw.<ref name=":4" /> Qarjılandırıw — jeke adamlar hám shólkemler ashıq kodlı proektlerge úles qosıw ushın tańlaytuǵın jáne bir ájayıp usıl. Open Collective sıyaqlı toparlar jeke adamlarǵa ózleriniń súyikli proektlerin hár ayda qollap-quwatlaw ushın úles qosıw imkaniyatın beredi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.opencollective.com/tag/open-source/| bet = Open Source| sáne = 2022-jıl 20-oktyabr | til = en| jumıs = Open Collective| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Sovereign Tech Fund sıyaqlı shólkemler Germaniya húkimeti paydalanatuǵın qurallardı qollap-quwatlaw ushın millionlaǵan qarjı ajıratıwǵa uqıplı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sovereigntechfund.de/tech| bet = Technologies| til = en| jumıs = Sovereign Tech Fund| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. Milliy ilim fondı ashıq kodlı innovaciyalardı qollap-quwatlaw ushın Ashıq kodlı ekosistemalardı qollap-quwatlaw jolları (POSE) programmasın dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://new.nsf.gov/tip/updates/nsf-invests-over-26m-open-source-projects| bet = NSF invests over $26 million in open-source projects {{!}} NSF — National Science Foundation| sáne = 2023-jıl 25-oktyabr | til = en| jumıs = new.nsf.gov| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-may }}</ref>. === Sanaat qatnasıwı === Sanaat tárepinen ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw waqıt ótiwi menen artıp barmaqta<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Spinellis|first1=Diomidis|last2=Giannikas|first2=Vaggelis| sáne =2012|title=Organizational adoption of open source software|pages=666–682|doi=10.1016/j.jss.2011.09.037}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat telekommunikaciya, aerokosmos, densawlıqtı saqlaw hám media & [[oyın-zawıq]] sıyaqlı bir qansha sanaatlarda ózi keltiretuǵın paydalar sebepli keń tarqalǵan<ref>{{Cite book|last1=Zhang|first1=Yiming|last2=Malhotra|first2=Baljeet|last3=Chen|first3=Cheng|chapter=Industry-Wide Analysis of Open Source Security|date=2018|title=2018 16th Annual Conference on Privacy, Security and Trust (PST)|publisher=IEEE|pages=1–10|doi=10.1109/PST.2018.8514185|isbn=978-1-5386-7493-2}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı qabıl etiw iri shólkemlerde kóbirek ushırasadı hám kompaniyanıń [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] paydalanıwı, operaciyalıq nátiyjeliligi hám xızmetkerlerdiń ónimdarlıǵına baylanıslı.<ref name=":6" /> Sanaatlar ashıq kodlı programmalıq támiynattı artqı ofis funkcionallıǵı, satıwlardı qollap-quwatlaw, izertlew hám rawajlandırıw, programmalıq támiynat ózgeshelikleri, tez engiziw, platformalar arasında kóship júriw múmkinshiligi hám kommerciyalıq licenziya basqarıwınan qashıw sebepli paydalanıwı itimal<ref name=":6"/>. Bunnan tısqarı, [[Apparatlıq támiynat|apparat támiynatı]] hám iyelik etiw ushın tómen baha da áhmiyetli artıqmashlıqlar bolıp tabıladı.<ref name=":6" /> === Belgili shólkemler === Pútkil dúnya boylap biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketleriniń rawajlanıwına hám keńeyiwine úles qosatuǵın shólkemler bar. Bul shólkemler texnologiyanı úyretiw hám tarqatıw sıyaqlı maqsetlerge arnalǵan. Ashıq kodlı iniciativanıń burınǵı vice-prezidenti keltirgen dizimge muwapıq, Amerika shólkemleri arasında Erkin Programmalıq támiynat fondı, Programmalıq támiynat erkinligi konservaciyası, Ashıq kodlı iniciativa hám Jámiyetlik mápke xızmet etiwshi programmalıq támiynat bar. Evropada ayırım belgili shólkemler — Evropa biypul programmalıq támiynat fondı, Evropa Awqamınıń ashıq kodlı proektleri (OSP) hám OpenForum Europe (OFE). Avstraliyada Linux Australia shólkemi bar, al Aziyada Ashıq kodlı Aziya hám FOSSAsia shólkemleri bar. Afrika ushın biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat (FOSSFA) hám OpenAfrica — Afrika shólkemleri, al Oraylıq hám Qubla Aziyada FLISOL hám Peru biypul programmalıq támiynat paydalanıwshılar toparı sıyaqlı shólkemler bar. Bulardan tısqarı, ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgeriletiwge baǵıshlanǵan kóplegen basqa shólkemler de bar.<ref name=":4" /> == Huqıqıy hám ekonomikalıq máseleler == === Licenziyalaw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimleri ádette eki túrli licenziya boyınsha licenziyalanadı: ruqsat etiwshi licenziyalaw hám [[Kopyleft|kopileft licenziyalaw]]. Bul eki túrdegi licenziyalar [[Menshikli programmalıq támiynat|menshik licenziyalawdan]] ózgeshelenedi, óytkeni olar kóbirek paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynatqa kiriw múmkinshiligin beriwi hám belgili bir licenziyanıń shártlerine muwapıq tuwındı jumıslardı jaratıwǵa ruqsat beriwi múmkin, óytkeni hárbir licenziyanıń óz qaǵıydaları bar. Ruqsat etiwshi licenziyalar programmalıq támiynattı alıwshılarǵa avtorlıq huqıq iyesiniń huqıqların tarqatıw ushın sol licenziyanı paydalanbay-aq ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunday licenziya túrlerine BSD, MIT hám Apache licenziyaları kiredi. Kopileft licenziyaları basqasha, óytkeni olar alıwshılardan óz jumısların tarqatıwdıń hesh bolmaǵanda ayırım bólimleri ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Kúshli kopileft licenziyaları barlıq tuwındı jumıslar ushın sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi, al hálsiz kopileft licenziyaları tek belgili sharayatlarda ǵana sol licenziyanı paydalanıwdı talap etedi. Bunday licenziya túrlerine GNU licenziyalar toparı, sonday-aq MPL hám EPL licenziyaları kiredi. Bul eki kategoriyadaǵı licenziyalawdıń uqsaslıqları — olar avtorlıq huqıqlardıń keń kólemli beriwin támiyinleydi, alıwshılardan avtorlıq huqıq eskertpelerin saqlawdı talap etedi hám licenziyanıń kóshirmesi kod penen birge alıwshılarǵa beriledi<ref name=":7">{{Cite book|last=Brock|first=Amanda|title=Open Source Law, Policy and Practice|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-886234-5|edition=2nd|location=UK}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ushın áhmiyetli huqıqıy precedent 2008-jılı Jacobson v Katzer isinde jaratıldı, bunda Artistic licenziyasınıń shártleri, sonıń ishinde avtorlıqtı tán alıw hám modifikaciyalardı anıqlaw talapları kúshke endi. Bul istiń qararı licenziya shártleri orınlanbaǵan jaǵdayda avtorlıq huqıq nızamı boyınsha orınlawdı bekkemledi. Artistic licenziyasınıń basqa ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyalarına uqsaslıǵı sebepli, bul qarar keń qollanılatuǵın precedent jarattı.<ref name=":7" /> Biypul programmalıq támiynat licenziyası / ashıq kodlı licenziyalardıń mısallarına Apache licenziyaları, BSD licenziyaları, GNU General Public licenziyaları, GNU Lesser General Public licenziyası, MIT licenziyası, Eclipse Public licenziyası hám Mozilla Public licenziyası kiredi<ref name=":7"/>. === Huqıqıy máseleler === Programmalıq támiynattı tártipke salıwda ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úlken tásir kórsetetuǵın bir neshe gúńgirt tárepler bar, mısalı, programmalıq támiynattıń tovar yaki xızmet ekenligi, neniń modifikaciya dep esaplawǵa bolatuǵınlıǵı, kelisim arqalı basqarıw hám licenziya arqalı basqarıw, iyelik huqıqı hám paydalanıw huqıqı. Bul máseleler boyınsha rawajlanıwlar bolsa da, olar kóbinese jáne de kóbirek sorawlarǵa alıp keledi. Bul belgisizliklerdiń bar bolıwı ulıwma texnologiyalar menen baylanıslı industriyalarǵa unamsız tásir etedi.<ref name=":7" /> Ulıwma alǵanda programmalıq támiynattıń huqıqıy tariyxında, onı intellektual múlk sıpatında patent nızamı, avtorlıq huqıq nızamı boyınsha qorǵaw yamasa ózine tán tártipke salıwdı ornatıw haqqında kóp tartıslar boldı. Sońında, kompyuter programmaları ádebiy shıǵarmanıń bir túri dep esaplanıp, geypara ózgeshelikleri menen avtorlıq huqıq nızamı standart bolıp qaldı.<ref name=":7" /> Programmalıq támiynat ulıwma [[derek kodı]] hám obyekt kodı dep esaplanadı, ekewi de qorǵalıwǵa ılayıqlı, biraq bul anıqlamada huqıqıy kóp túrlilik bar. Geypara yurisdikciyalar óz maqsetleri ushın bul konceptualizaciyanı keńeytiwge yaki qısqartıwǵa háreket etedi. Mısalı, Evropa Ádillik Sudı kompyuter programmasın anıqlaǵanda programmanıń funkcionallıǵın, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] yaki maǵlıwmat fayllarınıń formatın kirgizbeydi. Programmalıq támiynattıń hár qıylı aspektlerin qorǵawdı sheklew arqalı nızam programmalıq támiynattı paydalanıwda ashıq kodlı usıldı qollaydı. Ásirese AQSH programmalıq támiynatqa ashıq usılǵa iye, kópshilik ashıq kodlı licenziyalar sol jerde payda bolǵan. Biraq bul usı licenziyalardaǵı patent huqıqlarına dıqqattı kúsheytti, bul bolsa intellektual múlkti qorǵawdıń basqa formaların qáleytuǵın ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń narazılıǵına sebep boldı.<ref name=":7" /> Basqa bir másele texnologiyalıq qorǵaw ilajları (TQI) hám cifrlı huqıqlardı basqarıw (CHB) usılların óz ishine aladı, olar 1996-jılǵı Bútkil dúnya intellektual múlk shólkemi (BDIMSH) shártnamasında xalıqaralıq dárejede nızamlı túrde tán alınǵan hám qorǵalǵan. Ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepdarları bul texnologiyalardı unatpadı, sebebi olar aqırǵı paydalanıwshılardı avtorlıq huqıq nızamınan da artıq sheklewi múmkin edi. Evropa bunday shaǵımlarǵa TQI-dı nızamlı qadaǵalaw astına alıw arqalı juwap berdi, bul ashıq kodlı programmalıq támiynat qollap-quwatlawshıları ushın jeńis boldı.<ref name=":7" /> === Ekonomikalıq/biznes nátiyjeleri === Ashıq kodlı jámiyetlerde, islep shıǵarılǵan programmalıq támiynatqa iyelik etiwdiń ornına, islep shıǵarıwshı rawajlanıp atırǵan programmalıq támiynattıń rawajlanıwına iyelik etedi. Usılayınsha, programmalıq támiynattıń keleshegi ashıq bolıp, ashıq kodlı programmalıq támiynat ishinde iyelik etiw yamasa intellektual múlk qıyın boladı. Licenziyalaw hám brendlew basqalardıń onı urlawınıń aldın alıp, onıń jámiyetlik iygilik sıpatındaǵı statusın saqlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetlik iygilik dep esaplawǵa boladı, óytkeni ol hámme ushın qoljetimli hám bir adam tárepinen júklep alınǵanda basqalar ushın qádiri tómenlemeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ózgeshe, sebebi ol resurstı azaytıwdıń ornına qollanılǵanda hám úles qosılǵanda qádirlirek boladı. Bul abıroy-ataqqa investiciya salıw hám tarmaq tásirleri sıyaqlı koncepciyalar menen túsindiriledi<ref name=":14">Wynants, M., & Cornelis, J. (Eds.). (2005). ''How open is the future? : Economic, social and cultural scenarios inspired by free and open-source software''. ASP.</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ekonomikalıq modeli baǵdarlamashılardıń proektlerge miynet qosıp, jámiyetlik payda jaratıwı menen túsindiriledi. Baǵdarlamashılar proektlerdi abıroy-ataqtıń jaqsılanıwı yaki proekttiń qádiri sıyaqlı qabıl etilgen payda yamasa shıǵınlarǵa tiykarlanıp tańlaydı. Baǵdarlamashılardıń motivaciyası (jigeri) kóp hár qıylı orınlardan hám sebeplerden kelip shıǵıwı múmkin, biraq eń áhmiyetli juwmaq — pul jalǵız yaki hátte eń áhmiyetli stimul emes. Ekonomikalıq teoriya tiykarınan siyrek resurslardı tutınıwǵa itibar qaratqanlıqtan, ashıq kodlı programmalıq támiynat dinamikasın túsiniw qıyın bolıwı múmkin. Ashıq kodlı programmalıq támiynatta, islep shıǵarıwshılar proektke úles qosıwdıń sıylıqların alıw arqalı tutınıwshılarǵa aylanadı. Mısalı, baǵdarlamashı ashıq kodlı programmalıq támiynat proektine tabıslı úles qosqanı ushın óz qánigeleri arasında jaqsı bahalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń sociallıq paydaları hám óz-ara tásirlerin ekonomikalıq modellerde esapqa alıw da qıyın. Bunnan tısqarı, texnologiyanıń innovaciyası úziliksiz ózgerip turǵan qádir talqılawların hám kóz-qaraslardı jaratadı, bul ekonomikalıq modeldiń sociallıq minez-qulıqtı aldınnan boljawına múmkinshilik bermeydi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat teoriyalıq jaqtan ekonomikalıq modellerde qıyınshılıq tuwdırsa da, ol resurslardı talap etetuǵın turaqlı sociallıq iskerlik sıpatında túsindiriledi. Bul resurslarǵa waqıt, aqsha, texnologiya hám úlesler kiredi. Kóplegen baǵdarlamashılar universitetler hám húkimetler sıyaqlı shólkemler tárepinen qarjılandırılǵan texnologiyalardı paydalanǵan, degen menen usı shólkemlerdiń ózleri de ashıq kodlı programmalıq támiynat tárepinen islengen jumıstan payda kóredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, ashıq kodlı hám jeke menshik sistemalardı óz ishine alǵan gibrid sistemalar kóbirek ushırasıp atır.<ref name=":14" /> 2000-jıllardıń ortasınan baslap, kóbirek texnologiya kompaniyaları ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalana basladı. Mısalı, Dell kompaniyasınıń [[Linux|GNU/Linux]] ornatılǵan kompyuterlerdi satıwǵa shıǵarıwı. Hátte [[Microsoft]] kompaniyası da ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi menen burınǵı kelispewshiligine qaramastan, Linux tiykarındaǵı operaciyalıq sistemanı iske qostı. Usı rawajlanıwlarǵa qaramastan, bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynattı tek belgili maqsetler ushın paydalanıwǵa beyim, bul bolsa korporaciyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiynattan paydalanıp, oǵan ornına heshnárse bermey atırǵanı haqqında táshwishlerge alıp kelmekte.<ref name=":55" /> === Húkimetlik qollanıw === Kóplegen húkimetler ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziw hám alǵa ilgerletiwge qızıǵıwshılıq bildirse de, esapqa alınıwı kerek bolǵan úlken másele — [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]]. Tosattan bolatuǵın hálsizlikler múmkin bolǵanı menen, sırttan bolǵan hújimler de múmkin. Usı qorqınısh sebepli, húkimetlerdiń programmalıq támiynattı basqarıwǵa úles qosıwǵa qızıǵıwshılıǵı artıp barmaqta. Biraq, bular máseleniń ulıwma tárepleri bolıp, hárbir mámlekettiń ashıq kodlı programmalıq támiynat penen ózine tán siyasiylasqan qatnasıqları hám onı ámelge asırıw maqsetleri bar. Mısalı, Qıtay hám Rossiya sıyaqlı mámleketlerde ashıq kodlı programmalıq támiynat iskerliginiń artıwı sebepli payda bolǵan qáwip-qáterge baylanıslı, Amerika Qurama Shtatları ashıq kodlı programmalıq támiynattı engiziwde milliy qáwipsizlikke itibar qaratqan, Qorǵanıw ministrligi ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw ushın bir neshe kriteriylerdi názerde tutqan. Bul kriteriylerge tómendegiler kiredi: isenimli dereklerden kelip shıqqanlıǵı hám qollap-quwatlanıp turılıwı, keleshekte de qollap-quwatlanıwı dawam etiwi, programmalıq támiynattaǵı qosımsha komponentlerge ǵárezliligi, komponent qáwipsizligi hám pútinligi, hám sırt mámleket húkimetleriniń tásiri<ref name=":8">{{Cite book|last=Pannier|first=Alice|title=Software Power: The Economic and Geopolitical Implications of Open Source Software|publisher=Études de l'Ifri|year=2022|isbn=979-10-373-0641-8}}</ref>. Húkimetler ushın ashıq kodlı programmalıq támiynatqa baylanıslı jáne bir másele — [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], yarım ótkizgishler, bult texnologiyaları hám [[jasalma intellekt]] sıyaqlı texnologiyalarǵa investiciyalar. Bul texnologiyalardıń hámmesi global birge islesiwge tásir etedi, jáne de qáwipsizlik máseleleri hám siyasiy aqıbetlerdi keltirip shıǵaradı. Kóplegen mámleketler bul sheriklik qatnasıqlarda texnologiyalıq innovaciya menen texnologiyalıq ǵárezlilik arasında teń salmaqlılıqtı saqlawı kerek. Mısalı, Qıtaydıń ashıq kodlı programmalıq támiynatqa ǵárezli Huawei kompaniyasına 2019-jılı [[Android|Google kompaniyasınıń Android]] sistemasın paydalanıwǵa ruqsat berilmegennen keyin, olar ózleriniń alternativ operaciyalıq sisteması [[Harmony OS]] ti jaratıwdı basladı.<ref name=":8" /> Jaqında Germaniya ózleri paydalanatuǵın programmalıq támiynattı basqarıw hám qollap-quwatlawǵa járdem beriw ushın Suveren Texnologiya Fondın dúzdi. == Ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi == === Tariyxı === [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasınıń]] dáslepki dáwirlerinde, mısalı 1950-jıllar hám 1960-jıllarda, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] hám programmalıq támiynat islep shıǵarıwshılar bir-birinen úyreniw hám esaplaw texnikası tarawın rawajlandırıw ushın programmalıq támiynattı bólisetuǵın edi. Mısalı, [[Unix]] paydalanıwshılar ushın [[operaciyalıq sistema]] [[Derek kodı|derek kodın]] óz ishine alǵan edi. Sońında, 1970–1980-jıllar aralıǵında programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwı bul ámeliyatqa tosqınlıq ete basladı. Biraq, ilimpazlar ele de kóbinese programmalıq támiynattı birgelikte islep shıǵaratuǵın edi<ref name=":13">{{Cite journal|last=Maracke|first=Catharina|date=2019|title=Free and Open Source Software and FRAND-based patent licenses: How to mediate between Standard Essential Patent and Free and Open Source Software|journal=The Journal of World Intellectual Property| til =en|volume=22|issue=3–4|pages=78–102|doi=10.1111/jwip.12114|issn=1422-2213}}</ref>. Oǵan juwap retinde, ashıq kodlı háreket tájiriybeli baǵdarlamashı entuziastlardıń, keń túrde xakerler yamasa xaker mádeniyatı dep atalatuǵınlardıń jumısınan payda boldı. Bul entuziastlardıń biri, Richard Stollman, biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshi kúshi boldı, bul keyinirek ashıq kodlı háreketke jol ashtı. 1984-jılı ol biypul operaciyalıq sistema, GNU di jaratıw ushın MIT den ketti, sebebi onıń laboratoriyasındaǵı baǵdarlamashılar mádeniyatı derek kodın bólisiw hám jaqsılawǵa jol qoymaytuǵın jeke [[menshikli programmalıq támiynat]] tárepinen tosqınlıqqa ushıraǵan edi. GNU UNIX penen úylesimli edi, yaǵnıy baǵdarlamashı entuziastlar onıń qalay isleytuǵının ele de jaqsı biletuǵın edi. Biraq, tez arada Stollman tańlaǵan "biypul programmalıq támiynat" atamasında bir qansha túsiniksizlik bar ekenligi anıq boldı. Ol bunı "erkin sóz sıyaqlı biypul, biypul pivo sıyaqlı emes" dep túsindirdi, yaǵnıy "erkin" sóziniń bahadan góre erkinlikke tiyisli ekenligin názerde tuttı. Keyinirek ol bul erkinlik túsinigin tórt tiykarǵı erkinlikke keńeytti. GNU arqalı basqalardıń derek kodın qosıw, jámiyetlik qátelerdi dúzetiw hám jańa funkciyalar ushın kod usınısları sıyaqlı ashıq kodlı normalar payda boldı. 1985-jılı Stollman programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdi alǵa ilgerletiw hám GNU di jazıwǵa járdem beriw ushın Erkin Programmalıq Támiynat Fondın (FSF) shólkemlestirdi. Óz jumısınıń jeke menshikli programmalıq támiynatta qollanılıwın aldın alıw ushın, Stollman [[Kopyleft|kopileft]] túsinigin dóretti, bul onıń jumısın hár kimniń, biraq belgili shártler menen paydalanıwına ruqsat berdi. Bunı ámelge asırıw ushın ol 1989-jılı GNU Ulıwma Jámiyetlik Licenziyasın (GNU GPL) dóretti, ol 1991-jılı jańalandı<ref name=":24" /> 1991-jılı GNU Linus Torvalds tárepinen jazılǵan Linux yadrosı menen biriktirildi, sebebi GNU de yadro joq edi.<ref name=":18">{{Web deregi | url = https://opensource.org/authority/| bet = International Authority & Recognition| sáne = 2015-jıl 21-aprel | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Házir bul operaciyalıq sistema kóbinese [[Linux]] dep ataladı<ref name=":24" /> Usı pútkil dáwir dawamında sol waqıtta kóplegen basqa biypul programmalıq támiynat proektleri hám licenziyaları bar edi, olardıń hámmesiniń biypul programmalıq támiynat túsinigi hám onıń qanday bolıwı kerekligi, sonday-aq jeke menshik programmalıq támiynattıń minez-qulqı haqqında hár túrli pikirleri bar bolǵan, mısalı Berkeley Software Distribution, TeX hám X Window System.<ref name=":28">{{Cite book|last=Fogel|first=Karl|title=Producing open source software: how to run a successful free software project|year=2006|url=https://archive.org/details/producingoss|publisher=O'Reilly|isbn=978-0-596-00759-1}}</ref>. Erkin (biypul) programmalıq támiynat rawajlanǵan sayın, Erkin Programmalıq Támiynat Fondı biypul programmalıq támiynat ideyaların hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiynat industriyasına qalay alıp keliw múmkinligin izertley basladı. FSF tiń jámiyetlik aktivizmi kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenligi hám olar biypul programmalıq támiynat háreketin qayta brendlew arqalı programmalıq támiynattıń derek kodın bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrıqsha kórsetiw kerek degen juwmaqqa kelindi<ref name=":28" /> 1998-jılı biypul programmalıq támiynat tárepdarlarınıń jıynalısında Kristin Peterson tárepinen "ashıq kodlı" termini usınıldı. Topardaǵı kópshilik "biypul programmalıq támiynat" ataması jańadan qosılǵanlar ushın túsiniksiz hám industriyanıń qızıǵıwshılıǵın sheklep atır dep esapladı hám olar "ashıq kodlı" degen jańa atamanı qabıl etip, Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) hám ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi haqqındaǵı OSI anıqlamasın dóretti.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa (OSI) anıqlaması házirgi waqıtta xalıqaralıq dárejede bir qansha húkimetler tárepinen standart yamasa de-fakto anıqlama sıpatında tán alınǵan.<ref name=":18"/>. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Erkin Programmalıq Támiynat Nızamlarına tiykarlanǵan<ref>{{Cite book|title=Two Bits: The Cultural Significance of Free Software}}</ref>. OSI anıqlaması biypul programmalıq támiynat anıqlamasınan menshikli programmalıq támiynattı qosıwǵa ruqsat beriwi hám onıń licenziyalawında kóbirek erkinliklerge jol qoyıwı menen ózgeshelenedi. Stollman sıyaqlı ayırımlar, programmalıq támiynattıń islewi jaǵınan eki háreket arasında kóp uqsaslıqlar bolsa da, menshikli programmalıq támiynatqa qarsı kúshli minez-qulıq poziciyasın alǵanlıǵı sebepli, erkin programmalıq támiynattıń dáslepki túsinigi menen kóbirek kelisedi.<ref name=":24" /> Ashıq Kodlı Iniciativa jańa terminniń qollanılıwın xoshametlewge hám ózi ámel qılǵan principlerdi keń járiyalawǵa umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiynat vendorları ózlerin biypul tarqatılatuǵın programmalıq támiynat túsinigi hám qollanbanıń [[Derek kodı|derek kodına]] ulıwma qoljetimlilik tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı, hátte 2001-jılı [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri ashıq kodlı programmalıq támiynattı intellektual múlkti joq etiwshi dep atadı<ref name=":27">{{Cite journal| sáne =2010|title=Free and Open Source Software|url=http://dx.doi.org/10.1109/mitp.2010.147}}</ref>. Degen menen, [[biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat]] (FOSS) tariyxıy jaqtan tiykarǵı jeke programmalıq támiynat rawajlanıwınan tısqarı orın iyelegen bolsa da, Microsoft sıyaqlı iri kompaniyalar internette rásmiy ashıq kodlı resurslardı rawajlandıra basladı.<ref name=":27" /> IBM, Oracle hám State Farm — búgingi básekige tolı ashıq kodlı bazarda úlken ashıq aydın úleske iye kompaniyalardıń tek bir neshewi bolıp, bul FOSS ti rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada áhmiyetli ózgerislerdi belgileydi.<ref name=":27" /> === Keleshek === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetiniń, sonıń menen birge erkin programmalıq támiynat jámiyetiniń keleshegi tabıslı boldı, biraq olar ózleriniń ne ushın gúresetuǵını haqqında túsiniksizlikke iye. Mısalı, [[Android]] hám Ubuntu — bul 2000-jıllardıń basında texnologiyalıq innovaciyanıń shetinde bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattıń áhmiyetli orınǵa kóteriliwiniń tabıslı mısalları. Biraq, jámiyettiń ayırım aǵzaları olardı ashıq kodlı programmalıq támiynattı kórsetiwde sátsizlikke ushıradı dep esaplaydı. Buǵan sebep, Google hám onıń sherikleri tárepinen Android tiń ashıq kodlı programmalıq támiynat ekenligin itibarǵa almawı, Apache licenziyasın qollanıw arqalı bóliniwge jol qoyılıwı hám nátiyjede Android ishinde birge islesiw múmkinshilikleriniń joǵalıwı, Ubuntu da erkinlikten góre qolaylılıqtı birinshi orınǵa qoyıwı hám Ubuntu daǵı paydalanıwshılardı marketing maqsetlerinde baqlaytuǵın qásiyetler kiredi.<ref name=":55" /> Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw bizneste kóbirek tarqalǵan, kompaniyalardıń 78% ózleriniń barlıq yamasa bir bólim jumısların biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat tiykarında alıp baratuǵının xabarlaydı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keń tarqalıwı sonshelli, bir waqıtları oǵan qarsı bolǵan [[Microsoft]] ta óz sistemalarında onı qollanıwdı basladı. Biraq, bul tabıs ashıq kodlı programmalıq támiynattıń keleshegin anıqlaytuǵın táshwishlerdi keltirip shıǵardı, óytkeni jámiyet ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ne ekenligi, qanday bolıwı kerekligi hám onı qorǵaw ushın ne islew kerekligi (eger qorǵawdıń keregi bolsa) sıyaqlı sorawlarǵa juwap beriwi kerek. Ulıwma alǵanda, biypul hám ashıq kodlı revolyuciya bazarda belgili bir teńsalmaqlılıqqa jetken bolsa da, bul onıń tamam bolǵanın ańlatpaydı, sebebi onıń keleshegin anıqlaw ushın kóplegen teoriyalıq talqılawlar ótkeriliwi kerek.<ref name=":55" /> == Basqa programmalıq támiynat licenziyalaw/rawajlandırıw modelleri menen salıstırıw == === Jabıq kodlı / menshikli programmalıq támiynat === Ashıq kodlı programmalıq támiynat [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattan]] tómendegiler menen ózgeshelenedi: ol jámiyetke ashıq túrde qoljetimli, licenziya hesh qanday tólem talap etpeydi, licenziya shártlerine muwapıq ózgertiwler hám tarqatıwlarǵa ruqsat etiledi. Bulardıń hámmesi hár qanday ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine monopoliyanıń payda bolıwınıń aldın aladı, al bul menshikli programmalıq támiynattıń maqseti bolıp esaplanadı. Menshikli programmalıq támiynat óz klientleriniń tańlawın ya sol programmalıq támiynattı paydalanıwdı dawam etiw, onı jańalaw yamasa basqa programmalıq támiynatqa ótiw menen shekleydi, usılayınsha klientlerdiń programmalıq támiynat boyınsha qálewlerine finanslıq shıǵınlar arqalı tásir etedi. Menshikli programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler ushın ideal jaǵday — bul klienttiń usı shıǵınlar sebepli programmalıq támiynattı ózgerte almawı yamasa ózgertkisi kelmewi hám sol jetkerip beriwshiden ónimlerdi satıp alıwdı dawam etiwi bolıp tabıladı<ref name=":22">{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Kevin Xiaoguo|last2=Zhou|first2=Zach Zhizhong|date=2012|title=Research Note —Lock-In Strategy in Software Competition: Open-Source Software vs. Proprietary Software|url=https://pubsonline.informs.org/doi/10.1287/isre.1110.0358|journal=Information Systems Research| til =en|volume=23|issue=2|pages=536–545|doi=10.1287/isre.1110.0358|issn=1047-7047}}</ref>. Menshikli programmalıq támiynat sheńberinde, qátelerdi dúzetiw tek jetkerip beriwshi tárepinen ámelge asırılıwı múmkin, platformalardı ózgertiw jańa satıp alıwdı talap etedi hám ónimniń bar bolıwı jetkerip beriwshige baylanıslı, ol qálegen waqıtta onı toqtatıp qoyıwı múmkin<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bretthauer|first1=David|date=2001|title=Open Source Software: A History|doi=}}</ref>. Bunnan tısqarı, menshikli programmalıq támiynat óziniń derek kodın bermeydi hám paydalanıwshılar tárepinen ózgertiliwi múmkin emes. Biznes ushın bul qáwipsizlik qáwpin hám narazılıq deregi bolıwı múmkin, sebebi olar ónimdi óz zárúrliklerine beyimlestire almaydı, hám programmalıq támiynatta olar erise almaytuǵın yaki ózgerte almaytuǵın jasırın qáwipler yamasa informaciya aǵıp ketiwleri bolıwı múmkin.<ref name=":24" /> === Biypul programmalıq támiynat === OSI anıqlaması boyınsha, ashıq kodlı — bul derek kodın ulıwma jámiyetshilikke jetkerip beretuǵın, kodtı paydalanıw hám ózgertiwge baylanıslı sheklewleri joq yamasa jeńilletilgen keń programmalıq támiynat licenziyası. Programmalıq támiynattıń tez rawajlanıwın támiyinlew ushın, ashıq kodlınıń anıq ózgesheligi — onıń hár qanday shólkem yamasa paydalanıwshı tárepinen paydalanıwı yaki tarqatılıwına júdá az sheklewler qoyıwı bolıp tabıladı<ref name=":17">{{Web deregi | url = https://opensource.org/definition-annotated/| bet = The Open Source Definition (Annotated)| sáne = 2006-jıl 24-iyul | til = en-US| jumıs = Open Source Initiative| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-dekabr }}</ref>. Biypul programmalıq támiynat háreketiniń jetekshisi hám biypul programmalıq támiynat fondınıń aǵzası Richard Stollman, olar biypul programmalıq támiynat dep ataytuǵın nársege "ashıq kodlı" terminin qollanıwǵa qarsı shıǵadı. Ol eki termin de programmalıq támiynattıń derlik birdey kategoriyasın súwretleytuǵınına kelisse de, Stollman bul terminlerdi teńlestiriwdi nadurıs hám aljastırıwshı dep esaplaydı.<ref name=":19" /> Ol tiykarǵı ayırmashılıq — bir termindi ekinshisinen tańlaw arqalı basqalarǵa óz maqsetlerińiz haqqında: rawajlanıw (ashıq kodlı) yamasa jámiyetlik poziciya (biypul programmalıq támiynat) haqqında bildiriw múmkinligin beretuǵınına isenedi. Soǵan qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynat penen biypul programmalıq támiynat arasında ádewir uqsaslıq bar.<ref name=":19" /> Stollman jáne de Ashıq Kodlı Iniciativanıń málimlengen pragmatizmine qarsı, sebebi ol programmalıq támiynat erkinligi ushın FSF idealistlik standartlarınan kelisimge keliw arqalı biypul programmalıq támiynat ideallarınıń erkinligi hám jámiyetlik birligine qáwip tuwılıwınan qorqadı.<ref name=":20" /> FSF biypul programmalıq támiynattı ashıq kodlı programmalıq támiynattıń ishki toparı dep esaplaydı, hám Richard Stollman túsindirgenindey, mısalı, DRM programmalıq támiynatı ashıq kodlı etip islep shıǵılıwı múmkin, biraq ol paydalanıwshılardı sheklegeni ushın, biypul programmalıq támiynat sıpatında esaplanbaydı.<ref name=":19" /> FSF aytıwınsha, "ashıq kodlı" termini basqa túrdegi eki mánililikti payda etedi, yaǵnıy ol derek kodtıń járiyalanıwın onı paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw erkinligi menen shatastıradı<ref name=":19"/>. Ekinshi tárepten, "biypul programmalıq támiynat" termini "biypul" sóziniń eki mánililigi sebepli sınǵa ushıradı, bul bizneste qabıl etiwdi qıyınlastıradı dep esaplandı, hám bul terminniń tariyxıy jaqtan eki mánili qollanılıwı da sınǵa alındı. Baǵdarlamashılar ashıq kodlı hám sonıń menen birge biypul programmalıq támiynattı súwretlew ushın Biypul hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat ([[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]]) yamasa Biypul/Libre hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat (FLOSS) sıyaqlı alternativ terminlerdi qollanǵan<ref name=":4"/>. === Derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat === Programmalıq támiynattı oqıwǵa bolatuǵın kod bolǵan [[derek kodı]] menen birge tarqatılıwı múmkin. Bul derek kodı kóriwge múmkin bolǵanda, programmalıq támiynat deregi járiyalanǵan (ashıq, qoljetimli) dep esaplanadı. Biraq, deregi járiyalanǵan yamasa [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|FOSS]] bolıwı ushın, derek kodı hámme ushın emes, tek sol programmalıq támiynattı paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıwı kerek. Barlıq FOSS programmalıq támiynatı Ashıq Kod Anıqlaması talap etkeni ushın derek kodı járiyalanǵan bolsa da, barlıq derek kodı járiyalanǵan programmalıq támiynat FOSS emes. Mısalı, eger programmalıq támiynat Ashıq Kod Anıqlamasınıń ruqsat etilgen modifikaciya yamasa qayta tarqatıw sıyaqlı basqa aspektlerine juwap bermese, hátteki derek kodı járiyalanǵan bolsa da, ol programmalıq támiynat FOSS bolıp esaplanbaydı<ref name=":26">{{Cite journal|date=2021-05-17|title=The case for free and open source software in research and scholarship|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsta.2020.0079| til =en}}</ref>. === Ashıq kodlı etiw === Programmalıq támiynat kompaniyalarında sońǵı waqıtları payda bolǵan tendenciya — bul ashıq kodlı etiw, yaǵnıy burınǵı [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatların]] ashıq kodlı licenziya boyınsha shıǵarıw arqalı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa aylandırıw<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Pinto|first1=Gustavo|last2=Steinmacher|first2=Igor|last3=Dias|first3=Luiz Felipe|last4=Gerosa|first4=Marco|date=2018|title=On the challenges of open-sourcing proprietary software projects|url=http://link.springer.com/10.1007/s10664-018-9609-6|journal=Empirical Software Engineering| til =en|volume=23|issue=6|pages=3221–3247|doi=10.1007/s10664-018-9609-6|issn=1382-3256}}</ref><ref name=":25">{{Cite journal|last1=Ågerfalk|last2=Fitzgerald|date=2008|title=Outsourcing to an Unknown Workforce: Exploring Opensurcing as a Global Sourcing Strategy|url=http://dx.doi.org/10.2307/25148845|journal=MIS Quarterly|volume=32|issue=2|pages=385|doi=10.2307/25148845|issn=0276-7783}}</ref>. Bunı ámelge asırǵan kompaniyalarǵa [[Google]], [[Microsoft]] hám [[Apple Inc.|Apple]] mısal bola aladı.<ref name=":23" /> Bunnan tısqarı, ashıq kodlı etiw ashıq kodlı programmalıq támiynattı programmalastırıw yamasa ornatıwdı da ańlatıwı múmkin.<ref name=":25" /> Ashıq kodlı etiwdiń bir neshe paydalı tárepleri bar, mısalı, jańa kóz-qaraslar hám máseleni sheshiw qábiletlerin alıp keletuǵın kóbirek sırtqı úles qosıwshılardı tartıw. Ashıq kodlı etiwdiń kemshiliklerine jańa jámiyetti qollap-quwatlaw ushın islenetuǵın jumıslar kiredi, mısalı, tiykarǵı kodtı ańsat túsiniwge bolatuǵın etiw, jańa baǵdarlamashılar ushın baylanıs kanalların dúziw hám jańa baǵdarlamashılardıń ańsat qosılıwına múmkinshilik beretuǵın hújjetlestiriwdi jaratıw. Degen menen, bir neshe ashıq kodlı proektlerdi úyreniw nátiyjesinde, jańadan ashıq kodlı etilgen proekt kóp jańa qatnasıwshılardı tartsa da, olardıń kópshiligi tez arada proektti taslap ketiwi hám olardıń tarmaqları da áhmiyetli bolmawı múmkin ekenligi anıqlandı.<ref name=":23" /> === Basqalar === Ashıq kodlı túsinigi menen ayırım uqsaslıqlarǵa iye bolǵan basqa túsinikler — bul ulıwma programmalıq támiyinlew, jámiyetlik domen programmalıq támiynatı, biypul programmalıq támiynat hám derek kodı berilmeytuǵın, biraq biypul qoljetimli bolǵan programmalıq támiynat kóriwshiler/oqıwshılar. Degen menen, bular ashıq kodlı programmalıq támiynattan [[Derek kodı|derek kodqa]] kiriw múmkinshiligi, licenziyalaw, avtorlıq huqıq hám tólemler boyınsha ózgeshelenedi.<ref name=":24" /> == Jámiyet hám mádeniyat == === Demografiyalıq maǵlıwmatlar === Xalıqaralıq dárejede birge islesiw múmkinshiligine qaramastan, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń kópshiligi Silikon maydanı sıyaqlı úlken toparlarda jaylasqan hám tiykarınan óz ishinde birge islesetuǵını anıqlandı. Bul qubılıstıń múmkin bolǵan sebepleri — ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshılardıń demografiyası tiykarınan programmalıq támiynat tarawında isleydi, yaǵnıy ashıq kodlı programmalıq támiynattıń geografiyalıq jaylasıwı usı tarqalıwǵa tıǵız baylanıslı hám birge islesiwler jumıs hám sociallıq tarmaqlar arqalı xoshametleniwi múmkin<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Wachs|first1=Johannes|last2=Nitecki|first2=Mariusz|last3=Schueller|first3=William|last4=Polleres|first4=Axel|date=March 2002|title=The Geography of Open Source Software: Evidence from GitHub|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0040162522000105| til =en|pages=121478|doi=10.1016/j.techfore.2022.121478}}</ref>. Kod qabıl etiw usı sociallıq tarmaq toparlarındaǵı status tárepinen tásir etiliwi múmkin, bul ornalasıwǵa baylanıslı kod qabıl etiwde ádil emes beyimliklerdi payda etedi<ref>{{Cite book|last1=Rastogi|first1=Ayushi|last2=Nagappan|first2=Nachiappan|last3=Gousios|first3=Georgios|last4=van der Hoek|first4=André|chapter=Relationship between geographical location and evaluation of developer contributions in github|date=2018-10-11|title=Proceedings of the 12th ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement| til =en|publisher=ACM|pages=1–8|doi=10.1145/3239235.3240504|isbn=978-1-4503-5823-1|url=http://resolver.tudelft.nl/uuid:3b3ad2bd-d865-4a78-b5f0-cdb849d2ee50}}</ref>. Xalıqaralıq birge islesiwge kesent beretuǵın faktorlarǵa til yamasa mádeniy ayırmashılıqlar da kiredi. Bunnan tısqarı, Hindstannan basqa hárbir mámlekettiń óz elindegi úles qosıwshılardan kelgen kodtı qabıl etiw dárejesi joqarıraq ekenligi kórsetilgen, bul mádeniy jaqtan uqsas birge islesiwshilerge qarata beyimlikti kórsetedi<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Gonzalez-Barahona|first1=Jesus M.|last2=Robles|first2=Gregorio|last3=Andradas-Izquierdo|first3=Roberto|last4=Ghosh|first4=Rishab Aiyer|date=August 2008|title=Geographic origin of libre software developers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167624508000395| til =en|pages=356–363|doi=10.1016/j.infoecopol.2008.07.001}}</ref>. 2021-jılı ashıq kodlı programmalıq támiynatqa eń kóp úles qosqan mámleketler qatarına AQSH, Qıtay, Germaniya, Hindstan hám Ullıbritaniya kiredi<ref name=":0"/>. 2021-jılǵı izertlew boyınsha, adam basına shaqqandaǵı eń kóp ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashıları bar mámleketler qatarına [[Islandiya]], Shveycariya, [[Norvegiya]], Shveciya hám Finlyandiya kiredi, al 2008-jılı SourceForge-de eń kóp boljanǵan úles qosıwshıları bar mámleketler AQSH, Germaniya, Ullıbritaniya, [[Kanada]] hám [[Franciya]] bolǵan<ref name=":0" /><ref name=":1"/>. Ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tarqalıwı hám úlesleri boyınsha bir neshe izertlewler júrgizilgen bolsa da, bul ele de hár qıylı usıllar menen ólsheniwi múmkin bolǵan ashıq taraw bolıp qalmaqta.<ref name=":1" /> Mısalı, informaciyalıq hám kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa qatnasıw, xalıq sanı, baylıq hám internetke kiriw múmkinshiligi proporciyası ashıq kodlı programmalıq támiynatqa qosılǵan úlesler menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.<ref name=":1" /> Genderlik kóp túrlilik komanda ónimdarlıǵın arttıratuǵını anıqlanǵan bolsa da, hayal-qızlar ashıq kodlı programmalıq támiynat joybarlarına úles qosqanda, olardıń jınısı anıqlanatuǵın jaǵdaylarda ele de kemsitiwlerge ushıraydı<ref name=":2">{{Cite book|last1=Bosu|first1=Amiangshu|last2=Sultana|first2=Kazi Zakia|chapter=Diversity and Inclusion in Open Source Software (OSS) Projects: Where do We Stand?|date=2019|title=2019 ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement (ESEM)|publisher=IEEE|pages=1–11|doi=10.1109/ESEM.2019.8870179|isbn=978-1-7281-2968-6}}</ref>. 2002-jılı xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynat baǵdarlamashılarınıń tek 1.5% ǵana hayal-qızlar bolǵan, al texnologiya tarawındaǵı lawazımlardıń 28% in hayal-qızlar iyelegen, bul olardıń programmalıq támiynat tarawında tómen dárejede kórsetilgenin kórsetedi<ref name=":62">{{Cite journal|last1=Nafus|first1=Dawn|date=June 2012|title='Patches don't have gender': What is not open in open source software|pages=669–683|doi=10.1177/1461444811422887}}</ref>. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda hesh qanday aldınnan talaplar bolmasa da, bul genderlik kemsitiw úles qosıwshılardıń jınısqa itibar beriwdiń keregi joq hám kod qabıl etiw ushın tek kodtıń sapası ǵana esapqa alınıwı kerek degen ulıwma pikiri sebepli dawam etiwi múmkin, bul jámiyetke hayal-qızlardıń wákilligindegi sistemalı teńsizliklerdi sheshiwge tosqınlıq etedi<ref name=":3"/>. Degen menen, 2005-jıldan 2021-jılǵa shekemgi dáwirde esaplanǵan xalıqaralıq ashıq kodlı programmalıq támiynatqa hayal-qızlardıń qatnasıwınıń jaqınǵı kórsetkishi 9.8% ti quraydı, olardıń kópshiligi jaqında ǵana úles qosa baslaǵanlar, bul hayal-qızlardıń qatnasıwı ósip atırǵanın kórsetedi<ref>{{Cite journal|last1=Trinkenreich|first1=Bianca|last2=Wiese|first2=Igor|date=2022-10-31|title=Women's Participation in Open Source Software: A Survey of the Literature|pages=1–37|doi=10.1145/3510460}}</ref>. === Jigerlendiriw === Ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetine úles qosıwdıń kóp jigerlendiriwleri (motivaciyaları) bar. Birinshi gezekte, bul [[Programmalastırıw|kod jazıw]] hám basqa da texnologiyaǵa baylanıslı qábiletler sıyaqlı kóp tárepleme kónlikpelerdi úyreniw hám ámelde qollanıw múmkinshiligi, sonıń menen birge qatnas hám birge islesiw sıyaqlı tiykarǵı kónlikpeler hám máseleni qadaǵalaw yamasa versiyanı basqarıw sıyaqlı texnologiyaǵa baylanıslı tarawlarda tabısqa erisiw ushın zárúr bolǵan ámeliy kónlikpelerdi de rawajlandırıw imkaniyatı. Klassta yamasa jumısta úyreniwdiń ornına, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıw arqalı úyreniw qatnasıwshılarǵa óz pátinde úyreniwge hám ózlerin qızıqtırǵan nárselerdi izertlewge múmkinshilik beredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosqanda, úles qosıwshı házirgi waqıttaǵı sanaat boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardı, texnologiyalardı hám tendenciyalardı úyreniwi múmkin, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat texnologiya tarawında barǵan sayın keń tarqalıp atırǵanlıqtan, kelesi úlken innovaciyaǵa úles qosıw múmkinshiligine de iye boladı. Ashıq kodlı programmalıq támiynatqa haqı tólenbesten úles qosıw jumıstan bosatılıw qáwpi joq ekenin ańlatadı, biraq abıroy tómenlewi múmkin. Ekinshi tárepten, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwdıń úlken jigerlendiriwi (motivaciyası) — adamnıń jámiyetlik portfoliosın keńeytiwi menen alatuǵın abıroy.