Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>274816</id>
      <parentid>274734</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="68qzeghr34ogregkzih9d7xf0xaau76" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25166}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4685}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4400}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 6 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>68qzeghr34ogregkzih9d7xf0xaau76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>274818</id>
      <parentid>274736</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="pzwfp8e3kmujy9wgj2pk71fflaq8ev8" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122910}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5926}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4226}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1404}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>pzwfp8e3kmujy9wgj2pk71fflaq8ev8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>274817</id>
      <parentid>274735</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="fqhtw7apht2zd585adnrsjbc509vakf" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122910}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25166}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5926}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4685}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4400}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4226}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1404}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>fqhtw7apht2zd585adnrsjbc509vakf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:H.Takagi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>41030</id>
    <revision>
      <id>274821</id>
      <parentid>227568</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T13:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pminh141</username>
        <id>13616</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Pminh141 atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Kokitakagi]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:H.Takagi]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Kokitakagi|Kokitakagi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/H.Takagi|H.Takagi]]&quot;</comment>
      <origin>227568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5689" sha1="ljohgrtsm9pe4wlk2v7hbfga0cse0pa" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:34, 2026-jıl 4-may (UTC)</text>
      <sha1>ljohgrtsm9pe4wlk2v7hbfga0cse0pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlar injeneriyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48390</id>
    <revision>
      <id>274853</id>
      <parentid>274682</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5717" sha1="5fr6px3tzqzzxaq8r1hew7wpsixh66u" xml:space="preserve">'''Maǵlıwmatlar injeneriyası''' — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] jıynaw hám paydalanıwdı támiyinlew ushın maǵlıwmat sistemaların dúziwge baǵdarlanǵan programmalıq injeneriya tásili. Bul maǵlıwmatlar ádette keyingi analiz hám maǵlıwmatlar ilimi ushın qollanıladı, al bul jumıslar kóbinese [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;whatis1&quot;&gt;{{web deregi | bet =What is Data Engineering? {{!}} A Quick Glance of Data Engineering | url =https://www.educba.com/what-is-data-engineering/ |website=EDUCBA | qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-iyul | sáne = 2020-jıl 5-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whatis2&quot;&gt;{{web deregi | bet =Introduction to Data Engineering | url =https://www.dremio.com/resources/guides/intro-data-engineering/ |website=Dremio | qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-iyul }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmatlardı paydalanıwǵa jaramlı etiw ádette úlken kólemdegi esaplawdı hám saqlawdı, sonday-aq maǵlıwmatlardı qayta islewdi talap etedi.

== Tariyxı ==
Shama menen 1970–1980-jıllarda ''informaciyalıq injeneriya metodologiyası'' (IEM) termini payda boldı. Ol maǵlıwmatlar bazasın joybarlawdı hám maǵlıwmatlardı analizlew menen qayta islew ushın programmalıq támiynattı qollanıwdı táriyiplew maqsetinde jaratıldı&lt;ref name=&quot;hist1&quot;&gt;{{web deregi |last1=Black |first1=Nathan | bet =What is Data Engineering and Why Is It So Important? | url =https://quanthub.com/what-is-data-engineering/ |website=QuantHub | qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-iyul | sáne = 2020-jıl 15-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Bul usıllar 1980-jıllardaǵı shólkemlerdiń operaciyalıq qayta islew mútajliklerin túsiniwge tiykarlanǵan. Olardı maǵlıwmatlar bazası administratorları (DBA) hám sistemalıq analitikler qollanıwı kózde tutılǵan edi. Atap aytqanda, bul usıllar strategiyalıq biznes jobalastırıw menen [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] arasındaǵı ayırmashılıqtı joq etiwge járdem beriwi kerek edi. Erte dáwirdegi tiykarǵı úles qosıwshılardıń biri avstraliyalı Klayv Finkelshteyn boldı, onı kóbinese informaciyalıq injeneriya metodologiyasınıń «ákesi» dep ataydı. Ol 1976–1980-jıllar aralıǵında bul haqqında bir neshe maqala jazdı. Sonday-aq Djeyms Martin menen birge Savant Institute ushın usı tema boyınsha tásirli bayanattıń avtorlarınıń biri boldı&lt;ref&gt;&quot;Information engineering,&quot; [https://books.google.com/books?id=U2Da-O9RAgIC&amp;pg=PA29 part 3], [https://books.google.com/books?id=aMrnCDJzb9MC&amp;pg=RA1-PA1 part 4], [https://books.google.com/books?id=Ux9iw6tMs6MC&amp;pg=PA32 part 5], [https://books.google.com/books?id=dPLZ7QidjbEC&amp;pg=RA1-PA1 Part 6]&quot; by Clive Finkelstein. In ''Computerworld, In depths, appendix.'' May 25 – June 15, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Allen, Simon Chatwin, Catherine Creary (2003). ''Introduction to Relational Databases and SQL Programming.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Terry Halpin, Tony Morgan (2010). ''Information Modeling and Relational Databases.'' p. 343&lt;/ref&gt;. Keyingi bir neshe jıl ishinde Finkelshteyn biznesge kóbirek baǵdarlanǵan baǵdar boyınsha jumısın dawam ettirdi. Bul baǵdar tez ózgerip atırǵan biznes ortalıǵına juwap beriwge baǵdarlanǵan edi. Al Martin maǵlıwmatlardı qayta islewge kóbirek baǵdarlanǵan baǵdar boyınsha isledi. 1983–1987-jıllar aralıǵında Charlz M. Rixter Klayv Finkelshteynniń basshılıǵında IEM-di qayta dúziwde áhmiyetli rol atqardı. Sonday-aq ol IEM-di avtomatlastırıwǵa járdem bergen IEM programmalıq ónimin (paydalanıwshı maǵlıwmatları) joybarlawǵa qatnastı.

2000-jıllardıń basında kópshilik kompaniyalarda maǵlıwmatlar hám maǵlıwmatlar menen islew quralları ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] (IT) toparlarınıń qolında boldı&lt;ref name=&quot;hist2&quot;&gt;{{web deregi |last1=Dodds |first1=Eric | bet =The History of the Data Engineering and the Megatrends | url =https://www.rudderstack.com/blog/the-data-engineering-megatrend-a-brief-history |website=Rudderstack | qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-iyul }}&lt;/ref&gt;. Basqa toparlar bolsa maǵlıwmatlardı óz jumısında (mısalı, esabat dúziwde) paydalandı. Biraq biznestiń bul bólimleri arasında maǵlıwmatlar menen islew kónlikpelerinde ulıwmalıq ádette az boldı.

2010-jıllardıń basında internettiń rawajlanıwı menen maǵlıwmatlardıń kólemi, tezligi hám túrleri kúshli artıp ketti. Usı sebepli maǵlıwmatlardıń ózin táriyiplew ushın úlken maǵlıwmatlar (big data) termini payda boldı. Facebook hám Airbnb sıyaqlı maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan texnologiyalıq kompaniyalar '''maǵlıwmatlar injeneri''' (data engineer) sóz dizbegin qollana basladı&lt;ref name=&quot;hist1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hist2&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlardıń jańa kólemi sebepli [[Google]], [[Facebook]], Amazon, [[Apple Inc.|Apple]], [[Microsoft]] hám Netflix sıyaqlı iri kompaniyalar dástúrli ETL hám saqlaw usıllarınan bas tarta basladı. Olar '''maǵlıwmatlar injeneriyasın''' jarata basladı. Bul maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan programmalıq injeneriyanıń bir túri. Ol ásirese infrastruktura, maǵlıwmatlar qoymaları, maǵlıwmatlardı qorǵaw, kiberqawipsizlik, maǵlıwmatlardı qazıp alıw (data mining), modellestiriw, qayta islew hám metamaǵlıwmatlardı basqarıw menen shuǵıllanadı&lt;ref name=&quot;hist1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hist2&quot; /&gt;. Tásildegi bul ózgeris ásirese bultlı esaplawǵa baǵdarlanǵan edi&lt;ref name=&quot;hist2&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlar tek IT bólimi emes, al satıw hám marketing sıyaqlı biznestiń kóplegen bólimleri tárepinen qayta islenip, paydalanıla basladı&lt;ref name=&quot;hist2&quot; /&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>5fr6px3tzqzzxaq8r1hew7wpsixh66u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islep shıǵıwshılar menen qarım-qatnas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48391</id>
    <revision>
      <id>274852</id>
      <parentid>274683</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5540" sha1="ft2ejb1qvksccbv8qyi963b727tvi48" xml:space="preserve">'''Islep shıǵıwshılar menen qarım-qatnas''', qısqasha '''DevRel'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Singh Gill | at =Pawanpreet | sáne = 2022-jıl 26-iyul | bet =What is Developer Relations? | url =https://www.commudle.com/blogs/what-is-developer-relations | qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-dekabr |website=Commudle}}&lt;/ref&gt; — islep shıǵıwshılarǵa arnalǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] dúzetuǵın shólkemniń sol programmalıq támiynattı paydalanatuǵın islep shıǵıwshılar menen baylanıs ornatıw ushın qollanatuǵın ámeliyatlarınıń ulıwma atı&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Revell | at =Matthew | bet =What is developer relations? | url =https://developerrelations.com/what-is-developer-relations | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=DevRel| sáne = 2020-jıl 14-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Lewko and Parton | sáne = 2021-jıl 23-aprel | bet =A Framework for Developer Relations | url =https://devrelbook.substack.com/p/a-framework-for-developer-relations?s=r | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=Developer Relations – The Book}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2021-jıl 19-avgust | bet =How developers influence purchasing decisions in today's IT organizations | url =https://stackoverflowsolutions.com/topic/developer-influence/how-developers-influence-purchasing-decisions | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=Stack Overflow}}&lt;/ref&gt;. Islep shıǵıwshılar menen qarım-qatnas platformanı keńnen úgit-násiyatlawdıń bir túri bolıp tabıladı. Oǵan baylanıslı is-háreketler geyde islep shıǵıwshılar baǵdarlaması yamasa DevRel baǵdarlaması dep ataladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Re:vere Communications | sáne = 2021 | bet =8th DevRel Survey State of Developer Relations 2021 | url =https://www.stateofdeveloperrelations.com/_files/ugd/383279_f1078321a1644f148c4d868da8a34651.pdf | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=State of Developer Relations}}&lt;/ref&gt;. DevRel baǵdarlamaları kóbinese tómendegilerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* Islep shıǵıwshılarǵa marketing: ónim haqqında xabardarlıqtı arttırıw hám islep shıǵıwshılardı ónimdi paydalanıwǵa xoshametlew ushın olar menen baylanıs ornatıw hám olardı tartıw is-háreketleri.
* Islep shıǵıwshılardı oqıtıw: ónimdi úyreniwge járdem beretuǵın ónim hújjetleri hám videolar sıyaqlı resurslar.
* Islep shıǵıwshı tájiriybesi (developer experience): bul baǵdar kóbinese «nolinshi klient» hám «qıyınshılıqlardı jazıp barıw» (friction logging) dep ataladı. Bunda DevRel baǵdarlamaları ónimdi tikkeley paydalanıwdı, mashqalalardı tabıwdı hám islep shıǵıwshı tájiriybesin jaqsılawdı óz ishine aladı.
* Islep shıǵıwshılardıń tabısı: islep shıǵıwshılar ónim járdeminde jumıs islep, onı keńeytip barǵan sayın olardı qollap-quwatlaw hám saqlap qalıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketler.
* Jámiyet: ónim átirapındaǵı ilajlar, forumlar hám sociallıq toparlar.

== Tariyxı hám tamırları ==
Birinshi DevRel baǵdarlamasın 1980-jıllarda Apple dúzgen dep esaplanadı. Bul baǵdarlama Mayk Marreyden baslandı. Ol úshinshi tárep islep shıǵıwshılardı Macintosh platforması ushın programmalıq támiynat hám qosımshalar islep shıǵıwǵa kóndiriw maqsetinde «programmalıq támiynat evangelisti» terminin oylap taptı&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Thengvall | at =Mary | sáne = 2019-jıl 23-may | bet =What Is Developer Relations (And Why Should You Care?) | url =https://www.marythengvall.com/blog/2019/5/22/what-is-developer-relations-and-why-should-you-care | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=Mary Thengvall Community Builder}}&lt;/ref&gt;. Mayk Boych Macintosh joybarı boyınsha [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń birinshi programmalıq támiynat evangelisti boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Mike Boich | url =https://computerhistory.org/profile/mike-boich/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=Computer History Museum}}&lt;/ref&gt;. Ol Gay Kavasakini jumısqa aldı. Keyin Kavasaki Apple kompaniyasınıń bas evangelisti bolıp, onıń DevRel baǵdarlamasın keń tanıttı.

1997-jılı Microsoft Developer Relations Group gárezsiz programmalıq támiynat jetkerip beriwshilerdi (ISV) qollap-quwatlaw arqalı [[Microsoft]] kompaniyasınıń tabısın arttırıwǵa baǵdarlanǵan resurslardı dúzip, tarqattı. Prezentaciyalar hám elektron xatlarda tolıq bayan etilgen bul strategiya Windows platformasına tiykarlanǵan qosımshalardı islep shıǵıw hám tarqatıwdı jeńillestiriwge baǵdarlanǵan edi. Evangelistlerdiń tabısı olar menen islesken ISV-lar islep shıǵıp, bazarǵa shıǵarǵan Windows qosımshalarınıń sanı menen ólshendi.

Keyingi on jıllıqlarda kóplegen kompaniyalar DevRel baǵdarlamaların dúzdi. 2010-jıllarda New Relic, Twilio, EngineYard hám SendGrid sıyaqlı kompaniyalar DevRel baǵdarlamaların «Developer-First» (islep shıǵıwshı birinshi orında) tásili dep atadı&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Stowe | at =Mike | sáne = 2017-jıl 25-may | bet =A Brief History Of Developer Relations Programs: How DevRel Evolved Into Developer Communities | url =https://influitive.com/blog/brief-history-developer-relations-programs-developer-communities/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-mart |website=Influitive}}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>ft2ejb1qvksccbv8qyi963b727tvi48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klientke biriktirilgen injener</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48399</id>
    <revision>
      <id>274851</id>
      <parentid>274691</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="aph9sq0rwbef30wrp2xwjc7jdqp26ku" xml:space="preserve">'''Klientke biriktirilgen injener''' (ingl. ''forward-deployed engineer'', '''FDE''') yamasa '''klientke biriktirilgen programmalıq támiynat injeneri''' (ingl. ''forward-deployed software engineer'', '''FDSE''') — klientler menen tikkeley isleytuǵın programmalıq támiynat injeneri. Ol ónim islep shıǵaratuǵın kompaniyada islep, sol ónimdi klient kompaniyasına engiziwge járdem beredi. Kóbinese ol belgili bir waqıt dawamında klienttiń xızmetkerleri menen birge isleydi&lt;ref name=&quot;NewStack&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Burns
| at =Matthew
| sáne = 2026-jıl 16-may | bet =Forward deployed engineer is AI's hottest job as OpenAI and Google race to hire. Here's how to become one.
| url =https://thenewstack.io/forward-deployed-engineer-fde-openai-google/
| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260516170910/https://thenewstack.io/forward-deployed-engineer-fde-openai-google/
| arxivsáne = 2026-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-may |website=The New Stack
| til =en-US
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarketWatchFDE&quot;&gt;{{Cite news
|last=Bary
|first=Emily
|title=Palantir pioneered the hottest job in tech. Its legions of copycats may not succeed.
|url=https://www.marketwatch.com/story/palantir-pioneered-the-hottest-job-in-tech-its-legions-of-copycats-may-not-succeed-bdd581e3
|access-date=2026-07-13
|work=MarketWatch
|language=en-US
|date=2025-04-04}}&lt;/ref&gt;. Inglisshe atamadaǵı «forward-deployed» (aldınǵı poziciyaǵa jaylastırılǵan) sózi AQSH áskeriy jargonınan alınǵan&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kelley |first=Lora |date=2026-08-30 |title=Help Wanted: ‘Forward-Deployed’ Humans for the A.I. Era |url=https://www.nytimes.com/2026/08/30/business/forward-deployed-ai.html |access-date=2026-09-11 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;.

Klientke biriktirilgen injenerlerdiń wazıypaları sheshimler arxitektorlarınıń, satıw injenerleriniń, klientlerge xızmet kórsetiwshi injenerlerdiń, kásiplik xızmetler injenerleriniń, sistemalı integratorlardıń hám [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] boyınsha keńesshilerdiń wazıypaları menen sáykes keledi&lt;ref name=&quot;NewStack&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MarketWatchFDE&quot; /&gt;. Mısalı, kompaniya óziniń satqan [[jasalma intellekt]] ónimin paydalanıwǵa járdem beriw ushın klientke biriktirilgen injenerdi bir neshe ayǵa klienttiń qasına jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Vartabedian |first=Marc |last2=Chernova |first2=Yuliya |date=2025-10-13 |title=AI Startups Have a New (Old) Secret Weapon: Forward Deployed Engineers |url=https://www.wsj.com/articles/ai-startups-have-a-new-old-secret-weapon-forward-deployed-engineers-d18ee609 |access-date=2026-08-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;. Bul lawazım iri korporativ klientlerge xızmet satatuǵın jetekshi JI kompaniyalarınıń bazarǵa shıǵıw strategiyasınıń bir bólegi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hu |first=Krystal |date=2026-02-26 |title=What's the hottest job in AI right now? |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/artificial-intelligencer-hottest-job-ai-right-now-2026-02-26/ |access-date=2026-09-11 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Bul lawazımdı Palantir Technologies keń tanıttı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Kompaniya bul lawazım atın 2009-jılǵa shekem-aq óz xızmetkerleri ushın qollanǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bohannon |first=John |date=2009-07-24 |title=Counterterrorism's New Tool: ‘Metanetwork’ Analysis |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.325_409 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=325 |issue=5939 |pages=409–411 |doi=10.1126/science.325_409|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı Anthropic, [[OpenAI]], Amazon Web Services, [[Microsoft]] hám Google Cloud sıyaqlı iri kompaniyalar klientke biriktirilgen injenerlerge baǵdarlanǵan jańa bólimler ashqanın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Capoot | at =Ashley | sáne = 2026-jıl 30-iyun | bet =AWS puts $1 billion into new AI unit to embed engineers with customers, joining growing wave | url =https://www.cnbc.com/2026/06/30/aws-amazon-ai-forward-deployed-engineers.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-avgust |website=CNBC | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Novet | at =Jordan | sáne = 2026-jıl 2-iyul | bet =Microsoft commits $2.5 billion and 6,000 employees to new AI implementation unit | url =https://www.cnbc.com/2026/07/02/microsoft-commits-2point5-billion-6000-employees-ai-implementation-unit.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-sentyabr |website=CNBC | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Estrada | at =Sheryl |last2=Herrera |first2=Sebastian | sáne = 2026-jıl 3-iyul | bet =Microsoft’s next big bet isn’t on a model but on becoming the Swiss Army knife of enterprise AI | url =https://fortune.com/2026/07/03/microsoft-big-bet-swiss-army-knife-enterprise-ai-frontier/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-sentyabr |website=Fortune | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Woo | at =Erin | sáne = 2026-jıl 12-may | bet =Google to Hire Hundreds of Engineers to Help Customers Adopt Its AI | url =https://www.theinformation.com/briefings/google-hire-hundreds-engineers-help-customers-adopt-ai | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-sentyabr |website=The Information | til =en}}&lt;/ref&gt;. Texnologiyalıq kompaniyalar 2024–2025-jılları bul lawazım ushın bos jumıs orınlarınıń sanın ádewir kóbeytti, al 2026-jılı bul ósiw dawam etti. Biraq geypara programmalıq támiynat injenerleri jiyi saparǵa shıǵıw talabı hám klientlerdiń mashqalaların salıstırmalı túrde qısqa waqıt ishinde sheshiw boyınsha basım sebepli bul lawazımdı unamsız dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bousquette |first=Isabelle |date=2026-03-12 |title=The Hottest Job in Tech Isn’t Very Glamorous |url=https://www.wsj.com/cio-journal/the-hottest-job-in-tech-isnt-very-glamorous-dc29ab3e |access-date=2026-08-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;.

Menedjment boyınsha professorlardıń biri bunday «ádettegiden tıs lawazım atı kásiptiń jańalıǵına juwap emes, al shólkemniń ózgesheligin sırtqa strategiyalıq túrde kórsetiw bolıp tabıladı. Ol kandidatlardıń, xızmetkerlerdiń hám tutınıwshılardıń shólkemdi qalay qabıl etiwine tásir etiw ushın oylap tabılǵan» dep jazdı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Eley |first=Elizabeth H. |date=2026-09-15 |title=Vibe Managers, Gurus, and Rockstars: Decoding the Strategic Use of Unconventional Job Titles in Organizations |url=http://journals.aom.org/doi/full/10.5465/amr.2024.0311 |journal=Academy of Management Review |language=en |pages=6 |doi=10.5465/amr.2024.0311 |issn=0363-7425|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Andreessen Horowitz venchur kapital firması «forward-deployed engineer» lawazım atın «lawazım arbitrajı» dep táriyipledi. Bul aldın sheshimler injeneri yamasa integraciya injeneri dep atalǵan lawazımlardıń jańa áhmiyetin kórsetiwdiń bir usılı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chakarian |first=Elsa |date=2026-05-13 |title=Google, Box CEOs say this is the 'most in-demand' job in tech |url=https://www.fastcompany.com/91541878/google-box-ceos-say-this-is-the-most-in-demand-job-in-tech |access-date=2026-09-20 |website=Fast Company}}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>aph9sq0rwbef30wrp2xwjc7jdqp26ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Interfeysti qadaǵalaw hújjeti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48400</id>
    <revision>
      <id>274850</id>
      <parentid>274692</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4395" sha1="g3murv3zpsilfpsgg9aukvsgxkxo4oh" xml:space="preserve">'''Interfeysti qadaǵalaw hújjeti''', kóbinese '''ICD''' qısqartpası menen belgilenedi — sistemalar, kishi sistemalar, úskeneler, apparatlıq támiynat komponentleri yamasa programmalıq támiynat komponentleri arasındaǵı interfeys maǵlıwmatların jazıp barıw, anıqlaw hám qadaǵalaw ushın qollanılatuǵın texnikalıq hújjet&lt;ref name=&quot;DLA&quot;&gt;{{web deregi | url =https://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=205309 | bet =DI-SESS-81248 — Interface Control Document (ICD) | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-iyul |website=ASSIST QuickSearch | avtor =Defense Logistics Agency}}&lt;/ref&gt;.

Sistemalıq injeneriyada interfeysti funkcional birlikler arasındaǵı ulıwma shegara retinde túsiniwge boladı. Bul shegara funkciyalarǵa, signallardıń fizikalıq almasıwına hám basqa texnikalıq qásiyetlerge baylanıslı belgiler menen anıqlanadı&lt;ref name=&quot;SEBoK&quot;&gt;{{web deregi | url =https://sebokwiki.org/wiki/Interface_(glossary) | bet =Interface (glossary) | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-iyul |website=Guide to the Systems Engineering Body of Knowledge | avtor =SEBoK}}&lt;/ref&gt;. Bunday interfeyslerdi qadaǵalaw sistemanıń hár túrli bólimlerin bir-birine sáykes túrde islep shıǵıw, integraciyalaw, sınaw hám olarǵa xızmet kórsetiw kerek bolǵan joybarlarda áhmiyetli&lt;ref name=&quot;NASA&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.nasa.gov/reference/6-3-interface-management/ | bet =6.3 Interface Management | sáne = 2023-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-iyul |website=NASA Systems Engineering Handbook | avtor =NASA}}&lt;/ref&gt;.

ICD tiykarınan texnikalıq elementlerdi integraciyalaw ulıwma maǵlıwmatlardı anıq belgilewdi talap etetuǵın jaǵdaylarda qollanıladı. Bul maǵlıwmatlarǵa signallar, xabarlar, maǵlıwmat formatları, baylanıs protokolları, fizikalıq qásiyetler, sáykeslik talapları hám qatnasıwshı tárepler arasındaǵı juwapkershilikler kiriwi múmkin. Sol sebepli bul túrdegi hújjet injenerlik joybarlarındaǵı integraciya, verifikaciya, validaciya, [[konfiguraciyanı basqarıw]] hám ózgerislerdi qadaǵalaw jumısları menen baylanıslı&lt;ref name=&quot;NASA&quot; /&gt;.

== Táriypi hám maqseti ==

Interfeysti qadaǵalaw hújjeti sistemanıń óz-ara baylanıslı elementleriniń bir-birine sáykes bolıp qalıwı ushın zárúr maǵlıwmatlardı qadaǵalanatuǵın túrde jazıp baradı. Ol islep shıǵıw, integraciya, verifikaciya, validaciya, xızmet kórsetiw hám ózgerislerdi qadaǵalaw menen shuǵıllanatuǵın toparlar ushın ulıwma derek retinde xızmet etedi. Bul sistemanıń bólek islep shıǵılǵan bólimleri bir-biri menen maǵlıwmat, signal yamasa fizikalıq maǵlıwmat almasıwı kerek bolǵanda payda bolatuǵın anıq emeslikti azaytadı&lt;ref name=&quot;NASA&quot; /&gt;.

ICD-niń tiykarǵı maqseti — interfeystiń ulıwma táriypin dúziw. Bul táriyip hár túrli toparlarǵa sistema elementleriniń qalay baylanısıwı yamasa jalǵanıwı kerekligin, qanday maǵlıwmatlar almasılıwı kerekligin, qanday sheklewlerdi saqlaw kerekligin hám qanday texnikalıq parametrler bir-birine sáykes bolıp qalıwı kerekligin túsiniwge múmkinshilik beredi. Quramalı joybarlarda bul funkciya áhmiyetli, sebebi sistemanıń hár túrli bólimlerin hár qıylı toparlar, shólkemler yamasa jetkerip beriwshiler joybarlawı múmkin.

NASA interfeysti qadaǵalaw hújjetlerin interfeys maǵlıwmatların hám tastıyıqlanǵan ózgeris sorawların anıqlaytuǵın hám jazıp alatuǵın hújjetler retinde táriyipleydi. NASA interfeysti basqarıwda qollanılatuǵın hújjet túrleri arasında ''Interface Control Document'' (interfeysti qadaǵalaw hújjeti) yamasa ''Interface Control Drawing'' (interfeysti baqlaw sızılması) hújjetlerin atap ótedi&lt;ref name=&quot;NASA&quot; /&gt;. Global pozicionlaw sisteması (GPS) sıyaqlı texnikalıq baǵdarlamalarda interfeysti baqlaw hújjetleri interfeyslerdi ornatıwdıń, anıqlawdıń hám qadaǵalawdıń rásmiy quralı retinde táriyiplenedi. Olar interfeys dizaynı haqqında tolıq maǵlıwmatlardı hújjetlestiredi&lt;ref name=&quot;GPS&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.gps.gov/interface-control-documents-icds-interface-specifications-iss | bet =Interface Control Documents (ICDs) &amp; Interface Specifications (ISs) | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-iyul |website=GPS.gov | avtor =GPS.gov}}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>g3murv3zpsilfpsgg9aukvsgxkxo4oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aralas kritikalıq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48401</id>
    <revision>
      <id>274849</id>
      <parentid>274694</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4348" sha1="rx6bptqibjx64owp6e90ozoiijz0lfp" xml:space="preserve">[[Fayl:Airplane in-flight information.jpg|300px|thumb|upright=1.3|Samolyottıń ushıw waqtındaǵı informaciya sistemasınıń kritikalıq dárejesi ushıwdı basqarıw sistemalarına qaraǵanda ádewir tómen. Biraq ekewi de bir «aralas kritikalıq» mashinada birge isleydi.]]

'''Aralas kritikalıq''' (ingl. ''mixed criticality'') sistema — kritikalıq dárejesi hár túrli bolǵan bir neshe qosımshanı orınlay alatuǵın [[kompyuter]] apparatlıq hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] óz ishine alǵan sistema. Bunday qosımshalarǵa, mısalı, qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes qosımshalar yamasa hár túrli qáwipsizlik pútinlik dárejesindegi (SIL) qosımshalar kiredi. Kritikalıq dárejesi hár túrli qosımshalar hár qıylı kepillik dárejesinde islep shıǵıladı, al kritikalıq dárejesi joqarı qosımshalardı joybarlaw hám tekseriw eń qımbatqa túsedi. Bunday sistemalar ádette qáwipsizligi támiyinleniwi shárt bolǵan mashinalarǵa, mısalı, samolyotqa ornatıladı.

==Principi==
Dástúrli qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalar paydalanıwǵa qáwipsiz ekenin kórsetiw ushın tolıǵı menen sınaqtan ótkerilip, sertifikatlanıwı kerek edi. Biraq bunday sistemalardıń kópshiligi qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes bólimlerden turadı. Mısalı, samolyotta qáwipsizlik ushın kritikalıq ushıw sistemalarınan izolyaciyalanǵan jolawshılarǵa arnalǵan oyın-zawıq sisteması bolǵanda. Aralas kritikalıq sistemalarda sheshiliwi kerek bolǵan geypara máseleler: real waqıt rejimindegi islew, yadtı izolyaciyalaw, maǵlıwmatlar hám basqarıw boyınsha baylanıslılıq.

Kompyuter ilimi qánigeleri usınday aralas kritikalıqqa iye sistemalar menen islew usılların islep shıqtı. Biraq ásirese kóp yadrolı apparatlıq támiynat ushın ele de kóplegen máseleler sheshilmey qalmaqta&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www-users.cs.york.ac.uk/~burns/RTSS.pdf | bet =Response-Time Analysis for Mixed Criticality Systems | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, SK |author2=Burns, A |author3=Davis, RI }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf | bet =Scheduling real-time mixed-criticality jobs | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, S |author2=Bonifaci, V |author3=D'Angelo, G |author4=Li, H |author5=Marchetti-Spaccamela, A |author6=Megow, N |author7=Stougie, L | arxivsáne = 2013-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130108023906/http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.vmars.tuwien.ac.at/documents/intern/3091/across-mpsoc-paper_submission.pdf | bet =The ACROSS MPSoC – A New Generation of Multi-Core Processors designed for Safety-Critical Embedded Systems | qaralǵan sáne = 2013-jıl 17-may |author1=El-Salloum, C. |author2=Elshuber, M. |author3=Höftberger, O. |author4=Isakovic, H. |author5=Wasicek, A. }}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www-users.cs.york.ac.uk/burns/review.pdf | bet =Mixed Criticality Systems - A Review | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-mart |author1=Burns, A |author2=Davis, R.I. }}&lt;/ref&gt;.

