HTML

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>HTML</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233</id>
    <revision>
      <id>274888</id>
      <parentid>91945</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1280" sha1="63vcg3k2r15ot9t73v5e8ox2xmlx1ko" xml:space="preserve">{{Programmalastırıw tilleri|ataması=HTML}}
'''HTML''' ({{lang-en|'''H'''yper'''t'''ext '''M'''arkup '''L'''anguage}}) - gipertekstli hújjetler jaratıw ushın arnawlı til. Bul til teg (tag) dep atalıwshı arnawlı kodlardan ibarat. Bul kodlar web-bette kórinbeydi, biraq olardıń járdeminde avtor brauzer aynasında web-bet qanday súwretleniwi kerekligin táripleydi. Hújjettegi tekst parametrleri, grafikalıq obektlerdiń jaylasıwı, reńler, gipersiltemeler h.t.b. sol tegler járdeminde beriledi. Demek, tegler – bul brauzer túsinetuǵın kodlar, xızmetshi sózler.

HTML hújjeti &lt;code&gt;&lt;html&gt;&lt;/code&gt; hám &lt;code&gt;&lt;/html&gt;&lt;/code&gt; tegleri arasındaǵı tekst bolıp tabıladı. Bul ashıwshı (&lt;code&gt;&lt;html&gt;&lt;/code&gt;) hám jabıwshı (&lt;code&gt;&lt;/html&gt;&lt;/code&gt;) tegler juplıǵı bolıp, bul hújjet HTML tilinde jazılǵanlıǵın bildiredi. HTML hújjeti &lt;code&gt;&lt;head&gt;...&lt;/head&gt;, &lt;title&gt; … &lt;/title&gt;, &lt;body&gt;… &lt;/body&gt;&lt;/code&gt; bólimlerden ibarat boladı. Olardıń ishinde hújjettiń bası, atı hám denesi beriledi. Odan basqa shrift ólshemin, bette jaylasıwın, reńin, abzats, súwret parametrlerin belgilew, gipersiltemeler jaratıw, hár qıylı kesteler, formalar, freymler qoyıw ushın arnalǵan tegler ham bar.

[[Kategoriya:HTML| ]]
[[Kategoriya:Internet]]</text>
      <sha1>63vcg3k2r15ot9t73v5e8ox2xmlx1ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Linux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1221</id>
    <revision>
      <id>274918</id>
      <parentid>163823</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar|Operaciyalıq sistemalar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="h09u4imo6ulv6jg9xct7lh7h1bm3d1e" xml:space="preserve">{{OS infoqutısı
| name = Linux
| logo = [[Fayl:Tux.svg|150px|Tux, the penguin, mascot of Linux]]
| screenshot = 
| caption = [[Tux]], the penguin, mascot of the Linux kernel
| family = [[Unix-like]]
| kernel_type = [[Monolithic kernel]]
| license = Components released under [[GNU General Public License]] and others
| working_state = Current
}}

'''Linux''' (''aytılıwı Linuks yamasa Lineks'') bul [[Linux kernel]]ine tiykarlanǵan [[operatsion sistema]]. Linux kóbinese [[server]] kompyuterlerde qollanılıwı menen ataǵı shiqqan, biraq hár qıylı kompyuter úskeneleri, [[mobil telefon]]lardan baslap [[superkompyuter]]lergede ornatıwǵa boladı. [[İnternet]]tiń rawajlanıwı hámde [[Ubuntu]] atlı nusqasınıń shıǵarılıwı bul [[OS]]tıń paydalanıwshılarınıń kóbeyiwine alıp keldi.