<ref name=":4" /> === Ayırmashılıqlar === Dáslep programmalastırıw hayal-qızlar kásibi sıpatında qabıl etilgen bolsa da, esaplaw tarawında ele de úlken ayırmashılıq saqlanıp qalmaqta<ref>{{Cite journal|last1=Albusays|first1=Khaled|last2=Bjorn|first2=Pernille|last3=Dabbish|first3=Laura|last4=Ford|first4=Denae|last5=Murphy-Hill|first5=Emerson|last6=Serebrenik|first6=Alexander|last7=Storey|first7=Margaret-Anne|date=April 2021|title=The Diversity Crisis in Software Development|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9354402|journal=IEEE Software|volume=38|issue=2|pages=19–25|doi=10.1109/MS.2020.3045817|issn=0740-7459}}</ref>. Sociallıq sáykeslik úlken táshwish bolıp qalmaqta, sebebi texnologiya tarawındaǵı hayal-qızlar kereksiz erkekler dıqqatın tartıw hám tınıshsızlandırıw yamasa texnologiya bilimlerinde hayal-qızlarǵa tán emes bolıw haqqında qáweterlenedi, bul bolsa isenimge úlken tásir etedi<ref name=":3"/>. Ayırım texnologiya qatnasıwshıları hayal-qızlardıń bul mádeniyatqa sıyısıwı múmkin emes ekenin ashıq aytadı, bul hayal-qızlardıń qáweterin hám olardıń texnologiya tarawındaǵı ornın jáne de arttıradı. Bunnan tısqarı, hátte ashıq kodlı programmalıq támiynat sıyaqlı ıqtıyarlı úles qosıw ortalıǵında da, hayal-qızlar hám erkekler ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwda birdey ónimdarlıqtı kórsetkenine qaramastan, hayal-qızlar kóbinese joybarlardıń qol menen sınaw yamasa hújjetlestiriw sıyaqlı az texnikalıq táreplerin orınlawǵa májbúr boladı. Anıq kemsitiwshiliklerge pikir bildiriwdiń kóbirek waqıt alıwı, kodtı kóbirek tekseriw hám kodtı qabıllawdıń tómenirek dárejesi kiredi.<ref name=":2" /> Atap aytqanda, ashıq kodlı programmalıq támiynat jámiyetinde hayal-qızlar jınıslıq mazmundaǵı ádepsiz sózlerdiń keń tarqalǵanın hám hayal-qızlardıń hayal-qız sıpatındaǵı sáykesligine ashıq kodlı programmalıq támiynatqa úles qosıwshı sıpatındaǵı sáykesligine qaraǵanda kóbirek itibar beriletuǵının aytadı. Jınısqa itibar beriw kerek emes degen isenim sebepli kemsitiwshilikti saplastırıw qıyın, kópshilik úles qosıwshılar hayal-qızlarǵa ayrıqsha itibar qaratıwdı ádil emes dep esaplaydı hám tabıs kónlikpege baylanıslı bolıwı kerek dep esaplaydı, bul bolsa qosıp alıwǵa qaratılǵan hár qanday ózgerislerdiń aldın aladı.<ref name=":3" /> == Qabıl etiw hám qollanıw == === Tiykarǵı proektler === Ashıq kodlı programmalıq támiynat proektleri baǵdarlamashılar tarmaǵı tárepinen dúziledi hám saqlanadı, olar kóbinese ıqtıyarlı bolıwı múmkin, hám biypul hám de kommerciyalıq ónimlerde keń qollanıladı<ref name=":12">{{Cite book|title=Best practices for commercial use of open source software: business models, processes and tools for managing open source software|date=2020|publisher=BoD — Books on Demand|isbn=978-3-7386-1909-6|editor-last=Popp|edition=|series=Synomic Academy|location=Norderstedt}}</ref>. [[Unix]]: Unix — bul AT&T tárepinen jaratılǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, ol ashıq kodlı programmalıq támiynattıń aldın ala versiyası sıpatında baslandı, sebebi erkin hám ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası baǵdarlamashılar Unix kodısız operaciyalıq sistemalardı jaratıwǵa urınǵan waqıtta baslandı. Unix 1960-jıllarda, programmalıq támiynattıń kommerciyalastırılıwınan burın hám ashıq kodlı programmalıq támiynat túsinigi zárúr bolmastan burın jaratılǵan, sonlıqtan ol haqıyqıy ashıq kodlı programmalıq támiynat proekti dep esaplanbaǵan. Ol 1980-jıllardıń ortasında kommerciyalastırılıwdan burın izertlew proekti retinde baslandı. Kommerciyalastırılıwdan burın, ol Erkin hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyası tárepinen uslap turılǵan kóp ideallardı, sonıń ishinde global paydalanıwshılardıń oraylastırılmaǵan birge islesiwin, úziliksiz shıǵarılımlardı hám [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarsı jámiyetlik mádeniyattı óz ishine alǵan.<ref name=":55" /> BSD: Berkeley Software Distribution (BSD) — bul 1978-jılı [[Unix]] variatı sıpatında baslanǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp, funkcionallıqtı arttırıw ushın Unix kodın Berkeley laboratoriyalarınıń kodı menen aralastırǵan. BSD funkcionallıqtı arttırıwǵa baǵdarlanǵanlıqtan, ol óziniń eń ullı innovaciyaların tiykarǵı Unix operaciyalıq sisteması menen ashıq túrde bólisetuǵın edi. Bul házirgi kúnde FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) tıń oraylıq ózgesheligi bolǵan erkin jámiyetlik kod bólisiwdiń mısalı bolıp tabıladı. 1980-jılları Unix kommerciyalastırılǵanda, [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynattı]] qollap-quwatlamaytuǵın baǵdarlamashılar yamasa jámiyet aǵzaları BSD ge dıqqat awdara basladı hám onı Unix tiń kodın óz ishine almaytuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandırıwǵa urındı. BSD niń aqırǵı versiyası 1995-jılı shıǵarıldı.<ref name=":55" /> GNU: GNU — bul 1984-jılı Richard Stollman tárepinen jaratılǵan biypul operaciyalıq sistema bolıp, onıń atı "Gnu's Not Unix" (GNU Unix emes) degendi ańlatadı. Ideya [[Unix]] ke alternativ bolǵan, hár kim paydalana alatuǵın hám baǵdarlamashılarǵa kod penen erkin bólisiwge múmkinshilik beretuǵın operaciyalıq sistema jaratıw edi. Biraq, GNU dıń maqseti tek ǵana Unix ti almastırıw emes, al texnikalıq múmkinshilikleri kóbirek bolǵan joqarı dárejeli versiya jaratıw edi. Ol Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat revolyuciyasınıń filosofiyalıq isenimleri tolıq anıqlanbastan burın shıǵarılǵan edi. Kórnekli FOSS (Biypul hám Ashıq kodlı programmalıq támiynat) baǵdarlamashısı Richard Stollman tárepinen jaratılǵanlıǵı sebepli, GNU FOSS aktivizminde úlken rol oynadı. GNU nıń eń úlken jetiskenlikleriniń biri — GNU General Public License yamasa GPL di jaratıw boldı, ol baǵdarlamashılarǵa nızamlı túrde bólisiw hám modifikaciyalaw múmkin bolǵan programmalıq támiynattı shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi.<ref name=":55" /> [[Linux]]: Linux — bul 1991-jılı Linus Torvalds tárepinen usınılǵan operaciyalıq sistema yadrosı. Linux kommerciyalıq operaciyalıq xızmet Minux tiń jaqsıraq versiyasın jaratıw ideyasınan kelip shıqqan. Ol sol waqıtta basqa xakerler islep atırǵan nárselerden pútkilley biypul hám oraysızlastırılǵan bolǵanı ushın túp-tiykarınan parıq qılatuǵın edi. Keyinirek, Linux GPL licenziyası boyınsha qoyıldı, bul adamlarǵa Linux penen pul tabıwǵa múmkinshilik berdi hám Linux ti FOSS jámiyetine alıp keldi.<ref name=":55" /> Apache: Apache 1995-jılı bir topar baǵdarlamashılardıń NCSA HTTPd kod bazasına narazılıǵı sebepli ózleriniń veb-serverin shıǵarıw boyınsha birge islesiwinen baslandı. Apache atı usı kod bazasına qollanılǵan bir neshe patchlar sebepli qollanılǵan. Shıqqanınan bir jıl ishinde ol dúnya júzi boyınsha jetekshi [[Web server|veb-server]] boldı. Tez arada Apache óz licenziyasın shıǵardı, bul úlken FOSS jámiyetinde kelispewshilikler payda etti, biraq sońında tabıslı boldı. Apache licenziyası ruqsat etilgen aǵzalarǵa derek kodqa tikkeley kiriwge múmkinshilik berdi, bul GNU hám Linux tıń usıllarınan ayrıqsha ózgeshelenedi.<ref name=":55" /> === Programmalıq támiynattan tısqarı qollanıwdıń keńeyiwi === Ashıq kod termini dáslep tek programmalıq támiynattıń derek kodına qollanılsa da, házir ol ashıq dereklik ekologiya sıyaqlı kóp basqa tarawlarǵa da qollanılmaqta, bul texnologiyalardı oraysızlastırıw háreketi bolıp, onı hárbir adam qollana aladı<ref name=":19"/><ref>{{Cite journal|last=Powers|first=Stephen M.|title=Open science, reproducibility, and transparency in ecology}}</ref>. Biraq, ol kóbinese basqa tarawlarǵa da nadurıs qollanıladı, olar hár qıylı hám básekilesiwshi principlerge iye bolıp, tek tolıq emes sáykes keledi<ref name=":3"/>. Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń tiykarında jatqan usı principlerdi ashıq derek, ashıq mazmun hám ashıq birge islesiw sıyaqlı kóp basqa tarawlarda da tabıwǵa boladı<ref>{{Cite journal|last=Cheliotis|first=Giorgos| sáne =2009|title=From open source to open content: Organization, licensing and decision processes in open cultural production|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.dss.2009.02.006|journal=Decision Support Systems|volume=47|issue=3|pages=229–244|doi=10.1016/j.dss.2009.02.006|issn=0167-9236}}</ref><ref name="Open Collaboration"/>. Bul "mádeniyat" yamasa ideologiya principlerdiń hár túrli kún tártipleri, usıllar hám ústinliklerdiń bir waqıtta kirgiziliwin jeńillestiriw ushın ulıwma qollanıladı dep esaplaydı, bul kommerciyalıq kompaniyalarda ádette qollanılatuǵın oraylastırılǵan rawajlanıw modellerine qarama-qarsı<ref name=":9"/>. == Qádir-qımbatı == Kompaniyalardıń 90 procentten kóbisi ashıq kodlı programmalıq támiynattı ózleriniń menshikli programmalıq támiynatınıń komponenti sıpatında paydalanadı. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı paydalanıw, hátte bar bolǵan ashıq kodlı programmalıq támiynattı jaqsılaw ushın ashıq kodlı proektler menen shuǵıllanıw haqqındaǵı sheshim ádette pragmatikalıq biznes sheshimi bolıp tabıladı. Menshikli programmalıq támiynat ashıq kodlı alternativa menen tikkeley básekileskende, izertlewler básekiniń jeke menshik ónimniń bahası hám sapasına tásiri haqqında qarama-qarsı nátiyjelerdi tapqan. On jıllar dawamında, ayırım kompaniyalar kárxana paydalanıwshıları ushın ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimine xızmet kórsetiwdi ózleriniń biznes modeli etip alǵan. Bul kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiynat ónimin basqaradı hám licenziyalaw yamasa paydalanıw ushın tólem alıwdıń ornına, jaqsılawlar, integraciya hám basqa xızmetler ushın haqı aladı. Ashıq kodlı komponentlerge tiykarlanǵan Xızmet sıpatındaǵı programmalıq támiynat (SaaS) ónimleri barǵan sayın keń tarqalmaqta. Ashıq kodlı programmalıq támiynat ilimiy qollanıwlar ushın maqul kóriledi, sebebi ol ashıq aydınlıqtı arttıradı hám ilimiy nátiyjelerdi tekseriw hám qabıl etiwge járdem beredi.{{Sfn|Morin ''et al.''|2012|loc=Compatibility, Proliferation, Fragmentation, and Directionality}} == Derekler == [[Kategoriya:Ashıq kodlı]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ dbn81b22yjdticloeh3fr48x6gaeszm 0 22945 274759 213679 2026-10-11T20:10:50Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274759 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Computer_monitor_screen_image_simulated.jpg|alt=A close-up photograph of a computer monitor.|nobaý|Kompyuter monitorı mashina menen paydalanıwshı arasında vizual interfeysti támiyinleydi.]] '''Adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Human–computer interaction; HCI'') ‒ bul adamlar ([[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]]) hám [[Kompyuter|kompyuterler]] arasındaǵı interfeyslerge itibar qaratatuǵın [[Esaplaw texnikası|kompyuter texnologiyasın]] dizaynlaw hám qollanıw boyınsha izertlew. AKÓ izertlewshileri adamlardıń [[Kompyuter|kompyuterler]] menen qalay óz-ara tásir etiwin baqlaydı hám adamlardıń kompyuterler menen jańa usıllarda óz-ara tásir etiwine múmkinshilik beretuǵın texnologiyalardı islep shıǵadı. Adam menen kompyuter arasında óz-ara tásirlesiwge múmkinshilik beretuǵın qurılma "'''Adam-kompyuter interfeysi'''" dep ataladı. Izertlew tarawı retinde adam-kompyuter óz-ara tásirleri [[Informatika|kompyuter ilimi]], minez-qulıq ilimleri, [[dizayn]], media izertlewleri hám basqa bir neshe izertlew tarawlarınıń kesilisiwinde jaylasqan. Bul termin 1983-jılı Styuart K. Kard, Allen Nyuell hám Tomas P. Morannıń "Adam-Kompyuter Óz-ara Tásiri Psixologiyası" kitabında keń tarqaldı. Birinshi belgili qollanıw 1975-jılı Karlayl tárepinen bolǵan. Bul termin belgili bir hám sheklengen qollanıwları bar basqa qurallardan ayırmashılıǵı, kompyuterler paydalanıwshı hám kompyuter arasında kóbinese ashıq dialogtı qamtıytuǵın kóp qollanıwlarǵa iye ekenligin jetkeriwge baǵdarlanǵan. Dialog túsinigi adam-kompyuter óz-ara tásirin adamlar arasındaǵı óz-ara tásirge uqsatadı: bul tarawdaǵı teoriyalıq kózqaraslar ushın áhmiyetli analogiya<ref>{{Cite book|title=Plans and Situated Action. The Problem of Human-Machine Communication|date=1987|url=https://books.google.com/books?id=AJ_eBJtHxmsC&q=suchman+situated+action&pg=PR7}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Where the Action Is: The Foundations of Embodied Interaction|date=2001|url=https://books.google.com/books?id=DCIy2zxrCqcC&q=Dourish+where+the+action+is&pg=PR7}}</ref>. == Kirisiw == Adamlar kompyuterler menen kóp usıllar arqalı óz-ara tásir etedi, hám olardıń arasındaǵı interfeys bul óz-ara tásirdi jeńillestiriwde áhmiyetli. AKÓ sonday-aq geyde adam-mashina óz-ara tásiri (AMÓ), insan-mashina óz-ara tásiri (IMÓ) yamasa kompyuter-adam óz-ara tásiri (KAÓ) dep te ataladı. Stel ústi qosımshaları, veb-brauzerler, qol kompyuterleri hám kompyuter kioskleri búgingi kúnde keń tarqalǵan [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin]] (GUI) qollanadı<ref name="ACM SIGCHI">{{Web deregi | url = http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| bet = ACM SIGCHI Curricula for Human–Computer Interaction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140817165957/http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| arxivsáne = 2014-jıl 17-avgust | avtor = Hewett| baspaxana = ACM SIGCHI| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}</ref>. Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri (VUI) sóylewdi tanıw hám sintezlew sistemaları ushın qollanıladı, al payda bolıp atırǵan kóp modallı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) adamlarǵa basqa interfeys paradigmaları menen erisiw múmkin bolmaǵan usıllar menen deneli xarakter agentleri menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi. Esaplaw texnikası associaciyası (ACM) adam-kompyuter óz-ara tásirin "adamlar tárepinen paydalanıw ushın interaktiv esaplaw sistemaların dizaynlaw, bahalaw hám ámelge asırıw, sonday-aq olardı qorshaǵan tiykarǵı qubılıslardı úyreniw menen baylanıslı pán" dep anıqlaydı. AKÓniń tiykarǵı aspektleriniń biri - paydalanıwshı qanaatlanıwı, ol jáne de Aqırǵı paydalanıwshı esaplaw qanaatlanıwı dep te ataladı. Ol bılay dep dawam etedi: "Adam-kompyuter óz-ara tásiri adam hám mashinanıń baylanısın úyrengenlikten, ol mashina hám adam tárepinen qollap-quwatlaytuǵın bilimlerge tiykarlanadı. Mashina tárepinen [[kompyuter grafikası]], [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] hám [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|rawajlanıw ortalıqları]] boyınsha texnikalar áhmiyetli. Adam tárepinen baylanıs teoriyası''',''' [[Grafika dizayni|grafikalıq]] hám industriyalıq dizayn pánleri, lingvistika, [[Sociallıq ilimler|jámiyetlik ilimler]], kognitiv psixologiya, [[Social psixologiya|sociallıq psixologiya]] hám kompyuter paydalanıwshısınıń qanaatlanıwı sıyaqlı adam faktorları áhmiyetli. Álbette, injenerlik hám dizayn usılları da áhmiyetli." AKÓniń kóp tarawlı tábiyatı sebepli, hár túrli tájiriybege iye adamlar onıń tabısına úles qosadı. Jaman dizaynlanǵan [[Paydalanıwshı interfeysi|adam-mashina interfeysleri]] kóplegen kútilmegen mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin. Klassikalıq mısal - Úsh Miyl Atawı apatı, yadrolıq eriw apatı, onda tergewler adam-mashina interfeysiniń dizaynı apatqa keminde shamalı juwapker ekenin anıqladı. Sol sıyaqlı, aviaciyadaǵı apatlar óndiriwshilerdiń standart emes ushıw ásbapların yamasa drosselli kvadrant jaylasıwların qollanıw haqqındaǵı sheshimlerinen kelip shıqqan: jańa dizaynlar tiykarǵı adam-mashina óz-ara tásirinde joqarı bolıwı usınılsa da, ushıwshılar álleqashan "standart" jaylasıwdı ózlestirip alǵan edi. Solay etip, konceptual jaqsı ideya kútilmegen nátiyjelerge alıp keldi. == Adam-kompyuter interfeysi == Adam-kompyuter interfeysin adam paydalanıwshısı hám kompyuter arasındaǵı baylanıs interfeysi retinde súwretlewge boladı. Adam hám kompyuter arasındaǵı informaciya aǵımı óz-ara tásirlesiw ciklı retinde anıqlanadı. Óz-ara tásir ciklınıń bir neshe aspektleri bar, sonıń ishinde: * '''Vizualǵa tiykarlanǵan''': Vizualǵa tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri, bálkim, eń keń tarqalǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ) izertlew tarawı bolıp tabıladı. * '''Audioǵa tiykarlanǵan''': Kompyuter hám adam arasındaǵı audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásir AKÓ sistemalarınıń jáne bir áhmiyetli tarawı bolıp tabıladı. Bul taraw hár túrli audio signallar arqalı alınǵan informaciya menen shuǵıllanadı. * '''Keri baylanıs''': Adamnan interfeys arqalı kompyuterge hám artqa ótkende proceslerdi bahalawshı, moderaciyalawshı hám tastıyıqlawshı interfeys arqalı cikllar. * '''Sáykeslik''': Bul kompyuter dizaynın, paydalanıwshını hám wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan adam resursların optimallastırıw ushın sáykeslestiredi. ** '''Vizualǵa Tiykarlanǵan AKÓ''' – **# Bet ekspressiyasın analizlew: Bul taraw bet ekspressiyaları arqalı emociyalardı vizual túrde tanıwǵa hám analizlewge itibar qaratadı. **# Dene háreketlerin baqlaw (Úlken kólemli): Bul tarawdaǵı izertlewshiler úlken kólemli dene háreketlerin baqlawǵa hám analizlewge itibar qaratadı. **# Ímlardı tanıw: Ímlardı tanıw paydalanıwshılar tárepinen islengen háreketlerdi anıqlawdı hám túsindiriwdi qamtıydı, kóbinese komanda hám háreket scenariylerinde kompyuterler menen tikkeley óz-ara tásirlesiw ushın qollanıladı. **# Qarawdı anıqlaw (Kóz háreketlerin baqlaw): Qarawdı anıqlaw paydalanıwshınıń kózleriniń háreketin baqlawdı qamtıydı hám tiykarınan kontekstke sezimtal jaǵdaylarda paydalanıwshınıń itibarın, niyetin yaki itibarın jaqsıraq túsiniw ushın qollanıladı.. <br />Hárbir tarawdıń ayrıqsha maqsetleri qosımshalarǵa tiykarlanıp ózgerip tursa da, olar ulıwma alǵanda adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa úles qosadı. Atap aytqanda, vizual jaqınlasıwlar basqa tiptegi óz-ara tásirlesiwlerge, mısal ushın, audio hám sensorǵa tiykarlanǵan usıllarǵa alternativa yaki járdem retinde izertlendi. Mısalı, erindi oqıwı yaki ernindegi háreketin baqlaw sóylewdi tanıw qáteleriniń dúzetiliwinde tásirli ekenligi dáliyllendi. ** '''Audioǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Adam-kompyuter óz-ara tásirlesiwindegi (AKÓ) audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásirlesiw hár qıylı audio signallar arqalı alınǵan informaciyanı islewge itibar qaratatuǵın áhmiyetli taraw bolıp tabıladı. Audio signallardıń tábiyatı vizual signallarǵa salıstırǵanda kem túrli-túrli bolıwı múmkin bolsa da, olar támiyinleytuǵın informaciya joqarı dárejede isenimli, qımbatlı hám geyde ózgeshe informaciyalı bolıwı múmkin. Bul domendegi izertlew tarawlarına tómendegiler kiredi: **# Sóylewdi tanıw: Bul taraw sóylengen tildi tanıwǵa hám túsindiriwge itibar qaratadı. **# Sóylewshini tanıw: Bul tarawdaǵı izertlewshiler hár qıylı sóylewshilerdi anıqlawǵa hám ayırıwǵa itibar qaratadı. **# Auditoriyalıq emociya analizi: Audio signallardaǵı emocionallıq belgilerdi analizlew arqalı adam emociyaların intellektual adam-kompyuter óz-ara tásirine qosıw boyınsha háreketler islendi. **# Adam tárepinen islep shıǵarılǵan Shawqım/Belgi anıqlawları: Bul emociya analizine hám jáne de intellektual AKÓ sistemalarınıń dizaynına úles qosatuǵın suwıq demin alıwlar, dem alıwlar, kúlkiler, jılawlar  t.b. sıyaqlı ádettegi adam auditoriyalıq belgilerin tanıwdı qamtıydı. **# Muzıkalıq óz-ara tásir: AKÓ-daǵı salıstırmalı túrde jańa taraw, ol kórkem óner industriyasında qosımshaları bar muzıkanı jaratıwdı hám óz-ara tásirdi qamtıydı. Bul taraw audio hám vizualǵa tiykarlanǵan AKÓ sistemalarında úyreniledi. ** '''Sensorǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Bul bólim keń qosımshaları bar túrli tarawlardı qamtıydı, olardıń barlıǵı paydalanıwshılar hám mashinalar arasında óz-ara tásirdi ańsatlastırıw ushın fizikalıq sensorlardı qollanıwdı qamtıydı. Bul sensorlar tiykarǵıdan joqarı dárejede kompleksge shekem bolıwı múmkin. Ayrıqsha tarawlarǵa tómendegiler kiredi: **# Qálemge tiykarlanǵan óz-ara tásir: Ásirese mobil qurılmalarǵa tiyisli, qálem qozǵalıslarına hám qol jazbasın tanıwǵa itibar qaratadı. **# [[Kompyuter tıshqanshası|Tıshqansha]] hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]]: 3.1-bólimde talqılanǵan jaqsı belgili kirgiziw qurılmaları, ádette esaplawda qollanıladı. **# Djoystikler: Oyın hám simulyaciyalarda ádette qollanılatuǵın interaktiv basqarıw ushın jáne bir belgili kirgiziw qurılması. **# Háreketti baqlaw sensorları hám cifrlastırıwshılar: Kino, animaciya, kórkem óner hám oyın sıyaqlı industriyalardı revolyuciyalastırǵan eń jańa texnologiya. Kiyim yaki shúberek sensorları sıyaqlı formalardaǵı bul sensorlar kompyuterler hám haqıyqat arasında jáne de tereń óz-ara tásirlerge múmkinshilik beredi. **# Gaptikalıq sensorlar: Ásirese robototexnika hám virtual reallıqqa baylanıslı qosımshalarda áhmiyetli, sensorǵa tiykarlanǵan kerі baylanıstı támiyinleydi. Olar gumanoid robotlarda sezimtal hám xabardarlıqtı jaqsılawda, sonday-aq medicinalıq xirurgiyalıq qosımshalarda áhmiyetli rol atqaradı. **# Basım sensorları: Robottexnika, virtual reallıq hám medicinalıq qollanıwlarda da áhmiyetli bolıp, betke túsirilgen basım tiykarında informaciya beredi. **# Dám/Iyis sensorları: Basqa tarawlarǵa salıstırǵanda kemirek keń tarqalǵan bolsa da, dám hám iyis sensorları tarawında izertlewler alıp barıldı. Bul sensorlar ózleriniń rawajlanıw dárejesi boyınsha hár túrli, ayırımları jaqsı ornatılǵan bolsa, basqaları eń jańa texnologiyalardı kórsetedi. == Kompyuterler ushın maqsetler == Adam-kompyuter óz-ara tásiri adamlardıń esaplaw quralların, sistemaların hám infrastrukturaların qalay paydalanatuǵının yamasa paydalanbaytuǵının qamtıydı. Bul tarawdaǵı kóp izertlewler kompyuter interfeysleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw arqalı adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa umtıladı<ref name="Grudin1992usability">{{Cite journal|last1=Grudin|first1=Jonathan|title=Utility and usability: research issues and development contexts|pages=209–217|doi=10.1016/0953-5438(92)90005-z}}</ref>. Qolaylılıqtı qalay anıq túsiniw kerek, onıń basqa sociallıq hám mádeniy qunlılıqları menen qalay baylanıslı ekenligi hám qashan kompyuter interfeysleriniń qálegen qásiyeti bolıwı múmkin ekenligi haqqında kóbirek talqılanbaqta<ref>{{Cite book|last1=Chalmers|first1=Matthew|last2=Galani|first2=Areti|title=Proceedings of the 5th conference on Designing interactive systems: Processes, practices, methods, and techniques|chapter=Seamful interweaving|pages=243–252|doi=10.1145/1013115.1013149|year=2004|isbn=978-1581137873|url=http://eprints.gla.ac.uk/3457/1/Seamful_Interweaving.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Barkhuus|first1=Louise|last2=Polichar|first2=Valerie E.|title=Empowerment through seamfulness: smart phones in everyday life|pages=629–639|doi=10.1007/s00779-010-0342-4}}</ref>. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawındaǵı kóp izertlewler tómendegilerge qızıǵıwshılıq bildiredi: * Jańa kompyuter interfeyslerin proektlestiriw usılları, sol arqalı úyreniw múmkinshiligi, tabıw múmkinshiligi, paydalanıw nátiyjeliligi sıyaqlı qálegen qásiyetler ushın proektti optimallastırıw. * Interfeyslerdi ámelge asırıw usılları, mısalı, baǵdarlama kitapxanaları járdeminde. * Interfeyslerdi olardıń qolaylılıǵı hám basqa da qálegen qásiyetleri boyınsha bahalaw hám salıstırıw usılları. * Adam-kompyuter qollanıwın hám onıń sociomádeniy nátiyjelerin keńirek úyreniw usılları. * Paydalanıwshınıń adam yamasa kompyuter ekenligin anıqlaw usılları. * Adam-kompyuter qollanıwınıń modelleri hám teoriyaları, sonday-aq kognitivist paydalanıwshı modelleri, Iskerlik teoriyası yamasa adam-kompyuter qollanıwınıń etnometodologiyalıq esapları sıyaqlı kompyuter interfeyslerin proektlestiriw ushın konceptual sheńberler<ref>{{Cite journal|last1=Rogers|first1=Yvonne|title=HCI Theory: Classical, Modern, and Contemporary|journal=Synthesis Lectures on Human-Centered Informatics| sáne =2012|doi=10.2200/S00418ED1V01Y201205HCI014|volume=5|issue=2|pages=1–129}}</ref>. * Esaplaw joybarlawınıń, kompyuter qollanıwınıń hám AKÓ (HCI) izertlew ámeliyatınıń tiykarında jatqan qunlılıqlardı sın kóz-qarastan qayta oylaw<ref>{{Cite book|last1=Sengers|first1=Phoebe|title=Proceedings of the 4th decennial conference on Critical computing: Between sense and sensibility|pages=49–58|doi=10.1145/1094562.1094569}}</ref>. Tarawdaǵı izertlewshilerdiń jetispekshi bolǵan nárseleri haqqındaǵı kóz-qarasları hár qıylı bolıwı múmkin. Kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin adamlardıń óz iskerlikleri haqqındaǵı psixikalıq modeli menen úylestiriwge umtılıwı múmkin. Post-kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin bar bolǵan sociallıq ámeliyatlar yamasa bar bolǵan sociomádeniy qunlılıqlar menen beyimlestiriwge umtılıwı múmkin. AKÓ izertlewshileri proektlestiriw metodologiyaların islep shıǵıwǵa, qurılmalar menen tájiriybe ótkeriwge, baǵdarlama hám apparatlıq támiyinat sistemalarınıń prototiplerin jaratıwǵa, óz-ara tásir paradigmaların izertlewge hám óz-ara tásirdiń modelleri hám teoriyaların islep shıǵıwǵa qızıǵadı. == Dizayn == === Principler === [[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|300x300 nükte|[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshı]] adam tárepinen kirgiziw hám shıǵarıw ushın [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatlarǵa]], mısalı, [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] arqalı displeylerge tikkeley tásir etedi. Paydalanıwshı berilgen [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw hám shıǵarıw]] (I/O) apparatlıq támiynatlarınan paydalanıp, bul [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] interfeysi arqalı [[kompyuter]] menen óz-ara tásir etedi. <br /><br /> Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat paydalanıwshı kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta islew jetkilikli dárejede tez bolatuǵınday hám kompyuter shıǵısınıń keshigiwi jumıs barısına kesent bermeytuǵınday etip sáykeslestiriledi.]] Házirgi [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] bahalaw yamasa jańa paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında tómendegi eksperimental dizayn principleri esapqa alınadı: * Dáslep paydalanıwshı(lar) hám tapsırma(lar)ǵa itibar qaratıladı: Tapsırma(lar)dı orınlaw ushın qansha paydalanıwshı kerek ekenligi anıqlanadı hám kimler sáykes paydalanıwshılar bolıwı kerek ekenligi belgilenedi (interfeysti hesh qashan paydalanbaǵan hám keleshekte de paydalanbaytuǵın adam, kóbinese jaramlı paydalanıwshı emes). Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar orınlaytuǵın tapsırma(lar) hám tapsırma(lar)dıń qanshelli jiyi orınlanıwı kerekligi anıqlanadı. * Empirikalıq ólshew: interfeys kúndelikli interfeys penen baylanısqa kiretuǵın haqıyqıy paydalanıwshılar menen sınaladı. Nátiyjeler paydalanıwshınıń ónimdarlıq dárejesine qaray ózgeriwi múmkin hám tipik adam-kompyuter óz-ara tásiri hámme waqıtta da kórsetilmewi múmkin. Tapsırma(lar)dı orınlaytuǵın paydalanıwshılar sanı, tapsırma(lar)dı orınlaw waqtı hám tapsırma(lar) dawamında jiberilgen qáteler sanı sıyaqlı san jaǵınan paydalanıwǵa jaramlılıq ózgeshelikleri anıqlanadı. * Iterativlik dizayn: Qaysı paydalanıwshılar, tapsırmalar hám empirikalıq ólshewlerdi kirgiziw kerekligi anıqlanǵannan keyin, tómendegi iterativlik dizayn basqıshları orınlanadı: *# Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw *# Testlew *# Nátiyjelerdi analizlew *# Qaytalaw Iterativlik dizayn processi aqılǵa muwapıq, paydalanıwshıǵa qolaylı interfeys jaratılǵansha qaytalanadı. === Metodologiyalar === 1980-jıllardan baslap adam-kompyuter óz-ara tásirin proektlestiriw usılların belgilep beretuǵın hár qıylı strategiyalar rawajlandı. Kópshilik dizayn filosofiyaları paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám texnikalıq sistemalardıń óz-ara tásir etiw modelinen kelip shıǵadı. Dáslepki usıllar paydalanıwshılardıń kognitiv processlerin boljawǵa bolatuǵın hám ólshewge bolatuǵın dep esapladı hám dizayn qánigelerin paydalanıwshı interfeyslerin dúziwde kognitiv ilimdi izertlep, tarawlardı (mısalı, yad hám dıqqat) anıqlawǵa shaqırdı. Zamanagóy modelleri, ulıwma alǵanda, paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám izertlewshiler arasındaǵı turaqlı keri baylanıs hám dialogqa itibar qaratadı hám texnikalıq sistemalardı paydalanıwshı tájiriybesin tamamlanǵan sistema átirapına quraw ornına, paydalanıwshılardıń alıwdı qálegen tájiriybe túrleri menen birlestiriwge umtıladı. * Aktivlik teoriyası: Adam-kompyuter óz-ara tásiri (HCI) tarawında adamlardıń kompyuterler menen óz-ara tásiri júz beretuǵın kontekstti anıqlaw hám izertlew ushın qollanıladı. Aktivlik teoriyası usı kontekstlerdegi háreketler haqqında oylaw ushın struktura beredi hám óz-ara tásirlerdi aktivlik-baǵdarlanǵan kóz-qarastan proektlestiriwge járdem beredi. * Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn (UCD): hár qanday kompyuter sistemasın proektlestiriwde paydalanıwshılar oraylıq orındı iyelewi kerek degen ideyaǵa tiykarlanǵan zamanagóy, keń qollanılatuǵın dizayn filosofiyası. Paydalanıwshılar, dizaynerler hám texnikalıq qánigeler paydalanıwshınıń talapları menen sheklewlerin anıqlaw hám usı faktorlardı qollap-quwatlaytuǵın sistema dúziw ushın birgelikte isleydi. Kóbinese, paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizaynlar paydalanıwshılardıń sistema menen óz-ara tásir etetuǵın jaǵdaylarınıń etnografiyalıq izertlewleri menen informaciyalastırıladı. Bul ámeliyat qatnasıwshı dizaynǵa uqsas, ol aqırǵı paydalanıwshılardıń birgeliktegi dizayn sessiyaları hám seminarları arqalı aktiv úles qosıw múmkinshiligin ayrıqsha kórsetedi. * Paydalanıwshı interfeysi dizaynınıń principleri: paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında mına principlerdi esapqa alıw múmkin: qarsılıq kórsetiw, ápiwayılıq, kórinislilik, múmkinshilik, izbe-izlik, struktura hám keri baylanıs. * Qunlılıq sezimtal dizayn (VSD): dizayndı tikkeley paydalanatuǵın adamlardı, sonday-aq dizayn tikkeley yamasa janapay túrde tásir etetuǵın adamlardı esapqa alatuǵın texnologiyanı qurıw usılı. VSD úsh túrli izertlewdi óz ishine alatuǵın iterativlik proektlestiriw processin qollanadı: teoriyalıq, empirikalıq hám texnikalıq. Teoriyalıq izertlewler dizaynnıń hár qıylı komponentlerin, onıń qunlılıqların yamasa dizayndı paydalanıwshılar ushın payda bolıwı múmkin bolǵan qálegen qarama-qarsılıqlardı túsiniw hám sáwlelendiriwge baǵdarlanǵan. Empirikalıq izertlewler dizaynerlerdiń paydalanıwshılardıń qunlılıqları, zárúrlikleri hám minez-qulqın túsiniwine járdem beriw ushın qollanılatuǵın nárselerdi izertlew ushın sapalı yamasa sanlı joybarlar bolıp tabıladı. Texnikalıq izertlewler adamlardıń baylanıslı texnologiyalardı qalay paydalanatuǵının yamasa sistema dizaynların analizlewdi óz ishine alıwı múmkin. == Displey dizaynları == Displeyler - bul sistemanıń tiyisli ózgeriwshilerin qabıllawdı qollap-quwatlaw hám sol informaciyanı bunnan bılay qayta islewdi ańsatlastırıw ushın joybarlanǵan adam jasaǵan artefaktlar. Displey proektlestirilmesten aldın, displey qollap-quwatlawı kerek bolǵan wazıypa anıqlanıwı kerek (mısalı, navigaciya, basqarıw, sheshim qabıllaw, úyreniw, oyın-zawıq hám t.b.). Paydalanıwshı yamasa operator sistema payda etetuǵın hám kórsetetuǵın hár qanday informaciyanı qayta isley alıwı kerek; sonlıqtan, informaciya qabıllawdı, jaǵdaydı ańlawdı hám túsiniwdi qollap-quwatlaw principlerine muwapıq kórsetiliwi kerek. === Displey dizaynınıń on úsh principi === Kristofer Uikens hám basqalar "Adam faktorları injeneriyasına kirisiw" kitabında displey dizaynınıń 13 principin anıqladı. Bul adamnıń qabıllaw hám informaciyanı qayta islew principleri tásirli displey dizaynın jaratıw ushın qollanılıwı múmkin. Qátelerdi azaytıw, talap etiletuǵın oqıtıw waqtın qısqartıw, nátiyjelilikti arttırıw hám paydalanıwshı qanaatlanıwın arttırıw - bul principlerdi qollanıw arqalı erisiwge bolatuǵın kóplegen potencial paydalardıń bir neshewi. Ayırım principler hár qıylı displeylerge yamasa jaǵdaylarǵa qollanılmawı múmkin. Geybir principler qarama-qarsı bolıp kóriniwi múmkin, hám bir principtiń ekinshisinen áhmiyetlirek ekenin aytıwdıń ápiwayı sheshimi joq. Principler belgili bir dizaynǵa yamasa jaǵdayǵa ılayıqlastırılıwı múmkin. Principler arasında funkcional teńsalmaqlılıqtı tabıw tásirli dizayn ushın áhmiyetli. ==== Qabıllaw principleri ==== 1. Displeylerdi oqıwǵa bolatuǵın (yamasa esitiwge bolatuǵın) etip isleń. Displeydiń oqılıwı áhmiyetli hám paydalanıwǵa jaramlı displey islew ushın zárúr. Eger kórsetilip atırǵan háripler yamasa obektler ajıratılmaytuǵın bolsa, operator olardı nátiyjeli paydalana almaydı. 2. Absolyut bahalaw sheklewlerinen qashıń. Paydalanıwshıdan bir seziw ózgeriwshisine (mısalı, reń, ólshem, dawıs joqarılıǵı) tiykarlanıp ózgeriwshiniń dárejesin anıqlawdı talap etpeń. Bul seziw ózgeriwshileri kóp múmkin bolǵan dárejelerdi óz ishine alıwı múmkin. 3. Joqarıdan tómenge qayta islew. Signallar paydalanıwshınıń tájiriybesine tiykarlanǵan kútilgenlerge qaray qabıl etiliwi hám túsindiriliwi itimal. Eger signal paydalanıwshınıń kútkenine qarama-qarsı túrde berilse, onıń durıs túsinilgenine isenim payda etiw ushın bul signaldıń kóbirek fizikalıq dálili kórsetiliwi kerek bolıwı múmkin. 4. Artıqmashılıq paydası. Eger signal birneshe ret berilse, onıń durıs túsiniliw itimallıǵı joqarı. Bul signaldı alternativ fizikalıq formalarda (mısalı, reń hám forma, dawıs hám jazba hám t.b.) beriw arqalı ámelge asırılıwı múmkin, sebebi artıqmashılıq qaytalanıwdı ańlatpaydı. Jol háreketi svetoforı artıqmashılıqtıń jaqsı mısalı, sebebi reń hám jaylasıw artıqmash. 5. Uqsaslıq aljasıwǵa alıp keledi: Ayırmashılıǵı bar elementlerdi paydalanıń. Uqsas kórinetuǵın signallar aljasıwı itimal. Uqsas ózgesheliklerdiń hár qıylı ózgesheliklerge qatnası signallardıń uqsas bolıwına alıp keledi. Mısalı, A423B9 A423B8 ge 92 niń 93 ke uqsaslıǵınan kóre kóbirek uqsas. Kereksiz uqsas ózgeshelikler alıp taslanıwı kerek, al hár qıylı ózgeshelikler ayrıqsha kórsetiliwi kerek. ==== Psixikalıq model principleri ==== 6. Súwretli realizm principi. Displey ol kórsetetuǵın ózgeriwshige uqsawı kerek (mısalı, termometrdegi joqarı temperatura joqarıraq vertikal dáreje sıpatında kórsetiliwi). Eger birneshe element bolsa, olar kórsetilgen ortalıqta qalay jaylasqan bolsa, sonday túrde konfiguraciyalanıwı múmkin. 7. Qozǵalıwshı bólim principi. Qozǵalıwshı elementler paydalanıwshınıń sistemada haqıyqatında qalay qozǵalatuǵını haqqındaǵı psixikalıq modeline sáykes keletuǵın úlgi hám baǵıtta qozǵalıwı kerek. Mısalı, altimetrdegi qozǵalıwshı element biyiklik artqan sayın joqarıǵa qaray qozǵalıwı kerek. ==== Dıqqatqa tiykarlanǵan principler ==== 8. Informaciyaǵa kiriw yamasa óz-ara tásir shıǵının minimallastırıw. Paydalanıwshınıń dıqqatı zárúr informaciyaǵa kiriw ushın bir orınnan ekinshi orınǵa awısqanda, buǵan baylanıslı waqıt yamasa kúsh shıǵını boladı. Displey dizaynı jiyi kiriletuǵın dereklerdi múmkin bolǵanınsha jaqın jaylastırıw arqalı bul shıǵındı minimallastırıwı kerek. Biraq, bul shıǵındı azaytıw ushın jetkilikli oqılıwshılıqtan bas keshpew kerek. 9. Jaqınlıq úylesimliligi principi. Bir tapsırmanı orınlaw ushın eki informaciya deregi arasında bólingen dıqqat zárúr bolıwı múmkin. Bul derekler psixikalıq integraciyalanıwı kerek hám jaqın psixikalıq jaqınlıqqa iye dep anıqlanadı. Informaciyaǵa kiriw shıǵınları tómen bolıwı kerek, oǵan kóp jollar menen erisiwge boladı (mısalı, jaqınlıq, ulıwma reńler, úlgiler, formalar hám t.b. arqalı baylanıstırıw). Biraq, jaqın displey jaqınlıǵı júdá kóp tártipsizlikke alıp keliw arqalı zıyanlı bolıwı múmkin. 10. Kóp resurslar principi. Paydalanıwshı hár qıylı resurslar arqalı informaciyanı ańsatıraq qayta isley aladı. Mısalı, kóriw hám esitiw informaciyasın bir waqıtta beriwge boladı, pútkilley kóriw yamasa pútkilley esitiw informaciyasın beriwdiń ornına. ==== Yad principleri ==== 11. Yadtı vizual informaciya menen almastırıw: dúnyadaǵı bilim. Paydalanıwshı áhmiyetli informaciyanı tek jumıs yadında saqlawǵa yamasa uzaq múddetli yadtan shıǵarıp alıwǵa májbúr bolmawı kerek. Menyu, tekseriw dizimi yamasa basqa displey paydalanıwshıǵa óz yadın qollanıwdı jeńillestiriw arqalı járdem bere aladı. Biraq, geyde yadtıń qollanılıwı paydalanıwshıǵa ayırım bilimlerge global túrde baylanısıw zárúrligin saplastırıw arqalı payda keltiriwi múmkin (mısalı, tájiriybeli kompyuter operatorı qollanbaǵa qarawdıń ornına tikkeley buyrıqlardı yadtan paydalanıwdı maqul kóredi). Nátiyjeli dizayn ushın paydalanıwshınıń basındaǵı bilim menen dúnyadaǵı bilimniń qollanılıwı teńsalmaqlastırılıwı kerek. 12. Boljawǵa járdem beriw principi. Aldın ala háreketler ádette reakciya háreketlerine qaraǵanda nátiyjelirek boladı. Displey resurs talap etetuǵın kognitiv tapsırmalardı saplastırıp, olardı ápiwayıraq seziw tapsırmaları menen almastırıwı kerek, bul paydalanıwshınıń psixikalıq resursların azaytadı. Bul paydalanıwshıǵa házirgi jaǵdaylarǵa dıqqat awdarıwǵa hám keleshektegi múmkin bolǵan jaǵdaylardı qarap shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. Boljawǵa járdem beriwdiń mısalı - belgili bir orınǵa shekemgi aralıqtı kórsetetuǵın jol belgisi. 13. Izbe-izlik principi. Eger jańa displeyler izbe-iz dizayn etilgen bolsa, basqa displeylerden qalǵan eski ádetler jańa displeylerdi qayta islewge ańsat kóshedi. Paydalanıwshınıń uzaq múddetli yadı sáykes dep esaplanǵan háreketlerdi iske qosadı. Dizayn bul faktti qabıl etiwi hám hár túrli displeyler arasında izbe-izlikti paydalanıwı kerek. == Házirgi izertlewler == Adam-kompyuter óz-ara baylanısı temalarına tómendegiler kiredi: === Sociallıq esaplaw === Sociallıq esaplaw - bul texnologiya hám adamlar arasındaǵı interaktiv hám birge islesiw háreketi. Sońǵı jılları bloglar, elektron pochtalar, sociallıq tarmaqlar, tez xabar almasıw hám basqa da kóplegen sociallıq esaplaw texnologiyaları bar bolǵanlıqtan, óz-ara tásirlerdi analiz birligi retinde izertleytuǵın sociallıq ilimiy izertlewler kóbeydi. Bul izertlewlerdiń kópshiligi psixologiya, sociallıq psixologiya hám sociologiyadan alınǵan. Mısalı, bir izertlew adamlar erkek atı berilgen kompyuterdiń hayal atı berilgen mashinaǵa qaraǵanda qımbatıraq bolıwın kútetuǵının anıqladı<ref name="posard2014">{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Status processes in human–computer interactions: Does gender matter?|journal=Computers in Human Behavior|date=2014|issue=37|pages=189–195|doi=10.1016/j.chb.2014.04.025|volume=37}}</ref>. Basqa izertlewler adamlar kompyuterler menen óz ara ámellerin adamlarǵa qaraǵanda teris qabıllaǵanın anıqladı, tap bul mashinalarǵa sonday minez kórsetse de<ref name="posardrinderknecht2015">{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Do people like working with computers more than human beings?|journal=Computers in Human Behavior|date=2015|volume=51|pages=232–238|doi=10.1016/j.chb.2015.04.057}}</ref>. === Bilimge tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara baylanısı === Adam hám kompyuter óz-ara baylanıslarında, ádette adam hám kompyuterdiń óz-ara háreketlerdi túsiniwi arasında semantikalıq ayırmashılıq boladı. Ontologiya, tarawǵa tiyisli bilimniń formal kórinisi sıpatında, eki tárep arasındaǵı semantikalıq eki mánililikti sheshiw arqalı bul máseleni sheshiw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Dong|first1=Hai|last2=Hussain|first2=Farookh|last3=Elizabeth|first3=Chang|title=A human-centered semantic service platform for the digital ecosystems environment|journal=World Wide Web|volume=13|issue=1–2|pages=75–103|url=https://www.researchgate.net/publication/220301904|doi=10.1007/s11280-009-0081-5|year=2010}}</ref>. === Emociyalar hám adam-kompyuter óz-ara baylanısı === Adamlar hám kompyuterler óz-ara baylanısında, izertlewshiler kompyuterlerdiń adam emociyaların qalay anıqlaw, qayta islew hám olarǵa juwap beriw múmkinligin úyrenip, emocional intellektual informaciyalıq sistemalardı rawajlandırıwǵa háreket etti. Izertlewshiler bir neshe 'sezimlerdi anıqlaw kanallarıń usınıs etti. Adam emociyaların avtomatlastırılǵan hám cifrlı túrde anıqlawdıń potencialı adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń nátiyjeliligin jaqsılawda. Emociyalardıń adam-kompyuter óz-ara baylanısına tásiri finanslıq sheshim qabıllawda EKG qollanıw hám shólkemlik bilimlerdi bólisiwde kóz qozǵalısın baqlaw hám bet oqıwshılardı emociyalardı anıqlaw kanalları sıpatında qollanıw sıyaqlı tarawlarda izertlengen. Bul tarawlarda sezimlerdi anıqlaw kanallarınıń adam sezimlerin anıqlaw potencialı bar ekenligi hám informaciyalıq sistemalardıń sezimlerdi anıqlaw kanallarınan alınǵan maǵlıwmatlardı sheshim qabıllaw modellerin jaqsılaw ushın qollanıw múmkinligi kórsetilgen. === Miy-kompyuter interfeysleri === Miy-kompyuter interfeysi (MKI) - bul jetilistirilgen yamasa sımlar menen baylanısqan miy hám sırtqı qurılma arasındaǵı tuwrı baylanıs jolı. MKI neyromodulyaciyadan eki tárepleme informaciya aǵımına múmkinshilik beriwi menen parıq qıladı. MKIler kóbinese adamnıń kognitiv yamasa sensor-motorlı funkciyaların izertlew, kartaǵa túsiriw, járdem beriw, kúsheytiw yamasa qayta islewge baǵdarlanǵan<ref name="Krucoff 584">{{Cite journal|last1=Krucoff|first1=Max O.|last2=Rahimpour|first2=Shervin|last3=Slutzky|first3=Marc W.|last4=Edgerton|first4=V. Reggie|last5=Turner|first5=Dennis A.|date=2016-01-01|title=Enhancing Nervous System Recovery through Neurobiologics, Neural Interface Training, and Neurorehabilitation|journal=Frontiers in Neuroscience|pages=584|doi=10.3389/fnins.2016.00584|pmc=5186786|pmid=28082858|volume=10}}</ref>. === Qáwipsizlik óz-ara tásirleri === Qáwipsizlik óz-ara tásirleri - bul adamlar hám kompyuterler arasındaǵı óz-ara tásirdi, ásirese [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligine]] baylanıslı tárepin úyreniw. Onıń maqseti, ápiwayı til menen aytqanda, aqırǵı paydalanıwshı baǵdarlamalarındaǵı qáwipsizlik ózgeshelikleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw bolıp tabıladı. 