== Prioritet hám kritikalıq ==
Tiykarınan, házirgi waqıtta qátelerdiń kópshiligi prioritet beriw menen kritikalıqtı basqarıwdı shatastırıwdan kelip shıǵadı. Prioritet sistema ishinde jiberiletuǵın hár túrli wazıypalar yamasa xabarlar arasındaǵı tártipti anıqlaydı. Al kritikalıq bolsa xabarlar klassların anıqlaydı, bul klasslar ámeldegi qollanıw jaǵdayına (use case) baylanıslı hár túrli parametrlerge iye bolıwı múmkin. Mısalı, avtomobil dúgisiwiniń aldın alıw yamasa tosqınlıqtı aldın ala anıqlaw jaǵdayında kamera sensorları kútilmegende jiyirek xabar jibere baslawı múmkin. Bul sistemada artıqsha júkleme payda etedi. Mine usı waqıtta aralas kritikalıq mexanizmin iske qosıw kerek boladı: bunday artıqsha júkleme jaǵdaylarında sistema arqalı jetkeriliwine tolıq kepillik beriliwi kerek bolǵan xabarlar tańlanadı.
==Derekler==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>rx6bptqibjx64owp6e90ozoiijz0lfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274854</id>
      <parentid>274849</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T23:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>274854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4503" sha1="14nepccw05ydxcaniyebwu21v236dh0" xml:space="preserve">[[Fayl:Airplane in-flight information.jpg|300px|thumb|upright=1.3|Samolyottıń ushıw waqtındaǵı informaciya sistemasınıń kritikalıq dárejesi ushıwdı basqarıw sistemalarına qaraǵanda ádewir tómen. Biraq ekewi de bir «aralas kritikalıq» mashinada birge isleydi.]]

'''Aralas kritikalıq''' (ingl. ''mixed criticality'') sistema — kritikalıq dárejesi hár túrli bolǵan bir neshe qosımshanı orınlay alatuǵın [[kompyuter]] apparatlıq hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] óz ishine alǵan sistema. Bunday qosımshalarǵa, mısalı, qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes qosımshalar yamasa hár túrli qáwipsizlik pútinlik dárejesindegi (SIL) qosımshalar kiredi. Kritikalıq dárejesi hár túrli qosımshalar hár qıylı kepillik dárejesinde islep shıǵıladı, al kritikalıq dárejesi joqarı qosımshalardı joybarlaw hám tekseriw eń qımbatqa túsedi. Bunday sistemalar ádette qáwipsizligi támiyinleniwi shárt bolǵan mashinalarǵa, mısalı, samolyotqa ornatıladı.

==Principi==
Dástúrli qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalar paydalanıwǵa qáwipsiz ekenin kórsetiw ushın tolıǵı menen sınaqtan ótkerilip, sertifikatlanıwı kerek edi. Biraq bunday sistemalardıń kópshiligi qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes bólimlerden turadı. Mısalı, samolyotta qáwipsizlik ushın kritikalıq ushıw sistemalarınan izolyaciyalanǵan jolawshılarǵa arnalǵan oyın-zawıq sisteması bolǵanda. Aralas kritikalıq sistemalarda sheshiliwi kerek bolǵan geypara máseleler: real waqıt rejimindegi islew, yadtı izolyaciyalaw, maǵlıwmatlar hám basqarıw boyınsha baylanıslılıq.

Kompyuter ilimi qánigeleri usınday aralas kritikalıqqa iye sistemalar menen islew usılların islep shıqtı. Biraq ásirese kóp yadrolı apparatlıq támiynat ushın ele de kóplegen máseleler sheshilmey qalmaqta&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www-users.cs.york.ac.uk/~burns/RTSS.pdf | bet =Response-Time Analysis for Mixed Criticality Systems | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, SK |author2=Burns, A |author3=Davis, RI }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf | bet =Scheduling real-time mixed-criticality jobs | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, S |author2=Bonifaci, V |author3=D'Angelo, G |author4=Li, H |author5=Marchetti-Spaccamela, A |author6=Megow, N |author7=Stougie, L | arxivsáne = 2013-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130108023906/http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi |url=http://www.vmars.tuwien.ac.at/documents/intern/3091/across-mpsoc-paper_submission.pdf |bet=The ACROSS MPSoC – A New Generation of Multi-Core Processors designed for Safety-Critical Embedded Systems |qaralǵan sáne=2013-jıl 17-may |author1=El-Salloum, C. |author2=Elshuber, M. |author3=Höftberger, O. |author4=Isakovic, H. |author5=Wasicek, A. |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160306150721/http://www.vmars.tuwien.ac.at/documents/intern/3091/across-mpsoc-paper_submission.pdf |arxivsáne=2016-03-06 }}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www-users.cs.york.ac.uk/burns/review.pdf | bet =Mixed Criticality Systems - A Review | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-mart |author1=Burns, A |author2=Davis, R.I. }}&lt;/ref&gt;.

== Prioritet hám kritikalıq ==
Tiykarınan, házirgi waqıtta qátelerdiń kópshiligi prioritet beriw menen kritikalıqtı basqarıwdı shatastırıwdan kelip shıǵadı. Prioritet sistema ishinde jiberiletuǵın hár túrli wazıypalar yamasa xabarlar arasındaǵı tártipti anıqlaydı. Al kritikalıq bolsa xabarlar klassların anıqlaydı, bul klasslar ámeldegi qollanıw jaǵdayına (use case) baylanıslı hár túrli parametrlerge iye bolıwı múmkin. Mısalı, avtomobil dúgisiwiniń aldın alıw yamasa tosqınlıqtı aldın ala anıqlaw jaǵdayında kamera sensorları kútilmegende jiyirek xabar jibere baslawı múmkin. Bul sistemada artıqsha júkleme payda etedi. Mine usı waqıtta aralas kritikalıq mexanizmin iske qosıw kerek boladı: bunday artıqsha júkleme jaǵdaylarında sistema arqalı jetkeriliwine tolıq kepillik beriliwi kerek bolǵan xabarlar tańlanadı.
==Derekler==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>14nepccw05ydxcaniyebwu21v236dh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MLOps</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48402</id>
    <revision>
      <id>274848</id>
      <parentid>274695</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="1iuij5g8slfp78eerxlerw9wzwvnhgw" xml:space="preserve">[[Fayl:ML Ops Venn Diagram.svg|thumb|MLOps — [[mashinalıq oqıtıw]], DevOps hám maǵlıwmatlar injeneriyası kesilisetuǵın jerdegi ámeliyatlar jıynaǵı]]
'''MLOps''' yamasa '''ML Ops''' — [[mashinalıq oqıtıw]] modellerin jumıs ortalıǵına (production) isenimli hám nátiyjeli engiziwge hám olarǵa xızmet kórsetiwge baǵdarlanǵan paradigma. Ol mashinalıq oqıtıwdı islep shıǵıw menen jumıs ortalıǵındaǵı operaciyalar arasındaǵı ayırmashılıqtı joq etedi. Sonıń nátiyjesinde modellerdiń turaqlı, masshtablanatuǵın hám biznes maqsetlerine sáykes bolıwın támiyinleydi.

Bul sóz «machine learning» (mashinalıq oqıtıw) sózi menen programmalıq támiynat tarawındaǵı DevOps-tıń úziliksiz jetkerip beriw ámeliyatınıń (CI/CD) birigiwinen payda bolǵan. Mashinalıq oqıtıw modelleri izolyaciyalanǵan eksperimental sistemalarda sınalıp, islep shıǵıladı. Algoritm iske qosıwǵa tayın bolǵanda, onı jumıs ortalıǵındaǵı sistemalarǵa ótkeriw ushın maǵlıwmatlar ilimi qánigeleri, DevOps hám mashinalıq oqıtıw injenerleri arasında MLOps qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Talagala |first1=Nisha | bet =Why MLOps (and not just ML) is your Business' New Competitive Frontier | url =https://aitrends.com/machine-learning/mlops-not-just-ml-business-new-competitive-frontier/ |website=AITrends | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 19-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210119030008/https://www.aitrends.com/machine-learning/mlops-not-just-ml-business-new-competitive-frontier/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

DevOps yamasa DataOps tásillerine uqsas, MLOps avtomatlastırıwdı arttırıwǵa hám jumıs ortalıǵındaǵı modellerdiń sapasın jaqsılawǵa umtıladı. Sonıń menen birge ol biznes hám normativlik talaplarǵa da itibar beredi. MLOps eń jaqsı ámeliyatlar jıynaǵı retinde baslanǵan bolsa da, áste-aqırın ML ómirlik ciklin basqarıwdıń óz aldına tásiline aylanıp barmaqta. MLOps pútkil ómirlik cikline qollanıladı. Bul model jaratıw menen integraciyadan (programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli, úziliksiz integraciya/úziliksiz jetkerip beriw), orkestraciya hám engiziwden baslap, jaǵdayın baqlaw, diagnostika, basqarıw (governance) hám biznes kórsetkishlerine shekemgi basqıshlardı qamtıydı.

== Anıqlaması ==
MLOps — mashinalıq oqıtıw ónimlerin basınan aqırına shekem konceptuallastırıw, ámelge asırıw, baqlaw, engiziw hám masshtablaw boyınsha paradigma. Ol eń jaqsı ámeliyatlar, túsinikler jıynaǵı hám islep shıǵıw mádeniyatı sıyaqlı aspektlerdi óz ishine aladı. Eń aldı menen, ol úsh tarawǵa súyenetuǵın injenerlik ámeliyat: mashinalıq oqıtıw, programmalıq injeneriya (ásirese DevOps) hám [[maǵlıwmatlar injeneriyası]]. MLOps islep shıǵıw (Dev) menen paydalanıw (Ops) arasındaǵı ayırmashılıqtı joq etiw arqalı mashinalıq oqıtıw sistemaların jumıs ortalıǵına shıǵarıwǵa baǵdarlanǵan. Tiykarınan, MLOps tómendegi principlerge súyenip, mashinalıq oqıtıw ónimlerin dúziwdi jeńillestiriwdi maqset etedi: CI/CD avtomatlastırıw, jumıs procesin orkestraciyalaw, nátiyjelerdiń qaytalanıwshılıǵı; maǵlıwmatlardı, modeldi hám kodtı versiyalaw; birge islesiw; úziliksiz ML oqıtıw hám bahalaw; ML metamaǵlıwmatların baqlaw hám jurnallaw; úziliksiz monitoring hám keri baylanıs&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kreuzberger |first1=Dominik |last2=Kühl |first2=Niklas |last3=Hirschl |first3=Sebastian |date=2023 |title=Machine Learning Operations (MLOps): Overview, Definition, and Architecture |journal=IEEE Access |volume=11 |pages=31866–31879 |doi=10.1109/ACCESS.2023.3262138  |doi-access=free|issn=2169-3536|arxiv=2205.02302 |bibcode=2023IEEEA..1131866K |s2cid=248524628 }}&lt;/ref&gt;.

==Tariyxı==

Mashinalıq oqıtıw sistemaların ámeliyatqa engiziwge qızıǵıwshılıq 2010-jıllardıń ortasında arta basladı. Sol waqıtta ML joybarları eksperimentlerden jumıs ortalıǵında qollanıwǵa óte basladı. Bunday sistemalardı turaqlı islep turıwı menen baylanıslı qıyınshılıqlar 2015-jılǵı maqalada atap kórsetildi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sculley |first1=D. |last2=Holt |first2=Gary |last3=Golovin |first3=Daniel |last4=Davydov |first4=Eugene |last5=Phillips |first5=Todd |last6=Ebner |first6=Dietmar |last7=Chaudhary |first7=Vinay |last8=Young |first8=Michael |last9=Crespo |first9=Jean-Francois |last10=Dennison |first10=Dan |title=Hidden Technical Debt in Machine Learning Systems |journal=NIPS Proceedings |date=7 December 2015 |issue=2015 |url=https://papers.nips.cc/paper/5656-hidden-technical-debt-in-machine-learning-systems.pdf |accessdate=14 November 2017}}&lt;/ref&gt;. Boljawlar boyınsha mashinalıq oqıtıwdıń ML sınaq joybarları hám engiziwleri 2017-jıldan 2018-jılǵa shekem eki ese, al 2018-jıldan 2020-jılǵa shekem jáne eki ese artadı dep kútilgen edi&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Sallomi |first1=Paul |last2=Lee |first2=Paul | bet =Deloitte Technology, Media and Telecommunications Predictions 2018 | url =https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Images/infographics/technologymediatelecommunications/gx-deloitte-tmt-2018-predictions-full-report.pdf |website=Deloitte | qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Esabatlarǵa qaraǵanda, korporativ mashinalıq oqıtıw baslamalarınıń kópshiligi (88%-ke shekem) sınaq basqıshlarınan arı óte almay atır&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Biraq mashinalıq oqıtıwdı haqıyqatında jumıs ortalıǵına engizgen shólkemlerdiń payda marjası 3–15%-ke artqan&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Bughin |first1=Jacques |last2=Hazan |first2=Eric |last3=Ramaswamy |first3=Sree |last4=Chui |first4=Michael |last5=Allas |first5=Tera |last6=Dahlström |first6=Peter |last7=Henke |first7=Nicolaus |last8=Trench |first8=Monica | bet =Artificial Intelligence The Next Digital Frontier? | url =https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Advanced%20Electronics/Our%20Insights/How%20artificial%20intelligence%20can%20deliver%20real%20value%20to%20companies/MGI-Artificial-Intelligence-Discussion-paper.ashx |website=McKinsey | baspaxana =McKinsey Global Institute | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı MLOps bazarınıń kólemi 2191,8 million AQSH dolların quradı, al 2030-jılı ol 16 613,4 million AQSH dollarına jetedi dep boljanadı&lt;ref name=&quot;Grand View Research&quot;&gt;{{web deregi |last1=Grand View Research | bet =MLOps Market Size, Share &amp; Trends Analysis Report By Component (Platform, Service), By Deployment (Cloud, On-premises), By Organization Size, By Vertical (BFSI, Retail &amp; E-commerce), By Region, And Segment Forecasts, 2025 - 2030 | url =https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/mlops-market-report |website=grandviewresearch.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-iyul }}&lt;/ref&gt;.

== Arxitekturası ==
Mashinalıq oqıtıw sistemaların segiz túrli kategoriyaǵa bóliwge boladı: maǵlıwmatlardı jıynaw, maǵlıwmatlardı qayta islew, belgilerdi injeneriyalaw (feature engineering), maǵlıwmatlardı belgilew (data labeling), modeldi joybarlaw, modeldi oqıtıw hám optimallastırıw, endpoint (sońǵı noqat) engiziw hám endpoint monitoringi. Mashinalıq oqıtıwdıń ómirlik ciklindegi hár bir basqısh óz aldına sistemada dúziledi, biraq olar óz-ara baylanıstı talap etedi. Bul kárxanalarǵa mashinalıq oqıtıwdı óz shólkemi ishinde masshtablaw ushın kerek bolatuǵın eń kem sistemalar.

== Maqsetleri ==
Kárxanalar MLOps sistemaları járdeminde mashinalıq oqıtıwdı kárxana kóleminde tabıslı engiziw arqalı bir qatar maqsetlerge erisiwdi qáleydi. Olardıń ishinde tómendegiler bar&lt;ref name=&quot;Nick Walsh&quot;&gt;{{web deregi |last1=Walsh |first1=Nick | bet =The Rise of Quant-Oriented Devs &amp; The Need for Standardized MLOps | url =http://slides.com/walsh/standards-in-ml-ops#/ |website=Slides | baspaxana =Nick Walsh | qaralǵan sáne = 2018-jıl 1-yanvar }}&lt;/ref&gt;:
* Engiziw hám avtomatlastırıw&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2021-jıl 3-fevral | bet =Code to production-ready machine learning in 4 steps| url =https://dagshub.com/blog/code-to-production-ready-machine-learning-in-4-steps/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-fevral |website=DAGsHub Blog| til =en}}&lt;/ref&gt;
* Modeller hám boljawlardıń qaytalanıwshılıǵı&lt;ref name=&quot;MLRepoducability&quot;&gt;{{web deregi |last1=Warden |first1=Pete | bet =The Machine Learning Reproducibility Crisis | url =https://petewarden.com/2018/03/19/the-machine-learning-reproducibility-crisis/ |website=Pete Warden's Blog | baspaxana =Pete Warden | qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-mart }}&lt;/ref&gt;
* Diagnostika&lt;ref name=&quot;MLRepoducability&quot;/&gt;
* Basqarıw hám normativlik talaplarǵa sáykeslik&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Vaughan |first1=Jack | bet =Machine learning algorithms meet data governance | url =https://searchdatamanagement.techtarget.com/feature/Machine-learning-algorithms-meet-data-governance |website=SearchDataManagement | baspaxana =TechTarget | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
* Masshtablanıwshılıq&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Lorica |first1=Ben | bet =How to train and deploy deep learning at scale | url =https://www.oreilly.com/ideas/how-to-train-and-deploy-deep-learning-at-scale |website=O'Reilly | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-mart }}&lt;/ref&gt;
* Birge islesiw&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Garda |first1=Natalie | bet =IoT and Machine Learning: Why Collaboration is Key | url =https://www.iottechexpo.com/2017/10/ai/iot-machine-learning-ml-ai-why-collaboration-key/ |website=IoT Tech Expo | baspaxana =Encore Media Group | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-oktyabr }}&lt;/ref&gt;
* Biznesde qollanıw&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Manyika |first1=James | bet =What's now and next in analytics, AI, and automation | url =https://www.mckinsey.com/featured-insights/digital-disruption/whats-now-and-next-in-analytics-ai-and-automation |website=McKinsey | baspaxana =McKinsey Global Institute | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}&lt;/ref&gt;
* Monitoring hám basqarıw&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Haviv |first1=Yaron | bet =MLOps Challenges, Solutions and Future Trends | url =https://www.iguazio.com/blog/mlops-challenges-solutions-future-trends/ |website=Iguazio | qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-fevral }}&lt;/ref&gt;

MLOps sıyaqlı standart ámeliyat joqarıda atalǵan barlıq tarawlardı esapqa aladı. Bul kárxanalarǵa jumıs procesin optimallastırıwǵa hám engiziw waqtında mashqalalardıń aldın alıwǵa járdem beredi.

Adaptive ML sıyaqlı jetkerip beriwshiler úlken til modellerin jumıs ortalıǵına engizip atırǵan shólkemlerge arnalǵan kommerciyalıq bekkemlew arqalı oqıtıw operaciyaların (RLOps) hám MLOps infrastrukturasın usınadı.

MLOps sistemasınıń ulıwma arxitekturası modeller dúziletuǵın maǵlıwmatlar ilimi platformaların hám esaplawlar orınlanatuǵın analitikalıq mexanizmlerdi óz ishine aladı. Bunda MLOps quralı mashinalıq oqıtıw modelleriniń, maǵlıwmatlardıń hám nátiyjelerdiń usı sistemalar arasındaǵı háreketin orkestraciyalaydı&lt;ref name=&quot;Nick Walsh&quot;/&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]]</text>
      <sha1>1iuij5g8slfp78eerxlerw9wzwvnhgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilimiy programmalıq támiynat injeneriyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48403</id>
    <revision>
      <id>274847</id>
      <parentid>274696</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7814" sha1="tgg98bv47xutna74qgeu52qoe482ilp" xml:space="preserve">'''Ilimiy programmalıq támiynat injeneriyası''' — [[programmalıq injiniring]] ámeliyatların, usılların hám texnikaların ilimiy izertlew programmalıq támiynatına qollanıw. Ilimiy izertlew programmalıq támiynatı degenimiz ilimiy izertlew joybarları ushın jaratılǵan hám tiykarınan sol joybarlarda qollanılatuǵın programmalıq támiynat. Programmalıq injeneriyada ádettegidey, bul taraw da programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesine kirgiziliwi kerek bolǵan basqa (bul jaǵdayda hár qıylı) ilimiy tarawlar hám ashıq ilim boyınsha bilimlerdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=F1000Research|volume=13|doi=10.12688/f1000research.157778.1|author=Florian Goth, Renato Alves, Matthias Braun, Leyla Jael Castro, Gerasimos Chourdakis, Simon Christ, Jeremy Cohen, Stephan Druskat, Fredo Erxleben, Jean-Noël Grad, Magnus Hagdorn, Toby Hodges, Guido Juckeland, Dominic Kempf, Anna-Lena Lamprecht, Jan Linxweiler, Frank Löffler, Michele Martone, Moritz Schwarzmeier, Heidi Seibold, Jan Philipp Thiele, Harald von Waldow, Samantha Wittke|title=Foundational Competencies and Responsibilities of a Research Software Engineer|date=2024 |page=1429 |doi-access=free |issn=2046-1402|url=https://f1000research.com/articles/13-1429/v1|arxiv=2311.11457}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://gi-radar.de/351-research-software/| bet =GI-Radar 351: Research Software| til =de}}&lt;/ref&gt;. Bul termin 2010-jılı ilimiy maqalada usınıldı. Maqala ilimiy izertlew joybarlarında programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın qurallar boyınsha ótkerilgen empirikalıq sorawnamanıń nátiyjesinde jazılǵan edi&lt;ref name=&quot;FirstRSEMention&quot;&gt;C.R. Prause, R. Reiners, S. Dencheva. Empirical Study of Tool Support in Highly Distributed Research Projects. 5th International Conference on Global Software Engineer (ICGSE), Princeton, NJ, USA, pp. 23–32. DOI: https://doi.org/10.1109/ICGSE.2010.13&lt;/ref&gt;. Ullı Britaniyada bul termin 2012-jılı qollanıla basladı&lt;ref name=FirstPaper&gt;{{web deregi | url =http://digital-research-2012.oerc.ox.ac.uk/papers/the-research-software-engineer/view| bet =The Research Software Engineer — Digital Research 2012|website=digital-research-2012.oerc.ox.ac.uk| til =en| qaralǵan sáne = 2018-jıl 1-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180202071627/http://digital-research-2012.oerc.ox.ac.uk/papers/the-research-software-engineer/view|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=SSI_RseHistory&gt;{{web deregi |last1=Hettrick|first1=Simon| bet =A not-so-brief history of Research Software Engineers| url =https://www.software.ac.uk/blog/not-so-brief-history-research-software-engineers| baspaxana =Software Sustainability Institute| qaralǵan sáne = 2018-jıl 31-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta ilimiy izertlewlerde kerek bolatuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] túrin anıqlaw zárúrligi payda boldı. Bul taraw ilimiy izertlewler ushın dúzilgen maǵlıwmatlar analiziniń hám qosımshalardıń qaytalanıwshılıǵına, qayta paydalanıwǵa jaramlılıǵına hám anıqlıǵına baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Woolston|first= Chris|year= 2022|title=Why Science Needs More Research Software Engineers: Ten Years After Their Profession Got Its Name, Research Software Engineers Seek to Swell Their Ranks|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-022-01516-2|pmid= 35641618|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01516-2|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.

== Qollap-quwatlaw ==

Bul lawazım átirapında hár túrli birlespeler hám shólkemler dúzildi. Olar universitetler hám ilimiy-izertlew institutlarında usınday lawazımlardıń ashılıwın qollap-quwatlaydı. 2014-jılı Ullı Britaniyada Research Software Engineer Association (Ilimiy programmalıq támiynat injenerleri birlespesi) dúzildi&lt;ref name=ukrse_nation2017&gt;{{Cite journal|last1=Alys|first1=Brett|last2=Michael|first2=Croucher|last3=Robert|first3=Haines|last4=Simon|first4=Hettrick|last5=James|first5=Hetherington|last6=Mark|first6=Stillwell|last7=Claire|first7=Wyatt|date=2017-04-06|title=Research Software Engineers: State of the Nation Report 2017|url=https://zenodo.org/record/495360|journal=Zenodo|language=en|doi=10.5281/zenodo.495360}}&lt;/ref&gt;. Ol dáslepki úsh ayda 160 aǵzanı tarttı, al 2019-jılı onıń tiykarında Society of Research Software Engineering (Ilimiy programmalıq támiynat injeneriyası jámiyeti) dúzildi. Niderlandiya, Germaniya hám AQSH sıyaqlı basqa mámleketler de usınday jámiyetlerdi dúzdi. Aziyada, Avstraliyada, Kanadada, Jańa Zelandiyada, Arqa Evropa mámleketlerinde hám Belgiyada da usınday háreketler ámelge asırılmaqta. 2021-jılı yanvar ayında International Council of RSE Associations (RSE birlespeleriniń Xalıqaralıq keńesi) tanıstırıldı&lt;ref name=int_council&gt;{{web deregi | url =https://researchsoftware.org/2021/01/27/introducing-the-international-council-of-RSE-associations.html| bet =Introducing the International Council of RSE Associations| sáne = 2021-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-fevral |website=Research Software Engineers International| til =en-US}}&lt;/ref&gt;.

Ullı Britaniyada 40-tan aslam universitet hám institut bar. Olardıń toparları ilimiy izertlewdiń hár túrli tarawlarına programmalıq támiynat boyınsha qánigelerdiń járdemin usınadı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=RSE Groups |url=https://society-rse.org/community/rse-groups/ |access-date=2024-01-06 |work=Society of Research Software Engineering |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, Engineering and Physical Sciences Research Council (Injenerlik hám fizikalıq ilimler boyınsha izertlew keńesi) bul lawazımdı rawajlandırıw hám Ullı Britaniya boyınsha RSE toparların dúziwge járdem beriw ushın Research Software Engineer stipendiyasın (fellowship) shólkemlestirdi. Bul stipendiyaǵa 2015, 2017 hám 2020-jılları konkurs járiyalandı.

Dúnyadaǵı birinshi RSE konferenciyası 2016-jılı sentyabr ayında Ullı Britaniyada ótkerildi&lt;ref name=ukrse_nation2017 /&gt;. Sonnan berli ol hár jılı ótkerilip kelmekte (2020-jılǵı úzilisti esapqa almaǵanda). 2019-jılı Germaniyada&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.de-rse.org/en/conf2019/|title=deRSE19 - Conference for Research Software Engineers in Germany|work=de-RSE e.V. - Gesellschaft für Forschungssoftware|access-date=2019-12-06|language=en-US}}&lt;/ref&gt; hám Niderlandiyada&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://nl-rse.org/events/NL-RSE19.html|title=NL-RSE19|work=NL-RSE|access-date=2019-12-06|language=en-US}}&lt;/ref&gt; birinshi milliy RSE konferenciyaları ótkerildi. Olardıń keyingi konferenciyaları 2020-jılǵa jobalastırılǵan edi, biraq keyin biykar etildi. US-RSE óziniń birinshi milliy konferenciyasın 2023-jılı ótkerdi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://us-rse.org/usrse23/|title=US-RSE'23 - Software-Enabled Discovery and Beyond|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

[https://www.researchsoft.org/ Research Software Alliance] (ReSA) 2019-jılı dúzildi. Onıń maqseti sheshim qabıl etiwshiler hám tiykarǵı tásir etiwshi tárepler menen birge islesiw arqalı global ilimiy programmalıq támiynat ekosistemasın rawajlandırıw&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Katz |first=Daniel S. |last2=Barker |first2=Michelle |date=2023-04-18 |title=The Research Software Alliance (ReSA) |url=https://doi.org/10.54900/zwm7q-vet94 |journal=Upstream |language=en |doi=10.54900/zwm7q-vet94}}&lt;/ref&gt;. SORSE (A Series of Online Research Software Events — Ilimiy programmalıq támiynat boyınsha onlayn ilajlar seriyası) jámiyeti 2020-jıldıń aqırında [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasına]] juwap retinde dúzildi. Ol óziniń birinshi onlayn ilajın 2020-jılı sentyabr ayında ótkerdi.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>tgg98bv47xutna74qgeu52qoe482ilp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qáwipsizlik injeneriyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48404</id>
    <revision>
      <id>274846</id>
      <parentid>274697</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21359" sha1="4qf6vthd0v4hq5alz4i5vx013abwxtk" xml:space="preserve">'''Qáwipsizlik injeneriyası''' — qáwipsizlik qadaǵalaw quralların [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemaǵa]] kirgiziw procesi. Nátiyjede bul qadaǵalaw quralları sistemanıń jumıs múmkinshilikleriniń ajıralmas bólegine aylanadı. Ol basqa sistemalıq injeneriya jumıslarına uqsas, sebebi onıń tiykarǵı maqseti aldın ala belgilengen funkcional hám paydalanıwshı talaplarına juwap beretuǵın injenerlik sheshimlerdi jetkerip beriwdi qollaw bolıp tabıladı. Biraq onıń qosımsha ólshemi bar: ol nadurıs paydalanıwdıń hám zıyanlı háreketlerdiń aldın aladı. Bul sheklewler kóbinese qáwipsizlik siyasatı retinde belgilenedi.

'''Kiberqáwipsizlik injeneriyası''' hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw injeneriyası informaciyalıq qáwipsizlikke, [[Kompyuter qáwipsizligi|kompyuter qáwipsizligine]] hám tarmaq qáwipsizligine baǵdarlanǵan. Bul maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp kórsetiwden, joq etiwden, ózgertiwden yamasa olarǵa kiriwdiń buzılıwınan qorǵawdı óz ishine aladı. Fizikalıq qáwipsizlik hújim etiwshilerdiń obektke, resursqa yamasa fizikalıq tasıwshılarda saqlanatuǵın maǵlıwmatlarǵa kiriwiniń aldın alıwdı ańlatadı. Qáwipsizlik injeneriyası sociallıq ilimler, [[psixologiya]], ekonomika (qáwipsizlik ekonomikası), [[matematika]] hám arxitektura aspektlerin óz ishine aladı. Psixologiyalıq aspektke mısal retinde qáteliklerdiń barlıq dereklerin joq etiwge urınıwdıń ornına sistemanı «durıs isten shıǵatuǵın» etip joybarlawdı keltiriwge boladı. Qollanılatuǵın geypara usıllar, mısalı, buzılıwlar terekin analizlew (fault tree analysis), texnikalıq qáwipsizlik injeneriyasınan alınǵan.

== Tariyxı ==
Qáwipsizlik injeneriyasınıń erte formalarına qulıp jasaw, qorǵalǵan baspa (security printing) hám kriptografiya tarawları kiredi. Zamanagóy qáwipsizlik injeneriyası hám kompyuter sistemalarınıń mashqalaları dáslep 1967-jılı anıq bayan etildi. Bul RAND kompaniyası ushın Uillis X. Uer jazǵan «Security and Privacy in Computer Systems» (Kompyuter sistemalarındaǵı qáwipsizlik hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw) maqalası edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.rand.org/pubs/papers/P3544.html| bet = Security and Privacy in Computer Systems| sáne = January 1967 |last1 = Ware|first1 = Willis H.}}&lt;/ref&gt;. Keyin 1979-jılı bul maqala keńeytildi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.rand.org/pubs/reports/R609-1.html#fnb2| bet = Security Controls for Computer Systems: Report of Defense Science Board Task Force on Computer Security| sáne = January 1979 |last1 = Ware|first1 = Willis H.}}&lt;/ref&gt;. Ol búgingi kúnde kiberqáwipsizlik dep atalatuǵın kóplegen tiykarǵı informaciyalıq qáwipsizlik túsiniklerin usındı. Bul túsinikler bultlı sheshimlerden baslap ornatılǵan IoT qurılmalarına shekem zamanagóy kompyuter sistemalarına tásir etedi. Qáwipsizlik injeneriyasın rásmiy oqıw tarawı retinde qáliplestiriwdiń baslamashılarınıń biri — Ross Anderson.

1970-jıllarda RSA algoritmi sıyaqlı birinshi ashıq gilt kriptosistemalarınıń payda bolıwı áhmiyetli waqıya boldı. Olar aldın ala ulıwma sır almaspaǵan tárepler arasında qáwipsiz baylanıs ornatıwǵa múmkinshilik berdi. 1980-jıllarda lokal esaplaw tarmaqlarınıń (LAN) keńeyiwi hám UNIX sıyaqlı kóp paydalanıwshılı operaciyalıq sistemalardıń payda bolıwı kiriwdi basqarıwdıń hám sistema auditiniń quramalıraq usıllarınıń zárúrligin kórsetti&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 20-dekabr | bet =The history of cybersecurity pt. 2: 1960s | url =https://percepticon.de/2023/the-history-of-cybersecurity-pt-2-1960s/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Percepticon | til =}}&lt;/ref&gt;.