''Linux'' ataması 1991-jılı [[Linus Torvalds]] tárepinen jazılǵan [[Linux kernel]]inen kelip shıqqan. Sistemanıń qalǵan bólimi, sonıń ishinde de [[sistema baǵdarlaması|sistema baǵdarlamlar]]ı hám [[kitapxana (kompyuter)|kitapxanalar]] 1983-jılı [[Richard Stallman]] tárepinen járiyalanǵan [[GNU]] operatsion sistemasınan alınǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Operatsion sistemalar]]
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]


{{compu-stub}}</text>
      <sha1>h09u4imo6ulv6jg9xct7lh7h1bm3d1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Operaciyalıq sistema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1225</id>
    <revision>
      <id>274917</id>
      <parentid>274664</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73548" sha1="63mfhz5ffde3q4x4d4849zrc6gf6a6z" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{web deregi | bet =Operating System Market Share Worldwide | url =https://gs.statcounter.com/os-market-share | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-dekabr |website=StatCounter Global Stats | til =en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD| url =https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-noyabr | arxivsáne = 2013-jıl 2-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Andrus| at =Brian| sáne = 2024-jıl 8-iyul | bet =Top 12 Most Popular Linux Distros| url =https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-noyabr |website=DreamHost Blog| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1| bet =Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 14-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{web deregi | url =https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-avgust | bet =Build Process - Unikraft
 | arxivsáne = 2024-jıl 22-aprel | arxivurl =https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{web deregi | url =https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust | bet =Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 | sáne = 2017-jıl 14-sentyabr | baspaxana =ACM SIGARCH
 | arxivsáne = 2024-jıl 1-mart | arxivurl =https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 105
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 31
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 30
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 388
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashina kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-may | bet =Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 | sáne = September 2016 | baspaxana =Intel Corporation
 |page=610
 | arxivsáne = 2022-jıl 23-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = 200
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = 400
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 182
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 153
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 148
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = 149
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshısı]] [[Klaviatura|klaviaturadaǵı]] klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın [[Kirgiziw/shıǵarıw|I/O]] ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 32
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = 34
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.

====Yadtı basqarıw====
Kóp programmalı operaciyalıq sistemanıń yadrosı, basqa wazıypalar menen bir qatarda, programmalarda házir paydalanılıp atırǵan barlıq sistemalıq yadtı basqarıwǵa juwapker bolıwı kerek. Bul bir programmanıń basqa programma tárepinen álleqashan paydalanılıp atırǵan yadqa aralasıp ketiwin boldırmaydı. Programmalar waqıttı bólistirip islegeni sebepli, hárbir programma yadqa ǵárezsiz kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek.

Birlesken yadtı basqarıw kóplegen erte dáwirdegi operaciyalıq sistemalarda qollanılǵan bolıp, barlıq programmalar yadronıń yad basqarıwshısın erikli túrde paydalanadı hám olarǵa bólistirilgen (ortaq) yad kóleminen aspaydı dep esaplaydı. Yadtı basqarıwdıń bul túri házirgi waqıtta derlik qollanılmaydı, sebebi programmalarda kóbinese olarǵa bólistirilgen yad kóleminen asıp ketiwine sebep bolatuǵın qáteler boladı. Eger programma isten shıqsa, ol bir yamasa birneshe basqa programma paydalanıp atırǵan yadtıń ózgeriwine yamasa ústinen jazılıwına alıp keliwi múmkin. Zıyanlı programmalar yamasa viruslar basqa programmanıń yadın qasaqana ózgertiwi yamasa operaciyalıq sistemanıń óziniń islewine tásir etiwi múmkin. Birlesken yadtı basqarıwda sistemanıń isten shıǵıwı ushın tek bir durıs islemeytuǵın programma jetkilikli.

Yadtı qorǵaw yadroǵa processtiń kompyuter yadına kiriwin sheklew múmkinshiligin beredi. Yadtı qorǵawdıń túrli usılları bar, olardıń ishinde yadtı segmentlew hám betlew de bar. Barlıq usıllar apparatlıq támiynattıń belgili bir dárejede qollawın talap etedi, mısalı, 80286 MMU. Bunday qollaw barlıq kompyuterlerde bola bermeydi.