1970-jıllardaǵı Xerox PARC dáwirinde payda bolǵan AKÓ-den (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı) ayırmashılıǵı, AKÓQáw (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı Qáwipsizligi) salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolıp esaplanadı. Bul temaǵa qızıǵıwshılıq [[Internet]] qáwipsizligine bolǵan qızıǵıwshılıq penen baylanıslı, ol sońǵı jıllarda keń jámiyetshiliktiń itibarın tartqan másele boldı. Qáwipsizlik ózgeshelikleri tómen qolaylılıqqa iye bolǵanda, tómendegiler ulıwma sebepler bolıp tabıladı: * olar keyin oylanıp qosılǵan * olar jańadan tabılǵan qáwipsizlik kemshiliklerin sheshiw ushın asıǵıs túrde jamalǵan * olar programmalıq támiynat ustasınıń járdemisiz júdá quramalı paydalanıw jaǵdayların sheshedi * olardıń interfeys dizaynerleri tiyisli qáwipsizlik koncepciyaların túsinbegen * olardıń interfeys dizaynerleri qolaylılıq ekspertleri emes edi (kóbinese olar baǵdarlamanıń ózin islep shıqqan baǵdarlamashılar bolǵan). == Derekler == [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 01b451uzquf314cxtrw7m5q7fmwalcs 274760 274759 2026-10-11T20:10:58Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274760 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Computer_monitor_screen_image_simulated.jpg|alt=A close-up photograph of a computer monitor.|nobaý|Kompyuter monitorı mashina menen paydalanıwshı arasında vizual interfeysti támiyinleydi.]] '''Adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Human–computer interaction; HCI'') ‒ bul adamlar ([[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]]) hám [[Kompyuter|kompyuterler]] arasındaǵı interfeyslerge itibar qaratatuǵın [[Esaplaw texnikası|kompyuter texnologiyasın]] dizaynlaw hám qollanıw boyınsha izertlew. AKÓ izertlewshileri adamlardıń [[Kompyuter|kompyuterler]] menen qalay óz-ara tásir etiwin baqlaydı hám adamlardıń kompyuterler menen jańa usıllarda óz-ara tásir etiwine múmkinshilik beretuǵın texnologiyalardı islep shıǵadı. Adam menen kompyuter arasında óz-ara tásirlesiwge múmkinshilik beretuǵın qurılma "'''Adam-kompyuter interfeysi'''" dep ataladı. Izertlew tarawı retinde adam-kompyuter óz-ara tásirleri [[Informatika|kompyuter ilimi]], minez-qulıq ilimleri, [[dizayn]], media izertlewleri hám basqa bir neshe izertlew tarawlarınıń kesilisiwinde jaylasqan. Bul termin 1983-jılı Styuart K. Kard, Allen Nyuell hám Tomas P. Morannıń "Adam-Kompyuter Óz-ara Tásiri Psixologiyası" kitabında keń tarqaldı. Birinshi belgili qollanıw 1975-jılı Karlayl tárepinen bolǵan. Bul termin belgili bir hám sheklengen qollanıwları bar basqa qurallardan ayırmashılıǵı, kompyuterler paydalanıwshı hám kompyuter arasında kóbinese ashıq dialogtı qamtıytuǵın kóp qollanıwlarǵa iye ekenligin jetkeriwge baǵdarlanǵan. Dialog túsinigi adam-kompyuter óz-ara tásirin adamlar arasındaǵı óz-ara tásirge uqsatadı: bul tarawdaǵı teoriyalıq kózqaraslar ushın áhmiyetli analogiya<ref>{{Cite book|title=Plans and Situated Action. The Problem of Human-Machine Communication|date=1987|url=https://books.google.com/books?id=AJ_eBJtHxmsC&q=suchman+situated+action&pg=PR7}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Where the Action Is: The Foundations of Embodied Interaction|date=2001|url=https://books.google.com/books?id=DCIy2zxrCqcC&q=Dourish+where+the+action+is&pg=PR7}}</ref>. == Kirisiw == Adamlar kompyuterler menen kóp usıllar arqalı óz-ara tásir etedi, hám olardıń arasındaǵı interfeys bul óz-ara tásirdi jeńillestiriwde áhmiyetli. AKÓ sonday-aq geyde adam-mashina óz-ara tásiri (AMÓ), insan-mashina óz-ara tásiri (IMÓ) yamasa kompyuter-adam óz-ara tásiri (KAÓ) dep te ataladı. Stel ústi qosımshaları, veb-brauzerler, qol kompyuterleri hám kompyuter kioskleri búgingi kúnde keń tarqalǵan [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin]] (GUI) qollanadı<ref name="ACM SIGCHI">{{Web deregi | url = http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| bet = ACM SIGCHI Curricula for Human–Computer Interaction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140817165957/http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| arxivsáne = 2014-jıl 17-avgust | avtor = Hewett| baspaxana = ACM SIGCHI| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}</ref>. Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri (VUI) sóylewdi tanıw hám sintezlew sistemaları ushın qollanıladı, al payda bolıp atırǵan kóp modallı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) adamlarǵa basqa interfeys paradigmaları menen erisiw múmkin bolmaǵan usıllar menen deneli xarakter agentleri menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi. Esaplaw texnikası associaciyası (ACM) adam-kompyuter óz-ara tásirin "adamlar tárepinen paydalanıw ushın interaktiv esaplaw sistemaların dizaynlaw, bahalaw hám ámelge asırıw, sonday-aq olardı qorshaǵan tiykarǵı qubılıslardı úyreniw menen baylanıslı pán" dep anıqlaydı. AKÓniń tiykarǵı aspektleriniń biri - paydalanıwshı qanaatlanıwı, ol jáne de Aqırǵı paydalanıwshı esaplaw qanaatlanıwı dep te ataladı. Ol bılay dep dawam etedi: "Adam-kompyuter óz-ara tásiri adam hám mashinanıń baylanısın úyrengenlikten, ol mashina hám adam tárepinen qollap-quwatlaytuǵın bilimlerge tiykarlanadı. Mashina tárepinen [[kompyuter grafikası]], [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] hám [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|rawajlanıw ortalıqları]] boyınsha texnikalar áhmiyetli. Adam tárepinen baylanıs teoriyası''',''' [[Grafika dizayni|grafikalıq]] hám industriyalıq dizayn pánleri, lingvistika, [[Sociallıq ilimler|jámiyetlik ilimler]], kognitiv psixologiya, [[Social psixologiya|sociallıq psixologiya]] hám kompyuter paydalanıwshısınıń qanaatlanıwı sıyaqlı adam faktorları áhmiyetli. Álbette, injenerlik hám dizayn usılları da áhmiyetli." AKÓniń kóp tarawlı tábiyatı sebepli, hár túrli tájiriybege iye adamlar onıń tabısına úles qosadı. Jaman dizaynlanǵan [[Paydalanıwshı interfeysi|adam-mashina interfeysleri]] kóplegen kútilmegen mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin. Klassikalıq mısal - Úsh Miyl Atawı apatı, yadrolıq eriw apatı, onda tergewler adam-mashina interfeysiniń dizaynı apatqa keminde shamalı juwapker ekenin anıqladı. Sol sıyaqlı, aviaciyadaǵı apatlar óndiriwshilerdiń standart emes ushıw ásbapların yamasa drosselli kvadrant jaylasıwların qollanıw haqqındaǵı sheshimlerinen kelip shıqqan: jańa dizaynlar tiykarǵı adam-mashina óz-ara tásirinde joqarı bolıwı usınılsa da, ushıwshılar álleqashan "standart" jaylasıwdı ózlestirip alǵan edi. Solay etip, konceptual jaqsı ideya kútilmegen nátiyjelerge alıp keldi. == Adam-kompyuter interfeysi == Adam-kompyuter interfeysin adam paydalanıwshısı hám kompyuter arasındaǵı baylanıs interfeysi retinde súwretlewge boladı. Adam hám kompyuter arasındaǵı informaciya aǵımı óz-ara tásirlesiw ciklı retinde anıqlanadı. Óz-ara tásir ciklınıń bir neshe aspektleri bar, sonıń ishinde: * '''Vizualǵa tiykarlanǵan''': Vizualǵa tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri, bálkim, eń keń tarqalǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ) izertlew tarawı bolıp tabıladı. * '''Audioǵa tiykarlanǵan''': Kompyuter hám adam arasındaǵı audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásir AKÓ sistemalarınıń jáne bir áhmiyetli tarawı bolıp tabıladı. Bul taraw hár túrli audio signallar arqalı alınǵan informaciya menen shuǵıllanadı. * '''Keri baylanıs''': Adamnan interfeys arqalı kompyuterge hám artqa ótkende proceslerdi bahalawshı, moderaciyalawshı hám tastıyıqlawshı interfeys arqalı cikllar. * '''Sáykeslik''': Bul kompyuter dizaynın, paydalanıwshını hám wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan adam resursların optimallastırıw ushın sáykeslestiredi. ** '''Vizualǵa Tiykarlanǵan AKÓ''' – **# Bet ekspressiyasın analizlew: Bul taraw bet ekspressiyaları arqalı emociyalardı vizual túrde tanıwǵa hám analizlewge itibar qaratadı. **# Dene háreketlerin baqlaw (Úlken kólemli): Bul tarawdaǵı izertlewshiler úlken kólemli dene háreketlerin baqlawǵa hám analizlewge itibar qaratadı. **# Ímlardı tanıw: Ímlardı tanıw paydalanıwshılar tárepinen islengen háreketlerdi anıqlawdı hám túsindiriwdi qamtıydı, kóbinese komanda hám háreket scenariylerinde kompyuterler menen tikkeley óz-ara tásirlesiw ushın qollanıladı. **# Qarawdı anıqlaw (Kóz háreketlerin baqlaw): Qarawdı anıqlaw paydalanıwshınıń kózleriniń háreketin baqlawdı qamtıydı hám tiykarınan kontekstke sezimtal jaǵdaylarda paydalanıwshınıń itibarın, niyetin yaki itibarın jaqsıraq túsiniw ushın qollanıladı.. <br />Hárbir tarawdıń ayrıqsha maqsetleri qosımshalarǵa tiykarlanıp ózgerip tursa da, olar ulıwma alǵanda adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa úles qosadı. Atap aytqanda, vizual jaqınlasıwlar basqa tiptegi óz-ara tásirlesiwlerge, mısal ushın, audio hám sensorǵa tiykarlanǵan usıllarǵa alternativa yaki járdem retinde izertlendi. Mısalı, erindi oqıwı yaki ernindegi háreketin baqlaw sóylewdi tanıw qáteleriniń dúzetiliwinde tásirli ekenligi dáliyllendi. ** '''Audioǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Adam-kompyuter óz-ara tásirlesiwindegi (AKÓ) audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásirlesiw hár qıylı audio signallar arqalı alınǵan informaciyanı islewge itibar qaratatuǵın áhmiyetli taraw bolıp tabıladı. Audio signallardıń tábiyatı vizual signallarǵa salıstırǵanda kem túrli-túrli bolıwı múmkin bolsa da, olar támiyinleytuǵın informaciya joqarı dárejede isenimli, qımbatlı hám geyde ózgeshe informaciyalı bolıwı múmkin. Bul domendegi izertlew tarawlarına tómendegiler kiredi: **# Sóylewdi tanıw: Bul taraw sóylengen tildi tanıwǵa hám túsindiriwge itibar qaratadı. **# Sóylewshini tanıw: Bul tarawdaǵı izertlewshiler hár qıylı sóylewshilerdi anıqlawǵa hám ayırıwǵa itibar qaratadı. **# Auditoriyalıq emociya analizi: Audio signallardaǵı emocionallıq belgilerdi analizlew arqalı adam emociyaların intellektual adam-kompyuter óz-ara tásirine qosıw boyınsha háreketler islendi. **# Adam tárepinen islep shıǵarılǵan Shawqım/Belgi anıqlawları: Bul emociya analizine hám jáne de intellektual AKÓ sistemalarınıń dizaynına úles qosatuǵın suwıq demin alıwlar, dem alıwlar, kúlkiler, jılawlar  t.b. sıyaqlı ádettegi adam auditoriyalıq belgilerin tanıwdı qamtıydı. **# Muzıkalıq óz-ara tásir: AKÓ-daǵı salıstırmalı túrde jańa taraw, ol kórkem óner industriyasında qosımshaları bar muzıkanı jaratıwdı hám óz-ara tásirdi qamtıydı. Bul taraw audio hám vizualǵa tiykarlanǵan AKÓ sistemalarında úyreniledi. ** '''Sensorǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Bul bólim keń qosımshaları bar túrli tarawlardı qamtıydı, olardıń barlıǵı paydalanıwshılar hám mashinalar arasında óz-ara tásirdi ańsatlastırıw ushın fizikalıq sensorlardı qollanıwdı qamtıydı. Bul sensorlar tiykarǵıdan joqarı dárejede kompleksge shekem bolıwı múmkin. Ayrıqsha tarawlarǵa tómendegiler kiredi: **# Qálemge tiykarlanǵan óz-ara tásir: Ásirese mobil qurılmalarǵa tiyisli, qálem qozǵalıslarına hám qol jazbasın tanıwǵa itibar qaratadı. **# [[Kompyuter tıshqanshası|Tıshqansha]] hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]]: 3.1-bólimde talqılanǵan jaqsı belgili kirgiziw qurılmaları, ádette esaplawda qollanıladı. **# Djoystikler: Oyın hám simulyaciyalarda ádette qollanılatuǵın interaktiv basqarıw ushın jáne bir belgili kirgiziw qurılması. **# Háreketti baqlaw sensorları hám cifrlastırıwshılar: Kino, animaciya, kórkem óner hám oyın sıyaqlı industriyalardı revolyuciyalastırǵan eń jańa texnologiya. Kiyim yaki shúberek sensorları sıyaqlı formalardaǵı bul sensorlar kompyuterler hám haqıyqat arasında jáne de tereń óz-ara tásirlerge múmkinshilik beredi. **# Gaptikalıq sensorlar: Ásirese robototexnika hám virtual reallıqqa baylanıslı qosımshalarda áhmiyetli, sensorǵa tiykarlanǵan kerі baylanıstı támiyinleydi. Olar gumanoid robotlarda sezimtal hám xabardarlıqtı jaqsılawda, sonday-aq medicinalıq xirurgiyalıq qosımshalarda áhmiyetli rol atqaradı. **# Basım sensorları: Robottexnika, virtual reallıq hám medicinalıq qollanıwlarda da áhmiyetli bolıp, betke túsirilgen basım tiykarında informaciya beredi. **# Dám/Iyis sensorları: Basqa tarawlarǵa salıstırǵanda kemirek keń tarqalǵan bolsa da, dám hám iyis sensorları tarawında izertlewler alıp barıldı. Bul sensorlar ózleriniń rawajlanıw dárejesi boyınsha hár túrli, ayırımları jaqsı ornatılǵan bolsa, basqaları eń jańa texnologiyalardı kórsetedi. == Kompyuterler ushın maqsetler == Adam-kompyuter óz-ara tásiri adamlardıń esaplaw quralların, sistemaların hám infrastrukturaların qalay paydalanatuǵının yamasa paydalanbaytuǵının qamtıydı. Bul tarawdaǵı kóp izertlewler kompyuter interfeysleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw arqalı adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa umtıladı<ref name="Grudin1992usability">{{Cite journal|last1=Grudin|first1=Jonathan|title=Utility and usability: research issues and development contexts|pages=209–217|doi=10.1016/0953-5438(92)90005-z}}</ref>. Qolaylılıqtı qalay anıq túsiniw kerek, onıń basqa sociallıq hám mádeniy qunlılıqları menen qalay baylanıslı ekenligi hám qashan kompyuter interfeysleriniń qálegen qásiyeti bolıwı múmkin ekenligi haqqında kóbirek talqılanbaqta<ref>{{Cite book|last1=Chalmers|first1=Matthew|last2=Galani|first2=Areti|title=Proceedings of the 5th conference on Designing interactive systems: Processes, practices, methods, and techniques|chapter=Seamful interweaving|pages=243–252|doi=10.1145/1013115.1013149|year=2004|isbn=978-1581137873|url=http://eprints.gla.ac.uk/3457/1/Seamful_Interweaving.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Barkhuus|first1=Louise|last2=Polichar|first2=Valerie E.|title=Empowerment through seamfulness: smart phones in everyday life|pages=629–639|doi=10.1007/s00779-010-0342-4}}</ref>. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawındaǵı kóp izertlewler tómendegilerge qızıǵıwshılıq bildiredi: * Jańa kompyuter interfeyslerin proektlestiriw usılları, sol arqalı úyreniw múmkinshiligi, tabıw múmkinshiligi, paydalanıw nátiyjeliligi sıyaqlı qálegen qásiyetler ushın proektti optimallastırıw. * Interfeyslerdi ámelge asırıw usılları, mısalı, baǵdarlama kitapxanaları járdeminde. * Interfeyslerdi olardıń qolaylılıǵı hám basqa da qálegen qásiyetleri boyınsha bahalaw hám salıstırıw usılları. * Adam-kompyuter qollanıwın hám onıń sociomádeniy nátiyjelerin keńirek úyreniw usılları. * Paydalanıwshınıń adam yamasa kompyuter ekenligin anıqlaw usılları. * Adam-kompyuter qollanıwınıń modelleri hám teoriyaları, sonday-aq kognitivist paydalanıwshı modelleri, Iskerlik teoriyası yamasa adam-kompyuter qollanıwınıń etnometodologiyalıq esapları sıyaqlı kompyuter interfeyslerin proektlestiriw ushın konceptual sheńberler<ref>{{Cite journal|last1=Rogers|first1=Yvonne|title=HCI Theory: Classical, Modern, and Contemporary|journal=Synthesis Lectures on Human-Centered Informatics| sáne =2012|doi=10.2200/S00418ED1V01Y201205HCI014|volume=5|issue=2|pages=1–129}}</ref>. * Esaplaw joybarlawınıń, kompyuter qollanıwınıń hám AKÓ (HCI) izertlew ámeliyatınıń tiykarında jatqan qunlılıqlardı sın kóz-qarastan qayta oylaw<ref>{{Cite book|last1=Sengers|first1=Phoebe|title=Proceedings of the 4th decennial conference on Critical computing: Between sense and sensibility|pages=49–58|doi=10.1145/1094562.1094569}}</ref>. Tarawdaǵı izertlewshilerdiń jetispekshi bolǵan nárseleri haqqındaǵı kóz-qarasları hár qıylı bolıwı múmkin. Kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin adamlardıń óz iskerlikleri haqqındaǵı psixikalıq modeli menen úylestiriwge umtılıwı múmkin. Post-kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin bar bolǵan sociallıq ámeliyatlar yamasa bar bolǵan sociomádeniy qunlılıqlar menen beyimlestiriwge umtılıwı múmkin. AKÓ izertlewshileri proektlestiriw metodologiyaların islep shıǵıwǵa, qurılmalar menen tájiriybe ótkeriwge, baǵdarlama hám apparatlıq támiyinat sistemalarınıń prototiplerin jaratıwǵa, óz-ara tásir paradigmaların izertlewge hám óz-ara tásirdiń modelleri hám teoriyaların islep shıǵıwǵa qızıǵadı. == Dizayn == === Principler === [[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|300x300 nükte|[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshı]] adam tárepinen kirgiziw hám shıǵarıw ushın [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatlarǵa]], mısalı, [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] arqalı displeylerge tikkeley tásir etedi. Paydalanıwshı berilgen [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw hám shıǵarıw]] (I/O) apparatlıq támiynatlarınan paydalanıp, bul [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] interfeysi arqalı [[kompyuter]] menen óz-ara tásir etedi. <br /><br /> Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat paydalanıwshı kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta islew jetkilikli dárejede tez bolatuǵınday hám kompyuter shıǵısınıń keshigiwi jumıs barısına kesent bermeytuǵınday etip sáykeslestiriledi.]] Házirgi [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] bahalaw yamasa jańa paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında tómendegi eksperimental dizayn principleri esapqa alınadı: * Dáslep paydalanıwshı(lar) hám tapsırma(lar)ǵa itibar qaratıladı: Tapsırma(lar)dı orınlaw ushın qansha paydalanıwshı kerek ekenligi anıqlanadı hám kimler sáykes paydalanıwshılar bolıwı kerek ekenligi belgilenedi (interfeysti hesh qashan paydalanbaǵan hám keleshekte de paydalanbaytuǵın adam, kóbinese jaramlı paydalanıwshı emes). Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar orınlaytuǵın tapsırma(lar) hám tapsırma(lar)dıń qanshelli jiyi orınlanıwı kerekligi anıqlanadı. * Empirikalıq ólshew: interfeys kúndelikli interfeys penen baylanısqa kiretuǵın haqıyqıy paydalanıwshılar menen sınaladı. Nátiyjeler paydalanıwshınıń ónimdarlıq dárejesine qaray ózgeriwi múmkin hám tipik adam-kompyuter óz-ara tásiri hámme waqıtta da kórsetilmewi múmkin. Tapsırma(lar)dı orınlaytuǵın paydalanıwshılar sanı, tapsırma(lar)dı orınlaw waqtı hám tapsırma(lar) dawamında jiberilgen qáteler sanı sıyaqlı san jaǵınan paydalanıwǵa jaramlılıq ózgeshelikleri anıqlanadı. * Iterativlik dizayn: Qaysı paydalanıwshılar, tapsırmalar hám empirikalıq ólshewlerdi kirgiziw kerekligi anıqlanǵannan keyin, tómendegi iterativlik dizayn basqıshları orınlanadı: *# Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw *# Testlew *# Nátiyjelerdi analizlew *# Qaytalaw Iterativlik dizayn processi aqılǵa muwapıq, paydalanıwshıǵa qolaylı interfeys jaratılǵansha qaytalanadı. === Metodologiyalar === 1980-jıllardan baslap adam-kompyuter óz-ara tásirin proektlestiriw usılların belgilep beretuǵın hár qıylı strategiyalar rawajlandı. Kópshilik dizayn filosofiyaları paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám texnikalıq sistemalardıń óz-ara tásir etiw modelinen kelip shıǵadı. Dáslepki usıllar paydalanıwshılardıń kognitiv processlerin boljawǵa bolatuǵın hám ólshewge bolatuǵın dep esapladı hám dizayn qánigelerin paydalanıwshı interfeyslerin dúziwde kognitiv ilimdi izertlep, tarawlardı (mısalı, yad hám dıqqat) anıqlawǵa shaqırdı. Zamanagóy modelleri, ulıwma alǵanda, paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám izertlewshiler arasındaǵı turaqlı keri baylanıs hám dialogqa itibar qaratadı hám texnikalıq sistemalardı paydalanıwshı tájiriybesin tamamlanǵan sistema átirapına quraw ornına, paydalanıwshılardıń alıwdı qálegen tájiriybe túrleri menen birlestiriwge umtıladı. * Aktivlik teoriyası: Adam-kompyuter óz-ara tásiri (HCI) tarawında adamlardıń kompyuterler menen óz-ara tásiri júz beretuǵın kontekstti anıqlaw hám izertlew ushın qollanıladı. Aktivlik teoriyası usı kontekstlerdegi háreketler haqqında oylaw ushın struktura beredi hám óz-ara tásirlerdi aktivlik-baǵdarlanǵan kóz-qarastan proektlestiriwge járdem beredi. * Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn (UCD): hár qanday kompyuter sistemasın proektlestiriwde paydalanıwshılar oraylıq orındı iyelewi kerek degen ideyaǵa tiykarlanǵan zamanagóy, keń qollanılatuǵın dizayn filosofiyası. Paydalanıwshılar, dizaynerler hám texnikalıq qánigeler paydalanıwshınıń talapları menen sheklewlerin anıqlaw hám usı faktorlardı qollap-quwatlaytuǵın sistema dúziw ushın birgelikte isleydi. Kóbinese, paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizaynlar paydalanıwshılardıń sistema menen óz-ara tásir etetuǵın jaǵdaylarınıń etnografiyalıq izertlewleri menen informaciyalastırıladı. Bul ámeliyat qatnasıwshı dizaynǵa uqsas, ol aqırǵı paydalanıwshılardıń birgeliktegi dizayn sessiyaları hám seminarları arqalı aktiv úles qosıw múmkinshiligin ayrıqsha kórsetedi. * Paydalanıwshı interfeysi dizaynınıń principleri: paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında mına principlerdi esapqa alıw múmkin: qarsılıq kórsetiw, ápiwayılıq, kórinislilik, múmkinshilik, izbe-izlik, struktura hám keri baylanıs. * Qunlılıq sezimtal dizayn (VSD): dizayndı tikkeley paydalanatuǵın adamlardı, sonday-aq dizayn tikkeley yamasa janapay túrde tásir etetuǵın adamlardı esapqa alatuǵın texnologiyanı qurıw usılı. VSD úsh túrli izertlewdi óz ishine alatuǵın iterativlik proektlestiriw processin qollanadı: teoriyalıq, empirikalıq hám texnikalıq. Teoriyalıq izertlewler dizaynnıń hár qıylı komponentlerin, onıń qunlılıqların yamasa dizayndı paydalanıwshılar ushın payda bolıwı múmkin bolǵan qálegen qarama-qarsılıqlardı túsiniw hám sáwlelendiriwge baǵdarlanǵan. Empirikalıq izertlewler dizaynerlerdiń paydalanıwshılardıń qunlılıqları, zárúrlikleri hám minez-qulqın túsiniwine járdem beriw ushın qollanılatuǵın nárselerdi izertlew ushın sapalı yamasa sanlı joybarlar bolıp tabıladı. Texnikalıq izertlewler adamlardıń baylanıslı texnologiyalardı qalay paydalanatuǵının yamasa sistema dizaynların analizlewdi óz ishine alıwı múmkin. == Displey dizaynları == Displeyler - bul sistemanıń tiyisli ózgeriwshilerin qabıllawdı qollap-quwatlaw hám sol informaciyanı bunnan bılay qayta islewdi ańsatlastırıw ushın joybarlanǵan adam jasaǵan artefaktlar. Displey proektlestirilmesten aldın, displey qollap-quwatlawı kerek bolǵan wazıypa anıqlanıwı kerek (mısalı, navigaciya, basqarıw, sheshim qabıllaw, úyreniw, oyın-zawıq hám t.b.). Paydalanıwshı yamasa operator sistema payda etetuǵın hám kórsetetuǵın hár qanday informaciyanı qayta isley alıwı kerek; sonlıqtan, informaciya qabıllawdı, jaǵdaydı ańlawdı hám túsiniwdi qollap-quwatlaw principlerine muwapıq kórsetiliwi kerek. === Displey dizaynınıń on úsh principi === Kristofer Uikens hám basqalar "Adam faktorları injeneriyasına kirisiw" kitabında displey dizaynınıń 13 principin anıqladı. Bul adamnıń qabıllaw hám informaciyanı qayta islew principleri tásirli displey dizaynın jaratıw ushın qollanılıwı múmkin. Qátelerdi azaytıw, talap etiletuǵın oqıtıw waqtın qısqartıw, nátiyjelilikti arttırıw hám paydalanıwshı qanaatlanıwın arttırıw - bul principlerdi qollanıw arqalı erisiwge bolatuǵın kóplegen potencial paydalardıń bir neshewi. Ayırım principler hár qıylı displeylerge yamasa jaǵdaylarǵa qollanılmawı múmkin. Geybir principler qarama-qarsı bolıp kóriniwi múmkin, hám bir principtiń ekinshisinen áhmiyetlirek ekenin aytıwdıń ápiwayı sheshimi joq. Principler belgili bir dizaynǵa yamasa jaǵdayǵa ılayıqlastırılıwı múmkin. Principler arasında funkcional teńsalmaqlılıqtı tabıw tásirli dizayn ushın áhmiyetli. ==== Qabıllaw principleri ==== 1. Displeylerdi oqıwǵa bolatuǵın (yamasa esitiwge bolatuǵın) etip isleń. Displeydiń oqılıwı áhmiyetli hám paydalanıwǵa jaramlı displey islew ushın zárúr. Eger kórsetilip atırǵan háripler yamasa obektler ajıratılmaytuǵın bolsa, operator olardı nátiyjeli paydalana almaydı. 2. Absolyut bahalaw sheklewlerinen qashıń. Paydalanıwshıdan bir seziw ózgeriwshisine (mısalı, reń, ólshem, dawıs joqarılıǵı) tiykarlanıp ózgeriwshiniń dárejesin anıqlawdı talap etpeń. Bul seziw ózgeriwshileri kóp múmkin bolǵan dárejelerdi óz ishine alıwı múmkin. 3. Joqarıdan tómenge qayta islew. Signallar paydalanıwshınıń tájiriybesine tiykarlanǵan kútilgenlerge qaray qabıl etiliwi hám túsindiriliwi itimal. Eger signal paydalanıwshınıń kútkenine qarama-qarsı túrde berilse, onıń durıs túsinilgenine isenim payda etiw ushın bul signaldıń kóbirek fizikalıq dálili kórsetiliwi kerek bolıwı múmkin. 4. Artıqmashılıq paydası. Eger signal birneshe ret berilse, onıń durıs túsiniliw itimallıǵı joqarı. Bul signaldı alternativ fizikalıq formalarda (mısalı, reń hám forma, dawıs hám jazba hám t.b.) beriw arqalı ámelge asırılıwı múmkin, sebebi artıqmashılıq qaytalanıwdı ańlatpaydı. Jol háreketi svetoforı artıqmashılıqtıń jaqsı mısalı, sebebi reń hám jaylasıw artıqmash. 5. Uqsaslıq aljasıwǵa alıp keledi: Ayırmashılıǵı bar elementlerdi paydalanıń. Uqsas kórinetuǵın signallar aljasıwı itimal. Uqsas ózgesheliklerdiń hár qıylı ózgesheliklerge qatnası signallardıń uqsas bolıwına alıp keledi. Mısalı, A423B9 A423B8 ge 92 niń 93 ke uqsaslıǵınan kóre kóbirek uqsas. Kereksiz uqsas ózgeshelikler alıp taslanıwı kerek, al hár qıylı ózgeshelikler ayrıqsha kórsetiliwi kerek. ==== Psixikalıq model principleri ==== 6. Súwretli realizm principi. Displey ol kórsetetuǵın ózgeriwshige uqsawı kerek (mısalı, termometrdegi joqarı temperatura joqarıraq vertikal dáreje sıpatında kórsetiliwi). Eger birneshe element bolsa, olar kórsetilgen ortalıqta qalay jaylasqan bolsa, sonday túrde konfiguraciyalanıwı múmkin. 7. Qozǵalıwshı bólim principi. Qozǵalıwshı elementler paydalanıwshınıń sistemada haqıyqatında qalay qozǵalatuǵını haqqındaǵı psixikalıq modeline sáykes keletuǵın úlgi hám baǵıtta qozǵalıwı kerek. Mısalı, altimetrdegi qozǵalıwshı element biyiklik artqan sayın joqarıǵa qaray qozǵalıwı kerek. ==== Dıqqatqa tiykarlanǵan principler ==== 8. Informaciyaǵa kiriw yamasa óz-ara tásir shıǵının minimallastırıw. Paydalanıwshınıń dıqqatı zárúr informaciyaǵa kiriw ushın bir orınnan ekinshi orınǵa awısqanda, buǵan baylanıslı waqıt yamasa kúsh shıǵını boladı. Displey dizaynı jiyi kiriletuǵın dereklerdi múmkin bolǵanınsha jaqın jaylastırıw arqalı bul shıǵındı minimallastırıwı kerek. Biraq, bul shıǵındı azaytıw ushın jetkilikli oqılıwshılıqtan bas keshpew kerek. 9. Jaqınlıq úylesimliligi principi. Bir tapsırmanı orınlaw ushın eki informaciya deregi arasında bólingen dıqqat zárúr bolıwı múmkin. Bul derekler psixikalıq integraciyalanıwı kerek hám jaqın psixikalıq jaqınlıqqa iye dep anıqlanadı. Informaciyaǵa kiriw shıǵınları tómen bolıwı kerek, oǵan kóp jollar menen erisiwge boladı (mısalı, jaqınlıq, ulıwma reńler, úlgiler, formalar hám t.b. arqalı baylanıstırıw). Biraq, jaqın displey jaqınlıǵı júdá kóp tártipsizlikke alıp keliw arqalı zıyanlı bolıwı múmkin. 10. Kóp resurslar principi. Paydalanıwshı hár qıylı resurslar arqalı informaciyanı ańsatıraq qayta isley aladı. Mısalı, kóriw hám esitiw informaciyasın bir waqıtta beriwge boladı, pútkilley kóriw yamasa pútkilley esitiw informaciyasın beriwdiń ornına. ==== Yad principleri ==== 11. Yadtı vizual informaciya menen almastırıw: dúnyadaǵı bilim. Paydalanıwshı áhmiyetli informaciyanı tek jumıs yadında saqlawǵa yamasa uzaq múddetli yadtan shıǵarıp alıwǵa májbúr bolmawı kerek. Menyu, tekseriw dizimi yamasa basqa displey paydalanıwshıǵa óz yadın qollanıwdı jeńillestiriw arqalı járdem bere aladı. Biraq, geyde yadtıń qollanılıwı paydalanıwshıǵa ayırım bilimlerge global túrde baylanısıw zárúrligin saplastırıw arqalı payda keltiriwi múmkin (mısalı, tájiriybeli kompyuter operatorı qollanbaǵa qarawdıń ornına tikkeley buyrıqlardı yadtan paydalanıwdı maqul kóredi). Nátiyjeli dizayn ushın paydalanıwshınıń basındaǵı bilim menen dúnyadaǵı bilimniń qollanılıwı teńsalmaqlastırılıwı kerek. 12. Boljawǵa járdem beriw principi. Aldın ala háreketler ádette reakciya háreketlerine qaraǵanda nátiyjelirek boladı. Displey resurs talap etetuǵın kognitiv tapsırmalardı saplastırıp, olardı ápiwayıraq seziw tapsırmaları menen almastırıwı kerek, bul paydalanıwshınıń psixikalıq resursların azaytadı. Bul paydalanıwshıǵa házirgi jaǵdaylarǵa dıqqat awdarıwǵa hám keleshektegi múmkin bolǵan jaǵdaylardı qarap shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. Boljawǵa járdem beriwdiń mısalı - belgili bir orınǵa shekemgi aralıqtı kórsetetuǵın jol belgisi. 13. Izbe-izlik principi. Eger jańa displeyler izbe-iz dizayn etilgen bolsa, basqa displeylerden qalǵan eski ádetler jańa displeylerdi qayta islewge ańsat kóshedi. Paydalanıwshınıń uzaq múddetli yadı sáykes dep esaplanǵan háreketlerdi iske qosadı. Dizayn bul faktti qabıl etiwi hám hár túrli displeyler arasında izbe-izlikti paydalanıwı kerek. == Házirgi izertlewler == Adam-kompyuter óz-ara baylanısı temalarına tómendegiler kiredi: === Sociallıq esaplaw === Sociallıq esaplaw - bul texnologiya hám adamlar arasındaǵı interaktiv hám birge islesiw háreketi. Sońǵı jılları bloglar, elektron pochtalar, sociallıq tarmaqlar, tez xabar almasıw hám basqa da kóplegen sociallıq esaplaw texnologiyaları bar bolǵanlıqtan, óz-ara tásirlerdi analiz birligi retinde izertleytuǵın sociallıq ilimiy izertlewler kóbeydi. Bul izertlewlerdiń kópshiligi psixologiya, sociallıq psixologiya hám sociologiyadan alınǵan. Mısalı, bir izertlew adamlar erkek atı berilgen kompyuterdiń hayal atı berilgen mashinaǵa qaraǵanda qımbatıraq bolıwın kútetuǵının anıqladı<ref name="posard2014">{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Status processes in human–computer interactions: Does gender matter?|journal=Computers in Human Behavior|date=2014|issue=37|pages=189–195|doi=10.1016/j.chb.2014.04.025|volume=37}}</ref>. Basqa izertlewler adamlar kompyuterler menen óz ara ámellerin adamlarǵa qaraǵanda teris qabıllaǵanın anıqladı, tap bul mashinalarǵa sonday minez kórsetse de<ref name="posardrinderknecht2015">{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Do people like working with computers more than human beings?|journal=Computers in Human Behavior|date=2015|volume=51|pages=232–238|doi=10.1016/j.chb.2015.04.057}}</ref>. === Bilimge tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara baylanısı === Adam hám kompyuter óz-ara baylanıslarında, ádette adam hám kompyuterdiń óz-ara háreketlerdi túsiniwi arasında semantikalıq ayırmashılıq boladı. Ontologiya, tarawǵa tiyisli bilimniń formal kórinisi sıpatında, eki tárep arasındaǵı semantikalıq eki mánililikti sheshiw arqalı bul máseleni sheshiw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Dong|first1=Hai|last2=Hussain|first2=Farookh|last3=Elizabeth|first3=Chang|title=A human-centered semantic service platform for the digital ecosystems environment|journal=World Wide Web|volume=13|issue=1–2|pages=75–103|url=https://www.researchgate.net/publication/220301904|doi=10.1007/s11280-009-0081-5|year=2010}}</ref>. === Emociyalar hám adam-kompyuter óz-ara baylanısı === Adamlar hám kompyuterler óz-ara baylanısında, izertlewshiler kompyuterlerdiń adam emociyaların qalay anıqlaw, qayta islew hám olarǵa juwap beriw múmkinligin úyrenip, emocional intellektual informaciyalıq sistemalardı rawajlandırıwǵa háreket etti. Izertlewshiler bir neshe 'sezimlerdi anıqlaw kanallarıń usınıs etti. Adam emociyaların avtomatlastırılǵan hám cifrlı túrde anıqlawdıń potencialı adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń nátiyjeliligin jaqsılawda. Emociyalardıń adam-kompyuter óz-ara baylanısına tásiri finanslıq sheshim qabıllawda EKG qollanıw hám shólkemlik bilimlerdi bólisiwde kóz qozǵalısın baqlaw hám bet oqıwshılardı emociyalardı anıqlaw kanalları sıpatında qollanıw sıyaqlı tarawlarda izertlengen. Bul tarawlarda sezimlerdi anıqlaw kanallarınıń adam sezimlerin anıqlaw potencialı bar ekenligi hám informaciyalıq sistemalardıń sezimlerdi anıqlaw kanallarınan alınǵan maǵlıwmatlardı sheshim qabıllaw modellerin jaqsılaw ushın qollanıw múmkinligi kórsetilgen. === Miy-kompyuter interfeysleri === Miy-kompyuter interfeysi (MKI) - bul jetilistirilgen yamasa sımlar menen baylanısqan miy hám sırtqı qurılma arasındaǵı tuwrı baylanıs jolı. MKI neyromodulyaciyadan eki tárepleme informaciya aǵımına múmkinshilik beriwi menen parıq qıladı. MKIler kóbinese adamnıń kognitiv yamasa sensor-motorlı funkciyaların izertlew, kartaǵa túsiriw, járdem beriw, kúsheytiw yamasa qayta islewge baǵdarlanǵan<ref name="Krucoff 584">{{Cite journal|last1=Krucoff|first1=Max O.|last2=Rahimpour|first2=Shervin|last3=Slutzky|first3=Marc W.|last4=Edgerton|first4=V. Reggie|last5=Turner|first5=Dennis A.|date=2016-01-01|title=Enhancing Nervous System Recovery through Neurobiologics, Neural Interface Training, and Neurorehabilitation|journal=Frontiers in Neuroscience|pages=584|doi=10.3389/fnins.2016.00584|pmc=5186786|pmid=28082858|volume=10}}</ref>. === Qáwipsizlik óz-ara tásirleri === Qáwipsizlik óz-ara tásirleri - bul adamlar hám kompyuterler arasındaǵı óz-ara tásirdi, ásirese [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligine]] baylanıslı tárepin úyreniw. Onıń maqseti, ápiwayı til menen aytqanda, aqırǵı paydalanıwshı baǵdarlamalarındaǵı qáwipsizlik ózgeshelikleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw bolıp tabıladı. 1970-jıllardaǵı Xerox PARC dáwirinde payda bolǵan AKÓ-den (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı) ayırmashılıǵı, AKÓQáw (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı Qáwipsizligi) salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolıp esaplanadı. Bul temaǵa qızıǵıwshılıq [[Internet]] qáwipsizligine bolǵan qızıǵıwshılıq penen baylanıslı, ol sońǵı jıllarda keń jámiyetshiliktiń itibarın tartqan másele boldı. Qáwipsizlik ózgeshelikleri tómen qolaylılıqqa iye bolǵanda, tómendegiler ulıwma sebepler bolıp tabıladı: * olar keyin oylanıp qosılǵan * olar jańadan tabılǵan qáwipsizlik kemshiliklerin sheshiw ushın asıǵıs túrde jamalǵan * olar programmalıq támiynat ustasınıń járdemisiz júdá quramalı paydalanıw jaǵdayların sheshedi * olardıń interfeys dizaynerleri tiyisli qáwipsizlik koncepciyaların túsinbegen * olardıń interfeys dizaynerleri qolaylılıq ekspertleri emes edi (kóbinese olar baǵdarlamanıń ózin islep shıqqan baǵdarlamashılar bolǵan). == Derekler == [[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ kv3alsqywd6joybvl3ezmfkm9qmwo5u 4 23879 274734 274654 2026-10-11T12:01:17Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274734 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25161}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4651}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} 40ldi9wnyd22d9arf5nzjbn2pp662ov 0 25213 274810 214701 2026-10-12T06:08:01Z Kvazimodo 10433 Gadget: Kategori eklendi 274810 wikitext text/x-wiki '''Google API-leri''' — bul [[Google]] tárepinen islep shıǵılǵan qosımsha programmalastırıw interfeysleri (APIs) bolıp, olar Google Xızmetleri menen baylanısıwǵa hám olardı basqa xızmetlerge integraciyalawǵa múmkinshilik beredi. Olarǵa Search, Gmail, Translate yamasa Google Maps sıyaqlı mısallar kiredi. Úshinshi tárep qosımshaları bar xızmetlerdiń funkcionallıǵınan paydalanıw yamasa onı keńeytiw ushın bul API-lerden paydalana aladı. API-ler analitika, xızmet sıpatındaǵı [[mashinalıq oqıtıw]] (Prediction API) yamasa paydalanıwshı maǵlıwmatlarına qoljetimlilik (maǵlıwmatlardı oqıwǵa ruqsat berilgende) sıyaqlı funkcionallıqtı beredi. Jáne bir áhmiyetli mısal - veb-sayttaǵı jaylastırılǵan Google kartası, oǵan Static Maps API<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/maps/documentation/maps-static| bet = Google Maps Platform Documentation &#124; Maps Static API| jumıs = Google for Developers}}</ref>, Places API<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/places/documentation/| bet = Google Places API| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141113101718/https://developers.google.com/places/documentation/| arxivsáne = 2014-jıl 13-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-oktyabr }}</ref> yamasa Google Earth API<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/earth/| bet = Google for Developers| jumıs = Google for Developers}}</ref> arqalı erisiwge boladı. == Autentifikaciya hám avtorizaciya == Barlıq API-lerdi paydalanıw Oauth 2.0 protokolı arqalı [[autentifikaciya]] hám [[Avtorizaciya|avtorizaciyanı]] talap etedi. Oauth 2.0 ápiwayı protokol. Baslaw ushın Baǵdarlamashılar Konsolinen tiykarǵı maǵlıwmatlardı alıw zárúr. Sońınan klient qosımshası Google Avtorizaciya Serverinen qoljetimlilik Tokenin soray aladı hám Google API xızmetine ruqsat alıw ushın avtorizaciyada sol Tokendi paydalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/identity/protocols/oauth2| bet = Using OAuth 2.0 to Access Google APIs &#124; Authorization| jumıs = Google for Developers}}</ref>. == Klient kitapxanaları == Baǵdarlamashılarǵa óz kodları ishinde Google API-lerin paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın hár túrli tillerdegi klient kitapxanaları bar, olarǵa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], veb ushın [[JavaScript]], [[Node.js]], Objective-C, [[Go (programmalastırıw tili)|Go]], [[Dart (programmalastırıw tili)|Dart]], Ruby, .NET, Objective-C, [[PHP]] hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kiredi <ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/api-client-library| bet = API Client Libraries| jumıs = Google for Developers}}</ref>. Google Loader - bul [[Veb baǵdarlamashı|veb-baǵdarlamashılarǵa]] [[Google]] hám basqa da keń tarqalǵan kitapxanalardıń baǵdarlamashıları tárepinen berilgen basqa JavaScript API-lerin ańsat júklewge múmkinshilik beretuǵın [[JavaScript kitapxanası]]. Google Loader belgili bir API-di (modul dep te ataladı) júklew ushın JavaScript usılın beredi, onda API versiyası, til, jaylasıw ornı, tańlanǵan paketler, júklew qaytarıw shaqırıwı ([[Programmalastırıw|kompyuter programmalastırıw]]) hám belgili bir API-ge tán basqa parametrler sıyaqlı qosımsha sazlawlardı kórsetiwge boladı. Júklengen API-lerdi paydalanıp qosımshanıń ónimliligin jaqsılaw ushın dinamikalıq júklew yamasa avto-júklew de qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/loader/| bet = Google Loader Developer's Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130126165427/https://developers.google.com/loader/| arxivsáne = 2013-jıl 26-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 26-fevral }}</ref>. == Google Apps Script == Google Apps Script - bul baǵdarlamashılarǵa tek iyesi Calendar, Docs, Drive, Gmail hám Sheets sıyaqlı API xızmetlerin basqara alatuǵın skriptlerdi jazıwǵa hám chromium tiykarındaǵı qosımshalar menen bul xızmetler ushın Add-On-lardı ańsat jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın bult tiykarındaǵı JavaScript platforması <ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/apps-script/| bet = Apps Script| jumıs = Google for Developers}}</ref>. == Ulıwma qollanıw jaǵdayları == Paydalanıwshılardı dizimnen ótkeriw ádette Google arqalı ámelge asırıladı, bul paydalanıwshılarǵa Google Sign-in sisteması arqalı ózleriniń [[Google Akkaunt|Google akkauntı]] menen úshinshi tárep xızmetlerine qáwipsiz kiriwge múmkinshilik beredi. Bul házirgi waqıtta [[Android]] (operaciyalıq sistema) ishinde yamasa JavaScript paydalanıw arqalı qoljetimli<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/identity/| bet = Google Identity| jumıs = Google for Developers}}</ref>. Android qosımshalarında «Google menen kiriw» túymesin qosıw keń tarqalǵan, sebebi ekran ólsheminiń sheklengenligi sebepli kiriw maǵlıwmatların qoldan teriw kóp waqıt aladı. Paydalanıwshı ádette óziniń mobil qurılmasında Google akkauntına kirip turǵanlıǵı sebepli, Google akkauntın paydalanıp jańa xızmetke kiriw/dizimnen ótiw ádette bir neshe túyme basıwdan ibarat. Drive qosımshaları - bul Drive API-di paydalanıp Google Drive ishinde isleytuǵın hár qıylı veb-qosımshalar. Paydalanıwshılar bul qosımshalardı Chrome Web Store-dan óz Drive-larına integraciyalay aladı, bul olarǵa tolıǵı menen bult ishinde islewge múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://chromewebstore.google.com/| bet = Chrome Web Store| jumıs = chromewebstore.google.com}}</ref>. Birge hújjet redaktorlaw (Google Docs, Sheets), súwret/video redaktorlaw, jumıstı basqarıw yamasa diagrammalar hám jumıs aǵımların sızıw ushın kóp qosımshalar bar. Custom Search veb-baǵdarlamashılarǵa arnawlı izlew qutısın jaylastırıw hám Custom Search API-di paydalanıw arqalı óz veb-saytlarında izlewdi támiyinlewge múmkinshilik beredi. Olar izlew nátiyjelerin ózgerte almaydı yamasa Custom Search-te kórsetilgen AdSense reklamalarınan aqsha taba almaydı. App Engine - bul veb-baǵdarlamashılarǵa óz veb-saytların Google maǵlıwmatlar oraylarında alıp barıwǵa múmkinshilik beretuǵın platforma-xızmet-sıpatında (PaaS) bultlı esaplaw platforması Google App Engine-de júretuǵın veb-qosımshalar<ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/appengine/docs| bet = App Engine documentation &#124; App Engine Documentation| jumıs = Google Cloud}}</ref>. Bul veb-qosımshalar TaskQueue (bólistirilgen gezek), BigQuery (Dremel tiykarındaǵı masshtablanatuǵın maǵlıwmatlar bazası) yamasa DataStore sıyaqlı xızmetlerdi basqarıw ushın API-lerden paydalana almaydı. Gadgets - bul [[HTML]], JavaScript, Adobe Flash hám Silverlight-ta qurılǵan, [[Veb-bet|veb-betlerge]] hám basqa qosımshalarǵa jaylastırılmaytuǵın kishi qosımshalar. Olar bir neshe sayt hám ónimlerde júrgizile almaydı (olardı bir márte jazıw da paydalanıwshılarǵa olardı bir neshe jerde júrgiziwge múmkinshilik bermeydi). == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google xızmetleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Ajax_(programmalastırıw)]] de619dwyg3fsifjtwem4vh1ptvmubl2 0 25837 274746 214887 2026-10-11T18:01:35Z ~2026-54456-90 16746 /* */ 274746 wikitext text/x-wiki {{Aktyor infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Lee Min-ho |negizgi atı = 이민호 |súwret = Lee Min-ho in June 2026.png |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵan waqtındaǵı atı = |tuwılǵan sánesi = 22.6.1987 |tuwılǵan jeri = [[Seul]], [[Qubla Koreya]] |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |puqaralıǵı = [[Koreya]] |milleti = |kásibi = Aktyor, qosıqshı |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = 2003-jıldan házirge shekem |sayt = {{URL|www.leeminho.kr}} |qolı = }} '''Lee Min-ho''' ({{lang-ko|이민호}}; [[1987|1987-jıl]] [[22-iyun]])<ref>{{Web deregi | url = https://www.hancinema.net/korean_Lee_Min-ho.php| bet = Lee Min-ho (이민호, Korean actor) @ HanCinema :: The Korean Movie & Drama Database| jumıs = HanCinema| qaralǵan sáne = 18-avgust 2018-yil }}</ref> — Qubla koreyalı [[Aktyor|kino juldızı]] hám [[qosıqshı]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2009102120505396430| bet = [10LINE] Lee Min-ho| sáne = 21-oktabr 2009-yil | jumıs = 10Asia}}</ref>. Ol 2009-jılda óziniń «''Boys Over Flowers''» kinosındaǵı Gu Jun Pyo roli arqalı Koreyada hám Aziyanıń ayırım bólimlerinde ataqlı boldı. Bul roli arqalı Min-ho, ''45-Baeksang Arts Awards'' da eń jaqsı jańa aktyor sıylıǵın aldı. Onıń teleseriallardaǵı ataqlı bas rolleri: «''City Hunter''» (2011), «''The Heirs''» (2013), «''Legend of the Blue Sea''» (2016). Min-honıń Aziyadaǵı televizion seriallardaǵı jeńisi onı ''Hallywood'' juldızına aylandırdı. Televizion iskerliginen tısqarı, Lee «Gangnam Blues» (2015) kinosındaǵı birinshi bas rolin oynaǵan, onnan keyin iskerliginde birinshe márte Qıtayda islep shıǵarılǵan «''Bounty Hunters''» kinosında oynaǵan. == Ómirbayanı== Lee Min-ho 1987-jılı 22-iyunda [[Qubla Koreya]]nıń [[Seul]] qalasında tuwılǵan. Onıń shańaraǵında anası, ákesi hám bir qarındası jasaydı. Lee Min-ho jaslıǵında futbol oyınshısı bolıwdı qálegen, biraq baslawısh mekteptiń 5-klasında alǵan jaraqatı bul ármanların joq qıldı.Soǵan qaramastan, Lee Min-ho elege shekem futbol menen shuǵıllanıp kelmekte hám Nal-do Honi eń jaqsı oyınshısı sıpatında esleydi. == Iskerligi== Lee Min-ho orta mekteptegi iskerliginiń ekinshi jılında itibarın aktyorlıqqa qarattı. Lee Min-ho orta mektepte oqıp atırǵan waqtında, ol tanıslarınıń járdemi menen «Starhaus Entertainmentqa» qosıldı. Trenińnen ótkennen soń, Min-ho rollerdi atqarıwdı basladı hám bir neshe televiziyalıq dramalarda kishi rollerde oynaydı. Onıń tiykarǵı jetiskenligi Gu Jun-pyanıń KBS2niń «Boys Over Flowers» dramasında Gu Jun-pyanıń bas rolin atqarıwı menen baslandı. Televiziyalıq seriallar júdá belgili bolıp, turaqlı túrde Qubla Koreyada 30% ten joqarı bahalardı aldı. Lee Min-ho házirgi waqıtta Konkuk universitetinde kino hám kórkem óner baǵdarı boyınsha qánige. 