XXI ásirde kiberqáwipsizlik injeneriyası tarawı quramalı qáwiplerge qarsı turıw ushın keńeydi. Bunday qáwiplerge mámleket tárepinen qollap-quwatlanatuǵın hújimler, tólem talap etiwshi zıyanlı baǵdarlamalar (ransomware) hám fishing kiredi. NIST Cybersecurity Framework sıyaqlı metodologiyalıq tiykarlardıń engiziliwi kompleks tásildi qollanıwǵa múmkinshilik berdi. Bul tásil texnikalıq qorǵanıwdı, aldın alıwdı, juwap beriwdi hám hádiyselerden keyin qayta tiklewdi óz ishine alǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The 21st-century evolution of cyber security | url =https://www.icaew.com/insights/viewpoints-on-the-news/2023/oct-2023/the-21stcentury-evolution-of-cyber-security | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=ICAEW | til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Principleri ==
Kiberqáwipsizlik injeneriyasınıń principleri kiberqáwiplerge qarsı tura alatuǵın hám olarǵa juwap bere alatuǵın turaqlı sistemalardı dúziwdi qollaydı. Olardıń ishinde tómendegiler bar:

* Táwekeldi basqarıw: qáwipsizlik boyınsha sheshim qabıl etiw ushın múmkin bolǵan táwekellerdi anıqlaw, bahalaw hám olardıń birinshi náwbettegilerin belgilewdi óz ishine aladı. Hár túrli qáwiplerdiń itimallıǵın hám tásirin túsiniw arqalı shólkemler resurslardı nátiyjeli bólistirip, eń kritikalıq hálsizliklerge itibar qarata aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Risk Management | url =https://www.cisa.gov/topics/risk-management | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Cybersecurity and Infrastructure Security Agency CISA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 25-may | bet =What is Cyber Risk Management? | url =https://www.ibm.com/topics/cyber-risk-management | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=IBM | til =en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Tereń qorǵanıw (defense in depth):''' qatlamlı qáwipsizlik tásilin usınadı. Bunda shólkemniń hár túrli dárejelerinde bir neshe qáwipsizlik ilajları ámelge asırıladı. Tarmaqlıq ekranlar (firewall), kirip keliwdi anıqlaw sistemaları hám kiriwdi basqarıw sıyaqlı bir-birin tolıqtıratuǵın baqlaw quralların paydalanıw arqalı shólkem ózin hár qıylı qáwiplerden jaqsıraq qorǵay aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =defense-in-depth - Glossary | url =https://csrc.nist.gov/glossary/term/defense_in_depth | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=NIST CSRC | til =EN-US}}&lt;/ref&gt;.
* '''Joybarlawdan baslap qáwipsiz (secure by design):''' táwekeldi azaytatuǵın ónim funkciyaların dúziwge ayrıqsha itibar beredi. Mısalı, kóp faktorlı autentifikaciyanı standart boyınsha talap etiw, standart parollerdi alıp taslaw hám qáwipsizlikke baylanıslı jurnallawdı klientlerge qosımsha tólemsiz usınıw&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 25-oktyabr | bet =Secure-by-Design - Shifting the Balance of Cybersecurity Risk: Principles and Approaches for Secure by Design Software | url =https://www.cisa.gov/resources-tools/resources/secure-by-design | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-may |website=U.S. CISA | til =en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qáwipsiz kod jazıw (secure coding):''' islep shıǵıw basqıshında itimal hálsizliklerdi joq etiwdiń áhmiyetin atap kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Nidiffer | at =Kenneth |last2=Woody |first2=Carol |last3=Chick |first3=Timothy A. | sáne = 2018-jıl 14-dekabr | bet =Program Manager's Guidebook for Software Assurance | url =https://www.sei.cmu.edu/library/program-managers-guidebook-for-software-assurance/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-may |website=Carnegie Mellon University Software Engineering Institute |page=34 | til =en}}&lt;/ref&gt;. Kirgizilgen maǵlıwmatlardı tekseriw, qátelerdi durıs qayta islew hám qáwipsiz kitapxanalardı paydalanıw sıyaqlı usıllar hálsizliklerdi azaytıwǵa járdem beredi. Nátiyjede jumıs ortalıǵında olardan paydalanıw táwekeli kemeyedi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =OWASP Secure Coding Practices - Quick Reference Guide | url =https://owasp.org/www-project-secure-coding-practices-quick-reference-guide/stable-en/02-checklist/05-checklist.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-may |website=OWASP Foundation | til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı baǵdarları ==
Kiberqáwipsizlik injeneriyası bir neshe tiykarǵı baǵdarda jumıs alıp baradı. Olar qáwipsiz arxitekturadan baslanadı, yaǵnıy basınan-aq kúshli qáwipsizlik funkciyaların óz ishine alatuǵın sistemalar menen tarmaqlardı joybarlawdan. Bul aldın ala háreket etiw tásili kiberqáwipler menen baylanıslı táwekellerdi azaytıwǵa járdem beredi. Joybarlaw basqıshında injenerler itimal hálsizlikler menen qáwiplerdi anıqlaw ushın qáwiplerdi modellestiriw menen shuǵıllanadı. Bul olarǵa belgili ortalıqqa sáykeslestirilgen nátiyjeli qarsı ilajlardı islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. Bunday aldınnan oylanǵan strategiya qáwipsizliktiń keyin qosılǵan qosımsha bolıp emes, al infrastrukturanıń ózine kirgizilgen bolıwın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =security architecture - Glossary | url =https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_architecture | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=CSRC NIST | til =EN-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is Security Architecture? | url =https://www.paloaltonetworks.com/cyberpedia/what-is-security-architecture | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Palo Alto Networks | til =en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen birge, kiberqáwipsizlik injenerleri sistemalardıń ISO 27001 hám NIST usınısları sıyaqlı normativlik hám tarmaqlıq standartlarǵa sáykesligin támiyinleydi. Sáykeslik tek nızamǵa boysınıw ushın emes, al ulıwma qáwipsizlik jaǵdayın bekkemleytuǵın eń jaqsı ámeliyatlar sistemasın qáliplestiriw ushın da áhmiyetli&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Kosutic | at =Dejan | bet =What is ISO 27001? An easy-to-understand explanation. | url =https://advisera.com/27001academy/what-is-iso-27001/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018-jıl 5-oktyabr | bet =Understanding the NIST cybersecurity framework | url =https://www.ftc.gov/business-guidance/small-businesses/cybersecurity/nist-framework | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Federal Trade Commission | til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Standartlar hám normativlik talaplar ==
{{Main|Kiberqáwipsizlikti retlew}}
Hár túrli mámleketler hár qıylı tarawlarda jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw hám informaciyalıq qáwipsizlik talapların belgileytuǵın nızamshılıq tiykarların dúzedi. AQSH-ta sezimtal maǵlıwmatlardı qorǵawda arnawlı normativlik aktler áhmiyetli rol atqaradı. Health Insurance Portability and Accountability Act (HIPAA, Densawlıqtı qamsızlandırıwdıń kóshpeliligi hám esap beriwshiligi haqqında nızam) densawlıq maǵlıwmatların qorǵaw boyınsha qatań standartlardı belgileydi. Ol densawlıqtı saqlaw shólkemleriniń nawqaslar maǵlıwmatlarınıń qupıyalıǵın hám pútinligin saqlawın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Health Information Privacy | url =https://www.hhs.gov/hipaa/for-professionals/security/laws-regulations/index.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

Sarbanes–Oxley Act (SOX, Sarbeyns–Oksli nızamı) finanslıq esabatlardıń hám korporativ basqarıwdıń anıqlıǵı menen isenimliligin arttırıwǵa baǵdarlanǵan talaplardı belgileydi. Solay etip, ol korporativ maǵlıwmatlardı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =STULTS | at =Gregg | sáne = 2004-jıl 25-iyul | bet =An Overview of Sarbanes-Oxley for the Information Security Professional | url =https://www.sans.org/white-papers/1426/ |website=SANS Institute}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Federal Information Security Management Act (FISMA, Federal informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw haqqında nızam) federal mekemeler hám olardıń jumıstı bólip alıp islewshileri ushın kompleks qáwipsizlik standartların májbúriy etedi. Bul mámleketlik sektorda informaciyalıq qáwipsizlikke jalǵız tásildi támiyinleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Federal Information Security Modernization Act | url =https://www.cisa.gov/topics/cyber-threats-and-advisories/federal-information-security-modernization-act | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=CISA | til =en}}&lt;/ref&gt;.

Global kólemde maǵlıwmatlardı qorǵawǵa baylanıslı basqa da kóplegen normativlik aktler bar. Mısalı, Evropa Awqamındaǵı General Data Protection Regulation (GDPR, Maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha ulıwma reglament) maǵlıwmatlardıń jekeligi ushın joqarı standart belgileydi hám adamlarǵa óz jeke maǵlıwmatların kóbirek baqlaw múmkinshiligin beredi. Bul tiykarlar birgelikte kúshli kiberqáwipsizlik ilajların qáliplestiriwge úles qosadı hám hár túrli tarawlarda eń jaqsı ámeliyatlardı xoshametleydi.

==Kvalifikaciya==
Kiberqáwipsizlik injeneriyası tarawındaǵı qánigeler arasında bul taraw boyınsha rásmiy bilim alǵanlar da, ózbetinshe úyreniw hám jumıs tájiriybesi arqalı qánigelikke iye bolǵanlar da bar&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Adams |first=Ed |url=https://www.google.com/books/edition/See_Yourself_in_Cyber/p-ztEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;pg=PT6&amp;printsec=frontcover |title=See Yourself in Cyber: Security Careers Beyond Hacking |date=2024-01-12 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-394-22560-6 |language=en |chapter=Chapter 1: Introduction and Motivation}}&lt;/ref&gt;. Rásmiy bilim alıw jolları kompyuter ilimi, kompyuter injeneriyası yamasa baylanıslı taraw boyınsha bakalavr yamasa magistr dárejesin óz ishine aladı. 2020-jılǵı izertlew boyınsha, kiberqáwipsizlik tarawındaǵı jumıs orınlarınıń 60%-i baylanıslı taraw boyınsha joqarı bilimdi talap etken, 25%-i magistr dárejesin artıqsha dep esaplaǵan, al 30%-i sertifikattı talap etken&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Marquardson |first=Jim |last2=Elnoshokaty |first2=Ahmed |date=February 2020 |title=Skills, Certifications, or Degrees: What Companies Demand for Entry-Level Cybersecurity Jobs |url=https://eric.ed.gov/?id=EJ1246234 |journal=Information Systems Education Journal |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=22–28}}&lt;/ref&gt;.

== Texnologiyalar hám qurallar ==

=== Tarmaqlıq ekranlar hám IDS/IPS ===
Apparatlıq yamasa programmalıq tiykarlanǵan tarmaqlıq ekranlar (firewall) kiberqáwipsizlik infrastrukturasınıń quram bólimleri bolıp tabıladı. Olar belgilengen qáwipsizlik qaǵıydalarına sáykes kiriwshi hám shıǵıwshı tarmaq trafigin qadaǵalaytuǵın tosqınlıq wazıypasın atqaradı. Ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw arqalı tarmaqlıq ekranlar tarmaqlardı itimal qáwiplerden qorǵawǵa járdem beredi. Bunı kirip keliwdi anıqlaw sistemaları (IDS) tolıqtıradı. Olar gúmanlı háreketlerdi anıqlaw ushın tarmaq trafigin úziliksiz baqlaydı hám administratorlarǵa itimal buzıp kiriwler haqqında eskertedi. Kirip keliwdiń aldın alıw sistemaları (IPS) bul ilajlardı kúsheytedi: olar qáwiplerdi tek anıqlap qoymay, olardı real waqıt rejiminde belsendi túrde bloklaydı. Bul qáwipsizlikti támiyinlewde aldın ala háreket etiwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is a Firewall? | url =https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/security/what-is-a-firewall.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Cisco | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is IDS and IPS? | url =https://www.juniper.net/us/en/research-topics/what-is-ids-ips.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Juniper Networks | til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== Shifrlaw ===
Shifrlaw — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵawdıń tiykarı. Ol sezimtal maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın quramalı kriptografiyalıq usıllardı qollanadı. Bul process maǵlıwmatlardı ruqsatsız paydalanıwshılar oqıy almaytuǵın etedi. Ol saqlanıp turǵan maǵlıwmatlardı (mısalı, serverlerde saqlanatuǵın fayllardı) hám jiberilip atırǵan maǵlıwmatlardı (mısalı, internet arqalı jiberiletuǵın maǵlıwmatlardı) qorǵaydı. Shifrlaw protokolların engiziw arqalı shólkemler maǵlıwmatlardıń qupıyalıǵın hám pútinligin saqlap, áhmiyetli aktivlerdi kiberqáwiplerden hám maǵlıwmatlardıń sırtqa shıǵıwınan qorǵay aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2021-jıl 5-fevral | bet =Difference between Encryption and Cryptography | url =https://www.geeksforgeeks.org/difference-between-encryption-and-cryptography/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=GeeksforGeeks | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Principles of encryption | url =https://www.open.edu/openlearn/digital-computing/network-security/content-section-4.1 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Open Learning | til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwipsizlik informaciyasın hám waqıyasın basqarıw (SIEM) ===
SIEM sistemaları shólkemniń IT ortalıǵındaǵı hár túrli dereklerden maǵlıwmatlardı jıynap, analizleydi. Olar qáwipsizlik eskertiwleri hám waqıyaları tuwralı tolıq kórinis beredi. Bul kiberqáwipsizlik injenerlerine anomaliyalardı anıqlawǵa hám waqıyalarǵa tez juwap beriwge múmkinshilik beredi. Hár túrli qurılmalar hám qosımshalardan alınǵan maǵlıwmatlardı óz-ara baylanıstırıw arqalı SIEM quralları jaǵdaydı túsiniwdi jaqsılaydı hám normativlik talaplarǵa sáykeslikti qollaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is SIEM? | url =https://www.microsoft.com/en-us/security/business/security-101/what-is-siem | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Microsoft | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is SIEM? Security Information and Event Management Guide - IT Glossary | url =https://www.solarwinds.com/resources/it-glossary/siem-security-information-and-event-management | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=SolarWinds | til =en-us}}&lt;/ref&gt;.

=== Hálsizliklerdi bahalaw quralları ===
Hálsizliklerdi bahalaw quralları sistemalar hám qosımshalardaǵı qáwipsizlik boyınsha hálsiz táreplerdi anıqlaw hám bahalaw ushın zárúr. Bul qurallar hálsizliklerdi anıqlaw ushın tolıq skanerlew júrgizip, olardı qáwiplilik dárejesine qarap kategoriyalarǵa bóledi. Bunday birinshi náwbetlilikti belgilew kiberqáwipsizlik injenerlerine dáslep eń kritikalıq hálsizliklerdi joq etiwge itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Nátiyjede shólkemniń táwekelge ushırawı azayadı hám ulıwma qáwipsizliktiń ónimliligi artadı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is Vulnerability Assessment? Benefits, Tools, and Process | url =https://www.hackerone.com/knowledge-center/what-vulnerability-assessment-benefits-tools-and-process | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=HackerOne}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwiplerdi anıqlaw hám olarǵa juwap beriw (TDR) ===
TDR sheshimleri úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı tekseriw ushın jetilisken analitikanı qollanadı hám itimal qáwiplerdi kórsetetuǵın úlgilerdi anıqlaydı. Security Information and Event Management (SIEM) hám User and Entity Behavior Analytics (UEBA, paydalanıwshılar hám obektlerdiń minez-qulqın analizlew) sıyaqlı qurallar qáwipsizlik waqıyaları haqqında real waqıt rejiminde maǵlıwmat beredi. Bul shólkemlerge qáwipler kúsheyip ketpesten burın olarǵa nátiyjeli juwap beriwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What Is Threat Detection and Response (TDR)? | url =https://www.aquasec.com/cloud-native-academy/application-security/threat-detection-and-response/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Aqua | til =en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Trafikti basqarıw hám xızmet kórsetiw sapası (QoS) ===
Kiberqáwipsizlik injeneriyasındaǵı trafikti basqarıw ilajları tarmaqlardaǵı maǵlıwmatlar aǵımın optimallastırıwǵa hám bólistirilgen xızmet kórsetiwden bas tartıw (DDoS) hújimleri sıyaqlı táwekellerdi azaytıwǵa baǵdarlanǵan. [[Veb-qosımsha|Veb-qosımshalar]] ushın tarmaqlıq ekranlar (WAF) hám júklemeni teńlestiriwshiler (load balancer) sıyaqlı texnologiyalardı paydalanıw arqalı shólkemler trafikti qáwipsiz hám nátiyjeli bólistiriwdi támiyinley aladı. Sonıń menen birge, xızmet kórsetiw sapası (QoS) protokolların engiziw kritikalıq qosımshalar menen xızmetlerge birinshi náwbetlilik beredi. Bul qáwipsizlik hádiyseleri yamasa resurslar ushın básekileslik jaǵdayında da olardıń turaqlı islewin támiyinleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is Network Traffic Analysis (NTA)? | url =https://www.rapid7.com/fundamentals/network-traffic-analysis/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=Rapid7 | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Quality of Service (QoS) - Glossary | url =https://csrc.nist.gov/glossary/term/quality_of_service | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-oktyabr |website=CSRC NIST | til =EN-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Sońǵı noqatlardı anıqlaw hám juwap beriw (EDR) hám keńeytilgen anıqlaw hám juwap beriw (XDR) ===
EDR quralları qáwiplerdi real waqıt rejiminde anıqlaw ushın noutbuklar hám mobil qurılmalar sıyaqlı sońǵı noqatlardaǵı háreketlerdi baqlaw hám analizlewge baǵdarlanǵan. XDR bolsa tarmaq analizi quralları sıyaqlı bir neshe qáwipsizlik ónimlerin biriktiriw arqalı EDR múmkinshiliklerin keńeytedi hám shólkemniń qáwipsizlik jaǵdayı haqqında tolıǵıraq túsinik beredi. Bunday keń kólemli maǵlıwmat tarmaqtıń hár túrli noqatlarındaǵı qáwiplerdi erte anıqlawǵa hám olardı azaytıwǵa járdem beredi.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>4qf6vthd0v4hq5alz4i5vx013abwxtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sociallıq programmalıq injiniring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48406</id>
    <revision>
      <id>274845</id>
      <parentid>274699</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="ti03qpy90xq7i593131eswrglvzck5y" xml:space="preserve">'''Sociallıq programmalıq injiniring''' ('''SSE''') — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] hám islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń sociallıq aspektleri menen shuǵıllanatuǵın [[programmalıq injiniring]] tarmaǵı.

SSE programmalıq injeneriyanıń da, islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń da sociallıq tábiyatına baǵdarlanǵan. Bir tárepten, programmalıq injeneriya jumıslarında, processlerinde hám CASE qurallarında sociallıq faktorlardı esapqa alıw paydalı dep esaplanadı. Bul islep shıǵıw procesiniń de, jaratılǵan programmalıq támiynattıń da sapasın jaqsılawǵa járdem beredi. Mısal retinde birgelikte programmalıq támiynat islep shıǵıwda jaǵdaydı ańlawdıń hám kóp mádeniyatlı faktorlardıń rolin keltiriwge boladı. Ekinshi tárepten, programmalıq támiynat isleytuǵın sociallıq kontekstler (mısalı, bultlı ortalıq) dinamikalıq tábiyatqa iye. Sonlıqtan sociallıq beyimlesiwshilikti orınlanıw waqtında (runtime) qaytalanıp turatuǵın jumıs retinde injenerlik jaqtan támiyinlew talap etiledi. Mısal retinde programmalıq támiynatqa paydalanıwshılardan sapa boyınsha keri baylanıs jıynap, onı avtonom yamasa yarım avtonom túrde beyimlesiw ushın paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın tásillerdi keltiriwge boladı.

SSE programmalıq injeneriyada birge islesiwdi hám bilim almasıwdı qollaw ushın sociallıqqa baǵdarlanǵan qurallardı izertleydi hám dúzedi. Sonday-aq SSE programmalıq támiynattıń ol isleytuǵın dinamikalıq sociallıq kontekstlerge beyimlesiwshiligin izertleydi. Bunnan basqa, ol klientler menen sońǵı paydalanıwshılardıń orınlanıw waqtında programmalıq támiynattı beyimlestiriw boyınsha sheshimlerdi qáliplestiriwge qatnasıwın da úyrenedi. Sociallıq kontekst normalardı, mádeniyattı, rol hám juwapkershiliklerdi, mápli tárepler (stakeholder) maqsetleri menen olardıń óz-ara gárezliligin, sońǵı paydalanıwshılardıń programmalıq támiynattıń hár bir minez-qulqınıń sapası hám orınlılıǵı tuwralı qabıl etiwin hám t.b. óz ishine aladı.

Social Software Engineering and Applications boyınsha 1-Xalıqaralıq seminar (SoSEA 2008)&lt;ref&gt;[http://www.cs.tut.fi/sosea08/ 1st International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008)]&lt;/ref&gt; qatnasıwshıları tómendegi sıpatlamanı usındı:
* Jámiyetke baǵdarlanǵanlıq: programmalıq támiynat jeke adamlarǵa emes, al jámiyet tárepinen hám/yamasa jámiyet ushın jaratıladı hám paydalanıladı
* Birge islesiw/kollektivlik: adamlardıń birge islesiw hám kollektiv múmkinshilikleri paydalanıladı
* Doslıq/qarım-qatnas: adamlar arasındaǵı hár túrli baylanıslar anıq kórsetiledi
* Adam/sociallıq is-háreketler: programmalıq támiynat adam is-háreketlerin qollaw hám sociallıq mashqalalardı sheshiw ushın sanalı túrde joybarlanadı
* Sociallıq inklyuziya: programmalıq támiynat jámiyetlerdegi baylanıslardı hám isenimdi bekkemlew arqalı sociallıq inklyuziyaǵa múmkinshilik beriwi kerek

Solay etip, SSE-ni «onlayn ortalıqlarda programmalıq támiynattı jámiyet tárepinen jaratıwǵa, basqarıwǵa, engiziwge hám paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın processlerdi, usıllardı hám qurallardı qollanıw» dep anıqlawǵa boladı&lt;ref&gt;Imed Hammouda, Jan Bosch, Mehdi Jazayeri, Tommi Mikkonen: First International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008). In: Proceedings of the 23rd IEEE/ACM International Conference on Automated Software Engineering (ASE
2008). IEEE, 2008, pp. 531-532.&lt;/ref&gt;.

SSE tarawındaǵı tiykarǵı baqlawlardıń biri mınaǵan baylanıslı: sociallıq programmalıq támiynat qosımshaları ushın jaratılǵan túsinikler, principler hám texnologiyalar programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ózine de qollanılıwı múmkin. Sebebi programmalıq injeneriya tábiyatınan sociallıq is-háreket bolıp tabıladı. SSE programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgili bir jumısları menen sheklenbeydi. Sonlıqtan SSE-niń hár túrli bólimlerin, mısalı, sociallıq sistemalardı joybarlawdı yamasa sociallıq talaplar injeneriyasın qollaytuǵın qurallar usınılǵan&lt;ref&gt;
Steffen Lohmann, Sebastian Dietzold, Philipp Heim, Norman Heino: [http://www.vis.uni-stuttgart.de/uploads/tx_vispublications/22244.pdf A Web Platform for Social Requirements Engineering]. In: Software Engineering 2009 (Workshops). GI, 2009, pp. 309-315.&lt;/ref&gt;. Nátiyjede vertikal bazar programmalıq támiynatı sociallıq komponentlerden payda kóre aladı. Bunday programmalıq támiynatqa programmalıq támiynat islep shıǵıw quralları, injenerlik quralları, marketing quralları yamasa paydalanıwshılarǵa sheshim qabıl etiwde járdem beretuǵın programmalıq támiynat kiredi&lt;ref&gt;Technische Universität München, sebis:
[https://wwwmatthes.in.tum.de/pages/cj4uz8ibxk08/Completed-Social-Software-Projects Completed research projects on (vertical) social software]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ | bet =The Future of Social Networks is Vertical | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr | arxivsáne = 2015-jıl 17-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150517003324/http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Bunday vertikal sociallıq programmalıq támiynat óziniń paydalanıwshılar bazası boyınsha Yammer sıyaqlı dástúrli sociallıq programmalıq támiynattan kúshli ajıralıp turadı.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>ti03qpy90xq7i593131eswrglvzck5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq bot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48408</id>
    <revision>
      <id>274844</id>
      <parentid>274702</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="gt0b5zn1qb8apksocksh2a15hp2v316" xml:space="preserve">'''Programmalıq bot''' — programmalıq proektlerdi basqarıwǵa hám programmalıq injeneriyaǵa xızmet etetuǵın programmalıq agenttiń bir túri. Programmalıq bottıń óz identifikatorı (identity) boladı. Sonday-aq onıń mápli táreplerine xızmet etiw ushın itimal adamǵa uqsas qásiyetleri de bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;LebeufZagalsky2019&quot;&gt;{{cite book|last1=Lebeuf|first1=Carlene|last2=Zagalsky|first2=Alexey|last3=Foucault|first3=Matthieu|last4=Storey|first4=Margaret-Anne|title=2019 IEEE/ACM 1st International Workshop on Bots in Software Engineering (BotSE) |chapter=Defining and Classifying Software Bots: A Faceted Taxonomy |year=2019|pages=1–6|doi=10.1109/BotSE.2019.00008|isbn=978-1-7281-2262-5|s2cid=195064960}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq botlar kóbinese programmalıq servislerdi biriktiredi hám alternativ [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] usınadı. Bul interfeys geyde sáwbet túrinde boladı, biraq bul shárt emes.

Programmalıq botlar ádette wazıypalardı orınlaw, háreketlerdi usınıw, dialog júrgiziw hám programmalıq proekttiń sociallıq hám mádeniy aspektlerin rawajlandırıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://stackoverflow.blog/2019/09/17/meet-the-bots-that-help-moderate-stack-overflow/| bet =Meet the Bots that Help Moderate Stack Overflow| familiya =Team| at =The SOBotics| sáne = 2019-jıl 17-sentyabr |website=Stack Overflow Blog| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

''Bot'' termini ''robot'' sózinen alınǵan. Biraq robotlar fizikalıq dúnyada háreket etedi, al programmalıq botlar tek cifrlı keńislikte háreket etedi&lt;ref name=&quot;LebeufZagalsky2019&quot;/&gt;. Geypara programmalıq botlar [[chatbot]] retinde joybarlanǵan hám solay háreket etedi, biraq barlıq chatbotlar programmalıq bot emes&lt;ref name=&quot;Erlenhov2019&quot;&gt;{{Cite book|last1=Erlenhov|first1=Linda|last2=Gomes de Oliveira Neto|first2=Francisco|last3=Scandariato|first3=Riccardo|last4=Leitner|first4=Philipp|title=2019 IEEE/ACM 1st International Workshop on Bots in Software Engineering (BotSE) |chapter=Current and Future Bots in Software Development |year=2019|location=Montreal, QC, Canada|publisher=IEEE|pages=7–11|doi=10.1109/BotSE.2019.00009|isbn=978-1-7281-2262-5|s2cid=195065273}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq botlardıń ótmishi hám keleshegi tuwralı talqılawlar olardıń kóp jıllardan berli qollanılıp kiyatırǵanın kórsetedi.

== Qollanılıwı ==

Programmalıq botlar islep shıǵıw jumısların qollaw ushın paydalanıladı. Bunday jumıslarǵa programmalıq támiynat islep shıǵıwshılar arasındaǵı baylanıs hám qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw kiredi. Programmalıq botlardı programmalıq támiynat islep shıǵıwǵa baylanıslı bir neshe jámiyetler qollanadı. Mısalı, [[GitHub]]-taǵı ashıq kodlı jámiyetler&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wessel|first1=Mairieli|last2=de Souza|first2=Bruno Mendes|last3=Steinmacher|first3=Igor|last4=Wiese|first4=Igor S.|last5=Polato|first5=Ivanilton|last6=Chaves|first6=Ana Paula|last7=Gerosa|first7=Marco A.|date=2018-11-01|title=The Power of Bots: Characterizing and Understanding Bots in OSS Projects|journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction|language=en|volume=2|issue=CSCW|pages=1–19|doi=10.1145/3274451|s2cid=53235433}}&lt;/ref&gt; hám Stack Overflow.

GitHub botlarınıń paydalanıwshı akkauntları bar. Olar pull request-lerdi hám issue-lerdi ashıp, jaba aladı yamasa olarǵa kommentariya qaldıra aladı. GitHub botları tómendegi jumıslar ushın qollanılǵan: tekseriwshilerdi tayınlaw, úles qosıwshılardan Contributor License Agreement (Úles qosıwshınıń licenziyalıq kelisimi) hújjetine qol qoyıwdı soraw, úziliksiz integraciyadaǵı qátelikler tuwralı xabarlaw, kod penen pull request-lerdi tekseriw, jańa qatnasıwshılardı qarsı alıw, avtomatlastırılǵan testlerdi iske qosıw, pull request-lerdi biriktiriw, qátelerdi hám hálsizliklerdi dúzetiw&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2019/05/30/github_security_fixes/| bet =Git your patches here! GitHub offers to brew automatic pull requests loaded with vuln fixes|website=www.theregister.co.uk| sáne = 2019-jıl 30-may | til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Urli |first1=Simon |last2=Yu |first2=Zhongxing |last3=Seinturier |first3=Lionel |last4=Monperrus |first4=Martin |chapter=How to design a program repair bot?: Insights from the repairnator project |title=Proceedings of the 40th International Conference on Software Engineering: Software Engineering in Practice |date=2018 |pages=95–104 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3183519.3183540 |access-date=2026-06-06 |doi=10.1145/3183519.3183540|isbn=978-1-4503-5659-6 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hám t.b.

Slack quralında programmalıq botlardı islep shıǵıwǵa arnalǵan API bar&lt;ref&gt;
{{web deregi | url =https://zapier.com/blog/how-to-build-chat-bot/| bet =How to Build a Slack Bot in 5 Minutes| familiya =Guay| at =Matthew| sáne = 2019-jıl 22-noyabr |website=Slack Blog| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Is-wazıypalar dizimin baqlaw, kúndelikli qısqa jıynalıslardı (standup) koordinaciyalaw hám qollaw sorawların (support ticket) basqarıw ushın Slack botları bar. ChatBot kompaniyasınıń&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.chatbot.com/integrations/slack| bet =Slack integration: AI Chatbot| avtor =&lt;!--Not stated--&gt; | sáne = 2019-jıl 22-noyabr |website=LiveChat Inc.| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt; ónimleri arnawlı Slack botın dúziw procesin jáne de ápiwayılastıradı.