2011-jılı Lee Min-ho belgili «The Cinty Hunter» serialında rol oynadı. Drama Tsukasa Xojanıń yapon mangasına tiykarlanǵan. Onıń dramadaǵı sherigi Park Min-Yong edi. Olar bir-birin shama menen 5 jıl dawamında bilgen hám bunnan aldın KBS2 niń 2007-jılda islengen «I am Sam» dramasında birge oynaǵan. Lee Min-ho hám Park Min-Yongtıń basqarıw agentlikleriniń aytıwına kóre, «City Hunder» kinosın súwretke alıw procesinde olardıń bir-birine qarata sezimleri kúsheygen. «City Hunder» tamam bolǵannan soń, olar anıq múnásibette boladı hám turmıs quradı. == Filmografiyasi == {| class="wikitable" |- ! Jıl !! Inglisshe atı!! Tiykarǵı atı !! Rol |- | 2008 ||Public Enemy Returns || 강철중: 공공의 적 1-1 || Jung Ha-yeon |- | 2008 || Our Schoolʼs E.T. ||울학교 이티 || Oh Sang-hoon |- | 2015 || Gangnam Blues ||강남 1970 || Kim Jong-dae |- | 2016 || Bounty Hunters || 바운티 헌터스|| Yi San |- | 2003 || Sharp|| 성장드라마 반올림 || Student |- | 2004 || Nonstop 5 || 논스톱 5|| MC Mong |- | 2005 || Recipe of Love ||사랑찬가 || ofitsiant |- | 2006 || Secret Campus ||비밀의 교정 ||Park Du-hyun |- | 2007 || Mackerel Run ||달려라 고등어|| Cha Gong-chan |- | 2007 || I Am Sam ||아이엠샘 || Heo Mo-se |- | 2008 || Get Up || 나도 잘 모르지만 || Min Wook-gi |- | 2009 || Boys Over Flowers || 꽃보다 남자 || Gu Jun-pyo |- | 2010 || Personal Taste || 개인의 취향 || Jeon Jin-ho |- | 2011 || City Hunter || 시티헌터 || Yoon-sung |- | 2012 || Faith|| 신의 (神医) || Choi Young |- | 2013 || The Heirs ||왕관을 쓰려는 자, 그 무게를 견뎌라 – 상속자들||Kim Tan |- |2016 || Legend of the Blue Sea || 푸른 바다의 전설 || Kim Dam-ryeong/Heo Joon-jae |- | 2017 ||DMZ, The Wild || DMZ 야생의비밀|| óziniń atı |- | 2020|| The King: Eternal Monarch ||더 킹: 영원의 군주 || Emperor Lee Gon |- |} == Sıylıqları == * 2016 SBS Drama Awards — 2016-jıl 31-dekabr * Eń jaqsı aktyor (janr/fantaziya) (Kók teńiz ápsanası) * Top 10 juldız (Kók teńiz ápsanası) * Eń jaqsı juplıq sıylıǵı (Kók teńiz ápsanası) * 2015-jıl (36-sanlı) Moviy Dragon Film Awards — 2015-jıl 26-noyabr * Ataqlılıq sıylıǵı * 2015-jıl (52-sanlı) Daejong Film Awards — 2015-jıl 20-noyabr * Eń jaqsı jańa aktyor (Gangnam Blues) * 2015 (51-sanlı) BaekSang Arts Awards — 2015-jıl 26-may * Eń belgili aktyor (Gangnam Blues ) * 2013 SBS Drama Awards — 2013-jıl 31-dekabr * Eń jaqsı aktyor (arnawlı drama) (Miyrasxorlar) * Ten Star sıylıǵı (Miyrasxorlar) * Eń jaqsı Netizen sıylıǵı (Miyrasxorlar ) * Eń jaqsı kiyingen sıylıq (Miyrasxorlar) * En jaqsı juplıq sıylıǵı (Miyrasxorlar) * 12-China Fashion Awards — 2013-jıl 18-yanvar * Aziyadaǵı eń belgili aktyor sıylıǵı * 2012 SBS Drama Awards — 2012-jıl 31-dekabr * Eń jaqsı aktyor (mini serial) (Isenim) * On juldız sıylıǵı (Qala awshısı) == Media tásiri == 2018-jıl iyun jaǵdayına qaraǵanda Min-ho Twitterde 3 million, Weibo hám [[Facebook]]ta bolsa 29 million hám 17,4 million ıqlasbentke iye. 2014 hám 2015-jıllarda Lee [[Qıtay]]dıń kewilashar jurnalı tárepinen ótkerilgen «Aziya erkek qudayı» degen atqa miyasar bolǵan onlayn sorawnamada qatnastı. 2017-jılı Lee [[AQSh]]taǵı Koreya tolqını ıqlasbentleri tárepinen eń kóp kórilgen koreys aktyorı sıpatında tańlandı. == Derekler == {{Derekler}} == Siltewler == * {{Rásmiy sayt|http://www.leeminho.kr}} (koreys tilinde) * {{Rásmiy sayt|http://www.minho.jp}} (yapon tilinde) * {{Instagram|actorleeminho}} [[Kategoriya:Qubla Koreya erkek qosıqshıları]] [[Kategoriya:Qubla Koreya erkek aktyorları]] 064ftmlkzuevst0qq7m0v15vkekv1kv 4 26380 274736 274656 2026-10-11T12:01:20Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274736 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122907}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5926}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4193}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1401}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 1wzdk80wv8e4238zzqsimiemmrnm09s 4 27432 274735 274655 2026-10-11T12:01:19Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274735 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122907}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25161}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5926}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4651}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4193}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1401}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} r8jjgdl6v615qnqp7ovwd1frf0u7ihp 2 40312 274812 265306 2026-10-12T07:20:25Z Kvazimodo 10433 [[Wikipedia:Gadjetler/Qısqa sıpatlama járdemshisi]] gadjetiniń keńeytilgen versiyası 274812 javascript text/javascript // Sadece kaynağı değiştir modundayken çalışsın mw.loader.using(['mediawiki.api', 'mediawiki.ForeignApi']).then(function () { if (mw.config.get('wgAction') !== 'edit' && mw.config.get('wgAction') !== 'submit') return; $(document).ready(function () { var $button = $('<button>') .text('✨ Wikidata\'dan toltırıw') .attr('type', 'button') .css({ 'margin-bottom': '10px', 'padding': '6px 12px', 'background-color': '#e8f0fe', 'border': '1px solid #1a73e8', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold', 'cursor': 'pointer', 'color': '#1a73e8' }) .on('click', function () { var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); if (!itemId) { mw.notify('Bul maqalada ele Wikidata siltemesi joq.', { type: 'error' }); return; } var $textBox = $('#wpTextbox1'); var text = $textBox.val(); var templateType = ""; var templateRegex; if (text.match(/{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i)) { templateType = "shaxs"; templateRegex = /{{(?:Shaxs|Adam)\s*infoqutısı/i; } else if (text.match(/{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i)) { templateType = "xaliq"; templateRegex = /{{Xalıq\s*punkti\s*infoqutısı/i; } if (!templateType) { mw.notify('Maqala ishinde Shaxs yáki Xalıq punkti infoqutısı tabılmadı.', { type: 'error' }); return; } $button.text('⏳ Maǵlıwmatlar tartılmaqta...').prop('disabled', true); var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); api.get({ action: 'wbgetentities', ids: itemId, props: 'claims', format: 'json' }).then(function (data) { var claims = data.entities[itemId].claims; var valuesToFetch = []; var itemProps = {}; var resultData = { 'qaraqalpaqsha atı': mw.config.get('wgTitle') }; if (templateType === "shaxs") { if (claims.P18 && claims.P18[0].mainsnak.datavalue) resultData['súwret'] = claims.P18[0].mainsnak.datavalue.value; if (claims.P856 && claims.P856[0].mainsnak.datavalue) resultData['sayt'] = claims.P856[0].mainsnak.datavalue.value; itemProps = { 'P19': 'tuwılǵan jeri', 'P20': 'qaytıs bolǵan jeri', 'P119': 'jerlengen jeri', 'P27': 'puqaralıǵı', 'P106': 'kásibi', 'P140': 'dini', 'P69': 'oqıǵan jeri', 'P22': 'ákesi', 'P25': 'anası', 'P26': 'ómirlik joldası', 'P40': 'perzentleri', 'P102': 'partiyası' }; } else if (templateType === "xaliq") { var directProps = { 'P18': 'súwret', 'P41': 'bayraq', 'P94': 'gerb', 'P856': 'sayt', 'P473': 'telefon kodı', 'P281': 'pochta indeksi', 'P395': 'avtomobil kodı' }; $.each(directProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode] && claims[pCode][0].mainsnak.datavalue) { resultData[paramName] = claims[pCode][0].mainsnak.datavalue.value; } }); // Nüfus ve Yıl tespiti if (claims.P1082 && claims.P1082[0].mainsnak.datavalue) { resultData['xalıq sanı'] = claims.P1082[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); // Nüfus verisinin altındaki Tarih (P585) bilgisini çek if (claims.P1082[0].qualifiers && claims.P1082[0].qualifiers.P585) { var qTime = claims.P1082[0].qualifiers.P585[0].datavalue.value.time; resultData['sanalǵan jıl'] = qTime.substring(1, 5); // +2010-01-01 -> 2010 } } if (claims.P2046 && claims.P2046[0].mainsnak.datavalue) { resultData['jer maydanı'] = claims.P2046[0].mainsnak.datavalue.value.amount.replace(/^\+/, ''); } itemProps = { 'P17': 'mámleket', 'P6': 'basshı' }; } $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (claims[pCode]) { var qIds = []; $.each(claims[pCode], function(i, claim) { if (claim.mainsnak.datavalue && claim.mainsnak.datavalue.value.id) { qIds.push(claim.mainsnak.datavalue.value.id); } }); if (qIds.length > 0) { resultData[paramName + '_ids'] = qIds; valuesToFetch = valuesToFetch.concat(qIds); } } }); if (valuesToFetch.length > 0) { valuesToFetch = [...new Set(valuesToFetch)]; api.get({ action: 'wbgetentities', ids: valuesToFetch.slice(0, 50).join('|'), props: 'labels', languages: 'kaa', format: 'json' }).then(function (labelData) { var entities = labelData.entities; var getLabel = function(qId) { if (!entities[qId] || !entities[qId].labels) return qId; var lbls = entities[qId].labels; return lbls.kaa ? lbls.kaa.value : (lbls.tr ? lbls.tr.value : (lbls.en ? lbls.en.value : qId)); }; $.each(itemProps, function(pCode, paramName) { if (resultData[paramName + '_ids']) { var labels = resultData[paramName + '_ids'].map(function(qId) { return '[[' + getLabel(qId) + ']]'; }); resultData[paramName] = labels.join(', '); } }); injectToTextbox(resultData); }); } else { injectToTextbox(resultData); } }); function injectToTextbox(newData) { var currentText = $textBox.val(); var changesMade = false; var templateMatch = currentText.match(templateRegex); if (!templateMatch) return; var templateStart = templateMatch.index; var templateEnd = currentText.indexOf('}}', templateStart); if (templateEnd === -1) templateEnd = currentText.length; var templateStr = currentText.substring(templateStart, templateEnd); function pad(str) { return (str + ' ').slice(0, 26); } $.each(newData, function(paramName, paramValue) { if (!paramValue || paramName.endsWith('_ids')) return; var regex = new RegExp('(\\|\\s*' + paramName + '\\s*=\\s*)(?=\\n|\\||$)', 'i'); if (regex.test(templateStr)) { templateStr = templateStr.replace(regex, '$1' + paramValue); changesMade = true; } else if (templateStr.indexOf(paramName) === -1) { templateStr = templateStr.replace(/\s+$/, ''); templateStr += '\n| ' + pad(paramName) + '= ' + paramValue; changesMade = true; } }); if (changesMade) { currentText = currentText.substring(0, templateStart) + templateStr + '\n' + currentText.substring(templateEnd); $textBox.val(currentText); mw.notify('✨ Infoqutı Wikidata maǵlıwmatları menen toltırıldı!', { type: 'success' }); } else { mw.notify('Qosılatuǵın jańa maǵlıwmat tabılmadı yáki orınlar bánt.', { type: 'warn' }); } $button.text('✨ Wikidata\'dan toltırıw').prop('disabled', false); } }); $('#wpTextbox1').before($button); }); }); /** * 🪄 Kategori Doldurucu Gadget (Prototip v2.0 - Süper Hızlı JS Filtrelemeli) */ (function ($, mw) { 'use strict'; if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 14) { return; } const TARGET_WIKI = 'enwiki'; const TARGET_WIKI_URL = 'en.wikipedia.org'; function initCatFiller() { const portletId = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-views'; const link = mw.util.addPortletLink( portletId, '#', '🪄 Kategoriyi Doldur', 'ca-catfiller', 'Eksik maddeleri bul ve bu kategoriye ekle' ); if (!link) return; $(link).on('click', function (e) { e.preventDefault(); startProcess(); }); } function startProcess() { const qid = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); const localCat = mw.config.get('wgPageName'); const localWiki = mw.config.get('wgServerName'); $('#catfiller-panel').remove(); const $panel = $('<div>', { id: 'catfiller-panel' }).css({ 'background': '#f8f9fa', 'border': '2px solid #a2a9b1', 'padding': '15px', 'margin-bottom': '20px', 'border-radius': '5px' }); $panel.html('<h3>🪄 Kategori Doldurucu</h3><p id="catfiller-status">⏳ Başlatılıyor...</p><ul id="catfiller-list"></ul>'); $('#mw-content-text').prepend($panel); if (!qid) { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Bu kategori henüz Vikiveri\'ye bağlanmamış. Önce sol menüden Vikiveri öğesi eklemelisin!'); return; } $('#catfiller-status').html('⏳ Vikiveri\'den hedef kategori bulunuyor...'); // 1. ADIM: Hedef (İngilizce) kategori adını bul $.ajax({ url: 'https://www.wikidata.org/w/api.php', data: { action: 'wbgetentities', ids: qid, props: 'sitelinks', format: 'json', origin: '*' }, dataType: 'json' }).done(function (data) { const sitelinks = data.entities[qid].sitelinks; if (!sitelinks || !sitelinks[TARGET_WIKI]) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>Hata:</b> Bu kategorinin <b>${TARGET_WIKI}</b> üzerinde bir karşılığı bulunamadı.`); return; } const targetCatTitle = sitelinks[TARGET_WIKI].title; $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>.<br>⏳ Mevcut Karakalpakça maddeler taranıyor...`); // 2. ADIM: Halihazırda bu kategoride olan Karakalpakça maddeleri listele (Çifte eklemeyi önlemek için) new mw.Api().get({ action: 'query', list: 'categorymembers', cmtitle: localCat, cmnamespace: 0, cmlimit: 'max' }).done(function (catData) { let existingPages = []; if (catData && catData.query && catData.query.categorymembers) { existingPages = catData.query.categorymembers.map(function(p) { return p.title; }); } $('#catfiller-status').html(`🔍 İngilizce karşılığı bulundu: <b>${targetCatTitle}</b>.<br>⏳ Vikiveri eşleşmeleri kontrol ediliyor (Lütfen bekleyin)...`); // 3. ADIM: SPARQL ile İngilizce kategorideki maddelerin yerel karşılıklarını bul (MINUS kaldırıldı, çok hızlandı) const sparqlQuery = ` SELECT DISTINCT ?local_title WHERE { SERVICE wikibase:mwapi { bd:serviceParam wikibase:endpoint "${TARGET_WIKI_URL}"; wikibase:api "Generator"; mwapi:generator "categorymembers"; mwapi:gcmtitle "${targetCatTitle}"; mwapi:gcmtype "page"; mwapi:gcmlimit "max". ?item wikibase:apiOutputItem mwapi:item. } ?local_url schema:about ?item ; schema:isPartOf <https://${localWiki}/> ; schema:name ?local_title . }`; $.ajax({ url: 'https://query.wikidata.org/sparql', type: 'GET', data: { query: sparqlQuery, format: 'json', origin: '*' }, dataType: 'json' }).done(function (response) { const allMatches = response.results.bindings.map(function(r) { return r.local_title.value; }); // 4. ADIM: Zaten kategorisi olanları JavaScript ile listeden at const missingPages = allMatches.filter(function(title) { return !existingPages.includes(title); }); if (missingPages.length === 0) { $('#catfiller-status').html('✅ <b>Harika!</b> Bu kategoriye ait olabilecek tüm yerel maddelerde kategori zaten ekli. Eksik yok!'); return; } $('#catfiller-status').html(`🎯 <b>${missingPages.length}</b> adet eksik madde bulundu! İstediklerini tek tıkla ekleyebilirsin:`); const $list = $('#catfiller-list').css({'list-style': 'none', 'padding': '0', 'max-height': '350px', 'overflow-y': 'auto'}); missingPages.forEach(function (pageTitle) { const $li = $('<li>').css({'padding': '6px', 'border-bottom': '1px solid #ddd', 'display': 'flex', 'justify-content': 'space-between', 'align-items': 'center'}); const $link = $('<a>').attr('href', mw.util.getUrl(pageTitle)).attr('target', '_blank').text(pageTitle); const $btn = $('<button>').text('➕ Ekle').css({'cursor': 'pointer', 'background': '#36c', 'color': 'white', 'border': 'none', 'padding': '5px 12px', 'border-radius': '4px', 'font-weight': 'bold'}); $btn.on('click', function () { addCategoryToPage(pageTitle, localCat, $btn); }); $li.append($link).append($btn); $list.append($li); }); }).fail(function (jqXHR, textStatus) { $('#catfiller-status').html(`❌ <b>SPARQL Hatası:</b> Sorgu yapılamadı. İngilizce kategori çok büyük olabilir. (${textStatus})`); }); }).fail(function () { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Hata:</b> Yerel kategori verileri okunamadı.'); }); }).fail(function () { $('#catfiller-status').html('❌ <b>Wikidata API Hatası:</b> Sunucuya bağlanılamadı.'); }); } function addCategoryToPage(pageTitle, categoryTitle, $btn) { $btn.text('⏳...').prop('disabled', true).css('background', '#777'); new mw.Api().postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, appendtext: '\n[[' + categoryTitle + ']]', summary: 'Gadget: Kategori eklendi' }).done(function (data) { if (data && data.edit && data.edit.result === 'Success') { $btn.text('✅ Eklendi').css('background', '#00af89'); } else { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); } }).fail(function () { $btn.text('❌ Hata').css('background', '#d33'); }); } mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api']).then(initCatFiller); })(jQuery, mediaWiki); /** * Wikidata Description Helper (Versiya 2.0 - Kategoriya ve Ülgi Hızlı Ekleme) * Shortdesc helper arayüzü baz alınarak geliştirilmiştir. */ mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notification']).then(function () { $(function () { var ns = mw.config.get('wgNamespaceNumber'); var allowedNamespaces = [0, 10, 14]; // 0: Maqala, 10: Úlgi, 14: Kategoriya if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || allowedNamespaces.indexOf(ns) === -1) { return; } var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId'); if (!itemId) { return; } var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); // Label (Atama) yerine Description (Sıpatlama) çekiyoruz api.get({ action: 'wbgetentities', ids: itemId, props: 'descriptions', languages: lang, format: 'json' }).done(function (data) { var currentDesc = ''; var entity = data.entities[itemId]; if (entity && entity.descriptions && entity.descriptions[lang]) { currentDesc = entity.descriptions[lang].value; } initUI(currentDesc); }); function initUI(currentDesc) { var $container = $('<div>').attr('id', 'wd-desc-helper').css({ 'font-size': '85%', 'margin-bottom': '0.4em', 'color': '#54595d', 'display': 'block', 'line-height': '1.5em' }); var $displaySpan = $('<span>'); var $actionLink = $('<a>').attr('href', '#').css('margin-left', '0.4em'); if (currentDesc) { $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat sıpatlaması: ' + currentDesc); $actionLink.text('(redaktorlaw)'); } else { $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat sıpatlaması '); var $missingSpan = $('<span>').text('joq').css({ 'color': '#ba3c26', 'font-weight': 'bold' }); $displaySpan.append($missingSpan); $actionLink.text('(Qosıw)'); } $container.append($displaySpan).append($actionLink); if ($('#contentSub').length) { $('#contentSub').before($container); } else if ($('#siteSub').length) { $('#siteSub').after($container); } else { $('#firstHeading').after($container); } $actionLink.on('click', function (e) { e.preventDefault(); showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentDesc); }); } function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentDesc) { $displaySpan.hide(); $actionLink.hide(); var $inputWrapper = $('<span>').css({ 'display': 'inline-flex', 'align-items': 'center', 'background': '#fff', 'border': '1px solid #a2a9b1', 'border-radius': '2px', 'height': '32px', 'vertical-align': 'middle', 'box-sizing': 'border-box' }); var $input = $('<input>').attr({ type: 'text', placeholder: 'Sıpatlama kiritin\'...' }).val(currentDesc).css({ 'border': 'none', 'padding': '0 8px', 'height': '100%', 'width': '250px', 'outline': 'none', 'font-size': '14px', 'box-sizing': 'border-box' }); var $charCount = $('<span>').text(currentDesc.length).css({ 'color': '#72777d', 'font-size': '12px', 'padding': '0 8px', 'border-right': '1px solid #a2a9b1', 'height': '100%', 'display': 'inline-flex', 'align-items': 'center', 'background': '#f8f9fa', 'user-select': 'none' }); var $saveBtn = $('<button>').text('Saqlaw').css({ 'background': '#36c', 'color': '#fff', 'border': 'none', 'font-weight': 'bold', 'padding': '0 16px', 'height': '100%', 'cursor': 'pointer', 'font-size': '14px', 'border-radius': '0 2px 2px 0' }); $inputWrapper.append($input).append($charCount).append($saveBtn); var $summaryInput = $('<input>').attr({ type: 'text', placeholder: 'Redaktorlaw túsindirmesi' }).css({ 'border': '1px solid #a2a9b1', 'border-radius': '2px', 'padding': '0 8px', 'height': '32px', 'width': '200px', 'margin-left': '8px', 'vertical-align': 'middle', 'box-sizing': 'border-box', 'outline': 'none', 'font-size': '14px' }); var $cancelBtn = $('<button>').text('Biykarlaw').css({ 'background': '#fff', 'color': '#d33', 'border': '1px solid #d33', 'border-radius': '2px', 'padding': '0 12px', 'height': '32px', 'margin-left': '8px', 'vertical-align': 'middle', 'cursor': 'pointer', 'font-weight': 'bold', 'font-size': '14px' }); var $form = $('<span>').append($inputWrapper).append($summaryInput).append($cancelBtn); // --- KATEGORİYA VE ÜLGİ İÇİN HIZLI BUTONLAR --- if (ns === 14) { var $quickCatBtn = $('<button>').text('⚡ Wikimedia kategoriyası').css({ 'margin-left': '8px', 'cursor': 'pointer', 'background': '#eaf3ff', 'border': '1px solid #a2a9b1', 'padding': '4px 8px', 'border-radius': '2px', 'font-size': '13px' }); $quickCatBtn.on('click', function(e) { e.preventDefault(); $input.val('Wikimedia kategoriyası').trigger('input'); $saveBtn.click(); // Doğrudan kaydeder }); $form.append($quickCatBtn); } else if (ns === 10) { var $quickTplBtn = $('<button>').text('⚡ Wikimedia úlgisi').css({ 'margin-left': '8px', 'cursor': 'pointer', 'background': '#eaf3ff', 'border': '1px solid #a2a9b1', 'padding': '4px 8px', 'border-radius': '2px', 'font-size': '13px' }); $quickTplBtn.on('click', function(e) { e.preventDefault(); $input.val('Wikimedia úlgisi').trigger('input'); $saveBtn.click(); // Doğrudan kaydeder }); $form.append($quickTplBtn); } $container.append($form); $input.focus(); $input.on('input', function () { $charCount.text($input.val().length); }); $input.on('keydown', function (e) { if (e.key === 'Enter') { e.preventDefault(); $saveBtn.click(); } }); $summaryInput.on('keydown', function (e) { if (e.key === 'Enter') { e.preventDefault(); $saveBtn.click(); } }); $cancelBtn.on('click', function (e) { e.preventDefault(); $form.remove(); $displaySpan.show(); $actionLink.show(); }); $saveBtn.on('click', function (e) { e.preventDefault(); var newDesc = $input.val().trim(); var summaryText = $summaryInput.val().trim(); if (newDesc === currentDesc) { $cancelBtn.click(); return; } $input.prop('disabled', true); $saveBtn.prop('disabled', true); $summaryInput.prop('disabled', true); var finalSummary = summaryText ? summaryText + ' ([[w:kaa:Wikipedia:Gadjetler/Wikimaǵlıwmat atamasın qosıwshı|Desc helper]])' : 'Description updated via [[w:kaa:Wikipedia:Gadjetler/Wikimaǵlıwmat atamasın qosıwshı|Desc helper]] gadget'; // wbsetlabel YERİNE wbsetdescription KULLANILIYOR api.postWithToken('csrf', { action: 'wbsetdescription', id: itemId, language: lang, value: newDesc, summary: finalSummary, format: 'json' }).done(function (data) { if (data.success) { mw.notify('Wikimaǵlıwmat sıpatlaması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' }); $form.remove(); currentDesc = newDesc; $displaySpan.empty().text('Wikimaǵlıwmat sıpatlaması: ' + newDesc); $actionLink.text('(redaktorlaw)').show(); $displaySpan.show(); } else { mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' }); $input.prop('disabled', false); $saveBtn.prop('disabled', false); $summaryInput.prop('disabled', false); } }).fail(function (error) { mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' }); $input.prop('disabled', false); $saveBtn.prop('disabled', false); $summaryInput.prop('disabled', false); }); }); } }); }); 7dcsga46683puqwomcv00z4bzjb2z1q 0 43750 274814 264384 2026-10-12T08:42:14Z -wuppertaler 16287 photo added 274814 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Wonsheim | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Wonsheim - ev. Kirche St. Lambert - panoramio.jpg|300px]] | gerb = DEU Wonsheim COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Alzey-Worms | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 8,79 | xalıq sanı = 900 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06703 | pochta indeksi = 55599 | avtomobil kodı = AZ | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Wonsheim''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Alzey-Worms|Alzey-Worms]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 900 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 8,79&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Wonsheim}} * {{OSM baylanıs|1248627}} * [https://www.wonsheim.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Alzey-Worms rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Alzey-Worms]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] i5qdwpkn2c5fai9f9oqy6emcgykh50a 0 48386 274780 274675 2026-10-11T21:52:40Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 274780 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#E6E6FA; color:black; font-size:125%;" |iPhone 18 Pro<br>iPhone 18 Pro Max |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:IPhone_18_Pro_(with_Apple_logo).svg|160px|sürmesiz]]<br> [[Fayl:IPhone_18_Pro_Max_(with_Apple_logo).svg|160px|sürmesiz]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:IPhone_18_Pro_Vector.svg|220px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">Bordo reńdegi iPhone 18 Pro</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵarıwshı | class="infobox-data" |[[Apple Inc.|Apple]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Smartfon]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Seriyası | class="infobox-data" |[[iPhone]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Satıwǵa shıǵarılǵan kúni | class="infobox-data" |18-sentyabr, 2026-j. |- ! class="infobox-label" scope="row" |Aldınǵı modeli | class="infobox-data" |[[iPhone 17 Pro]] hám Pro Max |- ! class="infobox-label" scope="row" |Baylanıslı modeller | class="infobox-data" |iPhone Duo |- ! class="infobox-label" scope="row" |Qollap-quwatlanatuǵın tarmaqlar | class="infobox-data" |2G GSM/EDGE, 3G UMTS/HSPA+, 4G LTE, 5G NR/5G-A |- ! class="infobox-label" scope="row" |Forma faktorı | class="infobox-data" |Monoblok |- ! class="infobox-label" scope="row" |Reńleri | class="infobox-data" |Bordo<br>Muzlıq<br>Gúmis<br>Qara |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#F2F2F2;" |Texnikalıq xarakteristikaları |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ólshemleri | class="infobox-data" |Pro: 150,0 mm × 71,9 mm × 8,75 mm<br>Pro Max: 163,4 mm × 78,0 mm × 8,75 mm |- ! class="infobox-label" scope="row" |Salmaǵı | class="infobox-data" |Pro: 211 g<br>Pro Max: 249 g |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operaciyalıq sisteması | class="infobox-data" |Dáslepki: iOS 27<br>Házirgi: iOS 27.0.1 (2026-jılı 28-sentyabrde shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Sistema-chip (SoC) | class="infobox-data" |Apple A20 Pro |- ! class="infobox-label" scope="row" |Modem | class="infobox-data" |18 Pro: Apple C2<br>18 Pro Max: Qualcomm Snapdragon X80 (tek AQSH-ta), Apple C2 (basqa mámleketlerde) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operativ yadı | class="infobox-data" |12 GB LPDDR5X |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ishki yadı | class="infobox-data" |256 GB<br>512 GB<br>1 TB<br>2 TB<br>NVMe |- ! class="infobox-label" scope="row" |Batareya | class="infobox-data" |Pro (fizikalıq SIM): 15,855 Vt·s (4056 mAh), 3,909 V<br>Pro (eSIM): 16,758 Vt·s (4288 mAh), 3,908 V<br>Pro Max (fizikalıq SIM): 21,063 Vt·s (5391 mAh), 3,907 V<br>Pro Max (eSIM): 21,751 Vt·s (5567 mAh), 3,907 V |- ! class="infobox-label" scope="row" |Zaryadlaw | class="infobox-data" |MagSafe hám Qi 2 sımsız zaryadlaw<br>USB-C arqalı tez zaryadlaw<br>60 Vt yamasa onnan kúshli adapter menen 15 minutta 50%-ke shekem (PD3.2 AVS SPR qorek bloki arqalı, 15 V yamasa 18 V) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Displey | class="infobox-data" |Pro: 6,3 dyum (160 mm), tınıqlıǵı 2622 × 1206 piksel, 460 ppi<br>Pro Max: 6,9 dyum (175 mm), tınıqlıǵı 2868 × 1320 piksel, 460 ppi<br>120 Gc-ke shekem beyimlesiwshi jańalanıw jiyiligine iye ProMotion texnologiyası<br>1 Gc jiyiliktegi Always-On displey<br>Keń reń diapazonı (P3)<br>Kontrastlıǵı 2 000 000:1 (ádettegi)<br>Maksimal jarqınlıǵı 1000 nit (ádettegi)<br>Eń joqarı jarqınlıǵı 1600 nit (HDR)<br>Eń joqarı jarqınlıǵı 3000 nit (sırtta)<br>Minimal jarqınlıǵı 1 nit |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dawıs | class="infobox-data" |Stereo dinamikler, keńislikli dawıs (spatial audio) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Baylanıs múmkinshiligi | class="infobox-data" |Wi-Fi 7 (úsh diapazonlı), Bluetooth 6.0 (A2DP, LE), ultra keń polosalı (UWB), Thread, NFC (oqıw rejimi, Express Cards), LEO sputnik baylanısı (Globalstar, sheklengen), USB-C: USB 10 Gbit/s, eki jiyilikli GPS (L1, L5), GLONASS, Galileo, QZSS, BeiDou, NavIC |- ! class="infobox-label" scope="row" |Suwǵa shıdamlılıǵı | class="infobox-data" |IP68 (shań hám suwdan qorǵalǵan, 30 minut dawamında 6 m tereńlikke shekem) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Islep shıǵarılǵan mámleketler | class="infobox-data" |Qıtay, Hindstan |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqa múmkinshilikleri | class="infobox-data" |Emergency SOS, sputnik arqalı Messages hám Find My, Wi-Fi hám 5G arqalı 1080p sapalı FaceTime Audio yamasa Video, 5G Standalone arqalı dawıslı baylanıs (operator qollap-quwatlasa) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Veb-saytı | class="infobox-data" |[https://www.apple.com/iphone-18-pro apple.com/iphone-18-pro] |} '''iPhone 18 Pro''' hám '''iPhone 18 Pro Max''' — [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan hám satılatuǵın [[Smartfon|smartfonlar]]. Olar iPhone Duo menen birge [[iPhone]]-nıń jigirmalanshı áwladın quraydı hám [[iPhone 17 Pro]] menen [[IPhone 17 Pro|iPhone 17 Pro Max]] modelleriniń ornın basadı. Modeller 2026-jılı 9-sentyabrde Kaliforniya shtatınıń Kupertino qalasındaǵı Apple Park-ta ótkerilgen Apple Event ilajında tanıstırıldı. Olar 2026-jılı 18-sentyabrde satıwǵa shıǵarıldı<ref name=":12">{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2026-jıl 12-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro and iPhone 18 Pro Max Now Available to Pre-Order | url =https://www.macrumors.com/2026/09/12/iphone-18-pro-available-to-pre-order/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref><ref name=":11">{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 9-sentyabr | bet =Apple Announces iPhone 18 Pro and iPhone 18 Pro Max | url =https://www.macrumors.com/2026/09/09/apple-announces-iphone-18-pro-and-iphone-18-pro-max/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 9-sentyabr |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260909171429/https://www.macrumors.com/2026/09/09/apple-announces-iphone-18-pro-and-iphone-18-pro-max/ |url-status=live }}</ref>. == Tariyxı == === Bahanıń kóteriliwi === 2026-jılı iyun ayında ''The Wall Street Journal'' gazetası iPhone{{nbsp}}18{{nbsp}}Pro bahasınıń kóterilgenin hám telefonnıń baslanǵısh bahası shama menen 1399 dollar bolıwı múmkin ekenin xabarladı<ref name=":4">{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 18-iyun | bet =iPhone 18 Pro could start at $1,399 or more, per report | url =https://9to5mac.com/2026/06/18/iphone-18-pro-could-start-at-1399-or-more-per-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=9to5Mac | til =en-US| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260618151147/https://9to5mac.com/2026/06/18/iphone-18-pro-could-start-at-1399-or-more-per-report/| arxivsáne = 2026-jıl 18-iyun }}</ref><ref name=":5">{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 19-iyun | bet =Report: iPhone 18 Pro Could Start at $1,399 Amid Price Hikes | url =https://www.macrumors.com/2026/06/19/iphone-18-pro-could-start-at-1399/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-iyun |website=MacRumors | til =en| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260619110726/https://www.macrumors.com/2026/06/19/iphone-18-pro-could-start-at-1399/| arxivsáne = 2026-jıl 19-iyun }}</ref>. Sol waqıttaǵı Apple bas direktorı Tim Kuk Apple kompaniyasınıń yad chipleri hám SSD diskleriniń anaǵurlım qımbatlawınan shette qala almaytuǵının málimlep<ref name=":4" /><ref name=":5" />, kompaniya házirgi payda marjasın saqlap qalıw ushın qurılmalar bahasın kóteriwge májbúr bolatuǵının bildirdi<ref>{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2026-jıl 17-iyun | bet =Tim Cook Says Apple Price Increases Are 'Unavoidable' Due to Memory Costs | url =https://www.macrumors.com/2026/06/17/apple-increasing-prices/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-iyun |website=MacRumors | til =en| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260617211536/https://www.macrumors.com/2026/06/17/apple-increasing-prices/| arxivsáne = 2026-jıl 17-iyun }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 20-iyun | bet =Tim Cook Says Apple Facing Unprecedented Problem: 'I've Never Seen Anything Like It' | url =https://www.macrumors.com/2026/06/20/tim-cook-apple-unprecedented-problem/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-iyun |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260621204025/https://www.macrumors.com/2026/06/20/tim-cook-apple-unprecedented-problem/ |url-status=live }}</ref>. J.P. Morgan iPhone bahasınıń kóteriliwi 50 dollardan aspaytuǵının bildirdi<ref>{{web deregi | familiya =Friedman | at =Alan | sáne = 2026-jıl 24-iyun | bet =Apple's iPhone 18 Pro price hike expected to be much less than many feared | url =https://www.phonearena.com/news/iphone-18-pro-price-hike-much-less-than-feared_id181378 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-iyun |website=PhoneArena | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 25-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260625123927/https://www.phonearena.com/news/iphone-18-pro-price-hike-much-less-than-feared_id181378 |url-status=live }}</ref>. Al Fixed Focus Digital bolsa bahanıń kóteriletuǵının aytıp, iPhone{{nbsp}}Duo modeliniń bahası aldın kútilgennen 10–20% joqarı bolatuǵının atap ótti<ref>{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 26-iyun | bet =iPhone 18 Pro and Foldable iPhone Tipped to Get Price Hikes Too | url =https://www.macrumors.com/2026/06/26/iphone-18-pro-and-foldable-to-get-price-hikes/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-iyun |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 26-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260626145405/https://www.macrumors.com/2026/06/26/iphone-18-pro-and-foldable-to-get-price-hikes/ |url-status=live }}</ref>. International Data Corporation (IDC) iPhone{{nbsp}}18{{nbsp}}Pro hám Pro{{nbsp}}Max modelleriniń bahası 200 dollarǵa kóteriliwi múmkin ekenin boljadı<ref>{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2026-jıl 26-iyun | bet =iPhone 18 Pro and Pro Max May See $200 Price Increase | url =https://www.macrumors.com/2026/06/26/iphone-18-pro-price-increase-estimate/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-iyun |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 26-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260626191947/https://www.macrumors.com/2026/06/26/iphone-18-pro-price-increase-estimate/ |url-status=live }}</ref>. Bahanıń kóteriliwi 2026-jılı 9-sentyabrde ótkerilgen Apple Event ilajında tastıyıqlandı. Pro modeliniń baslanǵısh bahası 1199 AQSH dolları, al Pro{{nbsp}}Max modeliniń baslanǵısh bahası 1299 AQSH dolları boldı<ref name=":1">{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 9-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro Starts at $1,199, Pro Max at $1,299 | url =https://www.macrumors.com/2026/09/09/iphone-18-pro-pricing/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 9-sentyabr |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260909174934/https://www.macrumors.com/2026/09/09/iphone-18-pro-pricing/ |url-status=live }}</ref>. ==== Maǵlıwmatlardıń urlanıwı hám sırtqa shıǵıwı ==== 2026-jılı iyun ayında A20{{nbsp}}Pro chipi haqqındaǵı maǵlıwmatlar sırtqa shıqqanı aytıladı. Olardan chiptiń Wafer-Level Multi-Chip Module (WMCM) qaplaw texnologiyasına ótkeni kórindi<ref name=":8">{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 29-iyun | bet =Leaked A20 Pro Image Hints at iPhone 18 Pro Performance Gains | url =https://www.macrumors.com/2026/06/29/leaked-a20-pro-image-iphone-18-pro-performance/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-iyun |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 29-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260629120804/https://www.macrumors.com/2026/06/29/leaked-a20-pro-image-iphone-18-pro-performance/ |url-status=live }}</ref>. Sonıń menen birge, jetkerip beriwshi kompaniyaǵa kiberhújim jasalǵannan keyin iPhone{{nbsp}}18{{nbsp}}Pro-nıń ana plata dizaynı hám prototiplerdiń videoları da sırtqa shıǵıp ketti. === Boljawlar hám islep shıǵıw === iPhone 18 Pro-nıń kóplegen funkciyaları hám dizayn ózgerisleri haqqında boljawlar [[iPhone 17 Pro]] járiyalanbastan burın-aq payda bolǵan edi<ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2025-jıl 3-may | bet =iPhone 18 Pro Models Rumored to Feature Under-Screen Face ID With Top-Left Camera Hole | url =https://www.macrumors.com/2025/05/03/iphone-18-pro-under-screen-face-id-rumor/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 16-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260816182150/https://www.macrumors.com/2025/05/03/iphone-18-pro-under-screen-face-id-rumor/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2025-jıl 8-avgust | bet =Skipping the iPhone 17 Pro? Here Are Key iPhone 18 Pro Rumors So Far | url =https://www.macrumors.com/2025/08/08/iphone-18-pro-rumored-features/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 17-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260817214246/https://www.macrumors.com/2025/08/08/iphone-18-pro-rumored-features/ |url-status=live }}</ref>. 2025-jılı sentyabr ayında-aq shıqqan xabarlarda keyingi iPhone-da kishireytilgen Dynamic Island bolatuǵını aytıldı<ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2025-jıl 13-sentyabr | bet =New iPhone 18 and iPhone 18 Pro Rumors: Smaller Dynamic Island, No Under-Screen Face ID | url =https://www.macrumors.com/2025/09/13/iphone-18-smaller-dynamic-island-rumor/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 17-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260817203123/https://www.macrumors.com/2025/09/13/iphone-18-smaller-dynamic-island-rumor/ |url-status=live }}</ref>. Tolıǵıraq maǵlıwmatlar 2025-jılı dekabr hám 2026-jılı yanvar aylarında sırtqa shıqtı. Olarda jańa iPhone-da ekran astındaǵı Face ID bolatuǵını<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2025-jıl 8-dekabr | bet =iPhone 18 Pro Leak Adds New Evidence for Under-Display Face ID | url =https://www.macrumors.com/2025/12/08/iphone-18-pro-under-display-face-id/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 12-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260812001508/https://www.macrumors.com/2025/12/08/iphone-18-pro-under-display-face-id/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2025-jıl 16-dekabr | bet =iPhone 18 Pro Features Leaked in New Report, Including Under-Screen Face ID | url =https://www.macrumors.com/2025/12/16/iphone-18-pro-features-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 30-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260730105718/https://www.macrumors.com/2025/12/16/iphone-18-pro-features-report/ |url-status=live }}</ref> hám jańa Dynamic Island-tıń anıq ólshemleri kórsetildi<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 20-yanvar | bet =iPhone 18 Pro Leak: Smaller Dynamic Island, No Top-Left Camera Cutout | url =https://www.macrumors.com/2026/01/20/iphone-18-pro-leak-smaller-dynamic-island/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 10-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260810031143/https://www.macrumors.com/2026/01/20/iphone-18-pro-leak-smaller-dynamic-island/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 22-yanvar | bet =iPhone 18 Pro: Leaker Reveals Alleged Size of Smaller Dynamic Island | url =https://www.macrumors.com/2026/01/23/iphone-18-pro-alleged-dynamic-island-size/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 5-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260805212310/https://www.macrumors.com/2026/01/23/iphone-18-pro-alleged-dynamic-island-size/ |url-status=live }}</ref>. 