[[Wikipedia]]-da Wikipedia botları hár túrli wazıypalardı avtomatlastıradı. Mısalı, olar qısqa maqalalardı (stub) jaratadı, kóp maqalalardıń formatın bir qıylı etip jańalaydı hám t.b. ClueBot NG sıyaqlı botlar vandalizmdi anıqlay aladı hám zıyanlı mazmundı avtomatikalıq túrde alıp taslaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Meet the 'bots' that edit Wikipedia | url =https://www.bbc.com/news/magazine-18892510 |website=BBC News | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr | sáne = 2012-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>gt0b5zn1qb8apksocksh2a15hp2v316</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48412</id>
    <revision>
      <id>274843</id>
      <parentid>274707</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6529" sha1="edwa6b5ep7lc6ahsgvej9n9ughku447" xml:space="preserve">'''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] tártibin belgileytuǵın process. Ádette ol ulıwma jumıstı kishirek basqıshlarǵa yamasa kishi processlerge bóledi, bul basqıshlar joqarı sapalı nátiyjelerdi támiyinlewge arnalǵan. Process jaratılıwı hám tamamlanıwı kerek bolǵan anıq nátiyjelerdi (deliverables), yaǵnıy artefaktlardı táriyiplewi múmkin&lt;ref name=&quot;CMS08&quot;&gt;{{web deregi |website=Centers for Medicare &amp; Medicaid Services (CMS) Office of Information Service | url =http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | bet =Selecting a development approach | baspaxana =United States Department of Health and Human Services (HHS) |orig-date=Original Issuance: February 17, 2005 | sáne = 2008-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120620212919/http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyun |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Tek usınıń menen qatań sheklenbese de, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi kóbinese joqarı dárejeli processti bildiredi. Bul process programmalıq sistemanı baslanıwınan baslap xızmet múddeti tawsılǵanǵa shekem islep shıǵıwdı basqaradı hám metodologiya, model yamasa freymvork dep ataladı. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (SDLC) sistemanı islep shıǵıw jumısı ótetuǵın ádettegi basqıshlardı táriyipleydi. Bul basqıshlar baslanıwdan baslap sistemanıń, sonıń ishinde programmalıq sistemanıń xızmet múddeti tamamlanǵanǵa shekemgi aralıqtı qamtıydı. Metodologiya sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin belgileydi. Metodologiya — SDLC ushın dúzilgen processlerdiń klassifikaciyası yamasa process ushın joba. Mısalı, kóplegen processlerdi spiral model retinde klassifikaciyalawǵa boladı.

Programmalıq támiynat procesi hám programmalıq támiynat sapası bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Ámeliyatta olardıń geypara kútilmegen tárepleri hám tásirleri baqlanǵan&lt;ref name=&quot;ieeesw&quot;&gt;{{Cite journal | doi =  10.1109/MS.2015.87 | title = Software Process versus Design Quality: Tug of War? | journal = IEEE Software | volume = 32 | issue = 4 | pages = 7–11 | year = 2015 | last1 = Suryanarayana | first1 = Girish | doi-access = free | bibcode = 2015ISoft..32d...7S }}&lt;/ref&gt;.

==Metodologiya==
SDLC metodologiyanıń anıqlamasın belgileydi, sebebi metodologiya SDLC basqıshların qamtıwı kerek. Kompyuter sistemaları quramalı bolıwı hám hár túrli komponentlerdi biriktiriwi múmkin. Soǵan qaramastan, ulıwma alǵanda metodologiya joqarı sapalı sistemanı jaratıwǵa arnalǵan: bunday sistema kútiwlerge (talaplarǵa) juwap beredi yamasa olardan da asıp túsedi, sonday-aq waqtında hám byudjet sheńberinde tapsırıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://foldoc.org/Systems+Development+Life+Cycle | bet =Systems Development Life Cycle from | baspaxana =FOLDOC | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;. Hár túrli metodologiyalar islep shıǵılǵan. Olardıń ishinde sharshara, spiral, agile (iykemli), tez prototiplew, inkrementallıq hám «sinxronlaw hám turaqlastırıw» (synchronize and stabilize) metodologiyaları bar&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = May 2012 | bet =Software Development Life Cycle (SDLC) | url =http://softwarelifecyclepros.com/wp-content/uploads/2012/05/Tutorial-Software-Development-LifeCycle-SDLC.pdf | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-iyun |website=softwarelifecyclepros.com }}&lt;/ref&gt;.

Metodologiyalar arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — basqıshlardıń izbe-iz yamasa iteraciyalıq bolıw dárejesi. XP hám scrum sıyaqlı agile metodologiyaları tez ózgerislerge múmkinshilik beretuǵın jeńil processlerge baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aristeksystems.com/blog/sdlc-overview/| bet =SDLC Overview: Models &amp; Methodologies| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Rational Unified Process hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM) sıyaqlı iteraciyalıq metodologiyalar proekttiń kólemin turaqlastırıwǵa hám ónimlerdi iteraciyalıq túrde keńeytiwge yamasa jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Sharshara sıyaqlı izbe-iz yamasa «aldın ala úlken joybarlaw» (big-design-up-front, BDUF) modelleri tolıq hám durıs jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bunday jobalastırıw iri proektlerdi basqarıwǵa hám táwekellerdi sheklewge járdem berip, tabıslı hám boljawǵa bolatuǵın nátiyjelerge alıp keledi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Arden |first=Trevor |title=Information technology applications |date=1991 |publisher=Pitman |isbn=978-0-273-03470-4 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Anamorflıq islep shıǵıw proekt kólemi hám beyimlesiwshi iteraciyalar arqalı basqarıladı. Mısalı, scrum metodologiyasında&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.scrum.org/resources/what-is-scrum | bet =What is Scrum? | sáne = 2019-jıl 24-dekabr }}&lt;/ref&gt; bir paydalanıwshı tariyxı (user story) eki háptelik sprint dawamında SDLC-niń barlıq basqıshlarınan ótedi dep aytıwǵa boladı. Al sharshara metodologiyasında, kerisinshe, hárbir biznes talap funkcional táriyiplerge aylandırıladı. Keyin olardıń barlıǵı ádette bir neshe ay yamasa onnan da uzaq waqıt dawamında ámelge asırıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Ralph |first1= Paul |title= The Sensemaking-Coevolution-Implementation Theory of software design |journal= Science of Computer Programming |date= April 2015 |volume= 101 |pages= 21–41 |url= https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167642314005395 |access-date= 2026-05-06 |doi= 10.1016/j.scico.2014.11.007 |arxiv= 1302.4061 |issn= 0167-6423}}&lt;/ref&gt;.

Proekt óz ishine proekttiń ómirlik ciklin (PLC) de, SDLC-ni de alıwı múmkin. Olar hár túrli jumıslardı táriyipleydi. Teylordıń (2004) pikirinshe, «proekttiń ómirlik cikli proekttiń barlıq jumısların qamtıydı, al sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ónim talapların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan»&lt;ref&gt;{{cite book |first=James |last=Taylor |year=2004 |title=Managing Information Technology Projects |page=39}}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>edwa6b5ep7lc6ahsgvej9n9ughku447</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattıń hár túrliligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48419</id>
    <revision>
      <id>274842</id>
      <parentid>274737</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8166" sha1="1a5zcmrazwmrzs1u0xrsbta3a2f4473" xml:space="preserve">'''Programmalıq támiynattıń hár túrliligi''' — [[programmalıq támiynat]] kontekstindegi hár túrlilikti túsiniw hám onı injenerlik jaqtan dúziw menen shuǵıllanatuǵın izertlew tarawı.

== Tarawları ==
Programmalıq támiynattıń hár túrliliginiń hár qıylı tarawları qátelerge shıdamlılıq ushın hár túrlilik&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Deswarte|first1=Y.|last2=Kanoun|first2=K.|last3=Laprie|first3=J.-C.|title=Proceedings Computer Security, Dependability, and Assurance: From Needs to Solutions (Cat. No.98EX358) |chapter=Diversity against accidental and deliberate faults |pages=171–181|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc|doi=10.1109/csda.1998.798364|isbn=978-0-7695-0337-0|date=July 1998|s2cid=5597924}}&lt;/ref&gt; yamasa qáwipsizlik ushın hár túrlilik boyınsha sholıwlarda qarap shıǵılǵan&lt;ref&gt;{{Citation|last=Knight|first=John C.|date=2011|pages=298–312|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-24541-1_23|isbn=978-3-642-24540-4|title=Dependable and Historic Computing|volume=6875|series=Lecture Notes in Computer Science|chapter=Diversity}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Just|first1=James E.|last2=Cornwell|first2=Mark|title=Proceedings of the 2004 ACM workshop on Rapid malcode |chapter=Review and analysis of synthetic diversity for breaking monocultures |date=2004-10-29|publisher=ACM|pages=23–32|doi=10.1145/1029618.1029623|isbn=978-1-58113-970-9|s2cid=358885}}&lt;/ref&gt;.

Tiykarǵı tarawları:

* qátelerge shıdamlılıq ushın dizayn hár túrliligi, N-versiyalı programmalastırıw, maǵlıwmatlar hár túrliligi
* randomizaciya
* programmalıq támiynattıń ózgermeliligi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schaefer|first1=Ina|last2=Rabiser|first2=Rick|last3=Clarke|first3=Dave|last4=Bettini|first4=Lorenzo|last5=Benavides|first5=David|last6=Botterweck|first6=Goetz|last7=Pathak|first7=Animesh|last8=Trujillo|first8=Salvador|last9=Villela|first9=Karina|date=2012-07-28|title=Software diversity: state of the art and perspectives|journal=International Journal on Software Tools for Technology Transfer|language=en|volume=14|issue=5|pages=477–495|doi=10.1007/s10009-012-0253-y|issn=1433-2779|s2cid=7347285|hdl=2158/1039542|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Usılları ==

=== Kodtı túrlendiriw ===
Programmalıq támiynattıń hár túrliligin jasalma hár túrlilik payda etetuǵın avtomatlastırılǵan túrlendiriw processleri arqalı kúsheytiwge boladı. «Multikompilyator» — ishine hár túrlilik payda etiw mexanizmi ornatılǵan kompilyator&lt;ref name=&quot;post_galois&quot;&gt;{{web deregi | url =https://galois.com/blog/2018/09/protecting-applications-with-automated-software-diversity/| bet =Protecting Applications with Automated Software Diversity| sáne = 2018-jıl 10-sentyabr |website=Galois, Inc.| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;. Kóp variantlı orınlanıw ortalıǵı (multi-variant execution environment, MVEE) orınlanatuǵın varianttı tańlaydı hám nátiyjelerdi salıstıradı&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Coppens|first1=Bart|chapter=Multi-variant execution environments|date=2018-03-01|title=The Continuing Arms Race: Code-Reuse Attacks and Defenses|pages=211–258|publisher=ACM|isbn=978-1-970001-83-9|last2=De Sutter|first2=Bjorn|last3=Volckaert|first3=Stijn|doi=10.1145/3129743.3129752|s2cid=189007860 }}&lt;/ref&gt;.

Fred Koen bunday tásildi eń erte usınǵanlardıń biri boldı. Ol [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] funkciyalarınıń úlken muǵdardaǵı hár túrli versiyaların payda etiwge baǵdarlanǵan kodtı qayta jazıw hám onıń tártibin ózgertiw túrlendiriwleriniń bir qatarın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first=Frederick B.|date=1993|title=Operating system protection through program evolution|url=http://all.net/books/tech/evolve.pdf|journal=Computers &amp; Security|volume=12|issue=6|pages=565–584|doi=10.1016/0167-4048(93)90054-9|issn=0167-4048}}&lt;/ref&gt;. Bul ideyalar jıllar dawamında rawajlandı. Nátiyjede iri programmalıq sistemalardaǵı tiykarǵı funkciyalardı qorǵaw ushın integraciyalanǵan obfuskaciya sxemaları dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Chenxi Wang|last2=Davidson|first2=J.|last3=Hill|first3=J.|last4=Knight|first4=J.|title=Proceedings International Conference on Dependable Systems and Networks |chapter=Protection of software-based survivability mechanisms |url=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a466288.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430174552/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a466288.pdf|url-status=live|archive-date=April 30, 2017|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc|pages=193–202|doi=10.1109/dsn.2001.941405|isbn=978-0-7695-1101-6|year=2001|s2cid=15860593}}&lt;/ref&gt;.

Qorǵaw maqsetinde programmalıq támiynattıń hár túrliligin arttırıwdıń jáne bir tásili — yadqa júklew sıyaqlı geypara tiykarǵı processlerge tosınnanlıq qosıw. Tosınnanlıq bir programmanıń barlıq versiyaları bir-birinen ózgeshe orınlanatuǵının bildiredi. Bul óz gezeginde programma minez-qulqınıń hár túrliligin payda etedi. Bul ideyanı dáslep Stefani Forrest hám onıń kásiplesleri usınıp, eksperimentte sınap kórdi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Forrest|first1=S.|last2=Somayaji|first2=A.|last3=Ackley|first3=D.H.|title=Proceedings. The Sixth Workshop on Hot Topics in Operating Systems (Cat. No.97TB100133) |chapter=Building diverse computer systems |url=https://www.cs.unm.edu/~forrest/publications/old-hotos-97.pdf|language=en-US|publisher=IEEE Comput. Soc. Press|pages=67–72|doi=10.1109/hotos.1997.595185|isbn=978-0-8186-7834-9|year=1997|s2cid=1332487}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynattıń avtomatikalıq hár túrliligi boyınsha sońǵı jumıslar programmalardıń minez-qulqın biraz ózgertetuǵın programma túrlendiriwleriniń hár qıylı formaların izertleydi. Maqset — bir programmanı hár túrli programmalar jıynaǵına aylandırıw. Bul programmalardıń barlıǵı paydalanıwshılarǵa uqsas xızmetlerdi usınadı, biraq olardıń kodı hár qıylı boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schulte|first1=Eric|last2=Fry|first2=Zachary P.|last3=Fast|first3=Ethan|last4=Weimer|first4=Westley|last5=Forrest|first5=Stephanie|date=2013-07-28|title=Software mutational robustness|url=http://www.cs.virginia.edu/~zpf5a/papers/Schulte_mutation.pdf|journal=Genetic Programming and Evolvable Machines|language=en|volume=15|issue=3|pages=281–312|doi=10.1007/s10710-013-9195-8|issn=1389-2576|arxiv=1204.4224|s2cid=11520214}}&lt;/ref&gt;. Kodtıń bunday hár túrliligi paydalanıwshılardı barlıq programmalardı bir waqıtta isten shıǵarıwı múmkin bolǵan bir hújimnen qorǵawdı kúsheytedi.

Túrlendiriw operatorlarına tómendegiler kiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://galois.com/blog/2018/09/automated-software-diversity-sometimes-more-isnt-merrier/| bet =Automated Software Diversity: Sometimes More Isn't Merrier| sáne = 2018-jıl 10-sentyabr |website=Galois, Inc.| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;:

* kod jaylasıwın randomizaciyalaw: koddaǵı funkciyalardıń tártibin ózgertiw
* global ózgeriwshiler jaylasıwın randomizaciyalaw: global ózgeriwshilerdiń tártibin ózgertiw hám olardıń arasına bos orın qosıw
* stek ózgeriwshilerin randomizaciyalaw: hárbir stek freymindegi ózgeriwshilerdiń tártibin ózgertiw
* dinamikalıq yad (heap) jaylasıwın randomizaciyalaw

=== Tábiyiy hár túrlilik ===
Geypara funkcionallıqlardıń bir-birin almastıra alatuǵın bir neshe ámelge asırılıwı bar ekeni belgili. Bul tábiyiy hár túrlilikten paydalanıwǵa boladı. Mısalı, onıń bultlı esaplaw sistemalarında qáwipsizlikti arttırıw ushın paydalı ekeni kórsetildi&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Gorbenko|first1=Anatoliy|title=Using Diversity in Cloud-Based Deployment Environment to Avoid Intrusions|date=2011|pages=145–155|place=Berlin, Heidelberg|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-24123-9|last2=Kharchenko|first2=Vyacheslav|last3=Tarasyuk|first3=Olga|last4=Romanovsky|first4=Alexander|series=Lecture Notes in Computer Science |volume=6968 |doi=10.1007/978-3-642-24124-6_14}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>1a5zcmrazwmrzs1u0xrsbta3a2f4473</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq dvigatel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48420</id>
    <revision>
      <id>274841</id>
      <parentid>274738</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="67ttoj1g99hj0hvt0ehfqg4tlsld3g9" xml:space="preserve">'''Programmalıq dvigatel''' — quramalı programmalıq sistemanıń tiykarǵı [[Programmalıq támiynat komponenti|komponenti]]. «Dvigatel» sózi avtomobil dvigateliniń metaforası bolıp tabıladı. Sonlıqtan programmalıq dvigatel — avtomobil dvigateli sıyaqlı isleytuǵın quramalı kishi sistema. '''Programmalıq dvigateller''' process yamasa sistemanıń basqa komponentleri menen birge isleydi. Ádette olardıń kiriwi hám shıǵıwı boladı, al olardıń ónimliligi kóbinese orınlanıw tezligine sızıqlı túrde baylanıslı.

Neni dvigatel dep ataw kerek ekeni tuwralı rásmiy qaǵıyda joq, biraq bul termin [[programmalıq támiynat]] industriyasında keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;spice10&quot;&gt;{{web deregi | at =Chiradeep | familiya =BasuMallick | bet =10 Types of Software Engines That You Should Know About | url =https://www.spiceworks.com/tech/devops/articles/what-is-software-engine/ |quote=In different contexts, software engines can mean different things. |website=spiceworks.com | sáne = 2022-jıl 7-oktyabr | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Definition of engine | url =https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/engine |website=pcmag.com}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>67ttoj1g99hj0hvt0ehfqg4tlsld3g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynat talapları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48423</id>
    <revision>
      <id>274840</id>
      <parentid>274742</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11125" sha1="i7gew2hbl4ac5xgzygicegy7ehpheiw" xml:space="preserve">Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
# Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik
# Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik
# 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi

Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| url =http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents| baspaxana =IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi | bet =Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation| url =https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart |website=www.kernel.org}}&lt;/ref&gt;.

==Talaplardı jıynaw==
{{main|Talaplardı jıynaw}}
Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}&lt;/ref&gt; Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı.

==Analiz==
{{main|Talaplardı analizlew}}
Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı.

Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin.

==Specifikaciya==
{{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}}
Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı.

==Validaciya==
Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}&lt;/ref&gt;.

==Basqarıw==
{{main|Talaplardı basqarıw}}
Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}&lt;/ref&gt;. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı.

==Talaplar injeneriyası ushın qurallar==

===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları===
Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/| bet = 7 Tools to Gather Better Software Requirements| sáne = 2015-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı.

Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı.
Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı.
Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

===Talaplardı specifikaciyalaw quralları===

Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin.

===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi.

===Talaplardı salıstırıw quralları===
Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı.

===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi.

===Talaplardıń izin baqlaw quralları===
Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi.

===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları===
Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi.
Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin.

Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek).

===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları===
Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları]]</text>
      <sha1>i7gew2hbl4ac5xgzygicegy7ehpheiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Statikalıq programma analizi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48426</id>
    <revision>
      <id>274839</id>
      <parentid>274745</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21388" sha1="pu2o6xf782mogcdbtcds1p2a5505efj" xml:space="preserve">Kompyuter iliminde '''statikalıq programma analizi''' (basqasha '''statikalıq analiz''' yamasa '''statikalıq modellestiriw''') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmaların]] orınlamay turıp júrgiziletuǵın analiz. Onıń dinamikalıq programma analizinen ayırmashılıǵı bar: dinamikalıq analiz programmalar integraciyalanǵan ortalıqta orınlanıp atırǵan waqıtta júrgiziledi&lt;ref&gt;{{cite journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927010304/http://www.ida.liu.se/~TDDC90/papers/industrial95.pdf |archive-date=2011-09-27 | title=Industrial Perspective on Static Analysis. |journal=Software Engineering Journal |date=Mar 1995 |pages=69–75 |last1=Wichmann |first1=B. A. |first2=A. A. |last2=Canning |first3=D. L. |last3=Clutterbuck |first4=L. A. |last4=Winsbarrow |first5=N. J. |last5=Ward |first6=D. W. R. |last6=Marsh |volume=10 |issue=2 |doi=10.1049/sej.1995.0010 |url=http://www.ida.liu.se/~TDDC90/papers/industrial95.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Egele|first1=Manuel|last2=Scholte|first2=Theodoor|last3=Kirda|first3=Engin|last4=Kruegel|first4=Christopher|date=2008-03-05|title=A survey on automated dynamic malware-analysis techniques and tools|journal=ACM Computing Surveys|volume=44|issue=2|pages=6:1–6:42|doi=10.1145/2089125.2089126| s2cid=1863333 |issn=0360-0300}}&lt;/ref&gt;.

Bul termin ádette avtomatlastırılǵan qural alıp barǵan analizge qollanıladı. Al adam júrgizgen analiz ádette «programmanı túsiniw» (program understanding, program comprehension) yamasa kod sholıwı (code review) dep ataladı. Kod sholıwında programmalıq támiynattı inspekciyalaw hám kodtı birgelikte qarap shıǵıw (walkthrough) da qollanıladı. Kóp jaǵdaylarda analiz programmanıń [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanday da bir versiyasında, al geypara jaǵdaylarda onıń obekt kodınıń qanday da bir formasında júrgiziledi.

{{Quote|1=Resurslardı sertifikatlawdıń eki jetekshi tásili — statikalıq analiz (SA) hám implicit esaplaw quramalılıǵı (Implicit Computational Complexity, ICC). SA tábiyatı boyınsha algoritmlik bolıp tabıladı: ol tańlanǵan keń qollanılatuǵın programmalastırıw tiline baǵdarlanadı hám sol tildegi berilgen programmalardıń orınlanıwı múmkin ekenin sintaksislik qurallar arqalı anıqlawǵa umtıladı. Al ICC bolsa basınan-aq belgili bir quramalılıq klassın anıqlaytuǵın arnawlı programmalastırıw tillerin yamasa usılların dúziwge háreket etedi. Solay etip, SA kompilyaciya waqtına itibar qaratadı hám baǵdarlamashıǵa hesh qanday talap qoymaydı, al ICC bolsa tildi joybarlaw disciplinası bolıp tabıladı.|2=D. Leyvant (2020)&lt;ref&gt;{{cite arXiv |last=Leivant |first=Daniel |date=2020 |title=A Generic Imperative Language for Polynomial Time |arxiv=1911.04026 |class=cs.CC}}&lt;/ref&gt;}}

Linting — statikalıq analizdiń jeńil forması. Ol ádette derek kodtı programmalastırıw qátelerine, gúmanlı konstrukciyalarǵa hám stil máselelerine tekseredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ayewah |first1=Nathaniel |last2=Hovemeyer |first2=David |last3=Morgenthaler |first3=J. David |last4=Penix |first4=John |last5=Pugh |first5=William |year=2008 |title=Using Static Analysis to Find Bugs |journal=IEEE Software |volume=25 |issue=5 |pages=22–29 |doi=10.1109/MS.2008.130 |s2cid=20646690}}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarlaw ==
Qurallar alıp barılǵan analizdiń quramalılıǵı hár qıylı boladı. Geypara qurallar tek ayırım operatorlar menen járiyalawlardıń minez-qulqın qarap shıǵadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Khatiwada|first1=Saket|last2=Tushev|first2=Miroslav|last3=Mahmoud|first3=Anas|date=2018-01-01|title=Just enough semantics: An information theoretic approach for IR-based software bug localization|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0950584916302269|journal=Information and Software Technology|language=en|volume=93|pages=45–57|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;, al basqaları programmanıń tolıq derek kodın analizleydi. Analizden alınǵan maǵlıwmatlar hár túrli maqsetlerde qollanıladı: itimal kod jazıw qátelerin kórsetiwden (mısalı, lint quralı) baslap, berilgen programmanıń qásiyetlerin (mısalı, onıń minez-qulqı specifikaciyasına sáykes keletuǵının) matematikalıq túrde dálilleytuǵın formal usıllarǵa shekem.

Programmalıq metrikalar hám keri injeneriyanı statikalıq analizdiń formaları dep táriyiplewge boladı. Programmalıq metrikalardı alıw hám statikalıq analiz barǵan sayın birge qollanılmaqta. Bul ásirese ornatılǵan sistemalardı dúziwde ''programmalıq támiynat sapasınıń maqsetleri'' dep atalatuǵın kórsetkishlerdi belgilew arqalı ámelge asırıladı&lt;ref&gt;[http://web1.see.asso.fr/erts2010/Site/0ANDGY78/Fichier/PAPIERS%20ERTS%202010/ERTS2010_0035_final.pdf &quot;Software Quality Objectives for Source Code&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604203133/http://web1.see.asso.fr/erts2010/Site/0ANDGY78/Fichier/PAPIERS%20ERTS%202010/ERTS2010_0035_final.pdf |date=2015-06-04 }} (PDF). ''Proceedings: Embedded Real Time Software and Systems 2010 Conference'', ERTS2010.org, Toulouse, France: Patrick Briand, Martin Brochet, Thierry Cambois, Emmanuel Coutenceau, Olivier Guetta, Daniel Mainberte, Frederic Mondot, Patrick Munier, Loic Noury, Philippe Spozio, Frederic Retailleau.&lt;/ref&gt;.

Statikalıq analizdiń kommerciyalıq qollanılıwı ósip barmaqta. Ol qáwipsizlik ushın kritikalıq kompyuter sistemalarında qollanılatuǵın programmalıq támiynattıń qásiyetlerin verifikaciyalawda hám hálsizligi bolıwı itimal kodtı tabıwda qollanıladı&lt;ref&gt;[http://research.microsoft.com/en-us/um/people/livshits/papers/pdf/thesis.pdf ''Improving Software Security with Precise Static and Runtime Analysis''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605125310/http://research.microsoft.com/en-us/um/people/livshits/papers/pdf/thesis.pdf |date=2011-06-05 }} (PDF), Benjamin Livshits, section 7.3 &quot;Static Techniques for Security&quot;. Stanford doctoral thesis, 2006.&lt;/ref&gt;. Mısalı, tómendegi tarawlar barǵan sayın quramalılasıp atırǵan programmalıq támiynattıń sapasın arttırıw quralı retinde statikalıq kod analizin qollanıwdı belgilegen:

# Medicinalıq programmalıq támiynat: AQSH-tıń Azıq-awqat hám dári-dármaqlardı qadaǵalaw basqarması (FDA) medicinalıq qurılmalar ushın statikalıq analizdi qollanıwdı belgilegen&lt;ref&gt;{{web deregi | bet = Infusion Pump Software Safety Research at FDA | avtor = FDA | baspaxana = Food and Drug Administration | sáne = 2010-jıl 8-sentyabr | url = https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/GeneralHospitalDevicesandSupplies/InfusionPumps/ucm202511.htm | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100901084658/https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/GeneralHospitalDevicesandSupplies/InfusionPumps/ucm202511.htm | arxivsáne = 2010-jıl 1-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
# Yadrolıq programmalıq támiynat: Ullı Britaniyada Yadrolıq retlew basqarması (Office for Nuclear Regulation, ONR) reaktordı qorǵaw sistemalarında statikalıq analizdi qollanıwdı usınadı&lt;ref&gt;Computer based safety systems - technical guidance for assessing software aspects of digital computer based protection systems, {{web deregi | bet = Computer based safety systems | url =http://www.hse.gov.uk/nuclear/operational/tech_asst_guides/tast046.pdf | arxivurl =http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130104193206/http://www.hse.gov.uk/nuclear/operational/tech_asst_guides/tast046.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 4-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-may }}&lt;/ref&gt;.
# Aviaciya programmalıq támiynatı (dinamikalıq analiz benen birgelikte)&lt;ref&gt;[http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/cast/cast_papers/media/cast-9.pdf Position Paper CAST-9. Considerations for Evaluating Safety Engineering Approaches to Software Assurance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006134233/http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/cast/cast_papers/media/cast-9.pdf |date=2013-10-06 }} // FAA, Certification Authorities Software Team (CAST), January, 2002: &quot;Verification. A combination of both static and dynamic analyses should be specified by the applicant/developer and applied to the software.&quot;&lt;/ref&gt;.
# Avtomobil hám mashina jasaw (funkcional qáwipsizlik ózgeshelikleri hárbir avtomobil ónimin islep shıǵıw basqıshınıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı, ISO 26262, 8-bólim).

VDC Research kompaniyasınıń 2012-jılǵı izertlewine qaraǵanda, sorawnamaǵa qatnasqan ornatılǵan programmalıq támiynat injenerleriniń 28,7%-i statikalıq analiz quralların qollanadı, al 39,7%-i olardı 2 jıl ishinde qollanıwdı kútedi&lt;ref&gt;
{{web deregi | bet =Automated Defect Prevention for Embedded Software Quality | familiya =VDC Research | baspaxana =VDC Research | sáne = 2012-jıl 1-fevral | url =http://alm.parasoft.com/embedded-software-vdc-report/ | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-aprel | url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120411211422/http://alm.parasoft.com/embedded-software-vdc-report/ | arxivsáne = 2012-jıl 11-aprel }}&lt;/ref&gt;.
2010-jılǵı izertlew Evropa ilimiy proektlerinde intervyu alınǵan islep shıǵıwshılardıń 60%-i keminde óz IDE ortalıǵına ornatılǵan tiykarǵı statikalıq analizatorlardı qollanǵanın anıqladı. Biraq olardıń tek shama menen 10%-i qosımsha basqa (hám múmkin, jetilisken) analiz quralın qollanǵan&lt;ref&gt;Prause, Christian R., René Reiners, and Silviya Dencheva. &quot;Empirical study of tool support in highly distributed research projects.&quot; Global Software Engineering (ICGSE), 2010 5th IEEE International Conference on. IEEE, 2010 https://ieeexplore.ieee.org/Xplore/login.jsp?url=%2Fielx5%2F5581168%2F5581493%2F05581551.pdf&amp;authDecision=-203&lt;/ref&gt;.

Qosımshalar qáwipsizligi tarawında qosımshalar qáwipsizligin statikalıq testlew (static application security testing, SAST) atı da qollanıladı. SAST [[Microsoft]] anıqlaǵan SDL sıyaqlı qáwipsiz islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń (Security Development Lifecycle, SDL) áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;M. Howard and S. Lipner. The Security Development Lifecycle: SDL: A Process for Developing Demonstrably More Secure Software. Microsoft Press, 2006. {{ISBN|978-0735622142}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq ol programmalıq támiynat kompaniyalarında keń tarqalǵan ámeliyat&lt;ref&gt;Achim D. Brucker and Uwe Sodan. [https://www.brucker.ch/bibliography/download/2014/brucker.ea-sast-expierences-2014.pdf Deploying Static Application Security Testing on a Large Scale] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021065105/http://www.brucker.ch/bibliography/download/2014/brucker.ea-sast-expierences-2014.pdf |date=2014-10-21 }}. In GI Sicherheit 2014. Lecture Notes in Informatics, 228, pages 91-101, GI, 2014. &lt;/ref&gt;.

== Qural túrleri ==

OMG (Object Management Group) programmalıq támiynat sapasın ólshew hám bahalaw ushın kerek bolatuǵın programmalıq analiz túrleri boyınsha izertlewdi járiyaladı. «How to Deliver Resilient, Secure, Efficient, and Easily Changed IT Systems in Line with CISQ Recommendations» (CISQ usınıslarına sáykes turaqlı, qáwipsiz, nátiyjeli hám ańsat ózgertiletuǵın IT sistemaların qalay jetkerip beriw kerek) atlı bul hújjet programmalıq analizdiń úsh dárejesin táriyipleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =OMG Whitepaper &amp;#124; CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

; Modul dárejesi: Belgili bir programma yamasa úles programma ishinde, sol programmanıń kontekstine baylanıstırmay júrgiziletuǵın analiz.
; Texnologiya dárejesi: Modul programmaları arasındaǵı óz-ara tásirdi esapqa alatuǵın analiz. Ol mashqalalardı tabıw hám anıq jalǵan unamlı nátiyjelerdiń (false positives) aldın alıw ushın ulıwma programma tuwralı tolıǵıraq hám semantikalıq túsinik beredi.
; Sistema dárejesi: Modul programmaları arasındaǵı óz-ara tásirdi esapqa alatuǵın, biraq belgili bir texnologiya yamasa programmalastırıw tili menen sheklenbeytuǵın analiz.
Programmalıq analizdiń jáne bir dárejesin anıqlawǵa boladı.

; Missiya/biznes dárejesi: Programmalıq sistemada ámelge asırılǵan biznes/missiya qatlamınıń terminlerin, qaǵıydaların hám processlerin esapqa alatuǵın analiz. Bul elementler sistemanıń kárxana yamasa programma/missiya qatlamı jumıslarınıń bir bólegi retinde islewi ushın ámelge asırıladı. Olar belgili bir texnologiya yamasa programmalastırıw tili menen sheklenbeydi hám kóp jaǵdaylarda bir neshe tilge bólistirilgen boladı. Biraq missiyanı támiyinlew maqsetinde sistemanı túsiniw ushın olar statikalıq túrde alınadı hám analizlenedi.

Kóplegen statikalıq analiz quralları programmanı orınlamay turıp derek kodtıń strukturasın tekseriw ushın programmalardıń aralıq kórinislerin qollanadı. Bul maqsette ádette abstrakt sintaksis terekleri (AST) qollanıladı, sebebi olar programmanıń sintaksislik elementleriniń strukturalıq kórinisin beredi.

== Formal usıllar ==

{{main|Formal usıllar}}

Formal usıllar — nátiyjeleri tek qatań matematikalıq usıllar arqalı alınatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynat]] (hám [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]) analizine qollanılatuǵın termin. Qollanılatuǵın matematikalıq usıllarǵa denotaciyalıq semantika, aksiomalıq semantika, operaciyalıq semantika hám abstrakt interpretaciya kiredi.

Toqtaw mashqalasına (halting problem) tikkeley keltiriw arqalı (Tyuring boyınsha tolıq qálegen til ushın) qálegen programmadaǵı orınlanıw waqtındaǵı barlıq múmkin qátelerdi tabıwdıń sheshilmeytuǵın mashqala ekenin dálillewge boladı. Ulıwma alǵanda, programmanıń aqırǵı nátiyjesindegi specifikaciyanıń qálegen túrdegi buzılıwın tabıw da sheshilmeytuǵın mashqala. Yaǵnıy qálegen programmanıń orınlanıw waqtında qátelerge jol qoyıwı yamasa qoymawı tuwralı hámme waqıt durıs juwap bere alatuǵın mexanikalıq usıl joq. Bul nátiyje 1930-jıllardaǵı Cherch, Gyodel hám Tyuringtiń jumıslarınan baslanadı (qarańız: toqtaw mashqalası hám Rays teoreması). Kóplegen sheshilmeytuǵın máseleler sıyaqlı, bul jaǵdayda da paydalı jaqınlastırılǵan sheshimlerdi tabıwǵa urınıwǵa boladı.

Formal statikalıq analizdi ámelge asırıwdıń geypara usılları&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =A Survey of Automated Techniques for Formal Software Verification| avtor =Vijay D'Silva| baspaxana =Transactions On CAD| sáne =2008| url =http://www.kroening.com/papers/tcad-sw-2008.pdf| qaralǵan sáne = 2015-jıl 11-may |display-authors=etal|url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160304074248/http://www.kroening.com/papers/tcad-sw-2008.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart }}&lt;/ref&gt;:
* Abstrakt interpretaciya — hárbir operatordıń abstrakt mashinanıń jaǵdayına tásirin modellestiriw (yaǵnıy ol hárbir operator menen járiyalawdıń matematikalıq qásiyetlerine súyenip, programmalıq támiynattı «orınlaydı»). Bul abstrakt mashina sistemanıń minez-qulqın artıǵı menen jaqınlastıradı: nátiyjede abstrakt sistemanı analizlew ańsatlasadı, biraq onıń ''tolıq emesligi'' esabınan (dáslepki sistemanıń barlıq durıs qásiyetleri abstrakt sistema ushın durıs bolmaydı). Biraq durıs orınlansa, abstrakt interpretaciya ''isenimli'' boladı (abstrakt sistemanıń hárbir durıs qásiyetin dáslepki sistemanıń durıs qásiyetine sáykeslendiriwge boladı)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =A Formal Methods-based verification approach to medical device software analysis | familiya =Jones | at =Paul | baspaxana =Embedded Systems Design | sáne = 2010-jıl 9-fevral | url =http://embeddeddsp.embedded.com/design/opensource/222700533 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110710185427/http://embeddeddsp.embedded.com/design/opensource/222700533 | arxivsáne = 2011-jıl 10-iyul }}&lt;/ref&gt;. Sheksiz ósiwshi shınjırları bar oblastta analizlew ushın qozǵalmaytuǵın noqatta jıynaqlılıqqa erisiw maqsetinde keńeytiw (widening) operaciyası qollanılıwı múmkin. Bunda anıqlıq azayadı, biraq ónimlilik ádewir artıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite book
 |first1=Patrick
 |last1=Cousot
 |first2=Radhia
 |last2=Cousot
 |chapter=Comparing the Galois Connection and Widening/Narrowing Approaches to Abstract Interpretation
 |chapter-url=https://www.di.ens.fr/~cousot/COUSOTpapers/PLILP92.shtml
 |title=Programming Language Implementation and Logic Programming
 |series=Lecture Notes in Computer Science
 |volume=631
 |pages=269-295
 |publisher=Springer
 |year=1992
 |doi=10.1007/3-540-55844-6_142
}}&lt;/ref&gt;.
* Maǵlıwmatlar aǵımın analizlew — mánislerdiń múmkin bolǵan jıynaǵı tuwralı maǵlıwmat jıynawǵa arnalǵan, torǵa (lattice) tiykarlanǵan usıl;
* Hoar logikası — kompyuter programmalarınıń durıslıǵı tuwralı qatań pikir júrgiziwge arnalǵan logikalıq qaǵıydalar jıynaǵı bar formal sistema. Geypara programmalastırıw tilleri ushın qurallar bar. Mısalı, SPARK programmalastırıw tili ([[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]] tiliniń bir bólegi), ESC/Java hám ESC/Java2 arqalı Java Modeling Language (JML), sonday-aq ACSL (ANSI/ISO C Specification Language) penen keńeytilgen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tili ushın Frama-C WP (eń hálsiz aldınǵı shárt) plagini.
* Modeldi tekseriw (model checking) — shekli jaǵdaylarǵa iye yamasa abstrakciya arqalı shekli jaǵdaylarǵa keltiriliwi múmkin bolǵan sistemalardı qarap shıǵadı;
* Simvollıq orınlaw (symbolic execution) — kodtıń belgili bir noqatlarındaǵı ózgertilgen ózgeriwshilerdiń mánisin kórsetetuǵın matematikalıq ańlatpalardı alıw ushın qollanıladı.
* Null mánisli siltemelerdi (nullable reference) analizlew

== Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan statikalıq analiz ==

Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan statikalıq analiz kod jazıw qaǵıydaların anıqlaw hám analizdiń anıqlıǵın arttırıw ushın úlken kod bazaların paydalanadı&lt;ref name=&quot;dewes&quot;&gt;{{web deregi | bet =Learning from other's mistakes: Data-driven code analysis. | url =https://www.slideshare.net/japh44/talk-handout-46938511 |website=www.slideshare.net | sáne = 2015-jıl 13-aprel | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Söderberg |first1=Emma |last2=Church |first2=Luke |last3=Höst |first3=Martin |chapter=Open Data-driven Usability Improvements of Static Code Analysis and its Challenges |date=2021-06-21 |title=Evaluation and Assessment in Software Engineering |series=EASE '21 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=272–277 |doi=10.1145/3463274.3463808 |isbn=978-1-4503-9053-8}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, jaqsı analiz strategiyaların úyreniw ushın [[GitHub]]-taǵı barlıq ashıq kodlı Java paketlerin paydalanıwǵa boladı. Qaǵıydalardı anıqlawda [[mashinalıq oqıtıw]] usılların qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;OhYang2015&quot;&gt;{{cite book|last1=Oh|first1=Hakjoo|title=Proceedings of the 2015 ACM SIGPLAN International Conference on Object-Oriented Programming, Systems, Languages, and Applications - OOPSLA 2015|last2=Yang|first2=Hongseok|last3=Yi|first3=Kwangkeun|chapter=Learning a strategy for adapting a program analysis via bayesian optimisation|year=2015|pages=572–588|doi=10.1145/2814270.2814309|isbn=978-1-4503-3689-5|s2cid=13940725|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:f656bcfd-ec1b-477c-9185-ff2c7490a207}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq ótmishtegi kóp sanlı dúzetiwler hám eskertiwlerden úyreniwge boladı&lt;ref name=&quot;dewes&quot;/&gt;. Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan jáne bir tásil [[Derek kodı|derek kodqa]] kópshilik qaǵıydası túsinigin qollanadı: eger korpustan alınǵan uqsas kod fragmentleriniń kópshiliginde qanday da bir metodtı shaqırıw bar bolsa, onıń joqlıǵı itimal qáte retinde belgilenedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Monperrus |first1= Martin |last2= Mezini |first2= Mira |title= Detecting missing method calls as violations of the majority rule |journal= ACM Transactions on Software Engineering and Methodology |date= 2013 |volume= 22 |issue= 1 |pages= 1–25 |url= https://dl.acm.org/doi/10.1145/2430536.2430541 |doi= 10.1145/2430536.2430541 |issn= 1557-7392|arxiv= 1306.0762 }}&lt;/ref&gt;.

== Dúzetiw ==

Statikalıq analizatorlar eskertiwler beredi. Eskertiwlerdiń geypara túrleri ushın avtomatlastırılǵan dúzetiw usılların joybarlaw hám ámelge asırıw múmkin. Mısalı, Logocco hám Boll [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilindegi ''cccheck'' quralı ushın avtomatlastırılǵan dúzetiwlerdi usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Logozzo |first1=Francesco |last2=Ball |first2=Thomas |date=2012-11-15 |title=Modular and verified automatic program repair |journal=ACM SIGPLAN Notices |volume=47 |issue=10 |pages=133–146 |doi=10.1145/2398857.2384626 |issn=0362-1340}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>pu2o6xf782mogcdbtcds1p2a5505efj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistema talaplarınıń specifikaciyası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48429</id>
    <revision>
      <id>274838</id>
      <parentid>274749</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1121" sha1="nesi1uaeopu1i6d0y0e6plxo1ghhyml" xml:space="preserve">'''Sistema talaplarınıń specifikaciyası''' (ingl. ''System Requirements Specification'', '''SysRS''') — sistemanıń talapların óz ishine alatuǵın maǵlıwmatlardıń strukturalanǵan jıynaǵı&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.projectmanagement.com/deliverables/238236/System-Requirements-Specification
| bet = ProjectManagement.com - System Requirements Specification
| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;. Ol programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyasınan (SRS) ajıratıw ushın ''SysRS'' dep qısqartıladı.

Biznes analitik (BA) geyde sistemalıq analitik dep te ataladı. Ol biznes mashqalaların anıqlawǵa hám sheshimler usınıwǵa járdem beriw ushın óz klientleri menen mápli tárepleriniń biznes mútajliklerin analizleydi. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli tarawında BA ádette kárxananıń biznes bólimi menen [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] bólimi yamasa sırtqı xızmet jetkerip beriwshiler arasında baylanıstırıwshı wazıypasın atqaradı.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>nesi1uaeopu1i6d0y0e6plxo1ghhyml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Test maǵlıwmatları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48432</id>
    <revision>
      <id>274837</id>
      <parentid>274752</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5766" sha1="offso5agilo3dxj232b74r0dq2ywccu" xml:space="preserve">'''Test maǵlıwmatları''' — programmalıq sistemalardıń durıslıǵın, ónimliligin hám isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń yamasa informaciyanıń jıynaqları. Test maǵlıwmatları hár túrli tiplerdi óz ishine aladı, mısalı, unamlı hám unamsız scenariylerdi, shegaralıq jaǵdaylardı hám haqıyqıy paydalanıwshı scenariylerin. Olardıń maqseti — qátelerdi anıqlaw hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] minez-qulqın tekseriw ushın onıń hár túrli aspektlerin sınawdan ótkeriw. Test maǵlıwmatları regressiyalıq testlewde de qollanıladı. Bunda kodqa kirgizilgen jańa ózgerisler yamasa jaqsılawlar kútilmegen qosımsha tásirlerge alıp kelmeytuǵını hám bar funkcionallıqtı buzbaytuǵını tekseriledi&lt;ref&gt;{{web deregi | at =Viday| familiya =Shindar| bet =Software Testing: What is it and Why is it Important?| url =https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-software-testing/|website=Software Testing Help| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;.

== Ulıwma túsinik ==
Test maǵlıwmatları funkciyaǵa berilgen belgili bir kiriw maǵlıwmatları jıynaǵınıń kútilgen nátiyjeni beretuǵının tekseriw ushın qollanılıwı múmkin. Sonday-aq maǵlıwmatlar programmanıń ádettegiden tıs, shegaralıq, ayrıqsha yamasa kútilmegen kiriw maǵlıwmatların qayta islew qábiletin sınaw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Weyuker |first=E. J. |date=1988-06-01 |title=The evaluation of program-based software test data adequacy criteria |journal=Communications of the ACM |volume=31 |issue=6 |pages=668–675 |doi=10.1145/62959.62963 |s2cid=15141475 |issn=0001-0782|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Test maǵlıwmatların maqsetli yamasa sistemalı túrde payda etiwge boladı, bul ádette domen testlewinde qollanıladı. Sonday-aq olardı azıraq maqsetli tásiller, mısalı, úlken kólemli tosınnan alınǵan avtomatlastırılǵan testler arqalı da payda etiwge boladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beizer |first=Boris |title=Software Testing Techniques |date=1990-01-01 |publisher=ITP Media Group |isbn=978-1850328803}}&lt;/ref&gt;. Test maǵlıwmatların testlewshiniń ózi yamasa testlewshige járdem beretuǵın programma yamasa funkciya generaciyalawı múmkin. Olar qayta paydalanıw ushın saqlanıwı yamasa tek bir ret qollanılıwı múmkin. Test maǵlıwmatları qolda, maǵlıwmatlardı generaciyalaw quralları (kóbinese tosınnanlıqqa tiykarlanǵan)&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://medium.com/@marian.jureczko/on-testing-in-ddd-f250482b5717| bet =On testing in DDD| sáne = 2022-jıl 24-aprel |website=Medium| til =en-GB| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-yanvar }}&lt;/ref&gt; járdeminde dúziliwi yamasa bar jumıs ortalıǵınan alınıwı múmkin. Maǵlıwmatlar jıynaǵı sintetikalıq (jasalma) maǵlıwmatlardan turıwı múmkin, biraq ideal jaǵdayda ol reprezentativ (haqıyqıy) maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.datprof.com/solutions/what-is-test-data/| bet =What is test data and how is it created?| sáne = 2019-jıl 26-iyun |website=DATPROF| til =en-US| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-aprel }}&lt;/ref&gt;.

== Sheklewler ==
GDPR, PCI hám HIPAA sıyaqlı jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha normativlik aktler sebepli testlew ushın sezimtal jeke maǵlıwmatlardı paydalanıw sheklengen&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2020-jıl 3-mart | bet =Get GDPR, PCI and HIPAA compliant| url =https://www.datprof.com/solutions/get-gdpr-pci-and-hipaa-compliant/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, anonimlestirilgen (hám múmkinshiligi bolsa kishi jıynaqqa ajıratılǵan) jumıs ortalıǵı maǵlıwmatların testlew hám islep shıǵıw ushın reprezentativ maǵlıwmatlar retinde paydalanıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2019-jıl 17-oktyabr | bet =Using production data for testing| url =https://www.datprof.com/blogs/using-production-data-for-testing/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Baǵdarlamashılar haqıyqıy yamasa anonimlestirilgen maǵlıwmatlardıń ornına sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalawdı da tańlawı múmkin. Sintetikalıq maǵlıwmatlar jeke maǵlıwmatlardıń joqarıraq qorǵalıwı hám iykemlilik sıyaqlı úlken artıqmashılıqlar beriwi múmkin, biraq olardıń sheklewleri de bar. Mısalı, haqıyqıy dúnyanıń quramalılıǵın anıq sáwlelendiretuǵın sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalaw qıyın bolıwı múmkin. Sonday-aq sintetikalıq maǵlıwmatlar haqıyqıy maǵlıwmatlardıń barlıq názik táreplerin tolıq qamtımawı múmkin. Bul test qamtıwında itimal kemshiliklerge alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |last=El Emam |first=Khaled |title=Practical Synthetic Data Generation: Balancing Privacy and the Broad Availability of Data |publisher=O'Reilly Media, Inc. |date=2020-05-19 |isbn=978-1492072744 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Domen testlewi ==
Domen testlewi — test maǵlıwmatlarına baǵdarlanǵan usıllar jıynaǵı. Ol kritikalıq kiriw maǵlıwmatların, ekvivalentlik klassları arasındaǵı shegaralardaǵı mánislerdi hám sistemanı belgili bir shıǵıw nátiyjelerine alıp baratuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń kombinaciyaların anıqlawdı óz ishine aladı. Domen testlewi hár túrli scenariylerdiń, sonıń ishinde shegaralıq jaǵdaylar menen ádettegiden tıs shártlerdiń nátiyjeli testleniwin támiyinlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fries |first=Richard C. |title=Handbook of Medical Device Design |date=2019-08-15 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-69695-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>offso5agilo3dxj232b74r0dq2ywccu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qáwiplerdi modellestiriw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48433</id>
    <revision>
      <id>274836</id>
      <parentid>274753</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9378" sha1="sfccnzot3n5d9zqj75s3xt21naatgys" xml:space="preserve">'''Qáwiplerdi modellestiriw''' — itimal qáwiplerdi, mısalı, strukturalıq hálsizliklerdi yamasa tiyisli qorǵaw ilajlarınıń joqlıǵın anıqlaw hám sanap shıǵıw, sonday-aq qarsı ilajlar yamasa qadaǵalaw quralları ushın birinshi náwbetlilikti belgilew procesi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx| bet =The STRIDE Threat Model| sáne =2016|website=| baspaxana =Microsoft| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2017-jıl 3-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171003220934/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Qáwiplerdi modellestiriw qorǵawshılarǵa qanday qadaǵalaw quralları yamasa qorǵanıw ilajları kirgiziliwi kerek ekenin sistemalı túrde analizlewge múmkinshilik beredi. Bunda sistemanıń tábiyatı, itimal hújim etiwshiniń profili, eń itimal hújim vektorları hám hújim etiwshi hújim jasawı eń itimal bolǵan aktivler esapqa alınadı. Qáwiplerdi modellestiriw ''«Men hújimge qayerde eń hálsizben?»'', ''«Eń áhmiyetli qáwipler qaysılar?»'' hám ''«Bul qáwiplerden qorǵanıw ushın ne islewim kerek?»'' sıyaqlı sorawlarǵa juwap beredi.

Qáwiplerdi modellestiriwge uqsas, táwekeldi bahalaw hám qáwip-hújimdi modellestiriw kúndelikli turmısımızda da rásmiy emes túrde qollanılıwı múmkin. Mısalı, olar basqalardı qorlaytuǵın adamlar sıyaqlı táwekellerge qarsı turıw ushın, hátte áyyemgi dáwirlerden berli áskeriy qorǵanıw tayarlıqlarınıń birinshi náwbetliligin belgilew ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Risk Management of Strategic Readiness, Concepts, Practices, Data Analytics, and Next Steps - Defense Management Institute | url =https://www.dmi-ida.org/knowledge-base-detail/Risk-Management-of-Strategic-Readiness | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-oktyabr |website=www.dmi-ida.org}}&lt;/ref&gt;.

== Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwı ==
1960-jıllardıń basında ulıwma paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları payda bolǵannan keyin kóp ótpey, ayırım adamlar jeke payda ushın qáwipsizlik hálsizliklerinen paydalanıw jolların izley basladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.wired.com/2012/01/computer-password/| bet =The World's First Computer Password? It Was Useless Too| familiya =McMillan| at =Robert| sáne =2012|website=| baspaxana =Wired Business| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2025-jıl 4-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250504081230/https://www.wired.com/2012/01/computer-password/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Nátiyjede injenerler hám kompyuter ilimi qánigeleri tez arada [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriw túsiniklerin islep shıǵa basladı.

Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń dáslepki metodologiyaları arxitekturalıq úlgiler túsinigine tiykarlanǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://threatmodelingbook.com| bet =Threat Modeling: Designing for Security| familiya =Shostack| at =Adam| sáne =2014|website=| baspaxana =John Wiley &amp; Sons Inc: Indianapolis| qaralǵan sáne =}}&lt;/ref&gt;. Bul túsinikti 1977-jılı dáslep Kristofer Aleksandr usınǵan edi. 1988-jılı Robert Barnard IT sistemasına hújim etiwshiniń birinshi profilin islep shıqtı hám onı tabıslı qollandı.

1994-jılı Edvard Amoroso óziniń «Fundamentals of Computer Security Technology» (Kompyuter qáwipsizligi texnologiyasınıń tiykarları) kitabında «qáwip teregi» túsinigin usındı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=179237|title=Fundamentals of Computer Security Technology|last=Amoroso|first=Edward G|date=1994|publisher=AT&amp;T Bell Labs. Prentice-Hall: Upper Saddle River.|isbn=9780131089297|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Qáwip teregi túsinigi sheshim terekleri diagrammalarına tiykarlanǵan edi. Qáwip terekleri IT sistemasına baǵdarlanǵan itimal qáwipten qalay paydalanıwǵa bolatuǵının grafikalıq túrde kórsetedi.

Bunnan ǵárezsiz túrde AQSH Milliy qáwipsizlik agentligi (NSA) hám DARPA da usınday jumıs alıp bardı. Olar IT sistemalarına qarsı belgili bir hújimlerdiń qalay ámelge asırılıwı múmkin ekenin strukturalanǵan grafikalıq túrde kórsetiwdi islep shıqtı. Nátiyjede payda bolǵan kórinis «hújim terekleri» dep ataldı. 1998-jılı Bryus Shnayer «Toward a Secure System Engineering Methodology» (Qáwipsiz sistemalar injeneriyası metodologiyasına qaray) atlı maqalasında hújim terekleri járdeminde kiber táwekellerdi analizlewin járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf| bet =Toward A Secure System Engineering Methodology| familiya =Schneier| at =Bruce|display-authors=etal| sáne =1998|website=| baspaxana =National Security Agency: Washington| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2016-jıl 30-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160630034137/https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul maqala IT sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwına tiykar salıwshı úles boldı. Shnayerdiń analizinde hújim etiwshiniń maqseti «túbir túyin» retinde, al maqsetke jetiwdiń itimal quralları «japıraq túyinleri» retinde kórsetiledi. Hújim teregin usınday túrde qollanıw kiberqáwipsizlik qánigelerine qálegen belgilengen nıshanaǵa qarsı bir neshe hújim vektorın sistemalı túrde qarap shıǵıwǵa múmkinshilik berdi.

1999-jılı Microsoft kompaniyasınıń kiberqáwipsizlik qánigeleri Loren Konfelder hám Prerit Garg STRIDE&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; modelin islep shıqtı. STRIDE — Spoofing identity (identifikatordı jalǵan kórsetiw), Tampering with data (maǵlıwmatlardı ózgertiw), Repudiation (bas tartıw), Information disclosure (maǵlıwmattıń ashılıwı), Denial of service (xızmet kórsetiwden bas tartıw), Elevation of privilege (huqıqlardı arttırıw) sózleriniń bas háriplerinen dúzilgen akrostix. Bul model Microsoft Windows islep shıǵıw ortalıǵına baylanıslı hújimlerdi qarap shıǵıwǵa arnalǵan.

2003-jılı OCTAVE&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf| bet =Introduction to the OCTAVE® Approach| familiya =Alberts| at =Christopher| sáne =2003|website=| baspaxana =Software Engineering Institute, Carnegie Mellon: Pittsburgh.| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170401052541/http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (Operationally Critical Threat, Asset, and Vulnerability Evaluation — operaciyalıq jaqtan kritikalıq qáwiplerdi, aktivlerdi hám hálsizliklerdi bahalaw) usılı usınıldı. Bul shólkemlik táwekellerdi basqarıwǵa baǵdarlanǵan, operaciyalarǵa tiykarlanǵan qáwiplerdi modellestiriw metodologiyası.

2004-jılı Frenk Sviderski hám Vindou Snayder «Threat Modeling» (Qáwiplerdi modellestiriw) kitabın jazdı, ol Microsoft Press baspasında shıqtı. Onda olar qáwipsiz qosımshalardı dúziw ushın qáwip modellerin qollanıw túsinigin islep shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Swiderski |first=Frank |title=Threat Modeling |date= |publisher=Microsoft Press |year=2004 |isbn=978-0735619913 |edition=1st}}&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Rayan Stillions kiberqáwiplerdi hár túrli semantikalıq dárejelerde kórsetiw kerek degen ideyanı ortaǵa taslap, DML (Detection Maturity Level — anıqlawdıń jetiklik dárejesi) modelin usındı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://ryanstillions.blogspot.no/2014/04/the-dml-model_21.html| bet =The DML Model| familiya =Stillions| at =Ryan| sáne =2014|website=Ryan Stillions security blog| baspaxana =Ryan Stillions| qaralǵan sáne =}}&lt;/ref&gt;. Hújim — qáwip scenariyiniń anıq ámelge asırılıwı. Onı belgili bir maqseti hám sol maqsetke jetiw strategiyası bar belgili bir hújim etiwshi ámelge asıradı. Maqset hám strategiya DML modeliniń eń joqarı semantikalıq dárejelerin quraydı. Olardan keyin aralıq semantikalıq dárejelerdi bildiretuǵın TTP (Tactics, Techniques and Procedures — taktikalar, usıllar hám proceduralar) keledi. DML modeliniń eń tómen semantikalıq dárejeleri hújim etiwshi qollanatuǵın qurallardan, xost hám tarmaqta baqlanatuǵın artefaktlardan (mısalı, paketler hám paydalı júklemeler) turadı. Eń tómen semantikalıq dárejede bolsa IP adresleri sıyaqlı atomlıq indikatorlar jaylasadı. Házirgi SIEM (Security Information and Event Management — qáwipsizlik informaciyasın hám waqıyasın basqarıw) quralları ádette tek eń tómen semantikalıq dárejelerdegi indikatorlardı usınadı. Sonlıqtan joqarıraq semantikalıq dárejelerde qáwip indikatorların usına alatuǵın SIEM quralların islep shıǵıw zárúr&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf| bet =Semantic Cyberthreat Modelling| familiya =Bromander| at =Siri| sáne =2016|website=| baspaxana =Semantic Technology for Intelligence, Defence and Security (STIDS 2016)| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2016-jıl 20-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161220135645/http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>sfccnzot3n5d9zqj75s3xt21naatgys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jumıs birligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48435</id>
    <revision>
      <id>274835</id>
      <parentid>274755</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="l7tbvhcnjd6nksiqmaz8lcdilfx20js" xml:space="preserve">'''Jumıs birligi'''&lt;ref name=&quot;PoEAA&quot;&gt;{{Cite book |isbn=0-321-12742-0|author=Martin Fowler|language=en|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}&lt;/ref&gt; — [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı]] minez-qulıq úlgisi. Martin Fauler onı maǵlıwmatlar bazasına tásir etiwi múmkin bolǵan biznes tranzakciya barısında orınlanatuǵın barlıq ámeller dep anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;PoEAA3&quot;&gt;{{citation|author=Martin Fowler|date=2002|isbn=0-321-12742-0|location=Amsterdam|publisher=Addison-Wesley-Longman|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;. Jumıs birligi tamamlanǵanda, ol jumıstıń nátiyjesinde maǵlıwmatlar bazasın ózgertiw ushın orınlanıwı kerek bolǵan barlıq ámellerdi usınadı&lt;ref name=&quot;PoEAA3&quot; /&gt;.