2026-jıl fevral ayında iPhone 18 Pro-nı sınaq retinde islep shıǵarıw baslandı. Bul telefonnıń tez arada keń kólemde islep shıǵarılatuǵının bildirdi<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 23-fevral | bet =iPhone 18 Pro Reportedly Enters Trial Production Stage | url =https://www.macrumors.com/2026/02/23/iphone-18-pro-trial-production-stage/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 8-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260508121237/https://www.macrumors.com/2026/02/23/iphone-18-pro-trial-production-stage/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Lovejoy | at =Ben | sáne = 2026-jıl 23-fevral | bet =iPhone 18 Pro reportedly enters test production | url =https://9to5mac.com/2026/02/23/iphone-18-pro-reportedly-enters-test-production/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-sentyabr |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 24-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260224131635/https://9to5mac.com/2026/02/23/iphone-18-pro-reportedly-enters-test-production/ |url-status=live }}</ref>. 2026-jılı mart ayında kishireytilgen Dynamic Island-qa iye iPhone 18 Pro prototipiniń súwretleri járiyalandı<ref>{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 30-mart | bet =iPhone 18 Pro's Smaller Dynamic Island Revealed | url =https://www.macrumors.com/2026/03/30/iphone-18-pro-smaller-dynamic-island-revealed/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 30-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260730161708/https://www.macrumors.com/2026/03/30/iphone-18-pro-smaller-dynamic-island-revealed/ |url-status=live }}</ref>. 2026-jıl iyun ayında iPhone 18 Pro dizaynı haqqında bir neshe xabar payda boldı. Olardıń arasında ekran qorǵawshı plyonkalar haqqındaǵı maǵlıwmatlar<ref>{{web deregi | familiya =Asim | at =Abdullah | sáne = 2026-jıl 20-iyun | bet =Leaked iPhone 18 Pro screen protectors confirm whether Apple succeeded in its redesign | url =https://www.phonearena.com/news/leaked-iphone-18-pro-screen-protectors-confirm-apple-redesign_id181304 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-iyun |website=PhoneArena | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 23-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260623101430/https://www.phonearena.com/news/leaked-iphone-18-pro-screen-protectors-confirm-apple-redesign_id181304 |url-status=live }}</ref>, úlkeytilgen kamera blokı<ref>{{web deregi | familiya =Vlad | bet =iPhone 18 Pro camera upgrade 'confirmed' by another rumor | url =https://www.gsmarena.com/iphone_18_pro_camera_upgrade_confirmed_by_another_rumor-news-73388.php | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-iyun |website=GSMArena.com | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 23-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260623093554/https://www.gsmarena.com/iphone_18_pro_camera_upgrade_confirmed_by_another_rumor-news-73388.php |url-status=live }}</ref><ref name=":6">{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 22-iyun | bet =New iPhone 18 Pro leak highlights big upgrade for most popular camera | url =https://9to5mac.com/2026/06/22/new-iphone-18-pro-leak-highlights-big-upgrade-for-most-popular-camera/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-iyun |website=9to5Mac | til =en-US| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260622155510/https://9to5mac.com/2026/06/22/new-iphone-18-pro-leak-highlights-big-upgrade-for-most-popular-camera/| arxivsáne = 2026-jıl 22-iyun }}</ref> hám iPhone 18 Pro-nıń SIM-karta uyasın kórsetetuǵın súwretler bar edi<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 30-iyun | bet =Alleged iPhone 18 Pro Sim Tray Again Shows Dark Cherry Color | url =https://www.macrumors.com/2026/06/30/iphone-18-pro-sim-tray-dark-cherry-color/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 30-iyun |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 30-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260630130923/https://www.macrumors.com/2026/06/30/iphone-18-pro-sim-tray-dark-cherry-color/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq iPhone 18 Pro batareyasınıń sıyımlılıǵı haqqında da maǵlıwmatlar payda boldı<ref name=":3">{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 2-iyun | bet =iPhone 18 Pro Battery Capacities Allegedly Leaked | url =https://www.macrumors.com/2026/06/02/iphone-18-pro-battery-capacities-allegedly-leaked/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-iyun |website=MacRumors | til =en| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260602085805/https://www.macrumors.com/2026/06/02/iphone-18-pro-battery-capacities-allegedly-leaked/| arxivsáne = 2026-jıl 2-iyun }}</ref>. 2026-jıl iyul ayında iPhone 18 Pro Max batareyasınıń sıyımlılıǵı sırtqa shıqtı<ref name=":9">{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 2-iyul | bet =iPhone 18 Pro Max’s huge battery size reportedly leaked | url =https://9to5mac.com/2026/07/02/iphone-18-pro-maxs-huge-battery-size-reportedly-leaked/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-iyul |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 2-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260702161650/https://9to5mac.com/2026/07/02/iphone-18-pro-maxs-huge-battery-size-reportedly-leaked/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 6-iyul | bet =iPhone 18 Pro Battery Capacities Revealed by Regulatory Filings | url =https://www.macrumors.com/2026/07/06/iphone-18-pro-battery-capacities-revealed/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 10-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260810031143/https://www.macrumors.com/2026/07/06/iphone-18-pro-battery-capacities-revealed/ |url-status=live }}</ref>. 2026-jıl avgust ayında ''Tim Kalpan'' iPhone 18 Pro ushın DRAM yad chipleriniń jetkerip beriliwi kútilip atırǵanın hám telefonlar satıwǵa shıqqanda olardıń sanı sheklengen bolatuǵının xabarladı<ref>{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 6-avgust | bet =iPhone 18 Pro could have limited availability right after launch: report | url =https://9to5mac.com/2026/08/06/iphone-18-pro-could-have-limited-availability-right-after-launch-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-avgust |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260806180911/https://9to5mac.com/2026/08/06/iphone-18-pro-could-have-limited-availability-right-after-launch-report/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 6-avgust | bet =Apple Scrambling to Secure Memory Ahead of iPhone 18 Pro Launch | url =https://www.macrumors.com/2026/08/06/apple-scrambling-to-secure-memory/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260806135702/https://www.macrumors.com/2026/08/06/apple-scrambling-to-secure-memory/ |url-status=live }}</ref>. iOS 27-niń beta versiyasında iPhone 18 Pro-ǵa baylanıslı jazıwlar tabıldı<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 11-avgust | bet =Latest iOS 27 Beta References Six Unreleased iPhone 18 Models | url =https://www.macrumors.com/2026/08/11/ios-27-beta-codenames-iphone-18-lineup/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 11-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260811125800/https://www.macrumors.com/2026/08/11/ios-27-beta-codenames-iphone-18-lineup/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq Best Buy dúkanında ele satıwǵa shıqpaǵan qaplar tabıldı<ref>{{web deregi | bet =iPhone 17 Pro Cases Fit iPhone 18 Pro - Or At Least Otterbox Thinks So | url =https://www.macrumors.com/2026/08/19/iphone-17-pro-cases-fit-iphone-18-pro/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |work=MacRumors | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 19-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260819094638/https://www.macrumors.com/2026/08/19/iphone-17-pro-cases-fit-iphone-18-pro/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Lovejoy | at =Ben | sáne = 2026-jıl 19-avgust | bet =Otterbox and Astropad think iPhone 17 Pro cases will fit iPhone 18 Pro | url =https://9to5mac.com/2026/08/19/otterbox-and-astropad-think-iphone-17-pro-cases-will-fit-iphone-18-pro/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=9to5Mac}}</ref>. 2026-jıl sentyabr ayındaǵı xabarlarǵa qaraǵanda, iPhone 18 Pro telefonlarınıń qara reńli variantı bolatuǵını, al gúmis reńli variantı bolmaytuǵını aytıldı<ref>{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 1-sentyabr | bet =Here are iPhone 18 Pro’s new colors, says leaker | url =https://9to5mac.com/2026/09/01/here-are-iphone-18-pros-new-colors-says-leaker/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-sentyabr |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 1-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260901150550/https://9to5mac.com/2026/09/01/here-are-iphone-18-pros-new-colors-says-leaker/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Charlton | at =Hartley | sáne = 2026-jıl 1-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro Colors Apparently Include Black, But Skip Silver | url =https://www.macrumors.com/2026/09/01/iphone-18-pro-colors-include-black-but-skip-silver/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-sentyabr |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 1-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260901154441/https://www.macrumors.com/2026/09/01/iphone-18-pro-colors-include-black-but-skip-silver/ |url-status=live }}</ref>. Keyingi xabarlar bunı biykarlap, modellerdiń úsh reńde shıǵarılatuǵının, biraq olardıń arasında qara reń bolmaytuǵının málimledi<ref name=":2">{{web deregi | familiya =Lovejoy | at =Ben | sáne = 2026-jıl 2-sentyabr | bet =Leakers battle over whether third iPhone 18 Pro color will be silver or black | url =https://9to5mac.com/2026/09/02/leakers-battle-over-whether-third-iphone-18-pro-color-will-be-silver-or-black/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-sentyabr |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 3-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260903021020/https://9to5mac.com/2026/09/02/leakers-battle-over-whether-third-iphone-18-pro-color-will-be-silver-or-black/ |url-status=live }}</ref><ref name=":10">{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 2-sentyabr | bet =Leaked iPhone 18 Pro Parts Point to Three Color Options Excluding Black | url =https://www.macrumors.com/2026/09/02/leaked-iphone-18-pro-parts-point-to-three-colors/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-sentyabr |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 2-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260902183606/https://www.macrumors.com/2026/09/02/leaked-iphone-18-pro-parts-point-to-three-colors/ |url-status=live }}</ref>. === Tanıstırılıwı hám satıwǵa shıǵarılıwı === 2026-jılı 26-avgustta «Surprise and shine» uranı menen ótkeriletuǵın Apple ilajı 9-sentyabrge belgilendi<ref name="mr">{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | bet =Apple Event Announced for September 9: 'Surprise and Shine' | url =https://www.macrumors.com/2026/08/26/apple-iphone-event-2026/ | sáne = 2026-jıl 26-avgust | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-avgust |website=MacRumors | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 26-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260826160859/https://www.macrumors.com/2026/08/26/apple-iphone-event-2026/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Hall | at =Zac | sáne = 2026-jıl 26-avgust | bet =Apple announces iPhone 18 Pro and foldable iPhone Ultra event: 'Surprise and shine' | url =https://9to5mac.com/2026/08/26/apple-officially-announces-iphone-18-pro-foldable-event/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-avgust |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 26-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260826165545/https://9to5mac.com/2026/08/26/apple-officially-announces-iphone-18-pro-foldable-event/ |url-status=live }}</ref>. iPhone 18 Pro usı ilajda tanıstırıldı<ref name=":11" />. 17-sentyabrde, iPhone 18 Pro satıwǵa shıǵarılıwdan aldın, Apple bas direktorı Djon Ternus Nyu-York qalasındaǵı Apple Fifth Avenue dúkanında satıw kúnine bolǵan qızıǵıwshılıqtı arttırdı<ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Apple CEO John Ternus Teases iPhone 18 Pro Launch Day | url =https://www.macrumors.com/2026/09/17/john-ternus-teases-iphone-18-pro-launch/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. == Dizayn == iPhone 18 Pro tórt reńde shıǵarıladı: qara (Black), muzlıq (Glacier), bordo (Burgundy) hám gúmis (Silver) reńler<ref name=":11" />. <!-- tómendegi reńler Apple, Inc. kompaniyasınan alınǵan --> {| class="wikitable" ! scope="col" |Model ! scope="col" |iPhone 18 Pro hám 18 Pro Max |- ! scope="row" |Tiykarǵı reńler |{{ubl|{{Color icon|#4D1821|}} Bordo|{{Color icon|#E8F2FF|}} Muzlıq|{{Color icon|#F7F7F7|}} Gúmis|{{Color icon|#3C3C3C|}} Qara}} |} == Texnikalıq xarakteristikaları == === Chipset === iPhone 18 Pro hám Pro Max modellerinde Apple A20 Pro chipi qollanıladı. Apple kompaniyasınıń málim etiwinshe, ol aldınǵı modeldegi Apple A19 Pro chipinen 40%-ke shekem tezirek isleydi<ref name=":11" />. Sonday-aq Apple kompaniyası A20 Pro chipiniń «M seriyasınan ilham alınǵan qaplaw» texnologiyasına iye ekenin málimledi. === Displey === iPhone 18 Pro-da {{convert|6.3|in|sing=on}} OLED displey (tınıqlıǵı 2622×1206 piksel), al iPhone 18 Pro Max-ta {{convert|6.9|in|sing=on}} OLED Super Retina XDR displey (tınıqlıǵı 2868×1320 piksel) ornatılǵan. Eki modeldegi «Dynamic Island» kesigi iPhone 17 Pro modellerine qaraǵanda kishirek. Ol iPhone 14 Pro-dan beri qollanılıp kiyatırǵan dizayndı almastırdı<ref name=":11" /><ref>{{web deregi | familiya =Christoffel | at =Ryan | sáne = 2026-jıl 21-iyul | bet =iPhone 18 Pro: New display upgrades are coming in two ways | url =https://9to5mac.com/2026/07/21/iphone-18-pro-new-display-upgrades-are-coming-in-two-ways/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-avgust |website=9to5Mac | arxivsáne = 2026-jıl 22-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260722081058/https://9to5mac.com/2026/07/21/iphone-18-pro-new-display-upgrades-are-coming-in-two-ways/ |url-status=live }}</ref>. === Kamera === iPhone 18 Pro hám Pro Max kamera sistemasında fizikalıq diafragma qollanılǵan birinshi iPhone modelleri bolıp tabıladı<ref name=":11" />. Sonday-aq olar ózgeriwshi diafragmalı kameralardı qollanǵan birinshi iPhone-lar<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 18-avgust | bet =iPhone 18 Pro Max Rumored to Get Exclusive Camera Upgrade | url =https://www.macrumors.com/2026/08/18/iphone-18-pro-max-camera-upgrade-exclusive/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 19-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260819000012/https://www.macrumors.com/2026/08/18/iphone-18-pro-max-camera-upgrade-exclusive/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Lovejoy | at =Ben | sáne = 2026-jıl 18-avgust | bet =Two camera features may be unique to the iPhone 18 Pro Max, suggests leaker | url =https://9to5mac.com/2026/08/18/two-camera-features-may-be-unique-to-the-iphone-18-pro-max-suggests-leaker/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=9to5Mac | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 19-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260819050956/https://9to5mac.com/2026/08/18/two-camera-features-may-be-unique-to-the-iphone-18-pro-max-suggests-leaker/ |url-status=live }}</ref>. iPhone 18 Pro hám Pro Max kameraları kriptografiyalıq qol qoyılǵan etalon súwretlerdi jarata aladı. Bunday súwretlerdi ózgertiw múmkin emes, sonlıqtan olar súwrettiń haqıyqıy ekenin dálilleydi<ref>{{web deregi | familiya =Whitcombe | at =Jack | sáne = 2026-jıl 16-sentyabr | bet =Here's how the iPhone 18 Pro's Apple Reference Image tech works | url =https://www.engadget.com/2259654/how-iphone-18-pro-apple-reference-image-works/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-sentyabr |website=Engadget | til =en-US}}</ref>. === Baylanıs múmkinshiligi === iPhone 18 Pro Apple kompaniyasınıń C2 modemi hám Apple U2 ultra keń polosalı chipi járdeminde jańa 5G sputnik infrastrukturasın paydalanadı<ref name=":11" />. iPhone 18 Pro Max te Apple C2 modemin qollanadı, biraq AQSH-ta ol iPhone 17 Pro-da qollanılǵan Qualcomm Snapdragon X80 modemin paydalanadı. === Batareya === iPhone 18 Pro-nıń fizikalıq SIM-kartalı versiyasında 4056&nbsp;mAh, al eSIM versiyasında 4288&nbsp;mAh batareya ornatılǵan. iPhone 18 Pro Max-tıń fizikalıq SIM-kartalı versiyasında 5391&nbsp;mAh, al eSIM versiyasında 5567&nbsp;mAh batareya bar<ref>{{web deregi |last1=Rossignol |first1=Joe | bet =Apple Reveals iPhone 18 Pro and iPhone 18 Pro Max Battery Capacities | url =https://www.macrumors.com/2026/09/09/iphone-18-pro-max-battery-capacities/ |website=MacRumors | til =en | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-sentyabr | sáne = 2026-jıl 9-sentyabr }}</ref>. Apple kompaniyasınıń málim etiwinshe, iPhone 18 Pro 15 minutta 50 procentke shekem zaryadlanadı<ref name=":11" />. Sıyımlılıǵı 20 vatt-saattan joqarı batareyalardı tasıwǵa tásir etetuǵın xalıqaralıq jetkerip beriw qaǵıydalarına sáykes bolıw ushın iPhone 18 Pro Max telefon aktivlestirilgenge shekem batareya sıyımlılıǵın sheklewshi programmalıq bloklaw menen jetkeriledi. Eger paydalanıwshı aktivlestirilgen telefonın remontqa yamasa qayta satıwǵa jiberiwi kerek bolsa, bul sheklewdi waqıtsha qayta qosatuǵın jańa Prepare to Ship funkciyası bar. Zárúr bolsa, onnan aldın batareya razryadlanadı<ref>{{web deregi | url =https://www.theverge.com/tech/998144/apple-iphone-18-pro-max-battery-firmware-limit| bet =Apple’s clever software solution lets iPhone batteries skirt shipping limits| at =Jess| familiya =Weatherbed|work=The Verge| sáne = 2026-jıl 21-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 21-sentyabr }}</ref>. == Programmalıq támiynat == {{Main|iOS 27}}Qurılmalar iOS 27 operaciyalıq sisteması menen satıwǵa shıǵarıldı. Eki model de qurılmanıń ózinde isleytuǵın Apple Intelligence funkciyaların, sonıń ishinde jeke sazlanatuǵın Siri dawısların hám qurılmanıń ózinde isleytuǵın Siri AI-dı qollap-quwatlaydı. Kishireytilgen Dynamic Island úsh janlı háreketke (live activities) shekem hám dóńgeleklew kórinistegi Siri AI-dı kórsetedi<ref name=":11" />. iPhone 18 Pro hám 18 Pro Max modellerinde Kamera qosımshasında ózgeriwshi diafragmanı sazlaw menyusı payda boldı<ref name=":11" />. == Satıwǵa shıǵarılıwı == iPhone 18 Pro-nıń baslanǵısh bahası 1199 AQSH dolları<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 3-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro Prices Estimated Ahead of Apple Event Next Week | url =https://www.macrumors.com/2026/09/03/iphone-18-pro-prices-apple-event-next-week/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-sentyabr |website=MacRumors | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260904100139/https://www.macrumors.com/2026/09/03/iphone-18-pro-prices-apple-event-next-week/ |url-status=live }}</ref><ref name=":1" />. iPhone 18 Pro hám iPhone 18 Pro Max ushın aldın ala buyırtpalar 2026-jılı 12-sentyabrde baslandı, al satıwǵa shıǵarılıwı 2026-jılı 18-sentyabrde boldı<ref name=":12" />. == Qabıl etiliwi == === Sın-pikirler === iPhone{{nbsp}}18{{nbsp}}Pro-nıń bahası haqqındaǵı pikirler hár qıylı boldı. Járiyalawdan aldın GF Securities analitigi Djeff Pu Apple akciyalarınıń reytingin «hold» (saqlaw) dárejesine túsirdi. Ol TSMC plastinalarınıń, DRAM hám NAND flesh yadınıń qımbatlawı sebepli bahanıń 200–300 dollarǵa kóteriliwin kútti. Sonday-aq joqarı baha menen apparatlıq bólimdegi az ǵana jaqsılawlar talaptı páseytiwi múmkin ekenin atap ótti<ref name="forbes-pu">{{web deregi | familiya =Spence | at =Ewan | sáne = 2026-jıl 2-avgust | bet =iPhone 18 Pro Price Warning As Apple Downgraded To Hold | url =https://www.forbes.com/sites/ewanspence/2026/08/02/iphone-18-pro-price-hike-apple-stock-downgrade-hold/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=Forbes | til =en}}</ref>. Bloomberg bahanıń 100 dollarǵa kóteriletuǵının xabarlaǵannan keyin, ''9to5Mac'' bul ósiwdiń kóplegen analitikler boljaǵanınan kishirek ekenin jazdı<ref>{{web deregi | familiya = Mayo | at =Benjamin| sáne = 2026-jıl 9-sentyabr | bet =New iPhone 18 Pro price rises perhaps not as bad as some feared | url =https://9to5mac.com/2026/09/09/new-iphone-18-pro-price-rises-perhaps-not-as-bad-as-some-feared/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=9to5Mac | til =en-US}}</ref>. ''Tom's Guide'' kepillik múddeti tamamlanǵannan keyingi batareyanı almastırıw xızmetiniń bahası da iPhone{{nbsp}}17{{nbsp}}Pro-daǵı 119 dollardan 129 dollarǵa kóterilgenine itibar qarattı<ref>{{web deregi | familiya =Pritchard | at =Tom | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Apple increased the price of iPhone 18 Pro battery repairs | url =https://www.tomsguide.com/phones/iphones/apple-increased-the-price-of-iphone-18-pro-battery-repairs-heres-how-much-youll-pay-now | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=Tom's Guide | til =en}}</ref>. Kamera sisteması eń turaqlı túrde joqarı bahalandı. ''Engadget'' iPhone{{nbsp}}18{{nbsp}}Pro-nı 10 balldan 9 ball menen bahaladı. Basılım onıń kamerasın barlıq iPhone-lardıń ishindegi eń jaqsısı dep atadı. Ózgeriwshi diafragma portret hám túngi súwretke túsiriwde Google Pixel seriyası menen arasındaǵı ayırmashılıqtı qısqartqanın málimledi, biraq bul rejimlerde Pixel ele aldında dep esapladı<ref name="engadget">{{web deregi | familiya =Low | at =Cherlynn | sáne = 2026-jıl 17-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro review: The standard setter | url =https://www.engadget.com/2259790/apple-iphone-18-pro-review-cameras-performance-variable-aperture-siri-ai/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 16-sentyabr |website=Engadget | til =en}}</ref>. ''Tom's Guide'' ózgeriwshi diafragmalı kameranı hám jańadan qosılǵan qolda basqarılatuǵın Pro sazlawların atap ótip, telefonǵa 5 balldan 4,5 ball qoydı<ref name="tg-review">{{web deregi | familiya =Spoonauer | at =Mark | sáne = 2026-jıl 16-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro and Pro Max review: Fastest phone ever, variable aperture camera shines | url =https://www.tomsguide.com/phones/iphones/iphone-18-pro-and-pro-max-review | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=Tom's Guide | til =en}}</ref>. ''PetaPixel'' ushın kamera sistemasına sholıw jazǵan Djaron Shnayder tanıstırıw ilajınan kóp tásir almaǵanın aytadı. Biraq uzaq sınawdan keyin súwretke túsiriw tájiriybesi ádewir jaqsılanǵan degen juwmaqqa kelgen. Ol videodaǵı ózgeriwshi diafragmanı, aynasız kamera menen salıstırǵan avtofokus baqlawın hám Reference Image tastıyıqlaw sistemasın ayrıqsha atap ótti<ref name="petapixel">{{web deregi | familiya =Schneider | at =Jaron | sáne = 2026-jıl 16-sentyabr | bet =Apple iPhone 18 Pro Camera Review: Small Changes, Big Differences | url =https://petapixel.com/2026/09/16/apple-iphone-18-pro-camera-review-small-changes-big-differences/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=PetaPixel | til =en}}</ref>. Bir neshe sholıwshı jańa modelge ótiwdiń ulıwma paydasına gúman keltirdi. ''MacRumors'' iPhone{{nbsp}}17{{nbsp}}Pro yamasa iPhone{{nbsp}}16{{nbsp}}Pro-dan ótiwge salmaqlı sebep joq degen juwmaqqa keldi. Al iPhone{{nbsp}}14{{nbsp}}Pro yamasa onnan eski modellerdiń iyelerine bul modeldi usındı<ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 16-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro Reviews: Excellent Yet... Meh? | url =https://www.macrumors.com/review/iphone-18-pro/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 22-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. iFixit iPhone 18 Pro-nı maydalap tekserip, telefon ashılǵannan keyin plastik ramkanıń zaqımlanatuǵın remont mashqalasın anıqladı. Ramkadaǵı mashqalalar hám telefonda ótkerilgen basqa sınawlar nátiyjesinde ol remontlanıw dárejesin 10 balldan 7 ball dep bahaladı. iFixit-tiń málim etiwinshe, telefon remontlanıw boyınsha iPhone 17 Pro-nıń kúshli táreplerin saqlap qalǵan<ref>{{web deregi | familiya =Mendes | at =Marcus | sáne = 2026-jıl 20-sentyabr | bet =iFixit tears down iPhone 18 Pro, explores variable aperture, more | url =https://9to5mac.com/2026/09/20/ifixit-tears-down-iphone-18-pro-explores-variable-aperture-finds-concerning-repair-issue/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-sentyabr |website=9to5Mac | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 21-sentyabr | bet =iFixit Shares iPhone 18 Pro Teardown With Inside Look at New Features | url =https://www.macrumors.com/2026/09/20/ifixit-iphone-18-pro-teardown/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. == Mashqalalar == === Face ID mashqalaları === Satıwǵa shıǵarılǵannan keyin iPhone 18 Pro-nıń ayırım paydalanıwshıları Face ID mashqalaları haqqında xabarladı. Telefonnıń qulpı ashılmaǵan yamasa telefon qatıp qalıp, aqırında qulp ekranına qayta júklengen<ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 21-sentyabr | bet =Some iPhone 18 Pro Users Experiencing Face ID Issues | url =https://www.macrumors.com/2026/09/21/iphone-18-pro-face-id-issues/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. Apple bul mashqalanı sheshiw ushın 2026-jılı 28-sentyabrde iOS 27.0.1 jańalanıwın shıǵardı<ref>{{web deregi | familiya =Hardwick | at =Tim | sáne = 2026-jıl 24-sentyabr | bet =iOS 27 Update to Fix Face ID Issues on iPhone 18 Pro | url =https://www.macrumors.com/2026/09/24/ios-27-update-face-id-issue-iphone-18-pro/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Rossignol | at =Joe | sáne = 2026-jıl 24-sentyabr | bet =Apple Confirms iPhone 18 Pro Bug Fix Update is Coming Next Week | url =https://www.macrumors.com/2026/09/24/apple-confirms-iphone-18-pro-fix-coming/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2026-jıl 28-sentyabr | bet =Apple Releases iOS 27.0.1 With Face ID Bug Fix | url =https://www.macrumors.com/2026/09/28/apple-releases-ios-27-0-1/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-sentyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. === Dinamik mashqalaları === iOS 27.0.1 shıqqannan keyin kóp ótpey, iPhone 18 Pro-nıń ayırım paydalanıwshıları qosımshalardı paydalanıw waqtında dinamikten shıtırlaǵan yamasa sart-surt etken dawıs shıqqanın xabarladı. Bul mashqala programmalıq támiynatqa baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Lovejoy | at =Ben | sáne = 2026-jıl 30-sentyabr | bet =Small number of iPhone 18 Pro users report speaker ‘pops’ or ‘clicks’ | url =https://9to5mac.com/2026/09/30/small-number-of-iphone-18-pro-users-report-speaker-pops-or-clicks/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-oktyabr |website=9to5Mac}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2026-jıl 29-sentyabr | bet =iPhone 18 Pro Owners Complain of Speaker Crackling or Popping | url =https://www.macrumors.com/2026/09/29/iphone-18-pro-speaker-crackling/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-oktyabr |website=MacRumors | til =en}}</ref>. === Uyalı baylanıs mashqalaları === Satıwǵa shıǵarılǵannan keyin kóp ótpey, 2026-jılı sentyabr ayında AQSH-taǵı iPhone 18 Pro Max-tıń geypara paydalanıwshıları qońıraw, tekstli xabar yamasa mobil internet ushın AT&T tarmaǵına qosıla almaǵanın xabarladı<ref>{{web deregi |last1=Rossignol |first1=Joe | bet =Some iPhone 18 Pro Max Users Experiencing AT&T Cellular Issues | url =https://www.macrumors.com/2026/09/25/iphone-18-pro-max-att-cellular-issues/ |website=MacRumors | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr | til =en | sáne = 2026-jıl 25-sentyabr }}</ref>. Bir neshe kúnnen keyin AT&T zıyan kórgen paydalanıwshılarǵa iOS 27.0.1 versiyasına jańalawdı usınıp SMS jiberdi, biraq bul mashqalanı sheshpedi. Keyin AT&T bul mashqalalardı sheshiw ushın «Apple menen birge islep atırǵanın» málimledi<ref>{{web deregi |last1=Rossignol |first1=Joe | bet =AT&T on iPhone 18 Pro Max Issues: 'We Are Working With Apple' | url =https://www.macrumors.com/2026/10/02/att-statement-on-iphone-18-pro-max-issues/ |website=MacRumors | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr | til =en | sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. 2026-jılı 3-oktyabrde Apple mashqalanıń apparatlıq bólimge baylanıslı ekenin málimledi<ref>{{web deregi |last1=Rossignol |first1=Joe | bet =Apple Says iPhone 18 Pro Max Users With AT&T Cellular Issue Need to Have Device Replaced | url =https://www.macrumors.com |website=MacRumors | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-oktyabr | til =en | sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Zıyan kórgen iPhone 18 Pro Max qurılmaların remontlaw múmkin emes, sonlıqtan paydalanıwshılar olardı tolıǵı menen jańasına almastırıwı kerek<ref>{{web deregi |last1=Price |first1=David | bet =Apple confirms iPhone cellular issue, admits affected units can't be fixed | url =https://www.macworld.com/article/3250214/apple-confirms-iphone-cellular-issue-admits-affected-units-cant-be-fixed.html |website=Macworld | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-oktyabr | til =en | sáne = 2026-jıl 3-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:IPhone]] 5xs3i2uuqv1nb4ix1a2vht2e2pcx1z1 0 48388 274779 274710 2026-10-11T21:52:30Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 274779 wikitext text/x-wiki '''Múmkinshiliklerdi sheklew''' — [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringinde]] qosımshanıń belgili bir funkciyaların waqıtsha óshiriw yamasa sheklewdi óz ishine alatugın texnika. == Táriyip == Múmkinshiliklerdi sheklew qosımshanıń esaplaw quwatınıń jetispewshiligine turaqlılıǵın arttırıw ushın qollanıladı. Eger onlayn jaylastırılǵan qosımshaǵa bir waqıtta júdá kóp paydalanıwshı kirse, onıń tiykarındaǵı esaplaw infrastrukturası artıqsha júklenip, nátiyjede qosımsha juwap bermey qalıwı múmkin. Paydalanıwshılar qosımshadan paydalanıwdı toqtatıp, básekiles alternativalarǵa ótiwi múmkin, bul bolsa uzaq múddetli kirislerdiń azayıwına alıp keledi. Bunday jaǵdaydı jaqsıraq basqarıw ushın qosımshaǵa múmkinshiliklerdi sheklew múmkinshiligin beriwge boladı. Bunda artıqsha júkleniwdiń aldın alıw ushın qosımshanıń belgili bir funkciyaları waqıtsha óshiriledi yamasa sheklenedi. Mısalı, onlayn dúkan endi usıǵan uqsas ónimlerdiń usınısların kórsetpewi múmkin. Funkciyalardıń azaytılıwı, ádette, qosımsha iyesiniń qısqa múddetli kirisine keri tásir etedi, biraq uzaq múddetli kirislerdiń joǵalıwına jol qoymawǵa boladı. Bul texnika elektr tarmaqlarındaǵı brownout qubılısınan ilhamlanǵan. Elektr energiyasına bolǵan talap óndiris kóleminen artıp ketkende, elektr tarmaǵındaǵı kernew tómenletiledi. Qızdırıw lampaları sıyaqlı ayırım tutınıwshılarda jarıqlıq hálsireydi — atamanıń kelip shıǵıwı da usıdan — hám olar azıraq quwat tutınadı. Sol arqalı talap penen óndiris arasındaǵı sáykeslikti támiyinlewge járdem beredi. Sol sıyaqlı, múmkinshilikleri sheklengen qosımsha óziniń esaplaw quwatına bolǵan talapların maqsetli infrastruktura ushın qoljetimli bolǵan múmkinshiliklerge sáykeslestiriwge járdem beredi. Múmkinshiliklerdi sheklew elastiklikti tolıqtıradı. Birinshisi qosımshaǵa qısqa múddetli quwat jetispewshiligine shıdawǵa járdem beredi, biraq qosımsha ushın qoljetimli bolǵan esaplaw quwatınıń kólemin ózgertpeydi. Al elastiklik qosımshaǵa quwat jetispewshiliginiń pútkilley aldın alıw maqsetinde, ádette aldınnan, qosımsha esaplaw quwatın qosıwdı yamasa alıwdı ańlatadı. Bul eki texnikanı birgelikte qollanıwǵa boladı. Mısalı, paydalanıwshılar sanı kútilmegen jerde kóbeygende múmkinshiliklerdi sheklew iske túsiriledi, al elastiklik bolsa iske túsirilgenge shekem qollanılıwı múmkin, sebebi elastikliktiń ózgerisleri ádette birneshe minut ishinde ǵana nátiyje beredi. Múmkinshiliklerdi sheklew baǵdarlamashı ushın salıstırmalı túrde az aralasıwdı talap etedi. Mısalı, onı aspektke baǵdarlanǵan programma dúziwde (aspect-oriented programming) ''advice'' sıpatında ámelge asırıwǵa boladı. Biraq júklemelerdi teńlestiriwshiler (''load-balancers'') sıyaqlı sırtqı komponentler múmkinshiliklerdi sheklew mexanizmin túsiniwi kerek. Olar qosımshanıń ádettegi rejimde islep turǵanın hám múmkinshiliklerdi sheklew mexanizmin iske túsiriw arqalı tómengi juwap beriw waqıtın saqlap turǵanın bir-birinen ajırata alıwı kerek. == Basqısh penen biykarlawda qollanılıwı == Múmkinshiliklerdi sheklew túsiniginiń programmalıq injiniringindegi baylanıslı qollanılıwlarınıń biri — isten shıǵarılıp atırǵan sistema, API yamasa funkciya ushın waqıtsha úzilislerdi qasaqana túrde kirgiziw. Bul sistema yamasa APIǵa baylanıslı bolǵan, biraq belgisiz paydalanıwshılardı anıqlaw ushın qollanılǵanda, geyde «scream test» dep te ataladı<ref>{{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/insidetrack/blog/microsoft-uses-a-scream-test-to-silence-its-unused-servers/|bet=Microsoft uses a scream test to silence its unused servers|avtor=Pete Apple|sáne= 2025-jıl 25-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.v-wiki.net/the-scream-test/|bet=The Scream Test|avtor=Christian Wickham|sáne= 2019-jıl 26-fevral }}</ref>. Bundaǵı maqset — API yamasa xızmettiń eskirgenligi haqqındaǵı eskertiwlerdi bayqamay qalǵan tómengi dárejedegi paydalanıwshılardı anıqlaw yamasa eskirgen funkciyanı isten shıǵarıw nátiyjesinde aldınnan esapqa alınbaǵan jasırın alternativ tásirlerdi anıqlaw. Baylanıslı sistemalardı islep shıǵıwshılar joqarı dárejedegi múmkinshiliklerdi sheklew sebebinen óz sistemalarında júz bergen qátelerdi bayqawı kerek. Bunday múmkinshiliklerdi sheklew jaǵdayları, ádette, aldınnan járiyalanǵan jobalanǵan úzilisler<ref>{{Web deregi| url =https://developer.github.com/changes/2018-11-05-github-services-brownout/|bet=Github Services Brownout|sáne= 2018-jıl 5-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://spring.io/blog/2022/12/14/notice-of-permissions-changes-to-repo-spring-io-january-2023|bet=Notice of Permissions Changes to repo.spring.io, January 2023|sáne= 2022-jıl 14-dekabr }}</ref> yamasa itimallıq principine tiykarlanǵan boladı. Mısalı, sorawlardıń belgili bir procentin qasaqana túrde qáte menen juwap beriw múmkin. Múmkinshiliklerdi sheklew tek waqıtsha yamasa bólek úzilis bolǵanlıqtan, ol API yamasa xızmettiń tómengi dárejesindegi paydalanıwshılarına anıqlanǵan eskirgen APIǵa bolǵan baylanıslardı tolıq isten shıǵarılmastan burın alıp taslaw ushın waqıt beredi. Eskirgen funkciyanı isten shıǵarıwǵa aldınnan tayarlanǵan paydalanıwshılar ushın múmkinshiliklerdi sheklew xızmettiń aqırǵı ret tolıq alıp taslanıwı kútilmegen mashqalalardı payda etpeytuǵının sınaw ushın qımbatlı múmkinshilik beredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Bultlı esaplaw]] 8f4lkb9by3wqa3fbxgk9e5wlwvw1sg9 0 48389 274778 274678 2026-10-11T21:52:20Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 274778 wikitext text/x-wiki '''Konfiguraciyanı basqarıw''' ('''CM''') — ónimniń islew kórsetkishleri, funkcional hám fizikalıq qásiyetleriniń onıń talaplarına, dizaynına hám paydalanıw maǵlıwmatlarına sáykesligin ónimniń pútkil ómiri dawamında ornatıw hám saqlap turıw ushın qollanılatuǵın basqarıw procesi<ref>{{web deregi | url =https://assist.daps.dla.mil/quicksearch/basic_profile.cfm?ident_number=202239| bet =''MIL-HDBK-61A, ""Military Handbook: Configuration Management Guidance''| baspaxana =Department of Defense| sáne = 2001-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-mart |url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20120320093634/https://assist.daps.dla.mil/quicksearch/basic_profile.cfm?ident_number=202239| arxivsáne = 2012-jıl 20-mart |df=dmy-all}}</ref>. CM procesi áskeriy injenerlik shólkemleri tárepinen quramalı sistemalardıń ómirlik cikli dawamındaǵı ózgerislerin basqarıw ushın keń qollanıladı. Bunday sistemalarǵa qural-jaraq sistemaları, áskeriy texnika hám [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] kiredi. Áskeriy tarawdan tısqarı CM procesi ITIL tárepinen belgilengen IT xızmetlerin basqarıwda da qollanıladı. Sonday-aq ol qurılıs injeneriyasında hám basqa sanaat injeneriyası tarawlarında (jollar, kópirler, kanallar, bógetler hám imaratlar) basqa domen modelleri menen birge paydalanıladı<ref>{{web deregi | bet =History and Heritage of Civil Engineering|work=ASCE| url =http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true| arxivurl =https://web.archive.org/web/20070216235716/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|url-status=dead| arxivsáne = 2007-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2007-jıl 8-avgust |df=dmy-all}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Institution of Civil Engineers What is Civil Engineering|work=ICE| url =http://www.ice.org.uk/downloads//little_book_full_colour.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20060923023137/http://www.ice.org.uk/downloads//little_book_full_colour.pdf|url-status=dead| arxivsáne = 2006-jıl 23-sentyabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 22-sentyabr }}</ref>. ==Kirisiw== Sistemanıń ómirlik cikli dawamında qollanılatuǵın CM onıń islew kórsetkishlerin, funkcional hám fizikalıq qásiyetlerin kórinetuǵın hám qadaǵalanatuǵın etedi. CM sistemanıń kózde tutılǵanday islewin hám onıń boljanǵan ómirlik ciklin támiyinlew ushın jetkilikli dárejede tolıq hújjetlestirilgenin tekseredi. CM procesi sistema maǵlıwmatların hám sistemadaǵı ózgerislerdi tártipli basqarıwǵa járdem beredi. Bunıń maqsetleri: múmkinshiliklerdi qayta qarap shıǵıw; islew kórsetkishlerin, isenimliligin yamasa xızmet kórsetiw qolaylıǵın jaqsılaw; xızmet múddetin uzartıw; shıǵınlardı azaytıw; táwekel hám juwapkershilikti tómenletiw yamasa kemshiliklerdi dúzetiw. CM-di engiziwdiń salıstırmalı túrde az shıǵını aldı alınǵan shıǵınlar esabınan bir neshe ese qaytadı. CM-niń bolmawı (yamasa onıń nátiyjesiz engiziliwi) júdá qımbatqa túsiwi múmkin. Geyde ol úskenelerdiń isten shıǵıwı yamasa adamlardıń qaytıs bolıwı sıyaqlı apatlı aqıbetlerge alıp keledi. CM sistemadaǵı ózgerislerdi nátiyjeli qadaǵalaw ushın bólimler, kishi sistemalar hám sistemalar arasındaǵı funkcional baylanısqa ayrıqsha itibar beredi. Ol usınılǵan ózgerislerdiń keri tásirin azaytıw ushın olardıń sistemalı túrde qarap shıǵılıwın tekseriwge járdem beredi. Sistemaǵa kiritiletuǵın ózgerisler sáykeslikti támiyinleytuǵın standartlastırılǵan, sistemalı tásil arqalı usınıladı, bahalanadı hám ámelge asırıladı. Usınılǵan ózgerisler olardıń pútkil sistemaǵa kútilip atırǵan tásiri boyınsha bahalanadı. CM ózgerislerdiń belgilengen talaplarǵa sáykes orınlanǵanın tekseredi. Sonday-aq elementler menen sistemalardıń hújjetleri olardıń haqıyqıy konfiguraciyasın sáwlelendiretuǵının tekseredi. Tolıq CM baǵdarlaması barlıq sistema maǵlıwmatların komponent, kishi sistema hám sistema dárejesinde saqlaw, baqlaw hám jańalaw qaǵıydaların óz ishine aladı<ref>{{web deregi | url =http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf| bet =''Systems Engineering Fundamentals''| baspaxana =Defense Acquisition University Press| sáne =January 2001| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-mart |url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20060211165311/http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 11-fevral |df=dmy-all}}</ref>. Dúzilisli CM baǵdarlaması elementlerge tiyisli hújjetlerdiń (mısalı, talaplar, dizayn, sınaw hám qabıl etiw hújjetleriniń) anıq bolıwın támiyinleydi. Sonday-aq bul hújjetlerdiń elementtiń haqıyqıy fizikalıq dúzilisine sáykes keliwin támiyinleydi. Kóp jaǵdaylarda CM bolmasa, hújjetler bar bolǵanı menen, olar elementtiń ózine sáykes kelmeydi. Sol sebepli injenerler, jumıstı bólip alıp islewshiler hám basshılar ózgeris kirgiziwden aldın elementtiń haqıyqıy jaǵdayın sáwlelendiretuǵın hújjetlerdi qayta islep shıǵıwǵa jiyi májbúr boladı. Bunday keri injeneriya procesi adam hám basqa resurslardı bosqa jumsaydı, al CM járdeminde onı azaytıw yamasa pútkilley saplastırıw múmkin. ==Tariyxı== Konfiguraciyanı basqarıw 1950-jıllarda AQSH Qorǵanıw ministrliginde apparatlıq materiallıq elementler ushın texnikalıq basqarıw usılı retinde payda boldı. Házir ol derlik barlıq sanaat tarawlarında standart ámeliyatqa aylanǵan. CM procesi 1960-jıllardıń aqırında óz aldına texnikalıq tarawǵa aylandı. Sol waqıtta Qorǵanıw ministrligi «480 seriyası» dep atalǵan áskeriy standartlar jıynaǵın (MIL-STD-480, MIL-STD-481 hám MIL-STD-483) islep shıqtı. Bul standartlar keyin 1970-jıllarda járiyalandı. 