Jumıs birligi bir yamasa bir neshe kod repozitoriyin hám orınlanıwı kerek bolǵan ámeller dizimin inkapsulyaciyalaydı. Bul ámeller maǵlıwmatlardı izolyaciyalanǵan hám kelisilgen túrde tabıslı ózgertiw ushın zárúr. Sonday-aq jumıs birligi parallellik mashqalaların sheshiwge juwapker&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;{{web deregi | qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-mart | avtor =Martin Fowler| til =en| bet =Unit of Work| url =https://martinfowler.com/eaaCatalog/unitOfWork.html}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c2&quot;&gt;{{web deregi | qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-mart | til =en| bet =Unit of Work| url =http://wiki.c2.com/?UnitOfWork|website=Portland Pattern Repository}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;. Onı tranzakciyalar&lt;ref name=&quot;fowler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;c2&quot; /&gt; hám turaqlılıq úlgileri ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;releaseit&quot;&gt;{{citation|author=Michael T. Nygard|date=2007|isbn=978-0-9787392-1-8|language=en|publisher=O’Reilly|title=Release It! Design and Deploy Production-Ready Software}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>l7tbvhcnjd6nksiqmaz8lcdilfx20js</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Mir Novov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48472</id>
    <revision>
      <id>274819</id>
      <timestamp>2026-10-12T12:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="gwnr2ntnemmsqu048x4jyz55jjoghse" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:32, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>gwnr2ntnemmsqu048x4jyz55jjoghse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Emilqarimov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48473</id>
    <revision>
      <id>274820</id>
      <timestamp>2026-10-12T13:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="n20zjk0ugm8cacgxj3kh6o1tzmdhbgu" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:33, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>n20zjk0ugm8cacgxj3kh6o1tzmdhbgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Kokitakagi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48474</id>
    <redirect title="Paydalanıwshı talqılawı:H.Takagi" />
    <revision>
      <id>274822</id>
      <timestamp>2026-10-12T13:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pminh141</username>
        <id>13616</id>
      </contributor>
      <comment>Pminh141 atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Kokitakagi]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:H.Takagi]] betine kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Kokitakagi|Kokitakagi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/H.Takagi|H.Takagi]]&quot;</comment>
      <origin>274822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="3jdcmd8fyvs1cn9vaeiaih3lq7ta6rz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Paydalanıwshı talqılawı:H.Takagi]]</text>
      <sha1>3jdcmd8fyvs1cn9vaeiaih3lq7ta6rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-50650-68</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48475</id>
    <revision>
      <id>274823</id>
      <timestamp>2026-10-12T15:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="6zr85ujbe7syqr7faxy0ubb3erkw4fo" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:33, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>6zr85ujbe7syqr7faxy0ubb3erkw4fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48476</id>
    <revision>
      <id>274824</id>
      <timestamp>2026-10-12T17:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg»</comment>
      <origin>274824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="9gnfomf9bjb2cynqei06zunl0ds7x8s" xml:space="preserve">Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg</text>
      <sha1>9gnfomf9bjb2cynqei06zunl0ds7x8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48477</id>
    <revision>
      <id>274825</id>
      <timestamp>2026-10-12T17:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «&quot;Boots&quot; by Rudyard Kipling and recited by Taylor Holmes.flac»</comment>
      <origin>274825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="msrdhaagtof92tsdvekbh4fd9tq0n2u" xml:space="preserve">&quot;Boots&quot; by Rudyard Kipling and recited by Taylor Holmes.flac</text>
      <sha1>msrdhaagtof92tsdvekbh4fd9tq0n2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlar orayı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48478</id>
    <revision>
      <id>274826</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Data Center of CNPC.jpg|thumb|upright=1.2|CNPC kompaniyasınıń Chanpin rayonındaǵı maǵlıwmatlar orayı]]  '''Maǵlıwmatlar orayı''' (ingl. ''data center'') — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] hám informaciyanı saqlaw, basqarıw hám tarqatıw ushın arnalǵan fizikalıq bólme, imarat yamasa obekt. Ol [[Kompyuter|kompyuter]] sistemaların hám olarǵa baylanıslı komponentlerdi óz ishine aladı, IT infrastrukturasın jaylastıradı hám Jasa...»</comment>
      <origin>274826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34282" sha1="bj4ud9aqwxk43uzrlxf0dctalhgstvl" xml:space="preserve">[[Fayl:Data Center of CNPC.jpg|thumb|upright=1.2|CNPC kompaniyasınıń Chanpin rayonındaǵı maǵlıwmatlar orayı]]

'''Maǵlıwmatlar orayı''' (ingl. ''data center'') — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] hám informaciyanı saqlaw, basqarıw hám tarqatıw ushın arnalǵan fizikalıq bólme, imarat yamasa obekt. Ol [[Kompyuter|kompyuter]] sistemaların hám olarǵa baylanıslı komponentlerdi óz ishine aladı, IT infrastrukturasın jaylastıradı hám [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] oqıtıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mineo |first=Liz |date=2026-04-09 |title=Why are communities pushing back against data centers? |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ |access-date=2026-07-03 |website=Harvard Gazette |language=en-US |archive-date=July 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705193838/https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Center |url=https://www.waru.edu/glossary/data-center |access-date=2026-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. AQSH Kongresiniń aktı — 2007-jılǵı Energetikalıq ǵárezsizlik hám qáwipsizlik haqqındaǵı nızam (Energy Independence and Security Act of 2007) maǵlıwmatlar orayın «tiykarınan cifrlı informaciyanı qayta islew, saqlaw hám uzatıw ushın qollanılatuǵın elektron úskenelerden turatuǵın qálegen obekt» dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bunday obektlerge «óz aldına turǵan imarat» yamasa «elektron úskenelerdiń islewi ushın tiyisli shárayatlardı saqlap turıw maqsetinde ortalıqtı basqarıw úskenelerin qollanatuǵın, úlkenirek imarat ishindegi obekt» kiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IBM kompaniyasınıń málim etiwinshe, maǵlıwmatlar orayları 1940-jıllardan baslanadı, olardıń erte mısalı — AQSH áskeriy kúshleriniń ENIAC (Electrical Numerical Integrator and Computer) kompyuteri&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |language=en |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlar oraylarınıń júklemesine qarap hár túrli modelleri bar. Kárxana (jergilikli) modelinde IT infrastrukturası hám maǵlıwmatlar kárxananıń óz aymaǵında jaylasadı. Al bultlı maǵlıwmatlar orayları, sonıń ishinde giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları, IT infrastrukturası resursların internet baylanısı arqalı usınadı. Olardı Amazon Web Services, Google Cloud Platform, IBM Cloud hám Microsoft Azure sıyaqlı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qollanadı. Olarda kóbinese mıńlaǵan serverler hám kóp kilometrlik joqarı tezlikli maǵlıwmat baylanısı úskeneleri boladı, al eń úlkenleriniń maydanı {{convert|10000000|sqft|m2}} jetedi&lt;ref name=facts&gt;[https://programs.com/resources/data-center-statistics/ Measuring the Data Center Boom: Facts and Statistics (2026)], programs.com&lt;/ref&gt;. Basqarılatuǵın xızmet maǵlıwmatlar oraylarında kompaniya atınan jallanǵan úshinshi tárep basqarıwshıları isleydi. Bunda kompaniya úskeneler menen infrastrukturanı satıp almay, ijaraǵa aladı. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları kompaniyalarǵa basqalarǵa tiyisli sırtqı maǵlıwmatlar orayınan orın jalǵa alıwǵa múmkinshilik beredi. Bunda kolokaciya maǵlıwmatlar orayı infrastrukturanı usınadı, al kompaniya komponentlerdi ózi jetkerip beredi hám basqaradı. Shetki (edge) maǵlıwmatlar orayları — sońǵı paydalanıwshılar menen qurılmalarǵa jaqınıraq jaylasqan kishirek, oraylaspaǵan obektler&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Types of Data Centers {{!}} How do you Choose the Right Data Center? |url=https://www.maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center/ |access-date=October 7, 2023 |website=Maysteel Industries, LLC |archive-date=June 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152244/https://maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is a Data Center - Types of Data Centers |url=https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html |access-date=2026-07-03 |website=Cisco |language=en |archive-date=June 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621063743/https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Lawrence Berkeley National Laboratory ''2024 U.S. Data Center Energy Usage Report'' (AQSH maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı boyınsha 2024-jılǵı esabat) hújjetinde 2023-jılı kompyuter serverleriniń 74%-i giper masshtablı hám kolokaciya oraylarında bolǵan dep bahaladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Iri maǵlıwmatlar orayların islew ushın kóp energiya talap etiledi, eń úlkenleri 3000 MVt-tan aslam energiya tutınadı&lt;ref&gt;[https://gbc-engineers.com/news/largest-data-center-in-the-world Top 5 Largest Data Center in The World 2026], gbc-engineers.com&lt;/ref&gt;. Bul energiya tutınıwı boyınsha tashwishler tuwdırmaqta. Xalıqaralıq energetika agentligi (IEA) bul maǵlıwmatlar oraylarınıń elektr energiyasın tutınıwı 2024-jılı shama menen 415 teravatt-saattı (TVt·s) qurap, global elektr energiyası tutınıwınıń shama menen 1,5%-in quraǵanın bahaladı. Aldınǵı bes jıl dawamında bul kórsetkish jılına 12%-ke ósken&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |title=Energy demand from AI – Energy and AI – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai |access-date=2026-07-03 |website=IEA |language=en-GB |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517032539/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IEA boljawı boyınsha, bul muǵdar jılına shama menen 15%-ke ósip, 2030-jılǵa shekem eki ese artıp, shama menen 945 TVt·s-qa jetiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;. Basqa qálegen mámleketke qaraǵanda derlik toǵız ese kóp maǵlıwmatlar orayı bar AQSH-tıń ózinde&lt;ref name=facts/&gt; maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı «házirden 2030-jılǵa shekem elektr energiyasına talaptıń ósiwiniń derlik yarımın» quraydı dep boljanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-10 |title=AI is set to drive surging electricity demand from data centres while offering the potential to transform how the energy sector works - News |url=https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works |access-date=2026-07-03 |website=IEA |language=en-GB |archive-date=July 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702211526/https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul elektr energiyası bahalarınıń ósiwin de óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |date=July 27, 2025 |title=The AI explosion means millions are paying more for electricity |url=https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |access-date=March 19, 2026 |newspaper=The Washington Post|first=Peter|last=Whoriskey |archive-date=October 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004022426/https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Qorshaǵan ortalıqqa tásir, energiya hám suw tutınıwı hám basqa da qárejetler boyınsha tashwishler jasalma intellekttiń jedel rawajlanıw dáwirinde (AI boom) jańa maǵlıwmatlar oraylarına qarsılıqqa alıp keldi. Bunday háreketler Evropanıń, AQSH-tıń hám Qubla Amerikanıń geypara bólimlerinde júz berdi&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Data Center Watch shólkeminiń birinshi esabatı 2024-jıl may ayınan 2025-jıl mart ayına shekemgi dáwirdi qamtıdı. Bul dáwirde «jergilikli qarsılıq ulıwma 64 mlrd dollarlıq maǵlıwmatlar orayı proektlerin toqtattı yamasa keshiktirgen (altı proekt pútkilley toqtatıldı, al 10 proekt keshiktirildi)» ekeni anıqlandı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taft |first=Molly |title=New report indicates a growing public resistance to data centers |url=https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ |access-date=2026-07-03 |website=Mother Jones |language=en-US |archive-date=December 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207212420/https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları ekonomikalıq iskerlik hám texnologiyalıq múmkinshilikler ushın áhmiyetli qozǵawshı kúsh bolıp tabıladı. PwC kompaniyasınıń ekonomikalıq tásir analizine qaraǵanda, AQSH-ta 2021-jılı bul taraw IJÓ-ge shama menen 486 mlrd dollar úles qosqan hám ulıwma 4,2 million jumıs ornın qollaǵan. Bunda hárbir tikkeley jumıs ornı ekonomikanıń basqa tarawlarında altıdan aslam qosımsha jumıs ornın payda etken&lt;ref&gt;{{Cite news |last=PricewaterhouseCoopers |title=A new era of load growth: How data centers are becoming part of our communities and energy system |url=https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260518131855/https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-date=2026-05-18 |access-date=2026-09-15 |work=PwC |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ǵárezsiz akademiyalıq izertlewler iri obektler qurılatuǵın jergilikli miynet bazarlarında bántlik hám miynet haqına ólshewge bolatuǵın tásirdi de anıqladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New evidence on data center employment effects |url=https://www.brookings.edu/articles/new-evidence-on-data-center-employment-effects/ |access-date=2026-09-15 |website=Brookings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
[[Fayl:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|thumb|300px|AQSH-taǵı Amazon Web Services maǵlıwmatlar orayı]]
Maǵlıwmatlar orayları ádette iyelik modeline, kólemine hám maqsetine qarap klassifikaciyalanadı.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|+Maǵlıwmatlar oraylarınıń keń tarqalǵan túrleri hám olardıń ádettegi ózgeshelikleri&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;
!Túri
!Ádettegi kólemi
!Tiykarǵı maqseti
!Tiykarǵı ózgesheligi
|-
|Kárxana
|1–10 MVt
|Ishki IT operaciyaları
|Bir shólkemge tiyisli hám sol shólkem basqaradı
|-
|Kolokaciya
|10–100 MVt
|Bir neshe klient ushın ulıwma xosting
|Klientler orın, energiya hám salqınlatıwdı ijaraǵa aladı
|-
|Giper masshtablı
|100 MVt-tan aslam
|Bultlı xızmetler hám JI júklemeleri
|Júdá úlken masshtablanıwshılıq; iri bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı
|-
|Shetki
|1–10 MVt
|Tómen keshigiwli jergilikli qayta islew
|Sońǵı paydalanıwshılar yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqın bólistirilgen
|}
Sońǵı on jıl ishinde esaplaw júklemeleriniń bul tórt kategoriya arasında bólistiriliwi anaǵurlım ózgerdi. 2023-jılı giper masshtablı hám kolokaciya orayları birgelikte AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń shama menen 74%-in quradı, al 2014-jılı bul kórsetkish 40%-ten kem edi. 2028-jılǵa shekem bul úles 85%-ke jetedi dep boljanadı. Degen menen, bul klassifikaciyalar bir-birin biykarlamaydı hám belgili bir maǵlıwmatlar orayınıń operaciyalıq strukturası menen xızmet modeline qarap qabatlasıwı múmkin.

=== Kárxana ===
Kárxana maǵlıwmatlar orayları basqa kompaniyalardıń maǵlıwmatların kommerciyalıq xosting ushın emes, al bir shólkemniń óz ishki informaciyalıq texnologiyalar (IT) mútajlikleri ushın sol shólkemge tiyisli bolıp, sol shólkem tárepinen basqarıladı&lt;ref name=&quot;katal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Katal |first1=Avita |last2=Dahiya |first2=Susheela |last3=Choudhury |first3=Tanupriya |title=Energy efficiency in cloud computing data centers: a survey on software technologies |journal=Cluster Computing |date=June 2023 |volume=26 |issue=3 |pages=1845–1875 |doi=10.1007/s10586-022-03713-0 |pmc=9424070 |pmid=36060618 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot;&gt;{{cite web|title=What is a Data Center? – Cloud Data Center Explained|url=https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=February 25, 2026|archive-date=February 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213211103/https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibm&quot;&gt;{{cite web|title=What Is a Data Center?|url=https://www.ibm.com/topics/data-centers|website=IBM|date=September 4, 2024|access-date=February 25, 2026|archive-date=December 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211190253/https://www.ibm.com/topics/data-centers|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar burın áhmiyetli infrastruktura bolǵan: 2014-jılı kárxana maǵlıwmatlar orayları AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń 60%-ten aslamın quraǵan. Biraq júklemeler giper masshtablı hám kolokaciya obektlerine kóshkenlikten, 2023-jılǵa shekem bul úles shama menen 10%-ke shekem aytarlıqtay tómenledi. Kárxana maǵlıwmatlar orayınıń energiya nátiyjeliligi ádette giper masshtablı obektlerge qaraǵanda ádewir tómen. Bunıń sebebi — salqınlatıw: kárxana obektlerinde ol elektr energiyası tutınıwınıń 30%-ten aslamın quraydı, al nátiyjeli giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarında shama menen 7% boladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot;&gt;{{cite web|author=International Energy Agency|date=2025|title=Executive summary – Energy and AI – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|website=IEA|access-date=March 1, 2026|archive-date=April 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430112434/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kárxana obektlerinen bultlı hám kolokaciya infrastrukturasına ótiw aldınǵı on jıllıqtıń tiykarǵı strukturalıq tendenciyalarınıń biri bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot;&gt;{{cite web|author=Synergy Research Group|date=August 7, 2024|title=Hyperscale Operators and Colocation Continue to Drive Huge Changes in Data Center Capacity Trends|url=https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|website=Synergy Research Group|access-date=March 1, 2026|archive-date=February 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212061636/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Kolokaciya ===
Kolokaciya orayları energiya, salqınlatıw, orın hám t.b. sıyaqlı ulıwma fizikalıq infrastrukturanı óz obektlerin qurmay, orındı ijaraǵa alatuǵın bir neshe ijarashıǵa usınadı&lt;ref name=&quot;katal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot; /&gt;. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları shólkemlerdiń qárejetlerin azaytadı hám operatorlarǵa energiya satıp alıw hám salqınlatıw nátiyjeliliginde masshtab únemine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Dúnyadaǵı eń úlken maǵlıwmatlar oraylarınıń geyparaları kolokaciya orayları bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edwards |first1=Dustin |last2=Cooper |first2=Zane Griffin Talley |last3=Hogan |first3=Mél |title=The making of critical data center studies |journal=Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies |date=April 2025 |volume=31 |issue=2 |pages=429–446 |doi=10.1177/13548565231224157 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı bul kategoriya dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 22%-in quradı hám quwat boyınsha giper masshtablı obektlerden keyingi ekinshi úlken kategoriya boldı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. Iri kolokaciya xızmetlerin jetkerip beriwshilerge Equinix, Switch, COPT hám Digital Realty kiredi, olar bir neshe materikte obektlerdi basqaradı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Kolokaciya orayları kóbinese tómendegilerdi jaylastıradı: óz klientleri, internet tranzit jetkerip beriwshileri, internet xızmet jetkerip beriwshileri hám bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı jeke piring baylanısları&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 22, 2021 |title=Touring the PhoenixNAP Data Center |url=https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |website=servethehome.com |access-date=May 21, 2025 |archive-date=May 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523012819/https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 6, 2023 |title=The rise and rebirth of carrier hotels |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |website=datacenterdynamics.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=November 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106200130/https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, klientlerdi baylanıstırıw ushın meet-me bólmeleri&lt;ref&gt;{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=Wired |access-date=June 16, 2022 |archive-date=August 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815102804/https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, internet almasıw noqatları&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 13, 2023 |title=AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |website=datacenterdynamics.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=December 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206172736/https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 16, 2024 |title=Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia |url=https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |website=datacenterfrontier.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=May 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522111322/https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, sonday-aq optikalıq talshıqlı suw astı baylanıs kabelleriniń shıǵıw noqatları hám terminal úskeneleri&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 26, 2016 |title=How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables |url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |website=arstechnica.com |access-date=May 21, 2025 |archive-date=May 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523132557/https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bular internetti baylanıstırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | title=Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity | access-date=May 21, 2025 | archive-date=June 18, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250618180636/https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Giper masshtablı ===
Giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 100 megavatttan aslam bolǵan iri kólemli obektler. Olar bultlı xızmetler, JI-di oqıtıw hám iri kólemli maǵlıwmatlardı qayta islew ushın úlken, masshtablanatuǵın esaplaw júklemelerin qollawǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;ibm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. 2024-jıldıń aqırına shekem dúnya júzinde 1136 giper masshtablı maǵlıwmatlar orayı islep turdı. Bul san aldınǵı bes jıl ishinde eki ese artqan, al ulıwma giper masshtablı quwattıń shama menen 54%-i AQSH-qa tiyisli&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 19, 2025 |title=Hyperscale Data Center Count Hits 1,136; Average Size Increases; US Accounts for 54% of Total Capacity |url=https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity |access-date=May 11, 2026 |website=Synergy Research Group |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519233713/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Atap aytqanda, úsh eń iri operator — Amazon Web Services, Microsoft Azure hám Google Cloud — birgelikte dúnyadaǵı barlıq giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 59%-in quraydı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Chen |first=Amber X. |title=A.I. Is on the Rise, and So Is the Environmental Impact of the Data Centers That Drive It |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ |access-date=March 19, 2026 |website=Smithsonian Magazine |language=en |archive-date=March 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260322165232/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ósip baratuǵın tendenciya retinde, 2024-jılı giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 41%-in quradı. Kárxananıń jergilikli infrastrukturası qısqarıwın dawam ettirip atırǵanlıqtan, 2029-jılǵa shekem bul kórsetkish 60%-ten asadı dep boljanadı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. JI maǵlıwmatlar orayları ádettegi maǵlıwmatlar oraylarına qaraǵanda tezirek qurılmaqta. Xalıqaralıq energetika agentliginiń atap ótiwinshe, ádettegi maǵlıwmatlar orayı 100 000 úy xojalıǵı tutınatuǵınday elektr energiyasın tutınıwı múmkin, al házirgi waqıtta qurılıp atırǵan eń iri jańa áwlad kampusları shama menen buǵan qaraǵanda 20 ese kóp energiya talap etedi dep kútilmekte&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data centre electricity use surged in 2025, even with tightening bottlenecks driving a scramble for solutions |publisher=International Energy Agency |date=2025 |url=https://www.iea.org/news/data-centre-electricity-use-surged-in-2025-even-with-tightening-bottlenecks-driving-a-scramble-for-solutions |access-date=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

=== Shetki ===
Shetki maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 1 megavatttan 10 megavattqa shekem bolǵan kishirek obektler&lt;ref name=&quot;iea4e&quot;&gt;{{cite web|last1=Kamiya|first1=George|last2=Coroamă|first2=Vlad C.|date=2025|title=Data Centre Energy Use: Critical Review of Models and Results|url=https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|website=IEA 4E TCP – EDNA|access-date=March 1, 2026|archive-date=February 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260219165722/https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar tarmaqtıń keshigiwin (latency) azaytıw hám real waqıt rejimindegi qosımshalardı qollaw ushın sońǵı paydalanıwshılarǵa yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqınıraq jaylastırıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Bunday qosımshalarǵa avtonom transport quralları, sanaattı avtomatlastırıw hám kontentti jetkerip beriw kiredi. Giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarınan ayırmashılıǵı, shetki maǵlıwmatlar orayları bir jerge jıynalmay, qasaqana kóplegen orınlarǵa bólistiriledi. Olar qala aymaqlarında, uyalı baylanıs minaraları jaylasqan orınlarda hám sanaat obektlerinde ornatıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Shetki esaplaw infrastrukturasınıń ósiwi 5G sımsız tarmaqlarınıń keńeyiwi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gameiro |first1=João |last2=Rosmaninho |first2=Rodrigo |last3=Perna |first3=Gonçalo |last4=Rito |first4=Pedro |last5=Sargento |first5=Susana |last6=Marques |first6=Carlos |last7=Pinto |first7=Filipe |title=Edge computing and 5G network integration for mobility-aware service deployments |journal=Pervasive and Mobile Computing |date=January 2026 |volume=115 |article-number=102134 |doi=10.1016/j.pmcj.2025.102134 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; hám Zatlar interneti (IoT) qurılmalarınıń barǵan sayın kóp qollanılıwı menen baylanıslı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Edge Computing with 5G: Synergies, Use Cases &amp; Best Practices |url=https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ |access-date=May 11, 2026 |website=floLIVE |language=en |archive-date=March 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308065418/https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=University |first=EC-Council |date=December 11, 2025 |title=Why IoT, 5G, and Edge Computing Demand a New Cybersecurity Mindset |url=https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ |access-date=May 11, 2026 |website=eccuedu |language=en-US |archive-date=February 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216163903/https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul qurılmalar payda etetuǵın maǵlıwmatlardı oraylasqan maǵlıwmatlar orayına jiberiwden góre, olardıń derek jerine jaqın jerde qayta islew nátiyjelirek.

Mikro maǵlıwmatlar orayları (MDC) — ádettegi maǵlıwmatlar oraylarınan kishirek, biraq sonday múmkinshiliklerge iye kiriw dárejesindegi maǵlıwmatlar orayları&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ibrahim |first1=Rosdiazli |url=https://books.google.com/books?id=6tabEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA461 |title=International Conference on Artificial Intelligence for Smart Community: AISC 2020, 17–18 December, Universiti Teknologi Petronas, Malaysia |last2=Porkumaran |first2=K. |last3=Kannan |first3=Ramani |last4=Nor |first4=Nursyarizal Mohd |last5=Prabakar |first5=S. |date=November 13, 2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-2183-3 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar baylanıstaǵı keshigiwlerdi azaytıw ushın ádette maǵlıwmat deregine jaqın jaylasadı. Olardıń kishi ólshemi bir neshe MDC-ni keń aymaqqa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Guo |first1=Song |url=https://books.google.com/books?id=9IxVEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA12 |title=Edge Learning for Distributed Big Data Analytics: Theory, Algorithms, and System Design |last2=Qu |first2=Zhihao |date=February 10, 2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83237-3 |pages=12–13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hWV2EAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA55 |title=Research Anthology on Edge Computing Protocols, Applications, and Integration |date=April 1, 2022 |publisher=IGI Global |isbn=978-1-6684-5701-6 |page=55 |language=en}}&lt;/ref&gt;. MDC-ler paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan, frontend qosımshaları ushın qolaylı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Furht |first1=Borko |url=https://books.google.com/books?id=29UIY9EZTzYC&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Handbook of Data Intensive Computing |last2=Escalante |first2=Armando |date=December 9, 2011 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-4614-1414-8 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar ádette shetki esaplawlarda hám tómen keshigiwli maǵlıwmatlardı qayta islew kerek bolatuǵın basqa tarawlarda qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Srivastava |first1=Gautam |url=https://books.google.com/books?id=ahvHEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Security and Risk Analysis for Intelligent Edge Computing |last2=Ghosh |first2=Uttam |last3=Lin |first3=Jerry Chun-Wei |date=June 24, 2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-28150-1 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Modullik hám iykemlilik ====
{{main|Modullik maǵlıwmatlar orayı}}
[[Fayl:IBMPortableModularDataCenter.jpg|thumb|right|40 futlıq kóshpeli modullik maǵlıwmatlar orayı]]

Modullik hám iykemlilik — maǵlıwmatlar orayınıń waqıt ótiwi menen ósiwine hám ózgeriwine múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı elementler. Maǵlıwmatlar orayı modulleri — aldın ala injenerlik jaqtan joybarlanǵan, standartlastırılǵan qurılıs blokları. Olardı kerek bolǵanda konfiguraciyalawǵa hám kóshiriwge boladı&lt;ref&gt;Niles, Susan. &quot;Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure,&quot; 2011, Schneider Electric, page 4. {{cite web |title=Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure |url=http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416120624/http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf |archive-date=April 16, 2012 |access-date=February 8, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Modullik maǵlıwmatlar orayı júk konteynerlerine yamasa sonday kóshpeli konteynerlerge jaylastırılǵan maǵlıwmatlar orayı úskenelerinen turıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 8, 2011 |title=Strategies for the Containerized Data Center |work=Data Center Knowledge |url=http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ |access-date=February 8, 2012 |archive-date=January 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123193211/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmatlar orayınıń komponentleri aldın ala tayarlanıwı hám standartlastırılıwı múmkin, bul kerek bolǵanda olardı kóshiriwdi jeńillestiredi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Niccolai |first=James |date=July 27, 2010 |title=HP says prefab data center cuts costs in half |url=http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 |access-date=February 8, 2012 |archive-date=June 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603111508/http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bunday modullik maǵlıwmatlar orayları IT apatlarınan keyin qayta tiklew ushın paydalı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tynan |first=Dan |date=October 28, 2013 |title=The Thoroughly Modular Data Center |url=https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center |access-date=May 11, 2026 |website=FedTech |language=en |archive-date=March 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311200832/https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Disaster Recovery |url=https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ |access-date=May 11, 2026 |website=Modular |language=en-US |archive-date=June 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619164654/https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kóshpeli maǵlıwmatlar orayları úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı olardı saqlaytuǵın apparatlıq támiynattı fizikalıq túrde tasıw arqalı kóshiriw ushın da qollanıladı. Sonday-aq olar kriptovalyuta qazıp alıwda da qollanıladı: bunda arzanıraq energiya dereklerinen paydalanıw ushın kóshpeli maǵlıwmatlar oraylarınıń toparları bir jerden ekinshi jerge tasıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Tarqatılǵan esaplawlardıń qollanılıwı]]
[[Kategoriya:Bultlı saqlaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter tarmaqları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlar orayları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlardı basqarıw]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw sistemaları]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw]]
[[Kategoriya:Serverler]]
[[Kategoriya:Infrastruktura]]</text>
      <sha1>bj4ud9aqwxk43uzrlxf0dctalhgstvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274827</id>
      <parentid>274826</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34241" sha1="0g0plpwrg0z0t5zf0r86uf6zcu7hk2n" xml:space="preserve">[[Fayl:Data Center of CNPC.jpg|thumb|upright=1.2|CNPC kompaniyasınıń Chanpin rayonındaǵı maǵlıwmatlar orayı]]