1991-jılı «480 seriyası» MIL–STD–973 dep atalǵan bir standartqa biriktirildi. Keyin ol MIL–HDBK–61 menen almastırıldı. Bul Qorǵanıw ministrliginiń ulıwma maqsetine sáykes keldi: ministrlik áskeriy standartlar sanın qısqartıp, standartlardı islep shıǵıwshı shólkemler (SDO) qollap-quwatlaytuǵın sanaat texnikalıq standartlarına ótiwdi kózde tutqan edi<ref>{{web deregi | url =https://acc.dau.mil/CommunityBrowser.aspx?id=32397| bet =''Memorandum, Specifications and Standards – A New Way of Doing Business''| baspaxana =Secretary of Defense| sáne = 1994-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-mart |url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20131021123641/https://acc.dau.mil/CommunityBrowser.aspx?id=32397| arxivsáne = 2013-jıl 21-oktyabr |df=dmy-all}}</ref>. Bul CM boyınsha házirgi waqıttaǵı eń keń tarqalǵan hám qabıl etilgen standart — ANSI–EIA–649–1998 standartınıń qáliplesiwiniń baslaması boldı<ref>{{web deregi | url =http://www.cs.wcupa.edu/~yang/495ppt/config_management.pdf| arxivurl =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cs.wcupa.edu/~yang/495ppt/config_management.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr |url-status=live| bet =''Configuration Management Compliance Validation: Critical Review and Technology Assessment(CR/TA)Report''| baspaxana =Defense Technical Information Center| qaralǵan sáne = 2001-jıl 14-may }}</ref>. Házirgi waqıtta CM tarawı kóplegen shólkemler hám mekemeler tárepinen keń qabıl etilgen. Onıń túsiniklerine sistemalıq injeneriya (SE), integraciyalanǵan logistikalıq támiynat (ILS), Capability Maturity Model Integration (CMMI), ISO 9000, Prince2 joybardı basqarıw usılı, COBIT, ITIL, ónimniń ómirlik ciklin basqarıw hám qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw kiredi. Bul funkciyalar hám modellerdiń kópshiligi CM-di onıń texnikalıq basqarıwǵa dástúrli kompleks tásilinen basqasha anıqlaǵan. Geypara tásiller CM-di kitapxanashınıń jumısına uqsas dep qaraydı hám ózgerislerdi qadaǵalawdı yamasa ózgerislerdi basqarıwdı bólek, óz aldına taraw retinde ajıratadı. ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 53fmjv3sq92uqf1diplzl5538jd3o6z 0 48419 274737 2026-10-11T17:16:18Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Programmalıq támiynattıń hár túrliligi''' — [[programmalıq támiynat]] kontekstindegi hár túrlilikti túsiniw hám onı injenerlik jaqtan dúziw menen shuǵıllanatuǵın izertlew tarawı. == Tarawları == Programmalıq támiynattıń hár túrliliginiń hár qıylı tarawları qátelerge shıdamlılıq ushın hár túrlilik<ref>{{Cite book|last1=Deswarte|first1=Y.|last2=Kanoun|first2=K.|last3=Laprie|first3=J.-C.|title=Proceedings Computer Security,...» 274737 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattıń hár túrliligi''' — [[programmalıq támiynat]] kontekstindegi hár túrlilikti túsiniw hám onı injenerlik jaqtan dúziw menen shuǵıllanatuǵın izertlew tarawı. == Tarawları == Programmalıq támiynattıń hár túrliliginiń hár qıylı tarawları qátelerge shıdamlılıq ushın hár túrlilik<ref>{{Cite book|last1=Deswarte|first1=Y.|last2=Kanoun|first2=K.|last3=Laprie|first3=J.-C.|title=Proceedings Computer Security, Dependability, and Assurance: From Needs to Solutions (Cat. No.98EX358) |chapter=Diversity against accidental and deliberate faults |pages=171–181|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc|doi=10.1109/csda.1998.798364|isbn=978-0-7695-0337-0|date=July 1998|s2cid=5597924}}</ref> yamasa qáwipsizlik ushın hár túrlilik boyınsha sholıwlarda qarap shıǵılǵan<ref>{{Citation|last=Knight|first=John C.|date=2011|pages=298–312|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-24541-1_23|isbn=978-3-642-24540-4|title=Dependable and Historic Computing|volume=6875|series=Lecture Notes in Computer Science|chapter=Diversity}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Just|first1=James E.|last2=Cornwell|first2=Mark|title=Proceedings of the 2004 ACM workshop on Rapid malcode |chapter=Review and analysis of synthetic diversity for breaking monocultures |date=2004-10-29|publisher=ACM|pages=23–32|doi=10.1145/1029618.1029623|isbn=978-1-58113-970-9|s2cid=358885}}</ref>. Tiykarǵı tarawları: * qátelerge shıdamlılıq ushın dizayn hár túrliligi, N-versiyalı programmalastırıw, maǵlıwmatlar hár túrliligi * randomizaciya * programmalıq támiynattıń ózgermeliligi<ref>{{Cite journal|last1=Schaefer|first1=Ina|last2=Rabiser|first2=Rick|last3=Clarke|first3=Dave|last4=Bettini|first4=Lorenzo|last5=Benavides|first5=David|last6=Botterweck|first6=Goetz|last7=Pathak|first7=Animesh|last8=Trujillo|first8=Salvador|last9=Villela|first9=Karina|date=2012-07-28|title=Software diversity: state of the art and perspectives|journal=International Journal on Software Tools for Technology Transfer|language=en|volume=14|issue=5|pages=477–495|doi=10.1007/s10009-012-0253-y|issn=1433-2779|s2cid=7347285|hdl=2158/1039542|hdl-access=free}}</ref> == Usılları == === Kodtı túrlendiriw === Programmalıq támiynattıń hár túrliligin jasalma hár túrlilik payda etetuǵın avtomatlastırılǵan túrlendiriw processleri arqalı kúsheytiwge boladı. «Multikompilyator» — ishine hár túrlilik payda etiw mexanizmi ornatılǵan kompilyator<ref name="post_galois">{{Cite web|url=https://galois.com/blog/2018/09/protecting-applications-with-automated-software-diversity/|title=Protecting Applications with Automated Software Diversity|date=2018-09-10|website=Galois, Inc.|access-date=2019-02-12}}</ref>. Kóp variantlı orınlanıw ortalıǵı (multi-variant execution environment, MVEE) orınlanatuǵın varianttı tańlaydı hám nátiyjelerdi salıstıradı<ref>{{Citation|last1=Coppens|first1=Bart|chapter=Multi-variant execution environments|date=2018-03-01|title=The Continuing Arms Race: Code-Reuse Attacks and Defenses|pages=211–258|publisher=ACM|isbn=978-1-970001-83-9|last2=De Sutter|first2=Bjorn|last3=Volckaert|first3=Stijn|doi=10.1145/3129743.3129752|s2cid=189007860 }}</ref>. Fred Koen bunday tásildi eń erte usınǵanlardıń biri boldı. Ol [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] funkciyalarınıń úlken muǵdardaǵı hár túrli versiyaların payda etiwge baǵdarlanǵan kodtı qayta jazıw hám onıń tártibin ózgertiw túrlendiriwleriniń bir qatarın usındı<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=Frederick B.|date=1993|title=Operating system protection through program evolution|url=http://all.net/books/tech/evolve.pdf|journal=Computers & Security|volume=12|issue=6|pages=565–584|doi=10.1016/0167-4048(93)90054-9|issn=0167-4048}}</ref>. Bul ideyalar jıllar dawamında rawajlandı. Nátiyjede iri programmalıq sistemalardaǵı tiykarǵı funkciyalardı qorǵaw ushın integraciyalanǵan obfuskaciya sxemaları dúzildi<ref>{{Cite book|last1=Chenxi Wang|last2=Davidson|first2=J.|last3=Hill|first3=J.|last4=Knight|first4=J.|title=Proceedings International Conference on Dependable Systems and Networks |chapter=Protection of software-based survivability mechanisms |url=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a466288.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430174552/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a466288.pdf|url-status=live|archive-date=April 30, 2017|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc|pages=193–202|doi=10.1109/dsn.2001.941405|isbn=978-0-7695-1101-6|year=2001|s2cid=15860593}}</ref>. Qorǵaw maqsetinde programmalıq támiynattıń hár túrliligin arttırıwdıń jáne bir tásili — yadqa júklew sıyaqlı geypara tiykarǵı processlerge tosınnanlıq qosıw. Tosınnanlıq bir programmanıń barlıq versiyaları bir-birinen ózgeshe orınlanatuǵının bildiredi. Bul óz gezeginde programma minez-qulqınıń hár túrliligin payda etedi. Bul ideyanı dáslep Stefani Forrest hám onıń kásiplesleri usınıp, eksperimentte sınap kórdi<ref>{{Cite book|last1=Forrest|first1=S.|last2=Somayaji|first2=A.|last3=Ackley|first3=D.H.|title=Proceedings. The Sixth Workshop on Hot Topics in Operating Systems (Cat. No.97TB100133) |chapter=Building diverse computer systems |url=https://www.cs.unm.edu/~forrest/publications/old-hotos-97.pdf|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc. Press|pages=67–72|doi=10.1109/hotos.1997.595185|isbn=978-0-8186-7834-9|year=1997|s2cid=1332487}}</ref>. Programmalıq támiynattıń avtomatikalıq hár túrliligi boyınsha sońǵı jumıslar programmalardıń minez-qulqın biraz ózgertetuǵın programma túrlendiriwleriniń hár qıylı formaların izertleydi. Maqset — bir programmanı hár túrli programmalar jıynaǵına aylandırıw. Bul programmalardıń barlıǵı paydalanıwshılarǵa uqsas xızmetlerdi usınadı, biraq olardıń kodı hár qıylı boladı<ref>{{Cite journal|last1=Schulte|first1=Eric|last2=Fry|first2=Zachary P.|last3=Fast|first3=Ethan|last4=Weimer|first4=Westley|last5=Forrest|first5=Stephanie|date=2013-07-28|title=Software mutational robustness|url=http://www.cs.virginia.edu/~zpf5a/papers/Schulte_mutation.pdf|journal=Genetic Programming and Evolvable Machines|language=en|volume=15|issue=3|pages=281–312|doi=10.1007/s10710-013-9195-8|issn=1389-2576|arxiv=1204.4224|s2cid=11520214}}</ref>. Kodtıń bunday hár túrliligi paydalanıwshılardı barlıq programmalardı bir waqıtta isten shıǵarıwı múmkin bolǵan bir hújimnen qorǵawdı kúsheytedi. Túrlendiriw operatorlarına tómendegiler kiredi<ref>{{Cite web|url=https://galois.com/blog/2018/09/automated-software-diversity-sometimes-more-isnt-merrier/|title=Automated Software Diversity: Sometimes More Isn't Merrier|date=2018-09-10|website=Galois, Inc.|access-date=2019-02-12}}</ref>: * kod jaylasıwın randomizaciyalaw: koddaǵı funkciyalardıń tártibin ózgertiw * global ózgeriwshiler jaylasıwın randomizaciyalaw: global ózgeriwshilerdiń tártibin ózgertiw hám olardıń arasına bos orın qosıw * stek ózgeriwshilerin randomizaciyalaw: hárbir stek freymindegi ózgeriwshilerdiń tártibin ózgertiw * dinamikalıq yad (heap) jaylasıwın randomizaciyalaw === Tábiyiy hár túrlilik === Geypara funkcionallıqlardıń bir-birin almastıra alatuǵın bir neshe ámelge asırılıwı bar ekeni belgili. Bul tábiyiy hár túrlilikten paydalanıwǵa boladı. Mısalı, onıń bultlı esaplaw sistemalarında qáwipsizlikti arttırıw ushın paydalı ekeni kórsetildi<ref>{{Citation|last1=Gorbenko|first1=Anatoliy|title=Using Diversity in Cloud-Based Deployment Environment to Avoid Intrusions|date=2011|pages=145–155|place=Berlin, Heidelberg|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-24123-9|last2=Kharchenko|first2=Vyacheslav|last3=Tarasyuk|first3=Olga|last4=Romanovsky|first4=Alexander|series=Lecture Notes in Computer Science |volume=6968 |doi=10.1007/978-3-642-24124-6_14}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] r9tmtkyq91k09hdsj8h2h3fpq0orsdv 0 48420 274738 2026-10-11T17:23:10Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Programmalıq dvigatel''' — quramalı programmalıq sistemanıń tiykarǵı [[Programmalıq támiynat komponenti|komponenti]]. «Dvigatel» sózi avtomobil dvigateliniń metaforası bolıp tabıladı. Sonlıqtan programmalıq dvigatel — avtomobil dvigateli sıyaqlı isleytuǵın quramalı kishi sistema. '''Programmalıq dvigateller''' process yamasa sistemanıń basqa komponentleri menen birge isleydi. Ádette olardıń kiriwi hám shıǵıwı boladı, al ol...» 274738 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq dvigatel''' — quramalı programmalıq sistemanıń tiykarǵı [[Programmalıq támiynat komponenti|komponenti]]. «Dvigatel» sózi avtomobil dvigateliniń metaforası bolıp tabıladı. Sonlıqtan programmalıq dvigatel — avtomobil dvigateli sıyaqlı isleytuǵın quramalı kishi sistema. '''Programmalıq dvigateller''' process yamasa sistemanıń basqa komponentleri menen birge isleydi. Ádette olardıń kiriwi hám shıǵıwı boladı, al olardıń ónimliligi kóbinese orınlanıw tezligine sızıqlı túrde baylanıslı. Neni dvigatel dep ataw kerek ekeni tuwralı rásmiy qaǵıyda joq, biraq bul termin [[programmalıq támiynat]] industriyasında keń tarqalǵan<ref name="spice10">{{cite web | first=Chiradeep |last=BasuMallick |title=10 Types of Software Engines That You Should Know About |url=https://www.spiceworks.com/tech/devops/articles/what-is-software-engine/ |quote=In different contexts, software engines can mean different things. |website=spiceworks.com |date=2022-10-07|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=Definition of engine |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/engine |website=pcmag.com}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 7ai58eocdqcf08bhsg92c0csdbxn7lj 3 48421 274739 2026-10-11T17:29:28Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274739 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:29, 2026-jıl 11-oktyabr (UTC) km7id2qglw665p4lng31idz3596cv1g 3 48422 274740 2026-10-11T17:29:38Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274740 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 17:29, 2026-jıl 11-oktyabr (UTC) km7id2qglw665p4lng31idz3596cv1g 0 48423 274741 2026-10-11T17:37:30Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''<ref name=":0" /> — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı<ref>{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossa...» 274741 wikitext text/x-wiki Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''<ref name=":0" /> — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı<ref>{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}</ref>: # Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik # Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik # 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw<ref>{{cite web|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|url=http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|publisher=IEEE Computer Society|accessdate=11 January 2013|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}</ref>. Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi<ref name=":0">{{Cite web|title=Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation|url=https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html|access-date=2021-03-25|website=www.kernel.org}}</ref>. ==Talaplardı jıynaw== {{main|Talaplardı jıynaw}} Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.<ref>{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}</ref> Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı. ==Analiz== {{main|Talaplardı analizlew}} Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı. Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs<ref>{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}</ref>. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin. ==Specifikaciya== {{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}} Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ==Validaciya== Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı<ref>{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}</ref>. ==Basqarıw== {{main|Talaplardı basqarıw}} Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı<ref>{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}</ref>. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı. ==Talaplar injeneriyası ushın qurallar== ===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları=== Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/|title = 7 Tools to Gather Better Software Requirements|date = 22 July 2015}}</ref>. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı. Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı. Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. ===Talaplardı specifikaciyalaw quralları=== Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin. ===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi. ===Talaplardı salıstırıw quralları=== Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı. ===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi. ===Talaplardıń izin baqlaw quralları=== Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları=== Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi. Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin. Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek). ===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları=== Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] mzr54by067htztj4vk5kw7t68y0nr6m 274742 274741 2026-10-11T17:39:10Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları|Programmalıq támiynat talapları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 274742 wikitext text/x-wiki Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''<ref name=":0" /> — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı<ref>{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}</ref>: # Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik # Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik # 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw<ref>{{cite web|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|url=http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|publisher=IEEE Computer Society|accessdate=11 January 2013|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}</ref>. Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi<ref name=":0">{{Cite web|title=Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation|url=https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html|access-date=2021-03-25|website=www.kernel.org}}</ref>. ==Talaplardı jıynaw== {{main|Talaplardı jıynaw}} Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.<ref>{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}</ref> Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı. ==Analiz== {{main|Talaplardı analizlew}} Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı. Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs<ref>{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}</ref>. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin. ==Specifikaciya== {{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}} Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ==Validaciya== Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı<ref>{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}</ref>. ==Basqarıw== {{main|Talaplardı basqarıw}} Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı<ref>{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}</ref>. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı. ==Talaplar injeneriyası ushın qurallar== ===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları=== Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/|title = 7 Tools to Gather Better Software Requirements|date = 22 July 2015}}</ref>. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı. Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı. Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. ===Talaplardı specifikaciyalaw quralları=== Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin. ===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi. ===Talaplardı salıstırıw quralları=== Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı. ===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi. ===Talaplardıń izin baqlaw quralları=== Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları=== Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi. Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin. Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek). ===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları=== Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları]] hlzrq1kywncyxqjahqvmigmkiccwdi0 14 48424 274743 2026-10-11T17:39:21Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274743 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 48425 274744 2026-10-11T17:51:29Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Gotland Grand National October 2023 12.jpg» 274744 wikitext text/x-wiki Gotland Grand National October 2023 12.jpg 53a2frdn9c75ucn6utsg96gkn5nzkk3 0 48426 274745 2026-10-11T18:01:27Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «Kompyuter iliminde '''statikalıq programma analizi''' (basqasha '''statikalıq analiz''' yamasa '''statikalıq modellestiriw''') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmaların]] orınlamay turıp júrgiziletuǵın analiz. Onıń dinamikalıq programma analizinen ayırmashılıǵı bar: dinamikalıq analiz programmalar integraciyalanǵan ortalıqta orınlanıp atırǵan waqıtta júrgiziledi<ref>{{cite journal |archive-url=https://web.archive.org/web/201109...» 274745 wikitext text/x-wiki Kompyuter iliminde '''statikalıq programma analizi''' (basqasha '''statikalıq analiz''' yamasa '''statikalıq modellestiriw''') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmaların]] orınlamay turıp júrgiziletuǵın analiz. Onıń dinamikalıq programma analizinen ayırmashılıǵı bar: dinamikalıq analiz programmalar integraciyalanǵan ortalıqta orınlanıp atırǵan waqıtta júrgiziledi<ref>{{cite journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927010304/http://www.ida.liu.se/~TDDC90/papers/industrial95.pdf |archive-date=2011-09-27 | title=Industrial Perspective on Static Analysis. |journal=Software Engineering Journal |date=Mar 1995 |pages=69–75 |last1=Wichmann |first1=B. A. |first2=A. A. |last2=Canning |first3=D. L. |last3=Clutterbuck |first4=L. A. |last4=Winsbarrow |first5=N. J. |last5=Ward |first6=D. W. R. |last6=Marsh |volume=10 |issue=2 |doi=10.1049/sej.1995.0010 |url=http://www.ida.liu.se/~TDDC90/papers/industrial95.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Egele|first1=Manuel|last2=Scholte|first2=Theodoor|last3=Kirda|first3=Engin|last4=Kruegel|first4=Christopher|date=2008-03-05|title=A survey on automated dynamic malware-analysis techniques and tools|journal=ACM Computing Surveys|volume=44|issue=2|pages=6:1–6:42|doi=10.1145/2089125.2089126| s2cid=1863333 |issn=0360-0300}}</ref>. Bul termin ádette avtomatlastırılǵan qural alıp barǵan analizge qollanıladı. Al adam júrgizgen analiz ádette «programmanı túsiniw» (program understanding, program comprehension) yamasa kod sholıwı (code review) dep ataladı. Kod sholıwında programmalıq támiynattı inspekciyalaw hám kodtı birgelikte qarap shıǵıw (walkthrough) da qollanıladı. Kóp jaǵdaylarda analiz programmanıń [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanday da bir versiyasında, al geypara jaǵdaylarda onıń obekt kodınıń qanday da bir formasında júrgiziledi. {{Quote|1=Resurslardı sertifikatlawdıń eki jetekshi tásili — statikalıq analiz (SA) hám implicit esaplaw quramalılıǵı (Implicit Computational Complexity, ICC). SA tábiyatı boyınsha algoritmlik bolıp tabıladı: ol tańlanǵan keń qollanılatuǵın programmalastırıw tiline baǵdarlanadı hám sol tildegi berilgen programmalardıń orınlanıwı múmkin ekenin sintaksislik qurallar arqalı anıqlawǵa umtıladı. Al ICC bolsa basınan-aq belgili bir quramalılıq klassın anıqlaytuǵın arnawlı programmalastırıw tillerin yamasa usılların dúziwge háreket etedi. Solay etip, SA kompilyaciya waqtına itibar qaratadı hám baǵdarlamashıǵa hesh qanday talap qoymaydı, al ICC bolsa tildi joybarlaw disciplinası bolıp tabıladı.|2=D. Leyvant (2020)<ref>{{cite arXiv |last=Leivant |first=Daniel |date=2020 |title=A Generic Imperative Language for Polynomial Time |arxiv=1911.04026 |class=cs.CC}}</ref>}} Linting — statikalıq analizdiń jeńil forması. Ol ádette derek kodtı programmalastırıw qátelerine, gúmanlı konstrukciyalarǵa hám stil máselelerine tekseredi<ref>{{cite journal |last1=Ayewah |first1=Nathaniel |last2=Hovemeyer |first2=David |last3=Morgenthaler |first3=J. David |last4=Penix |first4=John |last5=Pugh |first5=William |year=2008 |title=Using Static Analysis to Find Bugs |journal=IEEE Software |volume=25 |issue=5 |pages=22–29 |doi=10.1109/MS.2008.130 |s2cid=20646690}}</ref>. == Tiykarlaw == Qurallar alıp barılǵan analizdiń quramalılıǵı hár qıylı boladı. Geypara qurallar tek ayırım operatorlar menen járiyalawlardıń minez-qulqın qarap shıǵadı<ref>{{Cite journal|last1=Khatiwada|first1=Saket|last2=Tushev|first2=Miroslav|last3=Mahmoud|first3=Anas|date=2018-01-01|title=Just enough semantics: An information theoretic approach for IR-based software bug localization|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0950584916302269|journal=Information and Software Technology|language=en|volume=93|pages=45–57|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.012|url-access=subscription}}</ref>, al basqaları programmanıń tolıq derek kodın analizleydi. Analizden alınǵan maǵlıwmatlar hár túrli maqsetlerde qollanıladı: itimal kod jazıw qátelerin kórsetiwden (mısalı, lint quralı) baslap, berilgen programmanıń qásiyetlerin (mısalı, onıń minez-qulqı specifikaciyasına sáykes keletuǵının) matematikalıq túrde dálilleytuǵın formal usıllarǵa shekem. Programmalıq metrikalar hám keri injeneriyanı statikalıq analizdiń formaları dep táriyiplewge boladı. Programmalıq metrikalardı alıw hám statikalıq analiz barǵan sayın birge qollanılmaqta. Bul ásirese ornatılǵan sistemalardı dúziwde ''programmalıq támiynat sapasınıń maqsetleri'' dep atalatuǵın kórsetkishlerdi belgilew arqalı ámelge asırıladı<ref>[http://web1.see.asso.fr/erts2010/Site/0ANDGY78/Fichier/PAPIERS%20ERTS%202010/ERTS2010_0035_final.pdf "Software Quality Objectives for Source Code"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604203133/http://web1.see.asso.fr/erts2010/Site/0ANDGY78/Fichier/PAPIERS%20ERTS%202010/ERTS2010_0035_final.pdf |date=2015-06-04 }} (PDF). ''Proceedings: Embedded Real Time Software and Systems 2010 Conference'', ERTS2010.org, Toulouse, France: Patrick Briand, Martin Brochet, Thierry Cambois, Emmanuel Coutenceau, Olivier Guetta, Daniel Mainberte, Frederic Mondot, Patrick Munier, Loic Noury, Philippe Spozio, Frederic Retailleau.</ref>. Statikalıq analizdiń kommerciyalıq qollanılıwı ósip barmaqta. Ol qáwipsizlik ushın kritikalıq kompyuter sistemalarında qollanılatuǵın programmalıq támiynattıń qásiyetlerin verifikaciyalawda hám hálsizligi bolıwı itimal kodtı tabıwda qollanıladı<ref>[http://research.microsoft.com/en-us/um/people/livshits/papers/pdf/thesis.pdf ''Improving Software Security with Precise Static and Runtime Analysis''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605125310/http://research.microsoft.com/en-us/um/people/livshits/papers/pdf/thesis.pdf |date=2011-06-05 }} (PDF), Benjamin Livshits, section 7.3 "Static Techniques for Security". Stanford doctoral thesis, 2006.</ref>. Mısalı, tómendegi tarawlar barǵan sayın quramalılasıp atırǵan programmalıq támiynattıń sapasın arttırıw quralı retinde statikalıq kod analizin qollanıwdı belgilegen: # Medicinalıq programmalıq támiynat: AQSH-tıń Azıq-awqat hám dári-dármaqlardı qadaǵalaw basqarması (FDA) medicinalıq qurılmalar ushın statikalıq analizdi qollanıwdı belgilegen<ref>{{cite web |title = Infusion Pump Software Safety Research at FDA |author = FDA |publisher = Food and Drug Administration |date = 2010-09-08 |url = https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/GeneralHospitalDevicesandSupplies/InfusionPumps/ucm202511.htm |access-date = 2010-09-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100901084658/https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/GeneralHospitalDevicesandSupplies/InfusionPumps/ucm202511.htm |archive-date = 2010-09-01 }}</ref>. # Yadrolıq programmalıq támiynat: Ullı Britaniyada Yadrolıq retlew basqarması (Office for Nuclear Regulation, ONR) reaktordı qorǵaw sistemalarında statikalıq analizdi qollanıwdı usınadı<ref>Computer based safety systems - technical guidance for assessing software aspects of digital computer based protection systems, {{cite web | title = Computer based safety systems | url=http://www.hse.gov.uk/nuclear/operational/tech_asst_guides/tast046.pdf | archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130104193206/http://www.hse.gov.uk/nuclear/operational/tech_asst_guides/tast046.pdf | archive-date=January 4, 2013 |access-date=May 15, 2013 }}</ref>. # Aviaciya programmalıq támiynatı (dinamikalıq analiz benen birgelikte)<ref>[http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/cast/cast_papers/media/cast-9.pdf Position Paper CAST-9. Considerations for Evaluating Safety Engineering Approaches to Software Assurance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006134233/http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/cast/cast_papers/media/cast-9.pdf |date=2013-10-06 }} // FAA, Certification Authorities Software Team (CAST), January, 2002: "Verification. A combination of both static and dynamic analyses should be specified by the applicant/developer and applied to the software."</ref>. # Avtomobil hám mashina jasaw (funkcional qáwipsizlik ózgeshelikleri hárbir avtomobil ónimin islep shıǵıw basqıshınıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı, ISO 26262, 8-bólim). VDC Research kompaniyasınıń 2012-jılǵı izertlewine qaraǵanda, sorawnamaǵa qatnasqan ornatılǵan programmalıq támiynat injenerleriniń 28,7%-i statikalıq analiz quralların qollanadı, al 39,7%-i olardı 2 jıl ishinde qollanıwdı kútedi<ref> {{cite web | title=Automated Defect Prevention for Embedded Software Quality | last=VDC Research | publisher=VDC Research | date=2012-02-01 | url=http://alm.parasoft.com/embedded-software-vdc-report/ | access-date=2012-04-10 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120411211422/http://alm.parasoft.com/embedded-software-vdc-report/ | archive-date=2012-04-11 }}</ref>. 2010-jılǵı izertlew Evropa ilimiy proektlerinde intervyu alınǵan islep shıǵıwshılardıń 60%-i keminde óz IDE ortalıǵına ornatılǵan tiykarǵı statikalıq analizatorlardı qollanǵanın anıqladı. Biraq olardıń tek shama menen 10%-i qosımsha basqa (hám múmkin, jetilisken) analiz quralın qollanǵan<ref>Prause, Christian R., René Reiners, and Silviya Dencheva. "Empirical study of tool support in highly distributed research projects." Global Software Engineering (ICGSE), 2010 5th IEEE International Conference on. IEEE, 2010 https://ieeexplore.ieee.org/Xplore/login.jsp?url=%2Fielx5%2F5581168%2F5581493%2F05581551.pdf&authDecision=-203</ref>. Qosımshalar qáwipsizligi tarawında qosımshalar qáwipsizligin statikalıq testlew (static application security testing, SAST) atı da qollanıladı. SAST [[Microsoft]] anıqlaǵan SDL sıyaqlı qáwipsiz islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń (Security Development Lifecycle, SDL) áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı<ref>M. Howard and S. Lipner. The Security Development Lifecycle: SDL: A Process for Developing Demonstrably More Secure Software. Microsoft Press, 2006. {{ISBN|978-0735622142}}</ref>. Sonday-aq ol programmalıq támiynat kompaniyalarında keń tarqalǵan ámeliyat<ref>Achim D. Brucker and Uwe Sodan. [https://www.brucker.ch/bibliography/download/2014/brucker.ea-sast-expierences-2014.pdf Deploying Static Application Security Testing on a Large Scale] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021065105/http://www.brucker.ch/bibliography/download/2014/brucker.ea-sast-expierences-2014.pdf |date=2014-10-21 }}. In GI Sicherheit 2014. Lecture Notes in Informatics, 228, pages 91-101, GI, 2014. </ref>. == Qural túrleri == OMG (Object Management Group) programmalıq támiynat sapasın ólshew hám bahalaw ushın kerek bolatuǵın programmalıq analiz túrleri boyınsha izertlewdi járiyaladı. «How to Deliver Resilient, Secure, Efficient, and Easily Changed IT Systems in Line with CISQ Recommendations» (CISQ usınıslarına sáykes turaqlı, qáwipsiz, nátiyjeli hám ańsat ózgertiletuǵın IT sistemaların qalay jetkerip beriw kerek) atlı bul hújjet programmalıq analizdiń úsh dárejesin táriyipleydi<ref>{{cite web |url=http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf |title=OMG Whitepaper &#124; CISQ - Consortium for Information & Software Quality |access-date=2013-10-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf |archive-date=2013-12-28 }}</ref>. ; Modul dárejesi: Belgili bir programma yamasa úles programma ishinde, sol programmanıń kontekstine baylanıstırmay júrgiziletuǵın analiz. ; Texnologiya dárejesi: Modul programmaları arasındaǵı óz-ara tásirdi esapqa alatuǵın analiz. Ol mashqalalardı tabıw hám anıq jalǵan unamlı nátiyjelerdiń (false positives) aldın alıw ushın ulıwma programma tuwralı tolıǵıraq hám semantikalıq túsinik beredi. ; Sistema dárejesi: Modul programmaları arasındaǵı óz-ara tásirdi esapqa alatuǵın, biraq belgili bir texnologiya yamasa programmalastırıw tili menen sheklenbeytuǵın analiz. Programmalıq analizdiń jáne bir dárejesin anıqlawǵa boladı. ; Missiya/biznes dárejesi: Programmalıq sistemada ámelge asırılǵan biznes/missiya qatlamınıń terminlerin, qaǵıydaların hám processlerin esapqa alatuǵın analiz. Bul elementler sistemanıń kárxana yamasa programma/missiya qatlamı jumıslarınıń bir bólegi retinde islewi ushın ámelge asırıladı. Olar belgili bir texnologiya yamasa programmalastırıw tili menen sheklenbeydi hám kóp jaǵdaylarda bir neshe tilge bólistirilgen boladı. Biraq missiyanı támiyinlew maqsetinde sistemanı túsiniw ushın olar statikalıq túrde alınadı hám analizlenedi. Kóplegen statikalıq analiz quralları programmanı orınlamay turıp derek kodtıń strukturasın tekseriw ushın programmalardıń aralıq kórinislerin qollanadı. Bul maqsette ádette abstrakt sintaksis terekleri (AST) qollanıladı, sebebi olar programmanıń sintaksislik elementleriniń strukturalıq kórinisin beredi. == Formal usıllar == {{main|Formal usıllar}} Formal usıllar — nátiyjeleri tek qatań matematikalıq usıllar arqalı alınatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynat]] (hám [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]) analizine qollanılatuǵın termin. Qollanılatuǵın matematikalıq usıllarǵa denotaciyalıq semantika, aksiomalıq semantika, operaciyalıq semantika hám abstrakt interpretaciya kiredi. Toqtaw mashqalasına (halting problem) tikkeley keltiriw arqalı (Tyuring boyınsha tolıq qálegen til ushın) qálegen programmadaǵı orınlanıw waqtındaǵı barlıq múmkin qátelerdi tabıwdıń sheshilmeytuǵın mashqala ekenin dálillewge boladı. Ulıwma alǵanda, programmanıń aqırǵı nátiyjesindegi specifikaciyanıń qálegen túrdegi buzılıwın tabıw da sheshilmeytuǵın mashqala. Yaǵnıy qálegen programmanıń orınlanıw waqtında qátelerge jol qoyıwı yamasa qoymawı tuwralı hámme waqıt durıs juwap bere alatuǵın mexanikalıq usıl joq. Bul nátiyje 1930-jıllardaǵı Cherch, Gyodel hám Tyuringtiń jumıslarınan baslanadı (qarańız: toqtaw mashqalası hám Rays teoreması). Kóplegen sheshilmeytuǵın máseleler sıyaqlı, bul jaǵdayda da paydalı jaqınlastırılǵan sheshimlerdi tabıwǵa urınıwǵa boladı. Formal statikalıq analizdi ámelge asırıwdıń geypara usılları<ref>{{cite web|title=A Survey of Automated Techniques for Formal Software Verification|author=Vijay D'Silva|publisher=Transactions On CAD|date=2008|url=http://www.kroening.com/papers/tcad-sw-2008.pdf|access-date=2015-05-11|display-authors=etal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074248/http://www.kroening.com/papers/tcad-sw-2008.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref>: * Abstrakt interpretaciya — hárbir operatordıń abstrakt mashinanıń jaǵdayına tásirin modellestiriw (yaǵnıy ol hárbir operator menen járiyalawdıń matematikalıq qásiyetlerine súyenip, programmalıq támiynattı «orınlaydı»). Bul abstrakt mashina sistemanıń minez-qulqın artıǵı menen jaqınlastıradı: nátiyjede abstrakt sistemanı analizlew ańsatlasadı, biraq onıń ''tolıq emesligi'' esabınan (dáslepki sistemanıń barlıq durıs qásiyetleri abstrakt sistema ushın durıs bolmaydı). Biraq durıs orınlansa, abstrakt interpretaciya ''isenimli'' boladı (abstrakt sistemanıń hárbir durıs qásiyetin dáslepki sistemanıń durıs qásiyetine sáykeslendiriwge boladı)<ref>{{cite web | title=A Formal Methods-based verification approach to medical device software analysis |last=Jones |first=Paul |publisher=Embedded Systems Design |date=2010-02-09 |url=http://embeddeddsp.embedded.com/design/opensource/222700533 |access-date=2010-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185427/http://embeddeddsp.embedded.com/design/opensource/222700533 |archive-date=July 10, 2011 }}</ref>. Sheksiz ósiwshi shınjırları bar oblastta analizlew ushın qozǵalmaytuǵın noqatta jıynaqlılıqqa erisiw maqsetinde keńeytiw (widening) operaciyası qollanılıwı múmkin. Bunda anıqlıq azayadı, biraq ónimlilik ádewir artıwı múmkin<ref>{{cite book |first1=Patrick |last1=Cousot |first2=Radhia |last2=Cousot |chapter=Comparing the Galois Connection and Widening/Narrowing Approaches to Abstract Interpretation |chapter-url=https://www.di.ens.fr/~cousot/COUSOTpapers/PLILP92.shtml |title=Programming Language Implementation and Logic Programming |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=631 |pages=269-295 |publisher=Springer |year=1992 |doi=10.1007/3-540-55844-6_142 }}</ref>. * Maǵlıwmatlar aǵımın analizlew — mánislerdiń múmkin bolǵan jıynaǵı tuwralı maǵlıwmat jıynawǵa arnalǵan, torǵa (lattice) tiykarlanǵan usıl; * Hoar logikası — kompyuter programmalarınıń durıslıǵı tuwralı qatań pikir júrgiziwge arnalǵan logikalıq qaǵıydalar jıynaǵı bar formal sistema. Geypara programmalastırıw tilleri ushın qurallar bar. Mısalı, SPARK programmalastırıw tili ([[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]] tiliniń bir bólegi), ESC/Java hám ESC/Java2 arqalı Java Modeling Language (JML), sonday-aq ACSL (ANSI/ISO C Specification Language) penen keńeytilgen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tili ushın Frama-C WP (eń hálsiz aldınǵı shárt) plagini. * Modeldi tekseriw (model checking) — shekli jaǵdaylarǵa iye yamasa abstrakciya arqalı shekli jaǵdaylarǵa keltiriliwi múmkin bolǵan sistemalardı qarap shıǵadı; * Simvollıq orınlaw (symbolic execution) — kodtıń belgili bir noqatlarındaǵı ózgertilgen ózgeriwshilerdiń mánisin kórsetetuǵın matematikalıq ańlatpalardı alıw ushın qollanıladı. * Null mánisli siltemelerdi (nullable reference) analizlew == Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan statikalıq analiz == Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan statikalıq analiz kod jazıw qaǵıydaların anıqlaw hám analizdiń anıqlıǵın arttırıw ushın úlken kod bazaların paydalanadı<ref name="dewes">{{cite web |title=Learning from other's mistakes: Data-driven code analysis. |url=https://www.slideshare.net/japh44/talk-handout-46938511 |website=www.slideshare.net |date=13 April 2015 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Söderberg |first1=Emma |last2=Church |first2=Luke |last3=Höst |first3=Martin |chapter=Open Data-driven Usability Improvements of Static Code Analysis and its Challenges |date=2021-06-21 |title=Evaluation and Assessment in Software Engineering |series=EASE '21 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=272–277 |doi=10.1145/3463274.3463808 |isbn=978-1-4503-9053-8}}</ref>. Mısalı, jaqsı analiz strategiyaların úyreniw ushın [[GitHub]]-taǵı barlıq ashıq kodlı Java paketlerin paydalanıwǵa boladı. Qaǵıydalardı anıqlawda [[mashinalıq oqıtıw]] usılların qollanıwǵa boladı<ref name="OhYang2015">{{cite book|last1=Oh|first1=Hakjoo|title=Proceedings of the 2015 ACM SIGPLAN International Conference on Object-Oriented Programming, Systems, Languages, and Applications - OOPSLA 2015|last2=Yang|first2=Hongseok|last3=Yi|first3=Kwangkeun|chapter=Learning a strategy for adapting a program analysis via bayesian optimisation|year=2015|pages=572–588|doi=10.1145/2814270.2814309|isbn=978-1-4503-3689-5|s2cid=13940725|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:f656bcfd-ec1b-477c-9185-ff2c7490a207}}</ref>. Sonday-aq ótmishtegi kóp sanlı dúzetiwler hám eskertiwlerden úyreniwge boladı<ref name="dewes"/>. Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan jáne bir tásil [[Derek kodı|derek kodqa]] kópshilik qaǵıydası túsinigin qollanadı: eger korpustan alınǵan uqsas kod fragmentleriniń kópshiliginde qanday da bir metodtı shaqırıw bar bolsa, onıń joqlıǵı itimal qáte retinde belgilenedi<ref>{{cite journal |last1= Monperrus |first1= Martin |last2= Mezini |first2= Mira |title= Detecting missing method calls as violations of the majority rule |journal= ACM Transactions on Software Engineering and Methodology |date= 2013 |volume= 22 |issue= 1 |pages= 1–25 |url= https://dl.acm.org/doi/10.1145/2430536.2430541 |doi= 10.1145/2430536.2430541 |issn= 1557-7392|arxiv= 1306.0762 }}</ref>. == Dúzetiw == Statikalıq analizatorlar eskertiwler beredi. Eskertiwlerdiń geypara túrleri ushın avtomatlastırılǵan dúzetiw usılların joybarlaw hám ámelge asırıw múmkin. Mısalı, Logocco hám Boll [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilindegi ''cccheck'' quralı ushın avtomatlastırılǵan dúzetiwlerdi usındı<ref>{{Cite journal |last1=Logozzo |first1=Francesco |last2=Ball |first2=Thomas |date=2012-11-15 |title=Modular and verified automatic program repair |journal=ACM SIGPLAN Notices |volume=47 |issue=10 |pages=133–146 |doi=10.1145/2398857.2384626 |issn=0362-1340}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] dne6v03dc1jltxjg6akppopihf413r3 0 48427 274747 2026-10-11T18:10:23Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:NDE Context Diagram (vector).svg|thumb|320px|Sistemanıń kontekst diagramması mısalı<ref>[http://projects.osd.noaa.gov/NDE/proj_context_diagram.htm NDE Project Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107193850/http://projects.osd.noaa.gov/NDE/proj_context_diagram.htm |date=7 November 2008 }} (NPOESS) Data Exploitation web site. 2008.</ref>.]] Injeneriyada '''sistemanıń kontekst diagramması''' — [[sistema]] yamasa onıń bir bó...» 274747 wikitext text/x-wiki [[Fayl:NDE Context Diagram (vector).svg|thumb|320px|Sistemanıń kontekst diagramması mısalı<ref>[http://projects.osd.noaa.gov/NDE/proj_context_diagram.htm NDE Project Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107193850/http://projects.osd.noaa.gov/NDE/proj_context_diagram.htm |date=7 November 2008 }} (NPOESS) Data Exploitation web site. 2008.