'''Maǵlıwmatlar orayı''' — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] hám informaciyanı saqlaw, basqarıw hám tarqatıw ushın arnalǵan fizikalıq bólme, imarat yamasa obekt. Ol [[Kompyuter|kompyuter]] sistemaların hám olarǵa baylanıslı komponentlerdi óz ishine aladı, IT infrastrukturasın jaylastıradı hám [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] oqıtıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mineo |first=Liz |date=2026-04-09 |title=Why are communities pushing back against data centers? |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ |access-date=2026-07-03 |website=Harvard Gazette |language=en-US |archive-date=July 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705193838/https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Center |url=https://www.waru.edu/glossary/data-center |access-date=2026-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. AQSH Kongresiniń aktı — 2007-jılǵı Energetikalıq ǵárezsizlik hám qáwipsizlik haqqındaǵı nızam (Energy Independence and Security Act of 2007) maǵlıwmatlar orayın «tiykarınan cifrlı informaciyanı qayta islew, saqlaw hám uzatıw ushın qollanılatuǵın elektron úskenelerden turatuǵın qálegen obekt» dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bunday obektlerge «óz aldına turǵan imarat» yamasa «elektron úskenelerdiń islewi ushın tiyisli shárayatlardı saqlap turıw maqsetinde ortalıqtı basqarıw úskenelerin qollanatuǵın, úlkenirek imarat ishindegi obekt» kiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IBM kompaniyasınıń málim etiwinshe, maǵlıwmatlar orayları 1940-jıllardan baslanadı, olardıń erte mısalı — AQSH áskeriy kúshleriniń ENIAC (Electrical Numerical Integrator and Computer) kompyuteri&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |language=en |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlar oraylarınıń júklemesine qarap hár túrli modelleri bar. Kárxana (jergilikli) modelinde IT infrastrukturası hám maǵlıwmatlar kárxananıń óz aymaǵında jaylasadı. Al bultlı maǵlıwmatlar orayları, sonıń ishinde giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları, IT infrastrukturası resursların internet baylanısı arqalı usınadı. Olardı Amazon Web Services, Google Cloud Platform, IBM Cloud hám Microsoft Azure sıyaqlı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qollanadı. Olarda kóbinese mıńlaǵan serverler hám kóp kilometrlik joqarı tezlikli maǵlıwmat baylanısı úskeneleri boladı, al eń úlkenleriniń maydanı {{convert|10000000|sqft|m2}} jetedi&lt;ref name=facts&gt;[https://programs.com/resources/data-center-statistics/ Measuring the Data Center Boom: Facts and Statistics (2026)], programs.com&lt;/ref&gt;. Basqarılatuǵın xızmet maǵlıwmatlar oraylarında kompaniya atınan jallanǵan úshinshi tárep basqarıwshıları isleydi. Bunda kompaniya úskeneler menen infrastrukturanı satıp almay, ijaraǵa aladı. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları kompaniyalarǵa basqalarǵa tiyisli sırtqı maǵlıwmatlar orayınan orın jalǵa alıwǵa múmkinshilik beredi. Bunda kolokaciya maǵlıwmatlar orayı infrastrukturanı usınadı, al kompaniya komponentlerdi ózi jetkerip beredi hám basqaradı. Shetki (edge) maǵlıwmatlar orayları — sońǵı paydalanıwshılar menen qurılmalarǵa jaqınıraq jaylasqan kishirek, oraylaspaǵan obektler&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Types of Data Centers {{!}} How do you Choose the Right Data Center? |url=https://www.maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center/ |access-date=October 7, 2023 |website=Maysteel Industries, LLC |archive-date=June 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152244/https://maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is a Data Center - Types of Data Centers |url=https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html |access-date=2026-07-03 |website=Cisco |language=en |archive-date=June 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621063743/https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smalley |first=Stephanie Susnjara, Ian |date=2024-09-04 |title=What Is a Data Center? |url=https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |access-date=2026-07-03 |website=IBM |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Lawrence Berkeley National Laboratory ''2024 U.S. Data Center Energy Usage Report'' (AQSH maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı boyınsha 2024-jılǵı esabat) hújjetinde 2023-jılı kompyuter serverleriniń 74%-i giper masshtablı hám kolokaciya oraylarında bolǵan dep bahaladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions |url=https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |access-date=2026-07-03 |archive-date=July 10, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Iri maǵlıwmatlar orayların islew ushın kóp energiya talap etiledi, eń úlkenleri 3000 MVt-tan aslam energiya tutınadı&lt;ref&gt;[https://gbc-engineers.com/news/largest-data-center-in-the-world Top 5 Largest Data Center in The World 2026], gbc-engineers.com&lt;/ref&gt;. Bul energiya tutınıwı boyınsha tashwishler tuwdırmaqta. Xalıqaralıq energetika agentligi (IEA) bul maǵlıwmatlar oraylarınıń elektr energiyasın tutınıwı 2024-jılı shama menen 415 teravatt-saattı (TVt·s) qurap, global elektr energiyası tutınıwınıń shama menen 1,5%-in quraǵanın bahaladı. Aldınǵı bes jıl dawamında bul kórsetkish jılına 12%-ke ósken&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |title=Energy demand from AI – Energy and AI – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai |access-date=2026-07-03 |website=IEA |language=en-GB |archive-date=May 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517032539/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IEA boljawı boyınsha, bul muǵdar jılına shama menen 15%-ke ósip, 2030-jılǵa shekem eki ese artıp, shama menen 945 TVt·s-qa jetiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;. Basqa qálegen mámleketke qaraǵanda derlik toǵız ese kóp maǵlıwmatlar orayı bar AQSH-tıń ózinde&lt;ref name=facts/&gt; maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı «házirden 2030-jılǵa shekem elektr energiyasına talaptıń ósiwiniń derlik yarımın» quraydı dep boljanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-10 |title=AI is set to drive surging electricity demand from data centres while offering the potential to transform how the energy sector works - News |url=https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works |access-date=2026-07-03 |website=IEA |language=en-GB |archive-date=July 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702211526/https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul elektr energiyası bahalarınıń ósiwin de óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |date=July 27, 2025 |title=The AI explosion means millions are paying more for electricity |url=https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |access-date=March 19, 2026 |newspaper=The Washington Post|first=Peter|last=Whoriskey |archive-date=October 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004022426/https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Qorshaǵan ortalıqqa tásir, energiya hám suw tutınıwı hám basqa da qárejetler boyınsha tashwishler jasalma intellekttiń jedel rawajlanıw dáwirinde (AI boom) jańa maǵlıwmatlar oraylarına qarsılıqqa alıp keldi. Bunday háreketler Evropanıń, AQSH-tıń hám Qubla Amerikanıń geypara bólimlerinde júz berdi. Data Center Watch shólkeminiń birinshi esabatı 2024-jıl may ayınan 2025-jıl mart ayına shekemgi dáwirdi qamtıdı. Bul dáwirde «jergilikli qarsılıq ulıwma 64 mlrd dollarlıq maǵlıwmatlar orayı proektlerin toqtattı yamasa keshiktirgen (altı proekt pútkilley toqtatıldı, al 10 proekt keshiktirildi)» ekeni anıqlandı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taft |first=Molly |title=New report indicates a growing public resistance to data centers |url=https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ |access-date=2026-07-03 |website=Mother Jones |language=en-US |archive-date=December 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207212420/https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları ekonomikalıq iskerlik hám texnologiyalıq múmkinshilikler ushın áhmiyetli qozǵawshı kúsh bolıp tabıladı. PwC kompaniyasınıń ekonomikalıq tásir analizine qaraǵanda, AQSH-ta 2021-jılı bul taraw IJÓ-ge shama menen 486 mlrd dollar úles qosqan hám ulıwma 4,2 million jumıs ornın qollaǵan. Bunda hárbir tikkeley jumıs ornı ekonomikanıń basqa tarawlarında altıdan aslam qosımsha jumıs ornın payda etken&lt;ref&gt;{{Cite news |last=PricewaterhouseCoopers |title=A new era of load growth: How data centers are becoming part of our communities and energy system |url=https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260518131855/https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-date=2026-05-18 |access-date=2026-09-15 |work=PwC |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ǵárezsiz akademiyalıq izertlewler iri obektler qurılatuǵın jergilikli miynet bazarlarında bántlik hám miynet haqına ólshewge bolatuǵın tásirdi de anıqladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New evidence on data center employment effects |url=https://www.brookings.edu/articles/new-evidence-on-data-center-employment-effects/ |access-date=2026-09-15 |website=Brookings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
[[Fayl:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|thumb|300px|AQSH-taǵı Amazon Web Services maǵlıwmatlar orayı]]
Maǵlıwmatlar orayları ádette iyelik modeline, kólemine hám maqsetine qarap klassifikaciyalanadı.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|+Maǵlıwmatlar oraylarınıń keń tarqalǵan túrleri hám olardıń ádettegi ózgeshelikleri&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;
!Túri
!Ádettegi kólemi
!Tiykarǵı maqseti
!Tiykarǵı ózgesheligi
|-
|Kárxana
|1–10 MVt
|Ishki IT operaciyaları
|Bir shólkemge tiyisli hám sol shólkem basqaradı
|-
|Kolokaciya
|10–100 MVt
|Bir neshe klient ushın ulıwma xosting
|Klientler orın, energiya hám salqınlatıwdı ijaraǵa aladı
|-
|Giper masshtablı
|100 MVt-tan aslam
|Bultlı xızmetler hám JI júklemeleri
|Júdá úlken masshtablanıwshılıq; iri bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı
|-
|Shetki
|1–10 MVt
|Tómen keshigiwli jergilikli qayta islew
|Sońǵı paydalanıwshılar yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqın bólistirilgen
|}
Sońǵı on jıl ishinde esaplaw júklemeleriniń bul tórt kategoriya arasında bólistiriliwi anaǵurlım ózgerdi. 2023-jılı giper masshtablı hám kolokaciya orayları birgelikte AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń shama menen 74%-in quradı, al 2014-jılı bul kórsetkish 40%-ten kem edi. 2028-jılǵa shekem bul úles 85%-ke jetedi dep boljanadı. Degen menen, bul klassifikaciyalar bir-birin biykarlamaydı hám belgili bir maǵlıwmatlar orayınıń operaciyalıq strukturası menen xızmet modeline qarap qabatlasıwı múmkin.

=== Kárxana ===
Kárxana maǵlıwmatlar orayları basqa kompaniyalardıń maǵlıwmatların kommerciyalıq xosting ushın emes, al bir shólkemniń óz ishki informaciyalıq texnologiyalar (IT) mútajlikleri ushın sol shólkemge tiyisli bolıp, sol shólkem tárepinen basqarıladı&lt;ref name=&quot;katal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Katal |first1=Avita |last2=Dahiya |first2=Susheela |last3=Choudhury |first3=Tanupriya |title=Energy efficiency in cloud computing data centers: a survey on software technologies |journal=Cluster Computing |date=June 2023 |volume=26 |issue=3 |pages=1845–1875 |doi=10.1007/s10586-022-03713-0 |pmc=9424070 |pmid=36060618 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot;&gt;{{cite web|title=What is a Data Center? – Cloud Data Center Explained|url=https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=February 25, 2026|archive-date=February 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213211103/https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibm&quot;&gt;{{cite web|title=What Is a Data Center?|url=https://www.ibm.com/topics/data-centers|website=IBM|date=September 4, 2024|access-date=February 25, 2026|archive-date=December 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211190253/https://www.ibm.com/topics/data-centers|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar burın áhmiyetli infrastruktura bolǵan: 2014-jılı kárxana maǵlıwmatlar orayları AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń 60%-ten aslamın quraǵan. Biraq júklemeler giper masshtablı hám kolokaciya obektlerine kóshkenlikten, 2023-jılǵa shekem bul úles shama menen 10%-ke shekem aytarlıqtay tómenledi. Kárxana maǵlıwmatlar orayınıń energiya nátiyjeliligi ádette giper masshtablı obektlerge qaraǵanda ádewir tómen. Bunıń sebebi — salqınlatıw: kárxana obektlerinde ol elektr energiyası tutınıwınıń 30%-ten aslamın quraydı, al nátiyjeli giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarında shama menen 7% boladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot;&gt;{{cite web|author=International Energy Agency|date=2025|title=Executive summary – Energy and AI – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|website=IEA|access-date=March 1, 2026|archive-date=April 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430112434/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kárxana obektlerinen bultlı hám kolokaciya infrastrukturasına ótiw aldınǵı on jıllıqtıń tiykarǵı strukturalıq tendenciyalarınıń biri bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot;&gt;{{cite web|author=Synergy Research Group|date=August 7, 2024|title=Hyperscale Operators and Colocation Continue to Drive Huge Changes in Data Center Capacity Trends|url=https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|website=Synergy Research Group|access-date=March 1, 2026|archive-date=February 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212061636/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Kolokaciya ===
Kolokaciya orayları energiya, salqınlatıw, orın hám t.b. sıyaqlı ulıwma fizikalıq infrastrukturanı óz obektlerin qurmay, orındı ijaraǵa alatuǵın bir neshe ijarashıǵa usınadı&lt;ref name=&quot;katal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot; /&gt;. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları shólkemlerdiń qárejetlerin azaytadı hám operatorlarǵa energiya satıp alıw hám salqınlatıw nátiyjeliliginde masshtab únemine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Dúnyadaǵı eń úlken maǵlıwmatlar oraylarınıń geyparaları kolokaciya orayları bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edwards |first1=Dustin |last2=Cooper |first2=Zane Griffin Talley |last3=Hogan |first3=Mél |title=The making of critical data center studies |journal=Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies |date=April 2025 |volume=31 |issue=2 |pages=429–446 |doi=10.1177/13548565231224157 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı bul kategoriya dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 22%-in quradı hám quwat boyınsha giper masshtablı obektlerden keyingi ekinshi úlken kategoriya boldı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. Iri kolokaciya xızmetlerin jetkerip beriwshilerge Equinix, Switch, COPT hám Digital Realty kiredi, olar bir neshe materikte obektlerdi basqaradı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Kolokaciya orayları kóbinese tómendegilerdi jaylastıradı: óz klientleri, internet tranzit jetkerip beriwshileri, internet xızmet jetkerip beriwshileri hám bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı jeke piring baylanısları&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 22, 2021 |title=Touring the PhoenixNAP Data Center |url=https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |website=servethehome.com |access-date=May 21, 2025 |archive-date=May 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523012819/https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 6, 2023 |title=The rise and rebirth of carrier hotels |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |website=datacenterdynamics.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=November 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106200130/https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, klientlerdi baylanıstırıw ushın meet-me bólmeleri&lt;ref&gt;{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=Wired |access-date=June 16, 2022 |archive-date=August 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815102804/https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, internet almasıw noqatları&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 13, 2023 |title=AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |website=datacenterdynamics.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=December 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206172736/https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 16, 2024 |title=Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia |url=https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |website=datacenterfrontier.com |access-date=May 19, 2025 |archive-date=May 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522111322/https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, sonday-aq optikalıq talshıqlı suw astı baylanıs kabelleriniń shıǵıw noqatları hám terminal úskeneleri&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 26, 2016 |title=How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables |url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |website=arstechnica.com |access-date=May 21, 2025 |archive-date=May 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523132557/https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bular internetti baylanıstırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | title=Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity | access-date=May 21, 2025 | archive-date=June 18, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250618180636/https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Giper masshtablı ===
Giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 100 megavatttan aslam bolǵan iri kólemli obektler. Olar bultlı xızmetler, JI-di oqıtıw hám iri kólemli maǵlıwmatlardı qayta islew ushın úlken, masshtablanatuǵın esaplaw júklemelerin qollawǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;ibm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. 2024-jıldıń aqırına shekem dúnya júzinde 1136 giper masshtablı maǵlıwmatlar orayı islep turdı. Bul san aldınǵı bes jıl ishinde eki ese artqan, al ulıwma giper masshtablı quwattıń shama menen 54%-i AQSH-qa tiyisli&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 19, 2025 |title=Hyperscale Data Center Count Hits 1,136; Average Size Increases; US Accounts for 54% of Total Capacity |url=https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity |access-date=May 11, 2026 |website=Synergy Research Group |archive-date=May 19, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519233713/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Atap aytqanda, úsh eń iri operator — Amazon Web Services, Microsoft Azure hám Google Cloud — birgelikte dúnyadaǵı barlıq giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 59%-in quraydı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Chen |first=Amber X. |title=A.I. Is on the Rise, and So Is the Environmental Impact of the Data Centers That Drive It |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ |access-date=March 19, 2026 |website=Smithsonian Magazine |language=en |archive-date=March 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260322165232/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ósip baratuǵın tendenciya retinde, 2024-jılı giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 41%-in quradı. Kárxananıń jergilikli infrastrukturası qısqarıwın dawam ettirip atırǵanlıqtan, 2029-jılǵa shekem bul kórsetkish 60%-ten asadı dep boljanadı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. JI maǵlıwmatlar orayları ádettegi maǵlıwmatlar oraylarına qaraǵanda tezirek qurılmaqta. Xalıqaralıq energetika agentliginiń atap ótiwinshe, ádettegi maǵlıwmatlar orayı 100 000 úy xojalıǵı tutınatuǵınday elektr energiyasın tutınıwı múmkin, al házirgi waqıtta qurılıp atırǵan eń iri jańa áwlad kampusları shama menen buǵan qaraǵanda 20 ese kóp energiya talap etedi dep kútilmekte&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data centre electricity use surged in 2025, even with tightening bottlenecks driving a scramble for solutions |publisher=International Energy Agency |date=2025 |url=https://www.iea.org/news/data-centre-electricity-use-surged-in-2025-even-with-tightening-bottlenecks-driving-a-scramble-for-solutions |access-date=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;.

=== Shetki ===
Shetki maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 1 megavatttan 10 megavattqa shekem bolǵan kishirek obektler&lt;ref name=&quot;iea4e&quot;&gt;{{cite web|last1=Kamiya|first1=George|last2=Coroamă|first2=Vlad C.|date=2025|title=Data Centre Energy Use: Critical Review of Models and Results|url=https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|website=IEA 4E TCP – EDNA|access-date=March 1, 2026|archive-date=February 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260219165722/https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar tarmaqtıń keshigiwin (latency) azaytıw hám real waqıt rejimindegi qosımshalardı qollaw ushın sońǵı paydalanıwshılarǵa yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqınıraq jaylastırıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Bunday qosımshalarǵa avtonom transport quralları, sanaattı avtomatlastırıw hám kontentti jetkerip beriw kiredi. Giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarınan ayırmashılıǵı, shetki maǵlıwmatlar orayları bir jerge jıynalmay, qasaqana kóplegen orınlarǵa bólistiriledi. Olar qala aymaqlarında, uyalı baylanıs minaraları jaylasqan orınlarda hám sanaat obektlerinde ornatıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Shetki esaplaw infrastrukturasınıń ósiwi 5G sımsız tarmaqlarınıń keńeyiwi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gameiro |first1=João |last2=Rosmaninho |first2=Rodrigo |last3=Perna |first3=Gonçalo |last4=Rito |first4=Pedro |last5=Sargento |first5=Susana |last6=Marques |first6=Carlos |last7=Pinto |first7=Filipe |title=Edge computing and 5G network integration for mobility-aware service deployments |journal=Pervasive and Mobile Computing |date=January 2026 |volume=115 |article-number=102134 |doi=10.1016/j.pmcj.2025.102134 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; hám Zatlar interneti (IoT) qurılmalarınıń barǵan sayın kóp qollanılıwı menen baylanıslı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Edge Computing with 5G: Synergies, Use Cases &amp; Best Practices |url=https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ |access-date=May 11, 2026 |website=floLIVE |language=en |archive-date=March 8, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308065418/https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=University |first=EC-Council |date=December 11, 2025 |title=Why IoT, 5G, and Edge Computing Demand a New Cybersecurity Mindset |url=https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ |access-date=May 11, 2026 |website=eccuedu |language=en-US |archive-date=February 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216163903/https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul qurılmalar payda etetuǵın maǵlıwmatlardı oraylasqan maǵlıwmatlar orayına jiberiwden góre, olardıń derek jerine jaqın jerde qayta islew nátiyjelirek.

Mikro maǵlıwmatlar orayları (MDC) — ádettegi maǵlıwmatlar oraylarınan kishirek, biraq sonday múmkinshiliklerge iye kiriw dárejesindegi maǵlıwmatlar orayları&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ibrahim |first1=Rosdiazli |url=https://books.google.com/books?id=6tabEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA461 |title=International Conference on Artificial Intelligence for Smart Community: AISC 2020, 17–18 December, Universiti Teknologi Petronas, Malaysia |last2=Porkumaran |first2=K. |last3=Kannan |first3=Ramani |last4=Nor |first4=Nursyarizal Mohd |last5=Prabakar |first5=S. |date=November 13, 2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-2183-3 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar baylanıstaǵı keshigiwlerdi azaytıw ushın ádette maǵlıwmat deregine jaqın jaylasadı. Olardıń kishi ólshemi bir neshe MDC-ni keń aymaqqa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Guo |first1=Song |url=https://books.google.com/books?id=9IxVEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA12 |title=Edge Learning for Distributed Big Data Analytics: Theory, Algorithms, and System Design |last2=Qu |first2=Zhihao |date=February 10, 2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83237-3 |pages=12–13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hWV2EAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA55 |title=Research Anthology on Edge Computing Protocols, Applications, and Integration |date=April 1, 2022 |publisher=IGI Global |isbn=978-1-6684-5701-6 |page=55 |language=en}}&lt;/ref&gt;. MDC-ler paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan, frontend qosımshaları ushın qolaylı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Furht |first1=Borko |url=https://books.google.com/books?id=29UIY9EZTzYC&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Handbook of Data Intensive Computing |last2=Escalante |first2=Armando |date=December 9, 2011 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-4614-1414-8 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar ádette shetki esaplawlarda hám tómen keshigiwli maǵlıwmatlardı qayta islew kerek bolatuǵın basqa tarawlarda qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Srivastava |first1=Gautam |url=https://books.google.com/books?id=ahvHEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Security and Risk Analysis for Intelligent Edge Computing |last2=Ghosh |first2=Uttam |last3=Lin |first3=Jerry Chun-Wei |date=June 24, 2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-28150-1 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Modullik hám iykemlilik ====
{{main|Modullik maǵlıwmatlar orayı}}
[[Fayl:IBMPortableModularDataCenter.jpg|thumb|right|40 futlıq kóshpeli modullik maǵlıwmatlar orayı]]

Modullik hám iykemlilik — maǵlıwmatlar orayınıń waqıt ótiwi menen ósiwine hám ózgeriwine múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı elementler. Maǵlıwmatlar orayı modulleri — aldın ala injenerlik jaqtan joybarlanǵan, standartlastırılǵan qurılıs blokları. Olardı kerek bolǵanda konfiguraciyalawǵa hám kóshiriwge boladı&lt;ref&gt;Niles, Susan. &quot;Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure,&quot; 2011, Schneider Electric, page 4. {{cite web |title=Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure |url=http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416120624/http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf |archive-date=April 16, 2012 |access-date=February 8, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Modullik maǵlıwmatlar orayı júk konteynerlerine yamasa sonday kóshpeli konteynerlerge jaylastırılǵan maǵlıwmatlar orayı úskenelerinen turıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 8, 2011 |title=Strategies for the Containerized Data Center |work=Data Center Knowledge |url=http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ |access-date=February 8, 2012 |archive-date=January 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123193211/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmatlar orayınıń komponentleri aldın ala tayarlanıwı hám standartlastırılıwı múmkin, bul kerek bolǵanda olardı kóshiriwdi jeńillestiredi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Niccolai |first=James |date=July 27, 2010 |title=HP says prefab data center cuts costs in half |url=http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 |access-date=February 8, 2012 |archive-date=June 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603111508/http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bunday modullik maǵlıwmatlar orayları IT apatlarınan keyin qayta tiklew ushın paydalı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tynan |first=Dan |date=October 28, 2013 |title=The Thoroughly Modular Data Center |url=https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center |access-date=May 11, 2026 |website=FedTech |language=en |archive-date=March 11, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311200832/https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Disaster Recovery |url=https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ |access-date=May 11, 2026 |website=Modular |language=en-US |archive-date=June 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619164654/https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kóshpeli maǵlıwmatlar orayları úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı olardı saqlaytuǵın apparatlıq támiynattı fizikalıq túrde tasıw arqalı kóshiriw ushın da qollanıladı. Sonday-aq olar kriptovalyuta qazıp alıwda da qollanıladı: bunda arzanıraq energiya dereklerinen paydalanıw ushın kóshpeli maǵlıwmatlar oraylarınıń toparları bir jerden ekinshi jerge tasıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Tarqatılǵan esaplawlardıń qollanılıwı]]
[[Kategoriya:Bultlı saqlaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter tarmaqları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlar orayları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlardı basqarıw]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw sistemaları]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw]]
[[Kategoriya:Serverler]]
[[Kategoriya:Infrastruktura]]</text>
      <sha1>0g0plpwrg0z0t5zf0r86uf6zcu7hk2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Bultlı saqlaw</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48479</id>
    <revision>
      <id>274828</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bos bet jarattı</comment>
      <origin>274828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı saqlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48480</id>
    <revision>
      <id>274829</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiy...»</comment>
      <origin>274829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42486" sha1="5lrsn84z4wfnfgbmtzbfm4bnvz2ewfo" xml:space="preserve">'''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiyisli bolıp, sol tárepinen basqarıladı. Bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardıń qoljetimli bolıwına, sonday-aq fizikalıq ortalıqtıń qorǵalǵan, qáwipsiz hám islep turıwına juwapker. Adamlar hám shólkemler paydalanıwshı, shólkem yamasa qosımsha maǵlıwmatların saqlaw ushın xızmet jetkerip beriwshilerden saqlaw kólemin satıp aladı yamasa jalǵa aladı.

Bultlı saqlaw xızmetlerine kolokaciyalanǵan bultlı esaplaw xızmeti, veb-xızmettiń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) yamasa API-di qollanatuǵın qosımshalar arqalı kiriwge boladı. Bunday qosımshalarǵa bultlı jumıs stolı saqlawı, bultlı saqlaw shlyuzı yamasa vebke tiykarlanǵan kontentti basqarıw sistemaları kiredi.

==Tariyxı==
Bultlı esaplawdı 1960-jıllarda Dj. K. R. Liklayder oylap tapqan dep esaplanadı. Ol ARPANET boyınsha jumısında adamlar menen maǵlıwmatlardı qálegen jerden hám qálegen waqıtta baylanıstırıwdı maqset etken&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|work=ComputerWeekly|title=A History of Cloud Computing|author-first1=Arif|author-last1=Mohamed|date=9 April 2018|archive-date=21 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172050/http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1983-jılı CompuServe óz paydalanıwshılarına olar júklewdi qálegen hár qanday fayllardı saqlaw ushın az muǵdarda disk ornın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Increase Your 100's Storage with 128K from Compuserve|last = Louden|first = Bill|date = September 1983|journal = Portable 100|volume = 1|publisher = New England Publications Inc.|issue = 1|page = 22|issn = 0738-7016}}&lt;/ref&gt;.

1994-jılı AT&amp;T jeke hám biznes baylanısı hám isbilermenlik ushın PersonaLink Services onlayn platformasın iske qostı. Bul saqlaw xızmeti tolıǵı menen vebke tiykarlanǵan birinshi xızmetlerdiń biri boldı. Kompaniyanıń reklamalarında ol «biziń elektron ushırasıw ornımızdı bult dep oylawıńızǵa boladı» dep súwretlengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |author-first1=Daniela |author-last1=Hernandez |date=May 23, 2014 |title=Tech Time Warp of the Week |url=https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921010826/https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-date=2020-09-21 |access-date=2024-08-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. Amazon Web Services 2006-jılı Amazon S3 bultlı saqlaw xızmetin usındı. Bul xızmet SmugMug, Dropbox hám Pinterest sıyaqlı belgili xızmetlerdiń saqlaw jetkerip beriwshisi retinde keń tanıldı hám keń qollanıla basladı. 2005-jılı Box kompaniyası biznes ushın onlayn fayl almasıw hám jeke bultlı kontentti basqarıw xızmetin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |title= Box.net lets you store, share, work in the computing cloud |url= http://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |access-date= October 2, 2016 |publisher= Silicon Valley Business Journal |date= December 16, 2009 |url-access= limited |archive-date= April 3, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230403144337/https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud AWS-ten úsh jıl keyin, 2009-jılı sentyabr ayında iske qosıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Ron Miller, Jon |date=2017-02-27 |title=Ambitious Alibaba takes aim at the kings of cloud computing |url=https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907153033/https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |archive-date=September 7, 2025 |access-date=2026-03-19 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha Gartner bultlı saqlaw platformaların tómendegishe reytingledi: AWS, Google, Microsoft, Oracle, Alibaba, IBM, Huawei hám Tencent. Olar global bultlı xızmetler bazarınıń 97%-in quraydı. Bul reyting bazarda ámelge asırıw qábiletine hám innovaciyalıq kózqarasqa tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haranas |first=Mark |title=Top 8 Cloud Platform Services Ranked: Azure, AWS, Google Lead Gartner Magic Quadrant |url=https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629015956/https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant |archive-date=2025-06-29 |access-date=2026-03-19 |website=www.crn.com}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Qıtaydıń texnologiyalıq kompaniyalarınıń 80%-i&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-31 |title=Alibaba's cloud unit now serves 80% of Chinese tech companies |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304123818/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |archive-date=March 4, 2026 |access-date=2026-03-19 |website=South China Morning Post |language=en}}&lt;/ref&gt; hám JI úlken til modelleri (LLM) kompaniyalarınıń yarımı Alibaba Cloud platformasında isledi. Al AQSH-ta 31–50% úles penen AWS ústemlik etti&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-07 |title=AWS vs Azure vs GCP vs Alibaba - Cloud Providers Comparison |url=https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216052934/https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |archive-date=December 16, 2025 |access-date=2026-03-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı Alibaba keyingi úsh jıl ishinde jasalma intellekt hám bultlı infrastruktura ushın 300 million yuannan, yaǵnıy shama menen 52 mlrd dollardan aslam qarjı jumsawdı jobalastırǵan. Bul aldınǵı jılı jumsalǵan muǵdardan anaǵurlım kóp. Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları hám Qwen sıyaqlı JI modelleri de keńeytiledi. Alibaba kompaniyasınıń bas direktorı Eddi Vu bul qárejetti bult hám JI ushın búgingi kúnge shekemgi eń úlken qárejet dep táriyipleydi. Sonday-aq ol ishki JI júklemeleriniń kóp bólegi Alibaba Cloud platformasında isleydi dep kútiletuǵının túsindirdi. Alibaba-nıń Accio Work sıyaqlı geypara JI quralları jergilikli saqlawdı hám bultqa tiykarlanǵan xızmetlerdi biriktiredi, biraq olardıń texnikalıq arxitekturasınıń tolıq táriypi joq&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haleem |first=Abbas |date=2026-03-24 |title=Alibaba International announces AI agent fleets via Accio Work |url=https://www.digitalcommerce360.com/2026/03/24/alibaba-international-announces-ai-agent-fleets-via-accio-work/ |access-date=2026-08-19 |website=Digital Commerce 360 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Jumıs stolı qosımshası fayllarǵa kire aladı hám nátiyjeler dúze aladı. Sonday-aq ol paydalanıwshınıń qurılmasında yad yamasa iskerlik maǵlıwmatların saqlay aladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Digital Commerce 360 |date=2026-07-22 |title=The Sourcing Tool That Works While You Sleep |url=https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/22/accio-sourcing-tool-that-works-while-you-sleep/ |access-date=2026-08-19 |website=Digital Commerce 360 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Qupıyalıq siyasatına sáykes, Accio Work kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerdi, xabarlasıwlardı, texnikalıq maǵlıwmatlardı hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaydı, olardı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler qayta islewi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Duckett |first=Beth |date=2026-07-24 |title=Alibaba adds more agentic AI to B2B sourcing |url=https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/24/alibaba-accio-work-agentic-ai-b2b-sourcing/ |access-date=2026-08-19 |website=Digital Commerce 360 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Accio Work qupıyalıq siyasatında onıń paydalanıwshılardıń kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerin, xabarlasıwların, texnikalıq maǵlıwmatların hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaytuǵını, al olardıń jergilikli orınlaw menen birge bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler tárepinen qayta islenıwi múmkin ekeni aytılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=say |first=Georgia Butler Have your |date=2026-09-18 |title=Alibaba considers increasing AI data center capex spend to $69bn over three years - report |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/alibaba-considers-increasing-ai-data-center-capex-spend-to-69bn-over-three-years-report/ |access-date=2026-10-06 |website=www.datacenterdynamics.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharwood |first=Simon |date=2026-08-21 |title=Alibaba Cloud plans to use fewer Western chips, to boost its already huge AI margins |url=https://www.theregister.com/off-prem/2026/08/21/alibaba-cloud-plans-to-use-fewer-western-chips-to-boost-its-already-huge-ai-margins/5290815 |access-date=2026-10-06 |website=theregister |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul xızmet paydalanıwshınıń kompyuterinde fayllar menen islew hám wazıypalardı orınlaw ushın «local-first» (birinshi náwbette jergilikli) dep táriyiplenedi. Al bultlı infrastruktura akkauntlardı basqarıw, xızmet kórsetiw, xabarlasıw hám geypara JI jobalastırıw hám model inferenciyası ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zulhusni |first=Muhammad |date=2026-09-23 |title=Alibaba Cloud plans 20GW AI infrastructure expansion by 2032 |url=https://www.cloudcomputing-news.net/news/alibaba-cloud-ai-infrastructure-20gw-2032/ |access-date=2026-10-06 |website=Cloud Computing News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Accio Work 隐私协议 |url=https://cdn.contract.alibaba.com/terms/privacy_policy_full/20260406201836579/20260406201836579.html |access-date=2026-10-06 |website=cdn.contract.alibaba.com}}&lt;/ref&gt;. Jergilikli keńislik fayllar menen islewdi hám wazıypalardı orınlawdı qollaydı, al bultlı infrastruktura akkauntlardı, xızmet kórsetiwdi, kommunikaciyalardı hám, múmkin, JI jobalastırıwdı qollaydı. Bul bóliniw paydalanıwshı JI quralına qaysı aymaqtan kiretuǵınına baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alibaba launches latest agentic AI platform with international unit's Accio Work |url=https://www.reuters.com/business/finance/alibaba-launches-latest-agentic-ai-platform-with-international-units-accio-work-2026-03-23/ |url-status=live |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;. Qárejetler ishki júklemelerdi hám sırtqı klient funkciyaların qollaw ushın GPU-ǵa uqsas tezletkishler hám iri kólemli maǵlıwmatlar orayları sıyaqlı arnawlı elementlerdi óz ishine aladı. Bul Alibaba kompaniyasınıń elektron sawdadan bultlı infrastrukturaǵa burılıwın kórsetedi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Qu |first=Tracy |date=2025-02-24 |title=Alibaba to Spend More Than $52 Billion in AI, Cloud Over Next Three Years |url=https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250530170911/https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |archive-date=May 30, 2025 |access-date=2026-05-14 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=闫星周 |title=Alibaba accelerates cloud and AI growth with $52.4b investment |url=http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324130113/http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |archive-date=2026-03-24 |access-date=2026-05-14 |website=www.chinadaily.com.cn}}&lt;/ref&gt;.
==Arxitekturası==
[[Fayl:Cloud storage architecture.png|thumb|Bultlı saqlawdıń joqarı dárejeli arxitekturası]]

Bultlı saqlaw joqarı dárejede virtuallastırılǵan infrastrukturaǵa tiykarlanadı. Ol interfeysler, derlik dárhal iykemlilik hám masshtablanıwshılıq, kóp ijarashılıq (multi-tenancy) hám resurslardı ólshep paydalanıw jaǵınan ulıwma bultlı esaplawǵa uqsas. Bultlı saqlaw xızmetlerin sırtqı xızmet (Amazon S3) retinde qollanıwǵa yamasa kárxananıń óz aymaǵında (ViON Capacity Services) ornatıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite web|title=On-premises private cloud storage description, characteristics, and options|url=http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html|access-date=2012-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322022215/http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html|archive-date=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı saqlawdıń úsh túri bar: xostinglengen obekt saqlaw xızmeti, fayl saqlaw hám blok saqlaw. Bul bultlı saqlaw túrleriniń hárbiriniń óziniń ayrıqsha artıqmashılıqları bar.

* Bultlı saqlaw qásiyetlerine iye bolıp xostinglenetuǵın hám ornatılatuǵın obekt saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon S3, Oracle Cloud Storage hám Microsoft Azure Storage xızmetlerin keltiriwge boladı. Sonday-aq olarǵa Openstack Swift sıyaqlı obekt saqlaw programmalıq támiynatı, EMC Atmos, EMC ECS hám Hitachi Content Platform sıyaqlı obekt saqlaw sistemaları, OceanStore&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot;&gt;S. Rhea, C. Wells, P. Eaton, D. Geels, B. Zhao, H. Weatherspoon, and J. Kubiatowicz, Maintenance-Free Global Data Storage. IEEE Internet Computing, Vol 5, No 5, September/October 2001, pp 40–49. [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329061438/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf|date=2012-03-29}} [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623031932/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html|date=2011-06-23}}&lt;/ref&gt; hám VISION Cloud sıyaqlı tarqatılǵan saqlaw boyınsha ilimiy proektler kiredi&lt;ref&gt;{{cite book | doi = 10.1109/CloudCom.2011.55 | year=2011 | pages=357–366 | last1 = Kolodner | first1 = Elliot K. | last2 = Tal | first2 = Sivan | last3 = Kyriazis | first3 = Dimosthenis | last4 = Naor | first4 = Dalit | last5 = Allalouf | first5 = Miriam | last6 = Bonelli | first6 = Lucia | last7 = Brand | first7 = Per | last8 = Eckert | first8 = Albert | last9 = Elmroth | first9 = Erik | last10 = Gogouvitis | first10 = Spyridon V. | last11 = Harnik | first11 = Danny | last12 = Hernandez | first12 = Francisco | last13 = Jaeger | first13 = Michael C. | last14 = Bayuh Lakew | first14 = Ewnetu | last15 = Manuel Lopez | first15 = Jose | last16 = Lorenz | first16 = Mirko | last17 = Messina | first17 = Alberto | last18 = Shulman-Peleg | first18 = Alexandra | last19 = Talyansky | first19 = Roman | last20 = Voulodimos | first20 = Athanasios | last21 = Wolfsthal | first21 = Yaron| title=2011 IEEE Third International Conference on Cloud Computing Technology and Science | chapter=A Cloud Environment for Data-intensive Storage Services | isbn=978-1-4673-0090-2 | s2cid=96939 }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud obekt saqlaw xızmetiniń (OSS) taǵı bir mısalı bolıp tabıladı. Ol tolıq basqarılatuǵın, masshtablanatuǵın, qáwipsiz hám únemli bultlı saqlaw bolıp, Amazon S3 hám Microsoft Azure Storage sıyaqlı úlken kólemdegi strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa kiriw ushın arnalǵan. OSS bucket (sıyımlıq) tiykarındaǵı saqlawdı, global kiriwdi hám joqarı shıdamlılıqtı qollaydı. Bul onı standart bultlı obekt saqlaw platformasına aylandıradı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Object Storage Service - Alibaba Cloud |url=https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520054414/https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |archive-date=May 20, 2026 |access-date=2026-06-18 |website=www.alibabacloud.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alibaba Cloud OSS |url=https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212182718/https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |archive-date=December 12, 2025 |access-date=2026-06-18 |website=S&amp;P Global Marketplace |language=en}}&lt;/ref&gt;.

* Fayl saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon Elastic File System (EFS) hám Qumulo Core xızmetlerin keltiriwge boladı&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cardin |first1=Jay |title=Qumulo – Because Data Storage Is Not Created Equal |url=https://blog.wei.com/qumulo-because-data-storage-is-not-created-equal |website=WEI Tech Exchange |publisher=WEI |access-date=5 August 2021}}&lt;/ref&gt;. Olar ulıwma fayllarǵa kiriwdi hám fayl sistemasın talap etetuǵın qosımshalar ushın qollanıladı. Bunday saqlaw kóbinese tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw (Network Attached Storage, NAS) serveri arqalı qollap-quwatlanadı. Ol iri kontent repozitoriyleri, islep shıǵıw ortalıqları, media saqlawlar yamasa paydalanıwshılardıń úy katalogları ushın qollanıladı.

* Amazon Elastic Block Store (EBS) sıyaqlı blok saqlaw xızmeti maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı basqa kárxana qosımshaları ushın qollanıladı. Ol kóbinese hárbir xost ushın arnawlı, tómen keshigiwli saqlawdı talap etedi. Bul geypara tárepleri boyınsha tikkeley jalǵanǵan saqlawǵa (direct attached storage, DAS) yamasa saqlaw tarmaǵına (storage area network, SAN) uqsas.

Bultlı saqlaw tómendegishe sıpatlanadı&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot; /&gt;:
* Kóplegen tarqatılǵan resurslardan turadı, biraq federativ&lt;ref&gt;Vernik, Gil, et al. &quot;Data On-boarding in Federated Storage Clouds.&quot; Proceedings of the 2013 IEEE Sixth International Conference on Cloud Computing. IEEE Computer Society, 2013.&lt;/ref&gt; yamasa kooperativ saqlaw bultı arxitekturasında bir pútin retinde isleydi
* Maǵlıwmatlardıń artıqsha nusqaları hám olardıń tarqatılıwı arqalı qátelerge joqarı dárejede shıdamlı
* Versiyalanǵan nusqalardı jaratıw arqalı joqarı dárejede uzaq saqlanadı
* Ádette maǵlıwmatlar replikaları boyınsha aqır-aqıbetinde kelisilgen (eventual consistency)&lt;ref&gt;Kemme, Bettina, et al. &quot;Consistency in Distributed Systems (Dagstuhl Seminar 13081).&quot; (2013).&lt;/ref&gt;

==Artıqmashılıqları==
* Kompaniyalar tek haqıyqatında paydalanǵan saqlaw kólemi ushın tóleydi, ádette bul bir ay, sherek yamasa jıl ishindegi ortasha tutınıw boladı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Bul bultlı saqlawdıń arzanıraq ekenin bildirmeydi, tek ol kapital qárejetler emes, al operaciyalıq qárejetler payda etedi.
* Bultlı saqlawdı paydalanatuǵın kompaniyalar óz energiya tutınıwın 70%-ke shekem azaytıp, ekologiyalıq jaqtan tazaraq biznes bola aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The usage and adoption of cloud computing by small and medium businesses|last = Gupta|first = P|date = 20 October 2013|journal = International Journal of Information Management|doi = 10.1016/j.ijinfomgt.2013.07.001|volume = 33|issue = 5|pages = 861–874}}&lt;/ref&gt;.
* Shólkemler sırtqı hám jergilikli bultlı saqlaw variantları arasında yamasa olardıń aralasın tańlay aladı. Tańlaw dáslepki tikkeley qárejetlerdi únemlew múmkinshiligin tolıqtıratuǵın tiyisli sheshim qabıl etiw kriteriylerine baylanıslı. Mısalı, operaciyalardıń úziliksizligi (COOP), apatlardan keyin qayta tiklew (DR), qáwipsizlik (PII, HIPAA, SARBOX, IA/CND), sonday-aq jazbalardı saqlaw boyınsha nızamlar, normativlik aktler hám siyasatlar&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ochs, R. (2012). The New Decision-Makers. CRN (June 22, 2012). Retrieved on December 10, 2012.|url=http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm|access-date=December 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805183008/http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm|archive-date=August 5, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Saqlawdıń qoljetimliligi hám maǵlıwmatlardı qorǵaw obekt saqlaw arxitekturasınıń ishki qásiyetleri bolıp tabıladı. Sonlıqtan qosımshaǵa qarap, qoljetimlilik hám qorǵawdı qosıw ushın kerek bolatuǵın qosımsha texnologiya, miynet hám qárejetlerdi joq etiwge boladı&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ |title=4 reasons why cloud and on-premises storage are different, but equally good for people data |date=2013-09-09 |access-date=2013-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925073953/http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ |archive-date=2013-09-25 }}&lt;/ref&gt;.
* Qosımsha saqlaw kólemin satıp alıw sıyaqlı saqlawǵa xızmet kórsetiw wazıypaları xızmet jetkerip beriwshiniń juwapkershiligine ótkeriledi&lt;ref name=&quot;zdnet&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-06-04 |title=Nasuni Cloud Storage Gateway {{!}} ZDNet |website=ZDNet |url=http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 |access-date=2024-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604074228/http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 |archive-date=2010-06-04 }}&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlaw paydalanıwshılarǵa veb-xızmet interfeysi arqalı basqa shólkemniń infrastrukturasında jaylasqan keń kólemli resurslar menen qosımshalarǵa dárhal kiriw múmkinshiligin beredi&lt;ref&gt;O'Brien, J. A. &amp; Marakas, G. M.  (2011).  Computer Software.  Management Information Systems 10th ed.  145.  McGraw-Hill/Irwin&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların bulttan jergilikli orınlarǵa kóshiriw yamasa virtual mashina obrazın jergilikli orınnan bulttaǵı obrazlar kitapxanasına import etiw ushın qollanıwǵa boladı. Bunnan basqa, bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların paydalanıwshı akkauntları arasında yamasa maǵlıwmatlar orayları arasında kóshiriw ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;Wu C F, Wang Y S, Liu G N, Amies, A, 2012, [http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html Create solutions on IBM SmartCloud Enterprise: Transfer image assets between different accounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902000723/http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html |date=2013-09-02 }} ''IBM developerWorks'', June 6.&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı tábiyiy apatlarǵa shıdamlı rezerv nusqa retinde qollanıwǵa boladı, sebebi ádette dúnyanıń hár túrli jerlerinde jaylasqan 2 yamasa 3 hár túrli rezerv server boladı.
* Bultlı saqlawdı WebDAV protokolı arqalı jergilikli disk retinde jalǵawǵa boladı. Ol bir neshe keńsesi bar shólkemler ushın oraylıq fayl serveri retinde xızmet ete aladı.
==Itimal mashqalalar==

===Maǵlıwmatlar qáwipsizligi===
Sezimtal maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshide saqlaǵanda saqlanıp turǵan maǵlıwmatlar menen uzatılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi mashqala bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlardı saqlawdı autsorsingke beriw hújim maydanın úlkeytedi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface |title=The Attack Surface Problem |publisher=Sans.edu |access-date=2013-07-08 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921221257/http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface }}&lt;/ref&gt;. Bultlı saqlaw xakerler ushın da, milliy qáwipsizlik agentlikleri ushın da bay resurs bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mello |first=John P. |date=20 March 2012 |title=National Security Agency Pressed to Reveal Details on Google Deal |url=http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611043843/http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |archive-date=2013-06-11 |access-date=2013-07-08 |publisher=PCWorld}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Spring |first=Tom |title=Google Ditches Microsoft's Windows Over Security Issues, Report Claims |url=http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110701071233/http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html |archive-date=2011-07-01 |access-date=2013-07-08 |publisher=PCWorld}}&lt;/ref&gt;. Bult kóplegen hár túrli paydalanıwshılar menen shólkemlerdiń maǵlıwmatların saqlaytuǵınlıqtan, xakerler onı júdá qımbatlı nıshana dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Subashini |first1=S. |last2=Kavitha |first2=V. |date=2011-01-01 |title=A survey on security issues in service delivery models of cloud computing |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=34 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.jnca.2010.07.006 |s2cid=7924866}}&lt;/ref&gt;.
# Maǵlıwmatlar tarqatılǵanda, olar kóbirek orınlarda saqlanadı. Bul maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız fizikalıq kiriw táwekelin arttıradı. Mısalı, bultqa tiykarlanǵan arxitekturada maǵlıwmatlar jiyi replikaciyalanadı hám kóshiriledi, sonlıqtan maǵlıwmatlardı ruqsatsız qayta tiklew táwekeli anaǵurlım artadı. Bunday jaǵday, mısalı, eski úskenelerdi utilizaciyalawda, disklerdi qayta paydalanıwda hám saqlaw ornın qayta bólistiriwde júz beredi. Maǵlıwmatlardıń replikaciyalanıw usılı klient tańlaǵan xızmet dárejesine hám usınılatuǵın xızmetke baylanıslı. Shifrlaw qollanılǵanda, ol qupıyalılıqtı támiyinley aladı. Maǵlıwmatlardı (diskte) joq etkende kripto-joq etiw (crypto-shredding) usılın qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligi bar hám tásirge ushırawı (mısalı, para alıwı yamasa májbúrleniwi) múmkin bolǵan adamlar sanı anaǵurlım artadı. Bir kompaniyada administratorlar, tarmaq injenerleri hám texniklerden turatuǵın kishi topar bolıwı múmkin. Al bultlı saqlaw kompaniyasınıń kóplegen klientleri hám mıńlaǵan serverleri boladı. Sonlıqtan onıń pútkil obekttegi yamasa, múmkin, pútkil kompaniyadaǵı derlik barlıq maǵlıwmatlarǵa fizikalıq hám elektron kiriw múmkinshiligi bar texnikalıq xızmetkerlerdiń toparı ádewir úlken boladı&lt;ref name=ICS_1&gt;{{cite web| title=US-CERT ICS-TIP-12-146-01 Targeted Cyber Intrusion and Detection Mitigation Strategies| url=https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| publisher=U.S. Department of Homeland Security| date=19 July 2012| access-date=5 December 2023| archive-date=5 December 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231205164351/https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Deshifrlaw giltleri xızmet jetkerip beriwshide emes, al xızmet paydalanıwshısında saqlanǵanda, xızmet jetkerip beriwshi xızmetkerleriniń maǵlıwmatlarǵa kiriwi sheklenedi. Bultta kóp maǵlıwmattı kóp paydalanıwshı menen bólisiw ushın deshifrlaw maqsetinde paydalanıwshılarǵa qáwipsiz kanallar arqalı kóp sanlı gilt tarqatılıwı kerek. Sonday-aq olardı paydalanıwshılar óz qurılmalarında qáwipsiz saqlawı hám basqarıwı kerek. Bul giltlerdi saqlaw ushın júdá qımbat qáwipsiz saqlaw kerek boladı. Bul mashqalanı sheshiw ushın giltlerdi biriktiriwshi kriptosistemanı (key-aggregate cryptosystem)&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Key-Aggregate Cryptosystem for Scalable Data Sharing in Cloud Storage|journal = IEEE Transactions on Parallel and Distributed Systems|date = 2014-02-01|issn = 1045-9219|pages = 468–477|volume = 25|issue = 2|doi = 10.1109/TPDS.2013.112|first1 = Cheng-Kang|last1 = Chu|first2 = Sherman S.M.|last2 = Chow|first3 = Wen-Guey|last3 = Tzeng|first4 = Jianying|last4 = Zhou|first5 = Robert H.|last5 = Deng|s2cid = 13030328|url = https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|archive-date = 2021-01-19|access-date = 2020-09-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210119053946/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|url-status = live}}&lt;/ref&gt; qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlar ótetuǵın tarmaqlar sanı artadı. Bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın tek lokal esaplaw tarmaǵı (LAN) yamasa saqlaw tarmaǵı (SAN) emes, al olardı baylanıstıratuǵın global tarmaq (WAN) ta kerek boladı.
# Saqlaw hám tarmaqlardı kóplegen basqa paydalanıwshılar/klientler menen bólisiwde basqa klientlerdiń siziń maǵlıwmatlarıńızǵa kiriwi múmkin. Bul geyde nadurıs háreketler, nasaz úskeneler yamasa programmadaǵı qátelik sebepli, al geyde jınayıy niyet sebepli júz beredi. Bul táwekel tek bultlı saqlawǵa emes, al saqlawdıń barlıq túrlerine tiyisli. Uzatıw waqtında maǵlıwmatlardıń oqılıw táwekelin shifrlaw texnologiyası arqalı azaytıwǵa boladı. Uzatıw waqtındaǵı shifrlaw maǵlıwmatlardı bultlı xızmetke jiberiw hám onnan alıw waqtında qorǵaydı&lt;ref name=MC_1&gt;{{cite web| title=4 Ways: Transfer Files from One OneDrive Account to Another without Downloading| url=https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| publisher=MultCloud| date=2023| access-date=5 December 2023| archive-date=16 June 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230616124728/https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Saqlawdaǵı shifrlaw xızmet jetkerip beriwshide saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı qorǵaydı. Maǵlıwmatlardı jergilikli bultlı xızmetke kiriw sistemasında (on-ramp) shifrlaw qorǵawdıń eki túrin de támiyinley aladı.

Qáwipsizlik mashqalalarınan qashıwdıń bir neshe jolı bar. Olardıń biri — ulıwma paydalanıwdaǵı bulttıń ornına jeke bulttı qollanıw. Basqa bir jolı — maǵlıwmatlardı shifrlanǵan formatta júklew, bunda gilt jergilikli infrastrukturada saqlanadı. Bul maqsette kóbinese maǵlıwmatlardı jiberiwden aldın shifrlaw múmkinshiligi bar jergilikli bultlı saqlaw shlyuzları qollanıladı.

===Uzaq múddetlilik===
Kompaniyalar máńgi emes, al olar usınatuǵın xızmetler menen ónimler ózgeriwi múmkin. Maǵlıwmatlardı saqlawdı basqa kompaniyaǵa autsorsingke beriw dıqqat penen izertlewdi talap etedi, hám bunda hesh nárse anıq bolmaydı. Kompaniya ómir súriwin toqtatqanda yamasa onıń jaǵdayı ózgergende, ózgermes dep esaplanǵan kelisimler hesh nársege turmaytuǵın bolıp qalıwı múmkin. Kompaniyalar&lt;ref name=&quot;netwk-wld-cloud&quot;&gt;{{cite web |last1=Butler |first1=Brandon |title=Cloud's worst-case scenario: What to do if your provider goes belly up |url=https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |work=Network World |access-date=20 June 2015 |date=2 June 2014 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117235114/https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp-world-longshut&quot;&gt;{{cite web |last1=Gaudin |first1=Sharon |title=Verizon gets 'black eye' in long cloud shutdown |url=http://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |work=Computerworld |access-date=20 June 2015 |date=12 January 2015 |archive-date=16 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616102943/https://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netwk-wld-goesdark&quot;&gt;{{cite web |last1=Butler |first1=Brandon |title=Free cloud storage service MegaCloud goes dark |url=https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |work=Network World |access-date=20 June 2015 |date=1 November 2013 |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806125539/https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:
# Bankrot bolıwı múmkin.
# Keńeyip, óz baǵdarın ózgertiwi múmkin.
# Basqa iri kompaniyalar tárepinen satıp alınıwı múmkin.
# Eksport sheklewlerine sáykeslikti biykar etetuǵın mámlekette bas keńsesi jaylasqan kompaniya tárepinen satıp alınıwı yamasa sonday mámleketke kóshiwi múmkin. Bunday jaǵdayda maǵlıwmatlardı kóshiriw zárúr boladı.
# Qayta tiklep bolmaytuǵın apatqa ushırawı múmkin.
===Qoljetimlilik===
* Autsorsingke berilgen saqlawdıń ónimliligi jergilikli saqlawǵa qaraǵanda tómenirek bolıwı itimal. Bul klienttiń WAN ótkeriw qábiletine qansha qarjı jumsawǵa tayın ekenine baylanıslı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;
* Isenimlilik hám qoljetimlilik global tarmaqtıń qoljetimliligine hám xızmet jetkerip beriwshi qollanatuǵın qáwipsizlik ilajlarınıń dárejesine baylanıslı. Isenimlilik apparatlıq támiynatqa, sonday-aq qollanılatuǵın hár túrli algoritmlerge tiykarlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cloud Data Storage Companies, Here are 15 Services and Innovators |url=https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |access-date=2022-09-19 |website=mediaipnu.or.id |date=16 September 2022 |language=en-gb |archive-date=2022-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173123/https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń sheklewleri ===
Ádette bultlı saqlawdıń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler sol xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın basqa xızmetlerde hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, xızmet jetkerip beriwshiler ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

===Basqa mashqalalar===
* Jazbalardı saqlaw boyınsha arnawlı talapları bar paydalanıwshılar, mısalı, nızamǵa sáykes elektron jazbalardı saqlawı kerek bolǵan mámleketlik mekemeler bultlı esaplaw hám saqlawdı qollanıwda qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi Qorǵanıw informaciyalıq sistemaları agentligine (DISA) jazbalardı saqlaw, jeke identifikaciyalaytuǵın maǵlıwmatlar (PII) hám qáwipsizlik (informaciya qáwipsizligin támiyinlew; IA) boyınsha barlıq talaplarǵa juwap beretuǵın jazbalardı basqarıw ónimleriniń dizimin júrgiziwdi tapsırǵan&lt;ref&gt;{{cite web|title=DoDD 5015.2 DOD Records Management Program, Section 5.1.3|url=http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322204713/http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf|archive-date=March 22, 2011}}&lt;/ref&gt;
* Fayl almasıwǵa ruqsat beretuǵın saytlar qaraqshılıqqa hám avtorlıq huqıqın buzıwǵa jol ashıwı múmkin. Mısalı, CodexCloud elektron kitaplar saqlaw saytı onda júklengen hám tarqatılǵan intellektual menshik iyeleriniń sud talaplarına ushıradı. Onı salıstırǵan Grooveshark hám [[YouTube]] saytları da sonday jaǵdayǵa ushıraǵan&lt;ref&gt;{{cite news|journal=MakeUseOf|author=Justin Pot|title=Codex Cloud: Upload Your Books &amp; Read Them Online Along With Other People's Uploads|url=http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|date=7 December 2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archive-date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|journal=NextWeb|date=18 October 2011|title=Publishers beware: Is CodexCloud the Grooveshark for ebooks?|author=Nancy Messieh|url=https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|archive-date=15 January 2021|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190113/https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Fayllardı mámleket ishinde, ásirese xalıqaralıq dárejede saqlaǵanda normativlik talaplarǵa sáykeslik kózqarasınan huqıqıy tárep mashqala bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jones |first=Hadley |url=http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |title=When Online File Storage Gets Legal: Regulatory Compliance |date=16 January 2014 |publisher=CloudWedge |access-date=2014-01-16 |archive-date=2018-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019121948/http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Iri maǵlıwmatlar orayların dúziw ushın, ásirese olardı energiya menen támiyinlew ushın kerek bolatuǵın resurslar mámleketlerdi energiya óndiriwin anaǵurlım arttırıwǵa májbúr etpekte. Bul klimatqa jáne de zıyan keltiretuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

==Gibridli bultlı saqlaw==
{{main|Gibridli bultlı saqlaw}}

Gibridli bultlı saqlaw — jergilikli saqlaw resursların bultlı saqlaw menen birge qollanatuǵın saqlaw infrastrukturası ushın termin. Jergilikli saqlawdı ádette shólkemniń ózi basqaradı, al bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı basqarıw hám olardıń qáwipsizligi ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshi juwapker&lt;ref name=&quot;jones1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |title=Hybrid Cloud Storage |work=SearchStorage |first=Margaret |last=Jones |date=July 2019 |access-date=2022-06-22 |archive-date=2022-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621203942/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı saqlawdı jergilikli bultlı saqlaw shlyuzı arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Bul shlyuz fayl sisteması yamasa obekt saqlaw interfeysin usınadı, paydalanıwshılar oǵan jergilikli saqlaw sistemasına kirgendey kire aladı. Bultlı saqlaw shlyuzı maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetine hám onnan paydalanıwshıǵa kórinbeytuǵın túrde jiberedi hám jergilikli kesh arqalı maǵlıwmatlarǵa tómen keshigiw menen kiriwdi támiyinleydi&lt;ref name=&quot;searchstorage1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |title=Definition: cloud storage gateway |work=SearchStorage |first=Mike |last=Barrett |date=July 2014 |access-date=2022-06-22 |archive-date=2022-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621201806/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı shólkemniń ishki saqlaw resursların tolıqtırıw ushın yamasa tiykarǵı saqlaw infrastrukturası retinde qollanıwǵa boladı. Eki jaǵdayda da gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge dástúrli jergilikli saqlaw infrastrukturasına qaraǵanda kóbirek iykemlilik hám masshtablanıwshılıq beriwi múmkin&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı qollanıwdıń bir neshe artıqmashılıqları bar. Mısalı, jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlardı tez kiriw ushın jergilikli keshte saqlawǵa boladı, al aktiv emes salqın maǵlıwmatlar (cold data) sırtta, bultta saqlanadı. Bul orındı únemlewge, saqlaw qárejetlerin azaytıwǵa hám ónimlilikti arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, maǵlıwmatlar jergilikli hám bultlı saqlaw infrastrukturasında da saqlanatuǵınlıqtan, gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge artıqsha nusqalardıń kóbirek bolıwın hám qátelerge joqarıraq shıdamlılıqtı támiyinley aladı&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı saqlaw]]</text>
      <sha1>5lrsn84z4wfnfgbmtzbfm4bnvz2ewfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı esaplaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48481</id>
    <revision>
      <id>274830</id>
      <timestamp>2026-10-12T19:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]  '''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi...»</comment>
      <origin>274830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22577" sha1="2fw2hnmyl6af0bf412p6k0ylt9tmjnu" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the cloud? |url=https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure |language=en-US |access-date=2025-09-29}}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: paydalanıwshılar óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı{{ref RFC|105}}.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |title=Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta |date=24 August 2006 |access-date=31 May 2014 |archive-date=13 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{cite web |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |title=Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog |publisher=Microsoft |date=2010-02-01 |access-date=2015-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |archive-date=2014-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|title=Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar jasalma intellekt, maǵlıwmatlar analitikası hám mashinalıq oqıtıw sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, Google, Meta hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing|title=The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.|date=10 Nov 2022|website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration|title=The Hidden Costs Of Cloud Migration|last=Shurma|first=Ramesh|date=8 Mar 2023|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation |url=https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz |access-date=Nov 16, 2024 |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>2fw2hnmyl6af0bf412p6k0ylt9tmjnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274831</id>
      <parentid>274830</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22562" sha1="rhx75u0f45e82xnhowor6pxner26pja" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the cloud? |url=https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure |language=en-US |access-date=2025-09-29}}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: paydalanıwshılar óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |title=Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta |date=24 August 2006 |access-date=31 May 2014 |archive-date=13 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{cite web |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |title=Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog |publisher=Microsoft |date=2010-02-01 |access-date=2015-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |archive-date=2014-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|title=Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar jasalma intellekt, maǵlıwmatlar analitikası hám mashinalıq oqıtıw sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, Google, Meta hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing|title=The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.|date=10 Nov 2022|website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration|title=The Hidden Costs Of Cloud Migration|last=Shurma|first=Ramesh|date=8 Mar 2023|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation |url=https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz |access-date=Nov 16, 2024 |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>rhx75u0f45e82xnhowor6pxner26pja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274832</id>
      <parentid>274831</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40261" sha1="rk66zohefktlsxxo9fampcccsgc6l3c" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the cloud? |url=https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure |language=en-US |access-date=2025-09-29}}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |title=Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta |date=24 August 2006 |access-date=31 May 2014 |archive-date=13 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{cite web |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |title=Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog |publisher=Microsoft |date=2010-02-01 |access-date=2015-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |archive-date=2014-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|title=Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, Google, Meta hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing|title=The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.|date=10 Nov 2022|website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration|title=The Hidden Costs Of Cloud Migration|last=Shurma|first=Ramesh|date=8 Mar 2023|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation |url=https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz |access-date=Nov 16, 2024 |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{cite web|url=https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|title=Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep|first=Mark D.|last=Ryan|website=cacm.acm.org|date=January 2011 |access-date=2021-05-21|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{cite web| last1=Salcedo | first1=Hector |title = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List|url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com|access-date = 2015-11-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|archive-date = 2015-11-23}}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|title=Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros|date=2010-02-22|publisher=Network World|access-date=2010-08-22|archive-date=2024-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Claybrook | first1=Bill | title=The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url=http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | access-date=8 October 2014 | date=2010-12-20 | archive-date=2014-10-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin»&lt;ref name=&quot;nist&quot;/&gt;.

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa operaciyalıq sistema obrazların hám óz qosımsha programmalıq támiynatın ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>rk66zohefktlsxxo9fampcccsgc6l3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274833</id>
      <parentid>274832</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>274833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40298" sha1="r6crikbtgryoyqjt3a95mv6wam69ezl" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the cloud? |url=https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure |language=en-US |access-date=2025-09-29}}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |title=Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta |date=24 August 2006 |access-date=31 May 2014 |archive-date=13 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{cite web |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |title=Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog |publisher=Microsoft |date=2010-02-01 |access-date=2015-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx |archive-date=2014-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|title=Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing|title=The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.|date=10 Nov 2022|website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration|title=The Hidden Costs Of Cloud Migration|last=Shurma|first=Ramesh|date=8 Mar 2023|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation |url=https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz |access-date=Nov 16, 2024 |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{cite web|url=https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|title=Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep|first=Mark D.|last=Ryan|website=cacm.acm.org|date=January 2011 |access-date=2021-05-21|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{cite web| last1=Salcedo | first1=Hector |title = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List|url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com|access-date = 2015-11-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|archive-date = 2015-11-23}}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|title=Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros|date=2010-02-22|publisher=Network World|access-date=2010-08-22|archive-date=2024-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Claybrook | first1=Bill | title=The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url=http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | access-date=8 October 2014 | date=2010-12-20 | archive-date=2014-10-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>r6crikbtgryoyqjt3a95mv6wam69ezl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-54875-66</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48482</id>
    <revision>
      <id>274834</id>
      <timestamp>2026-10-12T20:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="8kmj12notxcywtxn9gha10dvua44wp4" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:34, 2026-jıl 12-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>8kmj12notxcywtxn9gha10dvua44wp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Bultlı esaplaw</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48483</id>
    <revision>
      <id>274855</id>
      <timestamp>2026-10-13T02:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>274855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Bultlı saqlaw</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48484</id>
    <revision>
      <id>274856</id>
      <timestamp>2026-10-13T02:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>274856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Maǵlıwmatlar orayı</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48485</id>
    <revision>
      <id>274857</id>
      <timestamp>2026-10-13T02:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>274857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:丸山耕太郎</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48486</id>
    <revision>
      <id>274858</id>
      <timestamp>2026-10-13T03:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="jz7ss3x4lte93x6jp8fcindny6rgqqe" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 03:35, 2026-jıl 13-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>jz7ss3x4lte93x6jp8fcindny6rgqqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-14</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48487</id>
    <revision>
      <id>274859</id>
      <timestamp>2026-10-13T08:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg»</comment>
      <origin>274859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="go4x1elstfzxufkuhdzhjqa4zbi2xh6" xml:space="preserve">Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg</text>
      <sha1>go4x1elstfzxufkuhdzhjqa4zbi2xh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-14</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48488</id>
    <revision>
      <id>274860</id>
      <timestamp>2026-10-13T09:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «A video about hazardous trees on roads due to wildfires.ogv»</comment>
      <origin>274860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="fe6ygbyobkua7qpoii0veq0pajtmzu0" xml:space="preserve">A video about hazardous trees on roads due to wildfires.ogv</text>
      <sha1>fe6ygbyobkua7qpoii0veq0pajtmzu0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>