</ref>.]] Injeneriyada '''sistemanıń kontekst diagramması''' — [[sistema]] yamasa onıń bir bólegi menen onıń ortalıǵı arasındaǵı shegaranı anıqlaytuǵın hám sistema menen óz-ara tásir etetuǵın obektlerdi kórsetetuǵın diagramma<ref>Manoj Kumar Choubey (2012) ''IT Infrastructure and Management (For the GBTU and MMTU)''. p. 53</ref>. Bul diagramma sistemanıń joqarı dárejeli kórinisi bolıp tabıladı. Ol blok-sxemaǵa uqsas. == Sholıw == Sistemanıń kontekst diagrammaları sistemanı pútin túrde hám onıń sırtqı faktorlardan keletuǵın kiriw maǵlıwmatların hám olarǵa baratuǵın shıǵıw maǵlıwmatların kórsetedi. Kossiakof hám Suittiń (2011) pikirinshe<ref name="KoSw03">Alexander Kossiakoff, William N. Sweet (2011). ''Systems Engineering: Principles and Practices'' p. 266</ref>: {{Quote|Sistemanıń kontekst diagrammaları&nbsp;... sistema menen óz-ara tásir etiwi múmkin bolǵan barlıq sırtqı obektlerdi kórsetedi&nbsp;... Bunday diagramma sistemanı ortada, onıń ishki strukturasınıń detallarısız súwretleydi. Sistemanıń átirapında onıń menen óz-ara tásir etetuǵın barlıq sistemalar, ortalıqlar hám jumıslar jaylasadı. Sistemanıń kontekst diagrammasınıń maqseti — sistema talapları menen sheklewleriniń tolıq jıynaǵın islep shıǵıwda esapqa alınıwı kerek bolǵan sırtqı faktorlar menen waqıyalarǵa itibar qaratıw.}} Sistemanıń kontekst diagrammaları izertlenip atırǵan kólem boyınsha kelisimge keliw ushın proekttiń dáslepki basqıshlarında qollanıladı<ref>Richard Wiener (1998) ''Journal of Object-oriented Programming''. Vol 11. p. 68</ref>. Kontekst diagrammaları ádette talaplar hújjetine kirgiziledi. Bul diagrammalardı proekttiń barlıq mápli tárepleri oqıwı kerek. Sonlıqtan olar mápli tárepler hújjettegi elementlerdi túsiniwi ushın ápiwayı tilde jazılıwı kerek. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 553eddkjbherbxjxs98p0nxwrm5kdb6 10 48428 274748 2026-10-11T18:16:23Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Dionne Warwick & Dolly Parton - Peace Like A River (Official Music Video).webm» 274748 wikitext text/x-wiki Dionne Warwick & Dolly Parton - Peace Like A River (Official Music Video).webm k64e7kn2ul01ddfcze1xlqaejpqr8m6 0 48429 274749 2026-10-11T18:16:28Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Sistema talaplarınıń specifikaciyası''' (ingl. ''System Requirements Specification'', '''SysRS''') — sistemanıń talapların óz ishine alatuǵın maǵlıwmatlardıń strukturalanǵan jıynaǵı<ref>{{cite web | url = http://www.projectmanagement.com/deliverables/238236/System-Requirements-Specification | title = ProjectManagement.com - System Requirements Specification | accessdate = 1 Apr 2016}}</ref>. Ol programmalıq támiynat talaplarınıń specifik...» 274749 wikitext text/x-wiki '''Sistema talaplarınıń specifikaciyası''' (ingl. ''System Requirements Specification'', '''SysRS''') — sistemanıń talapların óz ishine alatuǵın maǵlıwmatlardıń strukturalanǵan jıynaǵı<ref>{{cite web | url = http://www.projectmanagement.com/deliverables/238236/System-Requirements-Specification | title = ProjectManagement.com - System Requirements Specification | accessdate = 1 Apr 2016}}</ref>. Ol programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyasınan (SRS) ajıratıw ushın ''SysRS'' dep qısqartıladı. Biznes analitik (BA) geyde sistemalıq analitik dep te ataladı. Ol biznes mashqalaların anıqlawǵa hám sheshimler usınıwǵa járdem beriw ushın óz klientleri menen mápli tárepleriniń biznes mútajliklerin analizleydi. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli tarawında BA ádette kárxananıń biznes bólimi menen [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] bólimi yamasa sırtqı xızmet jetkerip beriwshiler arasında baylanıstırıwshı wazıypasın atqaradı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 3golocc9eh2kjab4fvymfhq0qdjz3jh 3 48430 274750 2026-10-11T18:29:49Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274750 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:29, 2026-jıl 11-oktyabr (UTC) e3n2v6dxpd7rvn91nq2d5w1543g22ja 0 48431 274751 2026-10-11T18:34:36Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Systems development life cycle.svg|thumb|120px|Tiykarǵı basqıshları kórsetilgen sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli<ref>Image by Mikael Häggström, MD. Reference: {{cite book | last=Mohapatra | first=Dr. Hitesh | last2=Rath | first2=Dr. Amiya Kumar | title=Fundamentals of Software Engineering | publisher=BPB Publications | date=2025-04-24 | isbn=978-93-6589-338-0}}</ref>]] '''Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' ('''SDLC''') ...» 274751 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Systems development life cycle.svg|thumb|120px|Tiykarǵı basqıshları kórsetilgen sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli<ref>Image by Mikael Häggström, MD. Reference: {{cite book | last=Mohapatra | first=Dr. Hitesh | last2=Rath | first2=Dr. Amiya Kumar | title=Fundamentals of Software Engineering | publisher=BPB Publications | date=2025-04-24 | isbn=978-93-6589-338-0}}</ref>]] '''Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' ('''SDLC''') [[Kompyuter|kompyuterge]] tiykarlanǵan sistemanı islep shıǵıw barısındaǵı ádettegi basqıshlardı hám olar arasındaǵı ótiwdi táriyipleydi. Bul basqıshlar sistemanıń payda bolıwınan baslap onıń paydalanıwdan shıǵarılıwına shekem dawam etedi. Tiykarınan ómirlik cikl birew ǵana, biraq onı táriyiplew ushın qollanılatuǵın klassifikaciya hár túrli bolıwı múmkin. Cikl hár qıylı sandaǵı basqıshlarǵa bóliniwi hám bul basqıshlar hár túrli atlar menen atalıwı múmkin. SDLC tiri organizmniń tuwılıwınan baslap ólimine shekemgi ómirlik ciklne uqsas. Atap aytqanda, hárbir tiri organizmniń ómir jolı ózgeshe bolǵanı sıyaqlı, SDLC de hár qıylı sistemalarda hár túrli boladı<ref>[https://web.archive.org/web/20190828154643/https://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf SELECTING A DEVELOPMENT APPROACH]. Retrieved 17 July 2014.</ref><ref>{{cite journal |author1=Parag C. Pendharkara |author2=James A. Rodgerb |author3=Girish H. Subramanian | date=November 2008 |title=An empirical study of the Cobb–Douglas production function properties of software development effort |journal=Information and Software Technology |volume=50 |issue=12 | pages= 1181–1188 | doi=10.1016/j.infsof.2007.10.019}}</ref>. SDLC sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin ''belgilemeydi''. Bunday belgilewshi usıllar metodologiya, model, freymvork hám rásmiy process sıyaqlı hár túrli terminler menen ataladı. SDLC menen bir túsinik ushın basqa terminler de qollanıladı. Olarǵa '''programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' (bul da SDLC), '''qosımshalardı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' (ADLC) hám '''sistemanı joybarlawdıń ómirlik cikli''' (bul da SDLC) kiredi. Bul terminler islep shıǵıwdıń hár túrli kólemine baǵdarlanǵan hám hár qıylı belgilewshi usıllar menen baylanıslı. Degen menen, olardıń barlıǵı mánisi boyınsha bir ómirlik cikl tuwralı. Inglis tilinde «life cycle» (ómirlik cikl) termini kóbinese bos orınsız, «lifecycle» dep jazıladı. Birinshi forma ótmishte hám injenerlik emes kontekstlerde keń tarqalǵan edi. SDLC qısqartpası uzın forma keń tarqalǵan waqıtta payda bolǵan hám injeneriyada qısqa forma keń tarqalǵan bolsa da, usı tolıq atı menen baylanıslı bolıp qalǵan. Sonday-aq SDLC qısqartpası salıstırmalı túrde ózgeshe, al úsh háripli SDL qısqartpası bolsa júdá kóp mánisli. ==Basqıshları== Derekke qarap, SDLC hár túrli basqıshlardan turatuǵın hám hár túrli terminlerdi qollanatuǵın etip táriyiplenedi. Soǵan qaramastan, olardıń ulıwma tárepleri bar. Tómende belgili terminologiya járdeminde áhmiyetli basqıshlardı táriyiplewge háreket etilgen. Basqıshlar islep shıǵıwdıń tábiyiy izbe-izligine sáykes tártiplengen, biraq olar bir-biri menen qabatlasıwı hám iteraciyalıq bolıwı múmkin. ===Konceptuallastırıw=== Konceptuallastırıw (basqasha konceptual joybarlaw, sistemanı izertlew, orınlanıwshılıqtı bahalaw) basqıshında variantlar hám birinshi náwbettegi máseleler qarap shıǵıladı. Orınlanıwshılıqtı izertlew islep shıǵıw jumısınıń ózin aqlay ma, joq pa, sonı anıqlawı múmkin. Bunıń ushın paydalanıwshılardıń mútajliklerin túsiniw, qárejetlerdi bahalaw, paydanı analizlew hám resurslardı analizlew sıyaqlı jumıslar orınlanadı. Izertlew operaciyalıq, finanslıq, texnikalıq, adam faktorları hám huqıqıy/siyasiy máselelerdi qamtıwı kerek. ===Talaplardı analizlew=== Talaplardı analizlew (basqasha dáslepki joybarlaw) mashqalanı túsiniwdi hám neniń kerek ekenin anıqlawdı óz ishine aladı. Kóbinese bul talaplardı anıqlaw ushın paydalanıwshılardı tartıwdı hám talaplardı talaplar specifikaciyası dep atalatuǵın hújjette jazıp barıwdı óz ishine aladı. ===Joybarlaw=== Joybarlaw basqıshında (basqasha tolıq joybarlaw) sheshim jobalastırıladı. Joba salıstırmalı túrde joqarı dárejeli maǵlıwmatlardı, mısalı, sistemanıń tiykarǵı komponentleriniń táriypin óz ishine alıwı múmkin. Sonday-aq joba salıstırmalı túrde tómen dárejeli maǵlıwmatlardı, mısalı, funkciyalardıń, ekran kórinisiniń, biznes qaǵıydalarınıń hám process aǵımınıń táriypin de óz ishine alıwı múmkin. Joybarlaw basqıshı sistemanıń talaplarına tiykarlanadı. Joybar hárbir talaptı qanaatlandırıwı kerek. Joybar tekstlik hújjetlerde, sonday-aq funkcional ierarxiya diagrammalarında, mısal ekran súwretlerinde, biznes qaǵıydalarında, process diagrammalarında, psevdokodta hám maǵlıwmatlar modellerinde jazıp barılıwı múmkin. ===Dúziw=== Dúziw (basqasha ámelge asırıw, óndiris) basqıshında sistema ámelge asırıladı. Joybarǵa tiykarlanıp, apparatlıq hám programmalıq komponentler jaratıladı hám integraciyalanadı. Bul basqısh kishi komponentlerdi, komponentlerdi hám geypara komponentlerdiń integraciyasın testlewdi óz ishine aladı, biraq ádette tolıq sistema dárejesindegi testlewdi óz ishine almaydı. Bul basqısh oqıw materialların, sonıń ishinde paydalanıwshı qollanbaların hám járdem fayllarınıń islep shıǵılıwın da óz ishine alıwı múmkin. ===Qabıl etiw=== Qabıl etiw basqıshı (basqasha sistemalıq testlew) tolıq sistemanıń klienttiń kútiwlerine (talaplarına) juwap beretuǵının támiyinlew ushın onı testlewge baǵdarlanǵan. ===Engiziw=== Engiziw basqıshı (basqasha ámelge asırıw) klientke jetkerip beriw logistikasın óz ishine aladı. Geypara sistemalar bir nusqa túrinde (mısalı, bultta) engiziledi, hám engiziw arnawlı túrde hám qolda orınlanıwı múmkin. Geypara sistemalar kóp muǵdarda dúziledi hám óndiris procesi menen iske túsiriw jumısları menen baylanıslı boladı. Bul basqısh paydalanıwshılardı sistemadan paydalanıwǵa úyretiwdi óz ishine alıwı múmkin. Sonday-aq ol keleshektegi islep shıǵıw jumısların qollaw xızmetkerlerine ótkeriwdi de óz ishine alıwı múmkin. ===Xızmet kórsetiw=== Xızmet kórsetiw (basqasha paydalanıw, qollanıw, qollaw) basqıshında islep shıǵıw jumısları tiykarınan toqtatıladı. Biraq bul basqısh paydalanıwshılardıń mashqalaların sheshiw hám jaqsılaw boyınsha usınıslardı jazıp barıw ushın klientlerdi qollawdı óz ishine aladı. Dúzetiwler hám jaqsılawlar birinshi basqıshqa, yaǵnıy konceptuallastırıwǵa qaytıw arqalı ámelge asırıladı. Kishi ózgerisler ushın cikl dáslepki islep shıǵıwǵa qaraǵanda ádewir qısqartılıwı múmkin. ===Paydalanıwdan shıǵarıw=== Paydalanıwdan shıǵarıw (basqasha jabıw, isten shıǵarıw, biraz-biraz toqtatıw) — sistemanıń paydalanıwdan alınıwı, yaǵnıy onıń xızmet múddeti tamamlanǵan waqıt. ==Ámeliyatlar== ===Basqarıw hám qadaǵalaw=== [[Fayl:SDLC Phases Related to Management Controls.jpg|thumb|Basqarıwdı qadaǵalaw menen baylanıslı SDLC basqıshları<ref name="USHR99">U.S. House of Representatives (1999). [http://www.house.gov/content/cao/procurement/ref-docs/SDLCPOL.pdf ''Systems Development Life-Cycle Policy'']. p.13. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019091833/http://www.house.gov/content/cao/procurement/ref-docs/SDLCPOL.pdf |date=2013-10-19 }}</ref>]] Bul bólimde SDLC basqıshlarınıń maqsetleri tiykarǵı nátiyjeler, usınılatuǵın wazıypalardıń táriypi hám nátiyjeli basqarıw ushın baylanıslı qadaǵalaw maqsetleriniń qısqasha mazmunı menen birge táriyiplenedi. Proektlerdi orınlaw barısında proekt basshısı ushın qadaǵalaw maqsetlerin belgilew hám baqlaw júdá áhmiyetli. Qadaǵalaw maqsetleri — kútilgen nátiyjeniń yamasa maqsettiń anıq táriypi. Olar pútkil proekt dawamında anıqlanıwı hám baqlanıwı kerek. Qadaǵalaw maqsetlerin tiykarǵı kategoriyalarǵa (domenlerge) toparlawǵa boladı, olar súwrette kórsetilgendey SDLC basqıshları menen baylanıslı<ref name="USHR99"/>. Iri SDLC baslamasın basqarıw hám qadaǵalaw ushın jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası (work breakdown structure, WBS) jumıslardı belgileydi hám olardıń kestesin dúzedi. WBS hám barlıq baǵdarlamalıq materiallar proekt dápteriniń «proekt táriypi» bóliminde saqlanıwı kerek. Proekt basshısı proektti eń jaqsı táriyipleytuǵın WBS formatın tańlaydı. Diagramma qamtıw SDLC-niń kóplegen basqıshların óz ishine alatuǵının kórsetedi, biraq baylanıslı basqarıwdı qadaǵalaw domenleri (Management Control Domains, MCD) SDLC basqıshlarına sáykesligin kórsetedi. Mısalı, analiz hám joybarlaw tiykarınan satıp alıw hám engiziw domeniniń bir bólegi retinde orınlanadı, al sistemanı dúziw hám prototiplew tiykarınan jetkerip beriw hám qollaw domeniniń bir bólegi retinde orınlanadı<ref name="USHR99" />. ===Jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası boyınsha shólkemlestiriw=== [[Fayl:SDLC Work Breakdown Structure.jpg|thumb|Jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası<ref name="USHR99"/>]] WBS-tiń joqarǵı bólimi proekttiń kólemi hám waqıt kestesi tuwralı ulıwma túsinik beredi. Sonday-aq onda tiykarǵı basqıshlar hám baqlaw noqatları (milestones) qısqasha kórsetiliwi kerek. Ortańǵı bólimi SDLC basqıshlarına tiykarlanadı. WBS elementleri orınlanatuǵın is-háreketlerden emes, al tamamlanıwı kerek bolǵan baqlaw noqatları menen wazıypalardan turadı hám olardıń múddeti boladı. Hárbir wazıypanıń ólshewge bolatuǵın nátiyjesi boladı (mısalı, analiz hújjeti). WBS wazıypası bir yamasa bir neshe is-háreketke (mısalı, kod jazıwǵa) súyeniwi múmkin. Proekttiń jumıstı bólip alıp islewshilerdiń járdemin talap etetuǵın bólimleri ushın jumıslar kólemi tuwralı hújjet (statement of work, SOW) bolıwı kerek. SOW SDLC-niń belgili bir basqıshında islep shıǵılmaydı. Ol SDLC procesindegi jumıstı bólip alıp islewshiler orınlawı múmkin bolǵan jumıslardı óz ishine alatuǵın etip dúziledi<ref name="USHR99"/>. ===Bazalıq versiyalar=== Bazalıq versiyalar SDLC-niń bes basqıshınıń tórtewinen keyin belgilenedi hám modeldiń iteraciyalıq tábiyatı ushın júdá áhmiyetli<ref>Blanchard, B. S., & Fabrycky, W. J.(2006) ''Systems engineering and analysis'' (4th ed.) New Jersey: Prentice Hall. p.31</ref>. Bazalıq versiyalar baqlaw noqatlarına aylanadı. * funkcional bazalıq versiya: konceptual joybarlaw basqıshınan keyin belgilenedi. * bólistirilgen bazalıq versiya: dáslepki joybarlaw basqıshınan keyin belgilenedi. * ónimniń bazalıq versiyası: tolıq joybarlaw hám islep shıǵıw basqıshınan keyin belgilenedi. * ónimniń jańalanǵan bazalıq versiyası: óndiris hám dúziw basqıshınan keyin belgilenedi. Tómendegi diagrammada bul basqıshlar anıqlawdan baslap IT jumıs ónimlerin jaratıw hám ózgertiwge shekemgi on adımǵa bólingen: [[Fayl:Systems Development Life Cycle.gif|center|upright=2.2|Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń on basqıshlı versiyası<ref name="US DJ03">US Department of Justice (2003). [https://www.justice.gov/archive/jmd/irm/lifecycle/table.htm INFORMATION RESOURCES MANAGEMENT] Chapter 1. Introduction.</ref>]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] l239wln6bzsfq2ifu5kpjugjecz0unk 0 48432 274752 2026-10-11T18:44:33Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Test maǵlıwmatları''' — programmalıq sistemalardıń durıslıǵın, ónimliligin hám isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń yamasa informaciyanıń jıynaqları. Test maǵlıwmatları hár túrli tiplerdi óz ishine aladı, mısalı, unamlı hám unamsız scenariylerdi, shegaralıq jaǵdaylardı hám haqıyqıy paydalanıwshı scenariylerin. Olardıń maqseti — qátelerdi anıqlaw hám Programmalıq támiynat|prog...» 274752 wikitext text/x-wiki '''Test maǵlıwmatları''' — programmalıq sistemalardıń durıslıǵın, ónimliligin hám isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń yamasa informaciyanıń jıynaqları. Test maǵlıwmatları hár túrli tiplerdi óz ishine aladı, mısalı, unamlı hám unamsız scenariylerdi, shegaralıq jaǵdaylardı hám haqıyqıy paydalanıwshı scenariylerin. Olardıń maqseti — qátelerdi anıqlaw hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] minez-qulqın tekseriw ushın onıń hár túrli aspektlerin sınawdan ótkeriw. Test maǵlıwmatları regressiyalıq testlewde de qollanıladı. Bunda kodqa kirgizilgen jańa ózgerisler yamasa jaqsılawlar kútilmegen qosımsha tásirlerge alıp kelmeytuǵını hám bar funkcionallıqtı buzbaytuǵını tekseriledi<ref>{{Cite web|first=Viday|last=Shindar|title=Software Testing: What is it and Why is it Important?|url=https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-software-testing/|website=Software Testing Help|access-date=2024-08-07}}</ref>. == Ulıwma túsinik == Test maǵlıwmatları funkciyaǵa berilgen belgili bir kiriw maǵlıwmatları jıynaǵınıń kútilgen nátiyjeni beretuǵının tekseriw ushın qollanılıwı múmkin. Sonday-aq maǵlıwmatlar programmanıń ádettegiden tıs, shegaralıq, ayrıqsha yamasa kútilmegen kiriw maǵlıwmatların qayta islew qábiletin sınaw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal |last=Weyuker |first=E. J. |date=1988-06-01 |title=The evaluation of program-based software test data adequacy criteria |journal=Communications of the ACM |volume=31 |issue=6 |pages=668–675 |doi=10.1145/62959.62963 |s2cid=15141475 |issn=0001-0782|doi-access=free }}</ref>. Test maǵlıwmatların maqsetli yamasa sistemalı túrde payda etiwge boladı, bul ádette domen testlewinde qollanıladı. Sonday-aq olardı azıraq maqsetli tásiller, mısalı, úlken kólemli tosınnan alınǵan avtomatlastırılǵan testler arqalı da payda etiwge boladı<ref>{{Cite book |last=Beizer |first=Boris |title=Software Testing Techniques |date=1990-01-01 |publisher=ITP Media Group |isbn=978-1850328803}}</ref>. Test maǵlıwmatların testlewshiniń ózi yamasa testlewshige járdem beretuǵın programma yamasa funkciya generaciyalawı múmkin. Olar qayta paydalanıw ushın saqlanıwı yamasa tek bir ret qollanılıwı múmkin. Test maǵlıwmatları qolda, maǵlıwmatlardı generaciyalaw quralları (kóbinese tosınnanlıqqa tiykarlanǵan)<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@marian.jureczko/on-testing-in-ddd-f250482b5717|title=On testing in DDD|date=2022-04-24|website=Medium|language=en-GB|access-date=2023-01-24}}</ref> járdeminde dúziliwi yamasa bar jumıs ortalıǵınan alınıwı múmkin. Maǵlıwmatlar jıynaǵı sintetikalıq (jasalma) maǵlıwmatlardan turıwı múmkin, biraq ideal jaǵdayda ol reprezentativ (haqıyqıy) maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı kerek<ref>{{Cite web|url=https://www.datprof.com/solutions/what-is-test-data/|title=What is test data and how is it created?|date=2019-06-26|website=DATPROF|language=en-US|access-date=2020-04-29}}</ref>. == Sheklewler == GDPR, PCI hám HIPAA sıyaqlı jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha normativlik aktler sebepli testlew ushın sezimtal jeke maǵlıwmatlardı paydalanıw sheklengen<ref>{{Cite web|date=2020-03-03|title=Get GDPR, PCI and HIPAA compliant|url=https://www.datprof.com/solutions/get-gdpr-pci-and-hipaa-compliant/|access-date=2020-07-09|website=DATPROF|language=en-US}}</ref>. Degen menen, anonimlestirilgen (hám múmkinshiligi bolsa kishi jıynaqqa ajıratılǵan) jumıs ortalıǵı maǵlıwmatların testlew hám islep shıǵıw ushın reprezentativ maǵlıwmatlar retinde paydalanıwǵa boladı<ref>{{Cite web|date=2019-10-17|title=Using production data for testing|url=https://www.datprof.com/blogs/using-production-data-for-testing/|access-date=2020-07-09|website=DATPROF|language=en-US}}</ref>. Baǵdarlamashılar haqıyqıy yamasa anonimlestirilgen maǵlıwmatlardıń ornına sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalawdı da tańlawı múmkin. Sintetikalıq maǵlıwmatlar jeke maǵlıwmatlardıń joqarıraq qorǵalıwı hám iykemlilik sıyaqlı úlken artıqmashılıqlar beriwi múmkin, biraq olardıń sheklewleri de bar. Mısalı, haqıyqıy dúnyanıń quramalılıǵın anıq sáwlelendiretuǵın sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalaw qıyın bolıwı múmkin. Sonday-aq sintetikalıq maǵlıwmatlar haqıyqıy maǵlıwmatlardıń barlıq názik táreplerin tolıq qamtımawı múmkin. Bul test qamtıwında itimal kemshiliklerge alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite book |last=El Emam |first=Khaled |title=Practical Synthetic Data Generation: Balancing Privacy and the Broad Availability of Data |publisher=O'Reilly Media, Inc. |date=2020-05-19 |isbn=978-1492072744 |language=en}}</ref>. == Domen testlewi == Domen testlewi — test maǵlıwmatlarına baǵdarlanǵan usıllar jıynaǵı. Ol kritikalıq kiriw maǵlıwmatların, ekvivalentlik klassları arasındaǵı shegaralardaǵı mánislerdi hám sistemanı belgili bir shıǵıw nátiyjelerine alıp baratuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń kombinaciyaların anıqlawdı óz ishine aladı. Domen testlewi hár túrli scenariylerdiń, sonıń ishinde shegaralıq jaǵdaylar menen ádettegiden tıs shártlerdiń nátiyjeli testleniwin támiyinlewge járdem beredi<ref>{{Cite book |last=Fries |first=Richard C. |title=Handbook of Medical Device Design |date=2019-08-15 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-69695-0 |language=en}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] of8lb4qbebhbe6il3jnewq639mu4o3n 0 48433 274753 2026-10-11T19:00:41Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Qáwiplerdi modellestiriw''' — itimal qáwiplerdi, mısalı, strukturalıq hálsizliklerdi yamasa tiyisli qorǵaw ilajlarınıń joqlıǵın anıqlaw hám sanap shıǵıw, sonday-aq qarsı ilajlar yamasa qadaǵalaw quralları ushın birinshi náwbetlilikti belgilew procesi<ref name=":1">{{Cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx|title=The STRIDE Threat Model|date=2016|website=|publisher=Microsoft|access-date=|archive-date=20...» 274753 wikitext text/x-wiki '''Qáwiplerdi modellestiriw''' — itimal qáwiplerdi, mısalı, strukturalıq hálsizliklerdi yamasa tiyisli qorǵaw ilajlarınıń joqlıǵın anıqlaw hám sanap shıǵıw, sonday-aq qarsı ilajlar yamasa qadaǵalaw quralları ushın birinshi náwbetlilikti belgilew procesi<ref name=":1">{{Cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx|title=The STRIDE Threat Model|date=2016|website=|publisher=Microsoft|access-date=|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003220934/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx|url-status=live}}</ref>. Qáwiplerdi modellestiriw qorǵawshılarǵa qanday qadaǵalaw quralları yamasa qorǵanıw ilajları kirgiziliwi kerek ekenin sistemalı túrde analizlewge múmkinshilik beredi. Bunda sistemanıń tábiyatı, itimal hújim etiwshiniń profili, eń itimal hújim vektorları hám hújim etiwshi hújim jasawı eń itimal bolǵan aktivler esapqa alınadı. Qáwiplerdi modellestiriw ''«Men hújimge qayerde eń hálsizben?»'', ''«Eń áhmiyetli qáwipler qaysılar?»'' hám ''«Bul qáwiplerden qorǵanıw ushın ne islewim kerek?»'' sıyaqlı sorawlarǵa juwap beredi. Qáwiplerdi modellestiriwge uqsas, táwekeldi bahalaw hám qáwip-hújimdi modellestiriw kúndelikli turmısımızda da rásmiy emes túrde qollanılıwı múmkin. Mısalı, olar basqalardı qorlaytuǵın adamlar sıyaqlı táwekellerge qarsı turıw ushın, hátte áyyemgi dáwirlerden berli áskeriy qorǵanıw tayarlıqlarınıń birinshi náwbetliligin belgilew ushın qollanıladı<ref>{{Cite web |title=Risk Management of Strategic Readiness, Concepts, Practices, Data Analytics, and Next Steps - Defense Management Institute |url=https://www.dmi-ida.org/knowledge-base-detail/Risk-Management-of-Strategic-Readiness |access-date=2026-10-08 |website=www.dmi-ida.org}}</ref>. == Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwı == 1960-jıllardıń basında ulıwma paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları payda bolǵannan keyin kóp ótpey, ayırım adamlar jeke payda ushın qáwipsizlik hálsizliklerinen paydalanıw jolların izley basladı<ref>{{Cite web|url=https://www.wired.com/2012/01/computer-password/|title=The World's First Computer Password? It Was Useless Too|last=McMillan|first=Robert|date=2012|website=|publisher=Wired Business|access-date=|archive-date=2025-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504081230/https://www.wired.com/2012/01/computer-password/|url-status=live}}</ref>. Nátiyjede injenerler hám kompyuter ilimi qánigeleri tez arada [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriw túsiniklerin islep shıǵa basladı. Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń dáslepki metodologiyaları arxitekturalıq úlgiler túsinigine tiykarlanǵan edi<ref>{{Cite web|url=http://threatmodelingbook.com|title=Threat Modeling: Designing for Security|last=Shostack|first=Adam|date=2014|website=|publisher=John Wiley & Sons Inc: Indianapolis|access-date=}}</ref>. Bul túsinikti 1977-jılı dáslep Kristofer Aleksandr usınǵan edi. 1988-jılı Robert Barnard IT sistemasına hújim etiwshiniń birinshi profilin islep shıqtı hám onı tabıslı qollandı. 1994-jılı Edvard Amoroso óziniń «Fundamentals of Computer Security Technology» (Kompyuter qáwipsizligi texnologiyasınıń tiykarları) kitabında «qáwip teregi» túsinigin usındı<ref>{{Cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=179237|title=Fundamentals of Computer Security Technology|last=Amoroso|first=Edward G|date=1994|publisher=AT&T Bell Labs. Prentice-Hall: Upper Saddle River.|isbn=9780131089297|access-date=}}</ref>. Qáwip teregi túsinigi sheshim terekleri diagrammalarına tiykarlanǵan edi. Qáwip terekleri IT sistemasına baǵdarlanǵan itimal qáwipten qalay paydalanıwǵa bolatuǵının grafikalıq túrde kórsetedi. Bunnan ǵárezsiz túrde AQSH Milliy qáwipsizlik agentligi (NSA) hám DARPA da usınday jumıs alıp bardı. Olar IT sistemalarına qarsı belgili bir hújimlerdiń qalay ámelge asırılıwı múmkin ekenin strukturalanǵan grafikalıq túrde kórsetiwdi islep shıqtı. Nátiyjede payda bolǵan kórinis «hújim terekleri» dep ataldı. 1998-jılı Bryus Shnayer «Toward a Secure System Engineering Methodology» (Qáwipsiz sistemalar injeneriyası metodologiyasına qaray) atlı maqalasında hújim terekleri járdeminde kiber táwekellerdi analizlewin járiyaladı<ref>{{Cite web|url=https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf|title=Toward A Secure System Engineering Methodology|last=Schneier|first=Bruce|display-authors=etal|date=1998|website=|publisher=National Security Agency: Washington|access-date=|archive-date=2016-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630034137/https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf|url-status=live}}</ref>. Bul maqala IT sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwına tiykar salıwshı úles boldı. Shnayerdiń analizinde hújim etiwshiniń maqseti «túbir túyin» retinde, al maqsetke jetiwdiń itimal quralları «japıraq túyinleri» retinde kórsetiledi. Hújim teregin usınday túrde qollanıw kiberqáwipsizlik qánigelerine qálegen belgilengen nıshanaǵa qarsı bir neshe hújim vektorın sistemalı túrde qarap shıǵıwǵa múmkinshilik berdi. 1999-jılı Microsoft kompaniyasınıń kiberqáwipsizlik qánigeleri Loren Konfelder hám Prerit Garg STRIDE<ref name=":1" /> modelin islep shıqtı. STRIDE — Spoofing identity (identifikatordı jalǵan kórsetiw), Tampering with data (maǵlıwmatlardı ózgertiw), Repudiation (bas tartıw), Information disclosure (maǵlıwmattıń ashılıwı), Denial of service (xızmet kórsetiwden bas tartıw), Elevation of privilege (huqıqlardı arttırıw) sózleriniń bas háriplerinen dúzilgen akrostix. Bul model Microsoft Windows islep shıǵıw ortalıǵına baylanıslı hújimlerdi qarap shıǵıwǵa arnalǵan. 2003-jılı OCTAVE<ref>{{Cite web|url=http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf|title=Introduction to the OCTAVE® Approach|last=Alberts|first=Christopher|date=2003|website=|publisher=Software Engineering Institute, Carnegie Mellon: Pittsburgh.|access-date=|archive-date=2017-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401052541/http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf|url-status=live}}</ref> (Operationally Critical Threat, Asset, and Vulnerability Evaluation — operaciyalıq jaqtan kritikalıq qáwiplerdi, aktivlerdi hám hálsizliklerdi bahalaw) usılı usınıldı. Bul shólkemlik táwekellerdi basqarıwǵa baǵdarlanǵan, operaciyalarǵa tiykarlanǵan qáwiplerdi modellestiriw metodologiyası. 2004-jılı Frenk Sviderski hám Vindou Snayder «Threat Modeling» (Qáwiplerdi modellestiriw) kitabın jazdı, ol Microsoft Press baspasında shıqtı. Onda olar qáwipsiz qosımshalardı dúziw ushın qáwip modellerin qollanıw túsinigin islep shıqtı<ref>{{Cite book |last=Swiderski |first=Frank |title=Threat Modeling |date= |publisher=Microsoft Press |year=2004 |isbn=978-0735619913 |edition=1st}}</ref>. 2014-jılı Rayan Stillions kiberqáwiplerdi hár túrli semantikalıq dárejelerde kórsetiw kerek degen ideyanı ortaǵa taslap, DML (Detection Maturity Level — anıqlawdıń jetiklik dárejesi) modelin usındı<ref>{{Cite web|url=http://ryanstillions.blogspot.no/2014/04/the-dml-model_21.html|title=The DML Model|last=Stillions|first=Ryan|date=2014|website=Ryan Stillions security blog|publisher=Ryan Stillions|access-date=}}</ref>. Hújim — qáwip scenariyiniń anıq ámelge asırılıwı. Onı belgili bir maqseti hám sol maqsetke jetiw strategiyası bar belgili bir hújim etiwshi ámelge asıradı. Maqset hám strategiya DML modeliniń eń joqarı semantikalıq dárejelerin quraydı. Olardan keyin aralıq semantikalıq dárejelerdi bildiretuǵın TTP (Tactics, Techniques and Procedures — taktikalar, usıllar hám proceduralar) keledi. DML modeliniń eń tómen semantikalıq dárejeleri hújim etiwshi qollanatuǵın qurallardan, xost hám tarmaqta baqlanatuǵın artefaktlardan (mısalı, paketler hám paydalı júklemeler) turadı. Eń tómen semantikalıq dárejede bolsa IP adresleri sıyaqlı atomlıq indikatorlar jaylasadı. Házirgi SIEM (Security Information and Event Management — qáwipsizlik informaciyasın hám waqıyasın basqarıw) quralları ádette tek eń tómen semantikalıq dárejelerdegi indikatorlardı usınadı. Sonlıqtan joqarıraq semantikalıq dárejelerde qáwip indikatorların usına alatuǵın SIEM quralların islep shıǵıw zárúr<ref>{{Cite web|url=http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf|title=Semantic Cyberthreat Modelling|last=Bromander|first=Siri|date=2016|website=|publisher=Semantic Technology for Intelligence, Defence and Security (STIDS 2016)|access-date=|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220135645/http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf|url-status=live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 9kpx20djofchcadn9heb0pq5s31afcs 0 48434 274754 2026-10-11T19:14:57Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Izin baqlaw''' — qanday da bir nárseniń izin baqlaw múmkinshiligi. Geypara jaǵdaylarda bul túsinik obekttiń tariyxın, ornın yamasa qollanılıwın hújjetlestirilgen hám jazıp alınǵan identifikaciya arqalı tekseriw múmkinshiligi retinde túsindiriledi<ref>"Glossary," ''ASME Boiler and Pressure Vessel Code'', Section III, Article NCA-9000</ref>. Basqa keń tarqalǵan anıqlamalarǵa belgili bir maǵlıwmat jıynaǵın yamasa túrin belgili bir d...» 274754 wikitext text/x-wiki '''Izin baqlaw''' — qanday da bir nárseniń izin baqlaw múmkinshiligi. Geypara jaǵdaylarda bul túsinik obekttiń tariyxın, ornın yamasa qollanılıwın hújjetlestirilgen hám jazıp alınǵan identifikaciya arqalı tekseriw múmkinshiligi retinde túsindiriledi<ref>"Glossary," ''ASME Boiler and Pressure Vessel Code'', Section III, Article NCA-9000</ref>. Basqa keń tarqalǵan anıqlamalarǵa belgili bir maǵlıwmat jıynaǵın yamasa túrin belgili bir dárejede baqlap barıw múmkinshiligi (hám onı ámelge asırıw) kiredi. Sonday-aq iz baqlaw ayrıqsha identifikaciyalanatuǵın obektlerdi tekseriwge bolatuǵın túrde xronologiyalıq tártipte óz-ara baylanıstırıw qábileti retinde de anıqlanadı. Iz baqlaw ólshewlerde, jetkerip beriw shınjırında, [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]], densawlıqtı saqlawda hám qáwipsizlikte qollanıladı. ==Ólshew== ''Ólshewlerdiń iz baqlanıwı'' yamasa ''metrologiyalıq iz baqlaw'' termini ólshew ásbabınıń ólshewlerin belgili etalon menen baylanıstıratuǵın úziliksiz salıstırıwlar shınjırın bildiredi. Izi baqlanatuǵın etalon boyınsha kalibrlew ásbaptıń awısıwın, dállik hám anıqlıǵın anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin. Sonday-aq ol huqıqıy kontekstte dálillerdiń házirgi talqılawınan haqıyqıy dálillerge shekemgi saqlaw shınjırın yamasa qálegen maǵlıwmat penen islew tariyxın kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin. Kóplegen mámleketlerde salmaq hám ólshemlerdiń milliy etalonların Milliy metrologiya institutı (National Metrological Institute, NMI) saqlaydı. Ol sol mámlekettegi kalibrlew hám ólshewlerdiń iz baqlanıwı infrastrukturası ushın eń joqarı dárejeli etalonlardı usınadı. Bunday mámleketlik mekemelerge mısal retinde Ullı Britaniyadaǵı National Physical Laboratory (NPL), AQSH-taǵı National Institute of Standards and Technology (NIST), Germaniyadaǵı Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB), Italiyadaǵı Instituto Nazionale di Ricerca Metrologica (INRiM) hám National Research Council of Canada (NRC, Kanada) kiredi. NIST anıqlamasına sáykes, «ólshewlerdiń iz baqlanıwı hárbiriniń belgilengen anıq emesligi bar belgilengen etalonlarǵa deyin úziliksiz salıstırıwlar shınjırın ornatıwdı talap etedi». Izi baqlanatuǵın waqıt kórsetetuǵın saat Koordinaciyalanǵan universal waqıt (UTC) yamasa Xalıqaralıq atomlıq waqıt (TAI) sıyaqlı waqıt etalonına baylanısqan boladı. Global poziciyalaw sisteması (GPS) izi baqlanatuǵın waqıttıń dereklerinen biri bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 4uev4z2dby3xvd4zymyjl5u6ljfxlpg 0 48435 274755 2026-10-11T19:20:25Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Jumıs birligi'''<ref name="PoEAA">{{Cite book |isbn=0-321-12742-0|author=Martin Fowler|language=en|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}</ref> — [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı]] minez-qulıq úlgisi. Martin Fauler onı maǵlıwmatlar bazasına tásir etiwi múmkin bolǵan biznes tranzakciya barısında orınlanatuǵın barlıq ámeller dep anıqlaǵan<ref name="PoEAA3">{{citation|author=Martin Fow...» 274755 wikitext text/x-wiki '''Jumıs birligi'''<ref name="PoEAA">{{Cite book |isbn=0-321-12742-0|author=Martin Fowler|language=en|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}</ref> — [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı]] minez-qulıq úlgisi. Martin Fauler onı maǵlıwmatlar bazasına tásir etiwi múmkin bolǵan biznes tranzakciya barısında orınlanatuǵın barlıq ámeller dep anıqlaǵan<ref name="PoEAA3">{{citation|author=Martin Fowler|date=2002|isbn=0-321-12742-0|location=Amsterdam|publisher=Addison-Wesley-Longman|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref>. Jumıs birligi tamamlanǵanda, ol jumıstıń nátiyjesinde maǵlıwmatlar bazasın ózgertiw ushın orınlanıwı kerek bolǵan barlıq ámellerdi usınadı<ref name="PoEAA3" />. Jumıs birligi bir yamasa bir neshe kod repozitoriyin hám orınlanıwı kerek bolǵan ámeller dizimin inkapsulyaciyalaydı. Bul ámeller maǵlıwmatlardı izolyaciyalanǵan hám kelisilgen túrde tabıslı ózgertiw ushın zárúr. Sonday-aq jumıs birligi parallellik mashqalaların sheshiwge juwapker<ref name="fowler">{{cite web|access-date=2018-03-08|author=Martin Fowler|language=en|title=Unit of Work|url=https://martinfowler.com/eaaCatalog/unitOfWork.html}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref name="c2">{{cite web|access-date=2018-03-08|language=en|title=Unit of Work|url=http://wiki.c2.com/?UnitOfWork|website=Portland Pattern Repository}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref>. Onı tranzakciyalar<ref name="fowler" /><ref name="c2" /> hám turaqlılıq úlgileri ushın da qollanıwǵa boladı<ref name="releaseit">{{citation|author=Michael T. Nygard|date=2007|isbn=978-0-9787392-1-8|language=en|publisher=O’Reilly|title=Release It! Design and Deploy Production-Ready Software}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] sbfi8mm6cuwmpabmolnaly4uicsx738 0 48436 274756 2026-10-11T19:59:39Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:TEAF Matrix of Views and Perspectives.svg|thumb|304px|TEAF kórinisleri hám perspektivalarınıń matricası]] Sistemalıq injeneriyada, [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] hám kárxana injeneriyasında '''kórinis modeli''' yamasa '''kózqaraslar freymvorkı''' — sistema arxitekturasın, [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] yamasa kárxana arxitekturasın dúziwde qollanılatuǵın óz-ar...» 274756 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TEAF Matrix of Views and Perspectives.svg|thumb|304px|TEAF kórinisleri hám perspektivalarınıń matricası]] Sistemalıq injeneriyada, [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] hám kárxana injeneriyasında '''kórinis modeli''' yamasa '''kózqaraslar freymvorkı''' — sistema arxitekturasın, [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] yamasa kárxana arxitekturasın dúziwde qollanılatuǵın óz-ara kelisilgen ''kórinisler'' jıynaǵın anıqlaytuǵın freymvork. ''Kórinis'' — pútkil sistemanı óz-ara baylanıslı máseleler jıynaǵınıń kózqarasınan kórsetiw<ref name="ISO42010">ISO/IEC/IEEE 42010:2011, Systems and so— Architecture description</ref><ref>ISO/IEC 10746-1, Information technology — Open Distributed Processing — Reference model: Overview</ref>. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin belgilew boyınsha bir qatar háreketler alıp barıldı. Bul háreketlerdiń nátiyjesinde kórinisler (yamasa kózqaraslar) jıynaǵı anıqlandı. Olar geyde arxitekturalıq freymvorklar yamasa kárxana arxitekturası freymvorkları dep ataladı, biraq kóbinese «kórinis modelleri» dep ataladı. Ádette ''kórinis'' — berilgen sistema ushın belgili bir arxitekturalıq maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın jumıs nátiyjesi. Degen menen, bul termin geyde kórinistiń ''anıqlamasın'' bildiriw ushın da qollanıladı. Bul anıqlama belgili bir kózqarastı hám hárbir anıq kórinisti anıqlaytuǵın sáykes kórsetpelerdi óz ishine aladı. ''Kórinis modeli'' termini kórinis anıqlamalarına baylanıslı. == Sholıw == Kórinisler hám kózqaraslardıń maqseti — adamlarǵa júdá quramalı sistemalardı túsiniwge, mashqala hám sheshim elementlerin qánigelik tarawları átirapında shólkemlestiriwge hám máselelerdi ajıratıwǵa múmkinshilik beriw. Fizikalıq jaqtan kóp resurs talap etetuǵın sistemalardı injenerlik jaqtan dúziwde kózqaraslar kóbinese injenerlik shólkem ishindegi múmkinshiliklerge hám juwapkershiliklerge sáykes keledi<ref name="NIST2003">Edward J. Barkmeyer ea (2003). [http://www.mel.nist.gov/msidlibrary/doc/AMIS-Concepts.pdf ''Concepts for Automating Systems Integration''] NIST 2003.</ref>. Kópshilik quramalı sistemalardıń specifikaciyaları sonshelli kólemli, hesh bir adam specifikaciyalardıń barlıq aspektlerin tolıq túsine almaydı. Bunnan basqa, hárbirimizdiń berilgen sistemaǵa qızıǵıwshılıǵımız hám [[Sistema|sistemanıń]] specifikaciyaların úyreniw sebeplerimiz hár qıylı. Biznes basshısı sistemanıń dúzilisi tuwralı sistemanı ámelge asırıwshıǵa qaraǵanda basqasha sorawlar beredi. Sonlıqtan kózqaraslar freymvorkı túsiniginiń maqseti — mápli tárepler menen baylanıstı jeńillestiriw ushın berilgen quramalı sistemanıń specifikaciyasına bólek kózqaraslar usınıw. Hárbir kózqaras sistemanıń belgili bir aspektlerine qızıǵatuǵın auditoriyanı qanaatlandıradı. Hárbir kózqaras sol kózqarastıń auditoriyası ushın sózlikti hám kórsetiw usılın optimallastıratuǵın arnawlı ''kózqaras tilin'' qollanıwı múmkin. Kózqaraslardı modellestiriw iri bólistirilgen sistemalardıń ishki quramalılıǵın sheshiwdiń nátiyjeli tásiline aylandı. IEEE Std 1471-2000 standartında táriyiplengen arxitekturanı táriyiplew ámeliyatları bir neshe máseleler tarawın qamtıw ushın bir neshe kórinisti qollanadı, olardıń hárbiri sistemanıń belgili bir aspektine baǵdarlanǵan. Bir neshe kórinisti qollanatuǵın arxitekturalıq freymvorklarǵa mısal retinde Kruxtenniń «4+1» kórinis modeli, Zakman freymvorkı, TOGAF, DoDAF hám RM-ODP kiredi. == Tariyxı == 1970-jıllarda programmalıq injeneriyada bir neshe kórinis járdeminde modellestiriw usılları payda bola basladı. 1977-jılı Duglas T. Ross hám K. E. Shoman sistema talapların anıqlawda modellestiriw procesin shólkemlestiriw ushın kontekst, kózqaras hám baqlaw noqatı konstrukciyaların usındı<ref name="Ross-Schoman1977">Douglas T. Ross and K.E. Schoman, Jr. "Structured analysis for requirements definition." ''IEEE Transactions on Software Engineering,'' SE-3(1), January 1977.</ref>. Ross hám Shomannıń pikirinshe, kózqaras «[modeldiń] ulıwma maqsetine erisiw ushın ... qanday aspektlerdiń áhmiyetli dep esaplanatuǵının anıqlaydı» hám ''[modellestirilip atırǵan obektke] qalay qaraymız?'' degen sorawdı belgileydi. Maqala kózqaraslarǵa mısal retinde texnikalıq, operaciyalıq hám ekonomikalıq kózqaraslardı keltiredi. 1992-jılı Entoni Finkelshteyn hám basqalar kózqaraslar boyınsha júdá áhmiyetli maqala járiyaladı<ref name="Finkelstein+1992">A. Finkelstein, J. Kramer, B. Nuseibeh, L. Finkelstein, and M. Goedicke. "[http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/A.Finkelstein/papers/ijseke92.pdf Viewpoints: A framework for integrating multiple perspectives in system development]." ''International Journal of Software Engineering and Knowledge Engineering,'' 2(1):31-58, 1992.</ref>. Bul jumısta bılay delingen: «Kózqarastı islep shıǵıw procesindegi «aktyor», «bilim deregi», «rol» yamasa «agent» ideyası menen aktyor ustanatuǵın «kórinis» yamasa «perspektiva» ideyasınıń birlesiwi dep qarawǵa boladı». Bul maqaladaǵı áhmiyetli ideya — «kózqarastıń óz kórgenin bildiretuǵın sxeması hám belgilewleri bolǵan ''kórsetiw stilin''» hám «belgili bir tarawlardı táriyipleytuǵın, kózqaras stilinde bildirilgen pikirler bolǵan ''specifikaciyanı''» ajıratıw. Keyingi jumıslar, mısalı, IEEE 1471 standartı, bul ayırmashılıqtı sáykes túrde eki bólek termin — kózqaras hám kórinis — arqalı saqlap qaldı. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin rásmiylestiriw boyınsha bir qatar háreketler júrgizildi. Olar kóbinese arxitekturalıq freymvorklar yamasa geyde ''kózqaraslar jıynaqları'' dep ataladı. Olardıń kópshiligin AQSH Qorǵanıw ministrligi qarjılandırdı, biraq geyparaları ISO yamasa IEEE sheńberindegi xalıqaralıq yamasa milliy háreketlerden payda boldı. Olardıń ishinde IEEE Recommended Practice for Architectural Description of Software-Intensive Systems (IEEE Std 1471-2000) kórinis, kózqaras, mápli tárep hám másele túsinikleriniń paydalı anıqlamaların belgiledi. Sonday-aq ol mápli tárepler máselelerin sheshiw ushın kózqaraslardı qollanıp, bir neshe kórinis arqalı sistema arxitekturasın hújjetlestiriw boyınsha kórsetpelerdi belgiledi<ref name="ShSk"/>. Bir neshe kórinistiń artıqmashılıǵı sonda, jasırın talaplar hám mápli tárepler arasındaǵı kelispewshilikler ańsatıraq anıqlanadı. Biraq izertlewler ámeliyatta bir neshe kórinisti óz-ara sáykeslestiriwdiń qosımsha quramalılıǵı bul artıqmashılıqtı ázzilewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite book |doi=10.1109/RE.2005.23|isbn=978-0-7695-2425-2|citeseerx=10.1.1.78.4594|chapter=Do viewpoints lead to better conceptual models? An exploratory case study|title=13th IEEE International Conference on Requirements Engineering (RE'05)|pages=199–208|year=2005|last1=Easterbrook|first1=S.|last2=Yu|first2=E.|last3=Aranda|first3=J.|last4=Yuntian Fan|last5=Horkoff|first5=J.|last6=Leica|first6=M.|last7=Qadir|first7=R.A.}}</ref>. IEEE 1471 (házir ISO/IEC/IEEE 42010:2011, ''Systems and software engineering — Architecture description'') arxitekturalıq táriyiplerdiń mazmunın belgileydi. Sonday-aq ol olardıń bir qatar scenariylerde dúziliwi hám qollanılıwın táriyipleydi. Bunday scenariylerge aldınnan úlgisi bar hám úlgisi joq joybarlaw, evolyuciyalıq joybarlaw hám bar sistemalardıń joybarın jazıp alıw kiredi. Bul scenariylerdiń barlıǵında ulıwma process birdey: mápli táreplerdi anıqlaw, máselelerdi jıynaw, qollanılatuǵın kózqaraslar jıynaǵın anıqlaw, keyin bul kózqaraslar specifikaciyaların qollanıp, qarap atırılǵan sistemaǵa tiyisli kórinisler jıynaǵın islep shıǵıw. Standart belgili bir kózqaraslar jıynaǵın anıqlamaydı. Onıń ornına ol arxitektorlar hám shólkemler óz kózqarasların anıqlawı ushın birdey mexanizmler hám talaplardı usınadı. 1996-jılı ISO-nıń Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP) járiyalandı. Ol iri kólemli bólistirilgen sistemalardıń arxitekturasın hám joybarın táriyiplew ushın paydalı freymvork usınadı. == Kórinis modeli temaları == === Kórinis === Sistemanıń kórinisi — sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Sistemaǵa bul kózqaras sistemaǵa baylanıslı belgili bir máselelerge baǵdarlanǵan perspektivanı óz ishine aladı. Ol detallardı jasırıp, tek kózqaras máselelerine baylanıslı elementlerden turatuǵın ápiwayılastırılǵan modeldi beredi. Mısalı, qáwipsizlik kózqarası qáwipsizlik máselelerine baǵdarlanǵan. Qáwipsizlik kózqarasınıń modeli sistemanıń ulıwmalıraq modelinen tek qáwipsizlikke baylanıslı elementlerdi óz ishine aladı<ref>Sinan Si Alhir (2003). "[http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=5 Understanding the Model Driven Architecture (MDA)]". In: ''Methods & Tools''. Fall 2003.</ref>. Kórinis paydalanıwshıǵa belgili bir qızıǵıwshılıq tarawınıń bir bólegin tekseriwge múmkinshilik beredi. Mısalı, informaciya kórinisi belgili bir maǵlıwmattı qollanatuǵın barlıq funkciyalardı, shólkemlerdi, texnologiyalardı hám t.b. kórsetiwi múmkin. Al shólkemlik kórinis belgili bir shólkemge tiyisli barlıq funkciyalardı, texnologiyalardı hám maǵlıwmatlardı kórsetiwi múmkin. Zakman freymvorkında kórinisler jumıs nátiyjeleriniń toparınan turadı. Olardı islep shıǵıw belgili bir analitikalıq hám texnikalıq tájiriybeni talap etedi, sebebi olar kárxananıń «ne», «qalay», «kim», «qayerde», «qashan» yamasa «ne ushın» degen tárepine baǵdarlanǵan. Mısalı, funkcional kórinistiń jumıs nátiyjeleri «missiya qalay orınlanadı?» degen sorawǵa juwap beredi. Olardı process hám jumıslardı modellestiriw arqalı funkcional dekompoziciya boyınsha qánigeler ańsat islep shıǵa aladı. Olar kárxananı funkciyalar kózqarasınan kórsetedi. Olar shólkemlik hám informaciyalıq komponentlerdi de kórsetiwi múmkin, biraq tek olardıń funkciyalarǵa baylanıslı bólegin<ref name="TEAF00">US Department of the Treasury Chief Information Officer Council (2000). [http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc Treasury Enterprise Architecture Framework]. Version 1, July 2000. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090318003653/http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc |date=18 March 2009 }}</ref>. === Kózqaraslar === Sistemalıq injeneriyada kózqaras — sistemadaǵı máselelerdi bóliw yamasa sheklew. Kózqarastı qabıl etiw usı aspektlerdegi máselelerdi bólek sheshiwge múmkinshilik beredi. Kózqaraslardı jaqsı tańlaw sistemanıń joybarın belgili qánigelik tarawlarına da bóledi<ref name="NIST2003"/>. Kózqaraslar kórinislerdi dúziw, kórsetiw hám analizlew ushın kelisimlerdi, qaǵıydalardı hám tillerdi usınadı. ISO/IEC 42010:2007 (IEEE-Std-1471-2000) standartında kózqaras — jeke kórinistiń specifikaciyası. Kórinis — pútkil sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Kórinis bir yamasa bir neshe arxitekturalıq modelden turıwı múmkin<ref>IEEE-1471-2000</ref>. Hárbir bunday arxitekturalıq model óziniń baylanıslı arxitekturalıq sisteması belgilegen usıllar járdeminde, sonday-aq pútkil sistema ushın islep shıǵıladı<ref name="ShSk"/>. === Modellestiriw perspektivaları === Modellestiriw perspektivaları — sistemanıń aldın ala tańlanǵan aspektlerin kórsetiwdiń hár túrli usılları jıynaǵı. Hárbir perspektivanıń model kórsetetuǵın nárse boyınsha óz baǵdarı, konceptuallastırıwı, arnalıwı hám vizuallastırıwı boladı. [[Informaciyalıq sistema|Informaciyalıq sistemalarda]] modellestiriw perspektivaların bóliwdiń dástúrli usılı — strukturalıq, funkcional hám minez-qulıq/processlik perspektivalardı ajıratıw. Bul qaǵıyda, obekt, kommunikaciya hám aktyor hám rol perspektivaları menen birge modellestiriw tásillerin klassifikaciyalawdıń bir usılı bolıp tabıladı<ref>John Krogstie, (2003). [http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf Conceptual modeling], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070316203713/http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf |date=March 16, 2007 }}</ref>. === Kózqaras modeli === Qálegen kózqarasta sistemanıń tek sol kózqarastan kórinetuǵın obektlerdi óz ishine alatuǵın modelin dúziwge boladı. Biraq bul model sistemada bar bolǵan hám sol kózqarasqa tiyisli barlıq obektlerdi, baylanıslardı hám sheklewlerdi de qamtıydı. Bunday model kózqaras modeli yamasa sistemanıń sol kózqarastan kórinisi dep ataladı<ref name="NIST2003"/>. Berilgen kórinis — sistemanıń belgili bir kózqarastan belgili bir abstrakciya dárejesindegi specifikaciyası. Hár túrli abstrakciya dárejeleri hár túrli detallıq dárejesin óz ishine aladı. Joqarı dárejeli kórinisler injenerge pútkil joybardı qáliplestiriwge hám túsiniwge, sonday-aq mashqalalardı ulıwma kólemde anıqlaw hám sheshiwge múmkinshilik beredi. Tómen dárejeli kórinisler injenerge joybardıń bir bólegine itibar qaratıwǵa hám tolıq specifikaciyalardı islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="NIST2003"/>. [[Fayl:ArchitectureFrameworkStructure.png|thumb|200px|Arxitekturalıq freymvorktaǵı kórinisler, ónimler hám maǵlıwmatlar]] Biraq sistemanıń ózinde hár túrli kózqaras modellerinde payda bolatuǵın barlıq specifikaciyalar sistemanıń ámelge asırılǵan komponentlerinde sheshiliwi kerek. Al qálegen berilgen komponenttiń specifikaciyaları kóplegen hár túrli kózqaraslardan alınıwı múmkin. Ekinshi tárepten, funkciyalardıń belgili komponentler hám komponentlerdiń óz-ara tásiri boyınsha bólistiriliwinen kelip shıǵatuǵın specifikaciyalar ádette dáslepki kózqaraslarda sáwlelengen bóliwden basqasha máseleler bóliniwin sáwlelendiredi. Sonlıqtan ayırım komponentlerdiń máselelerin hám sistemanıń tómennen joqarıǵa qaray sintezin qamtıytuǵın qosımsha kózqaraslar da paydalı bolıwı múmkin<ref name="NIST2003"/>. === Arxitektura táriypi === Arxitektura táriypi — qálegen waqıttaǵı sistema arxitekturasınıń kórinisi. Ol sistemanı onıń quram bólimleri, bul bólimlerdiń qalay isleytuǵını, olardıń islewi ushın qaǵıydalar hám sheklewler, sonday-aq bul bólimlerdiń bir-biri menen hám ortalıq penen qalay baylanıslı ekeni arqalı kórsetedi. Arxitektura táriypinde ''arxitekturalıq maǵlıwmatlar'' bir neshe kórinis hám ónimler arasında ulıwma paydalanıladı. Maǵlıwmatlar qatlamında arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri hám olardı anıqlaytuǵın atributlar menen baylanıslar jaylasadı. Kórsetiw qatlamında arxitekturanıń maqsetin, onıń neni táriyipleytuǵının hám orınlanǵan hár túrli arxitekturalıq analizlerdi jetkeriw hám túsiniw ushın vizual quraldı qollaytuǵın ónimler hám kórinisler jaylasadı. Ónimler arxitekturalıq maǵlıwmatlardı grafikalıq, keste yamasa tekst túrinde vizuallastırıw usılın usınadı. Kórinisler arxitekturanıń belgili bir yamasa ulıwma perspektivası ushın maǵlıwmatlardı logikalıq túrde shólkemlestirip, ónimler arasında tarqalǵan arxitekturalıq maǵlıwmatlardı vizuallastırıw múmkinshiligin beredi. == Sistemalıq kórinis modelleriniń túrleri == === Úsh sxemalı tásil === [[Fayl:4-2 ANSI-SPARC three level architecture.svg|thumb|320px|Úsh sxemalı model túsinigi dáslep 1977-jılı ANSI/X3/SPARC úsh dárejeli arxitekturası arqalı usınıldı. Ol maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh dárejesin belgiledi<ref name="MW99">Matthew West and Julian Fowler (1999). [http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf Developing High Quality Data Models] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081221084613/http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf |date=December 21, 2008 }}. The European Process Industries STEP Technical Liaison Executive (EPISTLE).</ref>.]] 1977-jılı usınılǵan maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh sxemalı tásilin birinshi kórinis modelleriniń biri dep esaplawǵa boladı. Bul informaciyalıq sistemalardı dúziw hám sistemalardıń maǵlıwmatların basqarıw tásili bolıp, ol konceptual modeldi maǵlıwmatlar integraciyasına erisiwdiń tiykarǵı quralı retinde qollaydı<ref name="STRAP08">[http://www.fas.org/irp/doddir/army/strap/strpsec2.htm STRAP SECTION 2 APPROACH]. Retrieved 30 September 2008.</ref>. Úsh sxemalı tásil úsh sxema hám kórinisti anıqlaydı: * Paydalanıwshı kórinisleri ushın sırtqı sxema * Sırtqı sxemalardı biriktiretuǵın konceptual sxema * Fizikalıq saqlaw strukturaların anıqlaytuǵın ishki sxema Orayda konceptual sxema paydalanıwshılar túsinikler tuwralı qalay oylaytuǵın hám sóylesetuǵın bolsa, sol túsiniklerdiń ontologiyasın anıqlaydı. Fizikalıq sxema maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] ishki formatların táriyipleydi, al sırtqı sxema qosımsha programmalarǵa usınılatuǵın maǵlıwmatlar kórinisin anıqlaydı<ref name ="JFS04">John F. Sowa (2004). [ "The Challenge of Knowledge Soup"]. published in: ''Research Trends in Science, Technology and Mathematics Education''. Edited by J. Ramadas & S. Chunawala, Homi Bhabha Centre, Mumbai, 2006.</ref>. Freymvork sırtqı sxemalar ushın bir neshe maǵlıwmatlar modelin qollanıwǵa múmkinshilik beriwge háreket etti<ref>Gad Ariav & James Clifford (1986). ''New Directions for Database Systems: Revised Versions of the Papers''. New York University Graduate School of Business Administration. Center for Research on Information Systems, 1986.</ref>. Jıllar dawamında informaciyalıq sistemalardı dúziw boyınsha kónlikpeler hám oǵan qızıǵıwshılıq anaǵurlım ósti. Biraq kóbinese sistemalardı dúziwdiń dástúrli tásili maǵlıwmatlardı tek eki bólek kórinisten anıqlawǵa baǵdarlanǵan edi: «paydalanıwshı kórinisi» hám «kompyuter kórinisi». «Sırtqı sxema» dep atalatuǵın paydalanıwshı kórinisinde maǵlıwmatlar adamlarǵa óz jumısların orınlawǵa járdem beriw ushın arnalǵan esabatlar hám ekranlar kontekstinde anıqlanadı. Paydalanıw kózqarasınan maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası biznes ortalıǵına hám paydalanıwshınıń jeke qálewlerine qarap ózgeredi. «Ishki sxema» dep atalatuǵın kompyuter kórinisinde maǵlıwmatlar saqlaw hám alıw ushın fayl strukturaları arqalı anıqlanadı. Kompyuterde saqlaw ushın maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası qollanılatuǵın anıq kompyuter texnologiyasına hám maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islew zárúrligine baylanıslı<ref name="ITL93">itl.nist.gov (1993) [http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc ''Integration Definition for Information Modeling (IDEFIX)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203223034/http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc |date=2013-12-03 }}. 21 Dec 1993.</ref>. === Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli === [[Fayl:4+1 Architectural View Model.svg|thumb|354px|Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli]] 4+1 — programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalardıń arxitekturasın táriyiplew ushın 1995-jılı Filipp Kruxten islep shıqqan kórinis modeli. Ol bir neshe parallel kórinisti qollanıwǵa tiykarlanǵan<ref name="Kru95">Kruchten, Philippe (1995, November). [http://www.cs.ubc.ca/~gregor/teaching/papers/4+1view-architecture.pdf Architectural Blueprints — The “4+1” View Model of Software Architecture.] IEEE Software 12 (6), pp. 42-50. </ref>. Kórinisler sistemanı sońǵı paydalanıwshılar, islep shıǵıwshılar hám proekt basshıları sıyaqlı hár túrli mápli tárepler kózqarasınan táriyiplew ushın qollanıladı. Modeldiń tórt kórinisi — logikalıq, islep shıǵıw, process hám fizikalıq kórinisler: Modeldiń tórt kórinisi tómendegiler menen baylanıslı: * ''Logikalıq kórinis'': sistemanıń sońǵı paydalanıwshılarǵa usınatuǵın funkcionallıǵı menen baylanıslı. * ''Islep shıǵıw kórinisi'': sistemanı baǵdarlamashınıń kózqarasınan kórsetedi hám programmalıq támiynattı basqarıw menen baylanıslı. * ''Process kórinisi'': sistemanıń dinamikalıq aspekti menen shuǵıllanadı, sistema processlerin hám olardıń óz-ara baylanısın túsindiredi hám sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı minez-qulqına baǵdarlanǵan. * ''Fizikalıq kórinis'': sistemanı sistema injeneriniń kózqarasınan kórsetedi. Ol fizikalıq qatlamdaǵı programmalıq komponentlerdiń topologiyası hám bul komponentler arasındaǵı baylanıs penen baylanıslı. Bunnan basqa, arxitekturanı kórsetiw ushın tańlanǵan qollanıw jaǵdayları (use cases) yamasa scenariyler qollanıladı. Sonlıqtan model 4+1 kóriniske iye<ref name="Kru95"/>. == Kárxana arxitekturası kórinisleriniń túrleri == Kárxana arxitekturası freymvorkı kárxana arxitekturası menen baylanıslı struktura hám kórinislerdi qalay shólkemlestiriw kerek ekenin anıqlaydı. Kárxana arxitekturası hám injeneriyası disciplinası júdá keń bolǵanlıqtan hám kárxanalar iri hám quramalı bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, bul disciplina menen baylanıslı modeller de iri hám quramalı bolıwǵa beyim. Bul kólem hám quramalılıqtı basqarıw ushın arxitekturalıq freymvork wazıypaǵa itibar qaratıwǵa hám qımbatlı artefaktlardı eń kerekli waqıtta jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın qurallar hám usıllardı usınadı. Arxitekturalıq freymvorklar ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] hám [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalardı]] basqarıwda qollanıladı. Shólkem sistemanıń joybarı tastıyıqlanbastan burın belgili bir modellerdi dúziwdi májbúriy etiwi múmkin. Sol sıyaqlı, olar satıp alınatuǵın sistemalardı hújjetlestiriwde belgili bir kórinislerdiń qollanılıwın talap etiwi múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi belgili bir qunnan joqarı kapital proektleri ushın úskene jetkerip beriwshilerden belgili DoDAF kórinislerin usınıwdı talap etedi. === Zakman freymvorkı === [[Fayl:Simplification Zachman Enterprise Framework.jpg|thumb|480px|Zakman freymvorkınıń qatarlar túsindirmesi menen ápiwayılastırılǵan kórinisi<ref>US Department of Veterans Affairs (2008) [http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt A Tutorial on the Zachman Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070713072901/http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt |date=July 13, 2007 }}. Accessed 06 Dec 2008.</ref>. Dáslepki freymvork bunnan da quramalıraq, mısal ushın [https://web.archive.org/web/20081228040137/http://www.zachmaninternational.com/index.php/ea-articles/26-articles/13-the-zachman-framework-a-concise-definition ''bul jerdi''] qarańız.]] Zakman freymvorkı — dáslep 1987-jılı IBM kompaniyasında Djon Zakman oylap tapqan kárxana arxitekturası freymvorkı. Ol kárxanaǵa qarawdıń hám onı anıqlawdıń rásmiy hám joqarı dárejede strukturalanǵan usılın usınadı. Freymvork arxitekturalıq «artefaktlardı» shólkemlestiriw ushın qollanıladı. Bunda artefakttıń kimge arnalǵanı (mısalı, biznes iyesi hám dúziwshi) hám qanday máseleni (mısalı, maǵlıwmatlar hám funkcionallıq) sheshetuǵını esapqa alınadı. Bul artefaktlarǵa joybar hújjetleri, specifikaciyalar hám modeller kiriwi múmkin<ref>[http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx ''A Comparison of the Top Four Enterprise Architecture Methodologies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409195426/http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx |date=2008-04-09 }}, Roger Sessions, Microsoft Developer Network Architecture Center,</ref>. Zakman freymvorkı kóbinese kárxana arxitekturasınıń tiykarǵı elementlerin bildiriwdiń standart tásili retinde tilge alınadı. AQSH Federal húkimeti Zakman freymvorkın «...&nbsp;kárxanalardaǵı hám olardı qollaytuǵın sistemalardaǵı ózgerislerdi basqarıw ushın integraciyalanǵan freymvork retinde pútkil dúnyada tán alınǵan» dep moyınlaǵan<ref>[http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf Federal Enterprise Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080916153405/http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf |date=September 16, 2008 }}</ref>. === RM-ODP kórinisleri === [[Fayl:RM-ODP viewpoints.jpg|thumb|320px|Sistema hám onıń ortalıǵına bes ulıwma hám bir-birin tolıqtıratuǵın kózqarastı usınatuǵın RM-ODP kórinis modeli]] Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminiń (ISO) Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP)<ref>ISO/IEC 10746-1:1998 Information technology – Open Distributed Processing: Reference Model – Part 1: Overview, International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland, 1998.</ref> bólistirilgen programmalıq/apparatlıq sistemanıń joybarın bóliw ushın kózqaraslar jıynaǵın belgileydi. Integraciya mashqalalarınıń kópshiligi usınday sistemalardı joybarlawda yamasa júdá uqsas jaǵdaylarda payda bolatuǵınlıqtan, bul kózqaraslar integraciya máselelerin ajıratıwda paydalı bolıwı múmkin. RM-ODP kózqarasları tómendegiler<ref name="NIST2003"/>: * ''kárxana kózqarası'' — sistemanıń shólkemniń biznes maqsetine hám biznes processlerine baylanıslı maqseti hám minez-qulqı menen baylanıslı * ''informaciya kózqarası'' — sistema qayta isleytuǵın maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám bul maǵlıwmatlardı paydalanıw hám talqılawǵa qoyılatuǵın sheklewler menen baylanıslı * ''esaplaw kózqarası'' — sistemanıń belgili bir minez-qulıqtı kórsetetuǵın hám interfeysler arqalı óz-ara tásir etetuǵın komponentler jıynaǵına funkcional dekompoziciyası menen baylanıslı * ''injenerlik kózqarası'' — esaplaw komponentleriniń óz-ara tásirin qollaw ushın kerek bolatuǵın mexanizmler hám funkciyalar menen baylanıslı * ''texnologiya kózqarası'' — sistemanı ámelge asırıw ushın, ásirese komponentler arasındaǵı baylanıs ushın texnologiyalardı anıq tańlaw menen baylanıslı Sonday-aq RM-ODP joybardıń kózqaraslar arasındaǵı sáykeslik specifikaciyaların óz ishine alıwı kerek ekenin belgileydi, olarǵa tómendegiler kiredi<ref name="NIST2003"/>: * informaciya birliklerin anıqlawda kárxana obektleri menen processlerin qollanıw * esaplaw komponentleriniń minez-qulqın anıqlawda kárxana obektleri menen minez-qulıqların qollanıw, sonday-aq esaplaw interfeyslerin anıqlawda informaciya birliklerin qollanıw * injenerlik tańlawlardı esaplaw interfeysleri hám minez-qulıq talapları menen baylanıstırıw * tańlanǵan texnologiyalarda informaciyalıq, esaplaw hám injenerlik talaplarınıń qanaatlandırılıwı === DoDAF kórinisleri === Qorǵanıw ministrliginiń arxitekturalıq freymvorkı (Department of Defense Architecture Framework, DoDAF) kárxana arxitekturasın (EA) yamasa sistemalar arxitekturasın bir-birin tolıqtıratuǵın hám kelisilgen kórinislerge shólkemlestiriwdiń standart usılın belgileydi. Ol ásirese integraciya hám óz-ara islesiw boyınsha quramalı máseleleri bar iri sistemalar ushın qolaylı. Sonday-aq ol «operaciyalıq kórinislerdi» qollanıwı menen ayrıqsha. Bul kórinisler islep shıǵılıp atırǵan sistema isleytuǵın sırtqı klienttiń jumıs tarawın tolıq kórsetedi. [[Fayl:DoDAF Linkages Among Views.jpg|thumb|360px|DoDAF kórinisleri arasındaǵı baylanıslar<ref name="DoD07">DoD (2007) [http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf DoD Architecture Framework Version 1.5] . 23 April 2007 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050311061225/http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf |date=March 11, 2005 }}</ref>]] DoDAF bir qatar ónimlerdi belgileydi. Olar arxitektura táriypiniń keń kólemin hám quramalılıǵın grafikalıq, keste yamasa tekst quralları arqalı vizuallastırıw, túsiniw hám ózlestiriw mexanizmleri retinde xızmet etedi. Bul ónimler tórt kórinis boyınsha shólkemlestirilgen: * Ulıwma kórinis (All View, AV), * Operaciyalıq kórinis (Operational View, OV), * Sistemalar kórinisi (Systems View, SV) hám * Texnikalıq standartlar kórinisi (Technical Standards View, TV). Hárbir kórinis arxitekturanıń tómende táriyiplengen belgili bir perspektivaların kórsetedi. Ádette hárbir sistemanı islep shıǵıw ushın DoDAF kórinisleriniń tolıq jıynaǵınıń tek bir bólegi dúziledi. Súwrette operaciyalıq kórinisti, sistemalar hám xızmetler kórinisin hám texnikalıq standartlar kórinisin baylanıstıratuǵın maǵlıwmatlar kórsetilgen. Ulıwma arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri arqalı baylanısqan úsh kórinis hám olardıń óz-ara baylanısları óz-ara islesiw yamasa ónimlilik sıyaqlı kórsetkishlerdi alıw ushın tiykar boladı. Sonday-aq olar bul kórsetkishlerdiń mánisleriniń operaciyalıq missiya hám wazıypalardıń nátiyjeliligine tásirin ólshewge tiykar boladı<ref name="DoD07"/>. === Federal kárxana arxitekturası kórinisleri === AQSH-tıń Federal kárxana arxitekturasında kárxana, segment hám sheshim arxitekturaları hár túrli detallıq dárejesin qollanıp hám baylanıslı, biraq ayrıqsha máselelerdi qamtıp, hár túrli biznes perspektivaların usınadı. Kárxanalardıń ózleri ierarxiyalıq túrde shólkemlestirilgendey, hárbir arxitektura túri usınatuǵın hár túrli kórinisler de solay shólkemlestirilgen. Federal Enterprise Architecture Practice Guidance (2006) hújjeti arxitekturanıń úsh túrin belgilegen<ref name="FEAPMO06"/>: [[Fayl:Architectural Levels and Attributes.jpg|thumb|420px|Federal kárxana arxitekturasınıń dárejeleri hám atributları<ref name="FEAPMO06">Federal Enterprise Architecture Program Management Office (2006). [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/omb/egov/documents/FEA_Practice_Guidance.pdf FEA Practice Guidance].</ref>]] * Kárxana arxitekturası, * Segment arxitekturası hám * Sheshim arxitekturası. Anıqlama boyınsha, kárxana arxitekturası (EA) tiykarınan ulıwma yamasa birgelikte paydalanılatuǵın aktivlerdi anıqlaw menen shuǵıllanadı. Bunday aktivler strategiyalar, biznes processler, investiciyalar, maǵlıwmatlar, sistemalar yamasa texnologiyalar bolıwı múmkin. EA strategiyaǵa tiykarlanadı. Ol mekemege óz resurslarınıń mekeme missiyası hám strategiyalıq maqsetleri menen durıs sáykeslestirilgen yamasa sáykeslestirilmegenin anıqlawǵa járdem beredi. Investiciya kózqarasınan EA pútkil IT investiciya portfeli boyınsha sheshimler qabıl etiw ushın qollanıladı. Sonlıqtan EA-nıń tiykarǵı mápli tárepleri mekemeniń óz missiyasın múmkinshiligi barınsha nátiyjeli hám ónimli orınlawın támiyinlew wazıypası júklengen joqarı basshıları menen atqarıwshı basshıları bolıp tabıladı<ref name="FEAPMO06"/>. Al segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawı, biznes xızmeti yamasa kárxana xızmeti ushın ápiwayı jol kartasın belgileydi. Segment arxitekturası biznesti basqarıwǵa tiykarlanadı hám puqaralarǵa hám mekeme xızmetkerlerine xızmet kórsetiwdi jaqsılaytuǵın ónimlerdi usınadı. Investiciya kózqarasınan segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawın yamasa ulıwma xızmetti qollaytuǵın biznes jaǵday yamasa biznes jaǵdaylar toparı boyınsha sheshimlerdi belgileydi. Segment arxitekturasınıń tiykarǵı mápli tárepleri — biznes iyeleri hám basshılar. Segment arxitekturası EA menen úsh princip arqalı baylanıslı: struktura, qayta paydalanıw hám sáykeslestiriw. Birinshiden, segment arxitekturası EA qollanatuǵın freymvorktı miyras etip aladı, biraq ol tiykarǵı missiya tarawınıń yamasa ulıwma xızmettiń arnawlı mútajliklerine juwap beriw ushın keńeytiliwi hám arnawlılastırılıwı múmkin. Ekinshiden, segment arxitekturası kárxana dárejesinde anıqlanǵan áhmiyetli aktivlerdi qayta paydalanadı: maǵlıwmatlar; ulıwma biznes processler hám investiciyalar; qosımshalar hám texnologiyalar. Úshinshiden, segment arxitekturası biznes strategiyaları, mandatlar, standartlar hám nátiyjelilik kórsetkishleri sıyaqlı kárxana dárejesinde anıqlanǵan elementler menen sáykeslestiriledi<ref name="FEAPMO06"/>. === Kórinislerdiń nominal jıynaǵı === «Framework for Modeling Space Systems Architectures» (Kosmoslıq sistemalar arxitekturaların modellestiriw freymvorkı) izlewinde Piter Sheyms hám Djozef Skipper (2006) «kórinislerdiń nominal jıynaǵın» anıqladı<ref name="ShSk">Peter Shames, Joseph Skipper. [http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf "Toward a Framework for Modeling Space Systems Architectures"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227132305/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf |date=2009-02-27 }}. NASA, JPL.</ref>. Ol CCSDS RASDS, RM-ODP, ISO 10746 tiykarında alınǵan hám IEEE 1471 standartına sáykes keledi. [[Fayl:Nominal set of views.jpg|thumb|360px|«Kórinislerdiń nominal jıynaǵı»<ref name="ShSk06">Peter Shames & Joseph Skipper (2006). [http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf Towards a Framework for Modeling Space Systems Architectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527225452/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf |date=2010-05-27 }}. 25 May 2006.</ref>]] Tómende táriyiplengen bul «kórinisler jıynaǵı» itimal modellestiriw kózqaraslarınıń dizimi. Bul kórinislerdiń barlıǵı hárbir proektte qollanılmawı múmkin, al zárúr bolsa basqa kórinisler anıqlanıwı múmkin. Geypara analizler ushın bir neshe kózqarastıń elementleri, múmkin, qatlamlı kórsetiwdi qollanıp, jańa kóriniske biriktiriliwi múmkin ekenin atap ótiw kerek. Keyingi bir prezentaciyada bul nominal kórinisler jıynaǵı RASDS keńeytilgen semantikalıq informaciya modeliniń tuwındısı retinde usınıldı<ref name="ShSk06"/>. Bunda RASDS — Reference Architecture for Space Data Systems (Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası). Ekinshi súwretti qarańız. ;Kárxana kózqarası<ref name="ShSk"/> * Shólkem kórinisi – shólkemlik elementlerdi hám olardıń strukturaları menen baylanısların óz ishine aladı. Kelisimler, shártnamalar, siyasatlar hám shólkemlik óz-ara tásirlerdi óz ishine alıwı múmkin. * Talaplar kórinisi – sistemanı basqaratuǵın talaplardı, maqsetlerdi hám wazıypalardı táriyipleydi. Sistemanıń neni orınlay alıwı kerek ekenin kórsetedi. * Scenariy kórinisi – sistemanıń qalay qollanılıwı kerek ekenin táriyipleydi. Paydalanıwshı kórinislerin hám sistemanıń qalay háreket etiwi kútiletuǵını tuwralı táriyiplerdi óz ishine aladı. ;Informaciya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Metamodel kórinisi – informaciyalıq model elementlerin hám olardıń strukturaları menen baylanısların anıqlaytuǵın abstrakt kórinis. Sistema jaratatuǵın hám basqaratuǵın maǵlıwmatlar klassların hám maǵlıwmatlar arxitekturasın anıqlaydı. *Informaciya kórinisi – sistemada ámelge asırılatuǵın hám qayta islenetuǵın haqıyqıy maǵlıwmatlar menen informaciyanı táriyipleydi. Maǵlıwmatlar elementleri metamodel kórinisinde anıqlanadı, al basqa kórinislerdegi funkcional obektler olarǵa silteme beredi. [[Fayl:Reference Architecture for Space Data Systems.jpg|thumb|360px|Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası<ref name="ShSk06"/>]] ;Funkcional kózqaras<ref name="ShSk"/> *Funkcional maǵlıwmatlar aǵımı kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementlerdi, olardıń óz-ara tásirin, minez-qulqın, usınatuǵın xızmetlerin, sheklewlerin hám olar arasındaǵı maǵlıwmatlar aǵımın táriyipleytuǵın abstrakt kórinis. Bul funkciyalardıń is júzinde qalay ámelge asırılatuǵınına qaramastan, sistemanıń qanday funkciyalardı orınlay alatuǵının anıqlaydı. *Funkcional basqarıw kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementler arasındaǵı basqarıw aǵımların hám óz-ara tásirlerdi táriyipleydi. Sistemanı ulıwma basqarıw óz-ara tásirlerin, basqarıw elementleri menen sensor/effektor elementleri arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám basqarıw óz-ara tásirlerin óz ishine aladı. ;Fizikalıq kózqaras<ref name="ShSk"/> *Maǵlıwmatlar sisteması kórinisi – sistemada qollanılatuǵın ásbaplardı, kompyuterlerdi hám maǵlıwmatlardı saqlaw komponentlerin, olardıń maǵlıwmatlar sisteması atributların hám baylanıs jalǵaǵıshların (shinalar, tarmaqlar, noqattan noqatqa baylanıslar) táriyipleydi. *Telekommunikaciya kórinisi – telekommunikaciya komponentlerin (antenna, qabıllaǵısh-uzatqısh), olardıń atributların hám jalǵaǵıshların (RF yamasa optikalıq baylanıslar) táriyipleydi. *Navigaciya kórinisi – sistemadaǵı tiykarǵı elementlerdiń háreketin (traektoriya, jol, orbita) táriyipleydi. Bunıń ishine olardıń sistema qadaǵalawınan tıs, biraq sistemanıń minez-qulqın túsiniw ushın onıń menen birge modellestiriliwi kerek bolǵan sırtqı elementler hám kúshler (planetalar, asteroidlar, quyash basımı, gravitaciya) menen óz-ara tásiri kiredi *Strukturalıq kórinis – sistemadaǵı strukturalıq komponentlerdi (kosmoslıq apparattıń korpusı, tirewler, panelller, sharnirler), olardıń fizikalıq atributların hám jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń tiyisli strukturalıq aspektlerin (massa, qattılıq, bekitiw) táriyipleydi *Jıllılıq kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv jıllılıq komponentlerin (radiatorlar, salqınlatqıshlar, ventilyaciya), olardıń jalǵaǵıshların (fizikalıq hám erkin keńisliktegi nurlanıw) hám atributların, sonday-aq basqa komponentlerdiń jıllılıq qásiyetlerin (mısalı, quyashtan qorǵawshı retindegi antenna) táriyipleydi *Energiya kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv energiya komponentlerin (quyash panelleri, batareyalar, RTG) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń energiya qásiyetlerin (energiya tutınıwshılar retindegi maǵlıwmatlar sisteması hám dvigatel elementleri, jerge tutastırıw tegisligi retindegi strukturalıq paneller) táriyipleydi *Qozǵalısqa keltiriw kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv qozǵaltqısh komponentlerin (dvigateller, giroskoplar, motorlar, dóńgelekler) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń qozǵaltıw qásiyetlerin táriyipleydi [[Fayl:MBED Top Level Ontology.jpg|thumb|360px|Kórinislerdiń nominal jıynaǵına tiykarlanǵan MBED joqarı dárejeli ontologiyası<ref name="ShSk"/>]] ;Injenerlik kózqarası<ref name="ShSk"/> *Bólistiriw kórinisi – funkcional obektlerdiń sistemadaǵı injenerlik fizikalıq hám esaplaw komponentlerine bólistiriliwin táriyipleydi. Ónimlilikti analizlewge múmkinshilik beredi hám talaplardıń qanaatlandırılıwın tekseriw ushın qollanıladı *Programmalıq támiynat kórinisi – sistemanıń programmalıq injeneriya aspektlerin, programmalıq támiynattı joybarlawdı hám programmalıq komponentlerdegi funkcionallıqtı ámelge asırıwdı táriyipleydi. Qollanılatuǵın tiller menen kitapxanalardı tańlaydı, API-lerdi anıqlaydı hám abstrakt funkcional obektlerdi anıq programmalıq elementlerge aylandıradı. Programmalıq til arqalı táriyiplengen geypara funkcional elementler is júzinde apparatlıq támiynat (FPGA, ASIC) retinde ámelge asırılıwı múmkin *Apparatlıq támiynat kórinisleri – sistemanıń apparatlıq injeneriya aspektlerin, apparatlıq támiynattı joybarlawdı hám sistemaǵa jıynalatuǵın barlıq fizikalıq komponentlerdi tańlaw hám ámelge asırıwdı táriyipleydi. Bunday kórinisler kóp bolıwı múmkin, hárbiri belgili bir injenerlik tarawı arnalǵan. *Baylanıs protokolı kórinisi – baylanıs protokolların hám olarǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı tasıw hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin basınan aqırına shekem joybarlawdı táriyipleydi. Sistemanıń hárbir fizikalıq komponentinde ámelge asırılǵan protokol steklerin kórsetedi. *Táwekel kórinisi – sistemanıń joybarı, processleri hám texnologiyaları menen baylanıslı táwekellerdi táriyipleydi. Arxitekturada táriyiplengen basqa elementlerge qosımsha táwekel bahalaw atributların beredi *Basqarıw injeneriyası kórinisi – sistemanı onıń basqarılıwshılıǵı kózqarasınan analizleydi hám elementlerdi basqarılatuǵın sistema hám basqarıw sistemasına bóledi *Integraciya hám test kórinisi – sistemaǵa sistemanı, kishi sistemalardı hám jıynamalardı jıynaw, integraciyalaw hám testlew ushın ne islew kerek degen kózqarastan qaraydı. Talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın scenariylerge tiykarlanǵan durıs funkcionallıqtı tekseriwdi óz ishine aladı. *IV&V kórinisi – talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın sistemanıń funkcionallıǵın hám durıs islewin ǵárezsiz validaciyalaw hám verifikaciyalaw. Joybarlanǵan hám islep shıǵılǵan sistema maqsetler menen wazıypalarǵa juwap bere me, sonı tekseredi. ;Texnologiya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Standartlar kórinisi – sistemanı joybarlaw barısında qabıl etiletuǵın standartlardı (mısalı, baylanıs protokolları, nurlanıwǵa shıdamlılıq, kepserlew) anıqlaydı. Bular tiykarınan joybarlaw hám ámelge asırıw processlerine qoyılatuǵın sheklewler bolıp tabıladı. *Infrastruktura kórinisi – injeneriya, joybarlaw hám islep shıǵarıw processin qollaytuǵın infrastruktura elementlerin anıqlaydı. Ol maǵlıwmatlar sisteması elementlerin (joybarlaw repozitoriyleri, freymvorklar, qurallar, tarmaqlar) hám apparatlıq elementlerdi (chip islep shıǵarıw, jıllılıq-vakuum qurılması, mexanikalıq ustaxana, RF testlew laboratoriyası) óz ishine alıwı múmkin *Texnologiyalardı islep shıǵıw hám bahalaw kórinisi – sistemanı islep shıǵıw proektine kiriwi múmkin bolǵan algoritmlerdi yamasa komponentlerdi jaratıwǵa arnalǵan texnologiyalardı islep shıǵıw baǵdarlamalarınıń táriypin óz ishine aladı. Sonday-aq ol tańlanǵan apparatlıq hám programmalıq komponentlerdiń qásiyetlerin bahalawdı óz ishine aladı. Bul olardıń joybarlanıp atırǵan missiya ushın qabıl etiliwge jetkilikli jetiklik dárejesinde ekenin anıqlaw ushın kerek. Joqarıda keltirilgen kórinis modellerinen ayırmashılıǵı, bul «kórinislerdiń nominal jıynaǵı» kórinislerdiń pútin bir dizimin usınadı. Olar programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar arxitekturalarınıń ulıwma klassın táriyiplew ushın kúshli hám keńeytiletuǵın tásillerdi islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="ShSk"/>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] a9tuwx4t2jmruwnwbmxofj02esyd6oz 14 48437 274761 2026-10-11T20:11:20Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274761 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 48438 274764 2026-10-11T20:13:13Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274764 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 48439 274767 2026-10-11T20:14:48Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274767 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 48440 274773 2026-10-11T20:19:21Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274773 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 48441 274776 2026-10-11T20:21:06Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 274776 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 48442 274777 2026-10-11T21:30:22Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274777 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:30, 2026-jıl 11-oktyabr (UTC) muk7nm808ao7981kb6n4101g6xi4avu 3 48443 274781 2026-10-11T23:30:42Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274781 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 23:30, 2026-jıl 11-oktyabr (UTC) gr8bvvm0juf9y9y3s902e1cdssbrvjf 1 48444 274782 2026-10-12T02:13:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274782 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48445 274783 2026-10-12T02:13:26Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274783 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48446 274784 2026-10-12T02:13:36Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274784 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48447 274785 2026-10-12T02:13:46Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274785 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48448 274786 2026-10-12T02:13:56Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274786 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48449 274787 2026-10-12T02:14:06Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274787 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48450 274788 2026-10-12T02:14:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274788 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48451 274789 2026-10-12T02:14:26Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274789 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48452 274790 2026-10-12T02:14:36Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274790 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48453 274791 2026-10-12T02:14:46Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274791 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48454 274792 2026-10-12T02:14:56Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274792 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48455 274793 2026-10-12T02:15:06Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274793 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48456 274794 2026-10-12T02:15:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274794 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48457 274795 2026-10-12T02:15:26Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274795 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48458 274796 2026-10-12T02:15:36Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274796 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48459 274797 2026-10-12T02:15:46Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274797 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48460 274798 2026-10-12T02:15:56Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274798 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48461 274799 2026-10-12T02:16:06Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274799 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48462 274800 2026-10-12T02:16:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274800 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48463 274801 2026-10-12T02:16:26Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274801 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48464 274802 2026-10-12T02:16:36Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274802 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48465 274803 2026-10-12T02:16:46Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274803 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48466 274804 2026-10-12T02:16:56Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274804 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48467 274805 2026-10-12T02:17:06Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274805 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48468 274806 2026-10-12T02:17:16Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 274806 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 48469 274811 2026-10-12T06:31:49Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274811 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:31, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC) kqgka418m4jodvdcaff3xar8cj8ir0r 3 48470 274813 2026-10-12T08:32:09Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274813 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:32, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC) lh9ju7vpl75rhp1fyksji588av3w5y6 3 48471 274815 2026-10-12T09:32:21Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274815 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:32, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC) rhsi0a62c3uuy10oodwwr9extimeg6d