Segmentlewde de, betlewde de belgili qorǵalǵan rejim registrleri CPUǵa orınlanıp atırǵan programmaǵa qaysı yad adreslerine kiriwge ruqsat beriliwin anıqlap beredi. Basqa adreslerge kiriwge urınıw úziliwdi payda etedi. Bul CPUdı qaytadan baqlawshı rejimge ótiwine hám yadronıń basqarıwdı óz qolına alıwına sebep boladı. Bul segmentlew qaǵıydasınıń buzılıwı yamasa qısqasha Seg-V dep ataladı. Bunday ámelge mazmunlı nátiyjeni belgilew qıyın bolǵanlıǵı hám ádette ol durıs islemeytuǵın programmanıń belgisi bolǵanı sebepli, yadro kóbinese qátege sebep bolǵan programmanı toqtatadı hám qáte haqqında xabar beredi.

Windows 3.1-den ME-ge shekemgi versiyalarda yadtı qorǵawdıń belgili bir dárejesi bolǵan, biraq programmalarda onı qollanıw zárúrligin aylanıp ótiw ańsat bolǵan. Ulıwmalıq qorǵaw qáteligi payda bolıp, segmentlew qaǵıydasınıń buzılǵanı kórsetilgen. Biraq sistemanıń ózi de kóbinese isten shıqqan.

====Virtual yad====
[[File:Virtual memory.svg|thumb|250px|Kóplegen operaciyalıq sistemalar programmalarǵa qattı disk hám RAM boyınsha shashırap jaylasqan yad bólimlerin «virtual yad» dep atalatuǵın bir tutas yad bólegi sıyaqlı paydalanıwına «aldawı» múmkin.]]

Virtual yad adreslewdiń qollanılıwı, mısalı, betlew yamasa segmentlew, yadronıń hárbir waqıtta hárbir programma qaysı yadtı paydalanıwı múmkin ekenin tańlawına múmkinshilik beredi. Bul operaciyalıq sistemanıń birdey yad orınların birneshe wazıypa ushın paydalanıwına jol ashadi.

Eger programma kiriwge bolmaytuǵın yadqa kiriwge háreket etse, biraq sol yad programmaǵa bólistirilgen bolsa, yadronıń ózine úziliw beriledi. Úziliwdiń bul túri ádette bet qátesi dep ataladı.

Yadro bet qátesin anıqlaǵanda, ádette onı payda etken programmaǵa tiyisli virtual yad aralıǵın ózgertedi hám soralǵan yadqa kiriwge ruqsat beredi. Bul yadronıń belgili bir qosımshanıń yadınıń qayerde saqlanatuǵının, yamasa onıń ele bólistirilgen yamasa bólistirilmegenin tańlaw boyınsha basqarıwına múmkinshilik beredi.

Zamanagóy operaciyalıq sistemalarda siyrek paydalanılatuǵın yad basqa programmalar paydalanıwı ushın bos orın jaratıw maqsetinde waqıtsha diskke yamasa basqa tasıwshıǵa saqlanıwı múmkin. Bul swap etiw dep ataladı, sebebi yadtıń belgili bir aymaǵı birneshe programma tárepinen paydalanılıwı múmkin hám sol yad aymaǵındaǵı mazmun talapqa qaray almastırılıwı yamasa awıstırılıwı múmkin.

Virtual yad programmistke yamasa paydalanıwshıǵa kompyuterde shınında bar bolǵan RAM kólemine salıstırǵanda anaǵurlım úlken RAM kólemi bar degen túsinikti beredi&lt;ref name=&quot;Operating System&quot;&gt;{{cite book|last=Stallings|first=William|title=Computer Organization &amp; Architecture|year=2008|publisher=Prentice-Hall of India Private Limited|location=New Delhi|isbn=978-81-203-2962-1|page=267}}&lt;/ref&gt;.

===Bir waqıtta orınlanıw===
Bir waqıtta orınlanıw operaciyalıq sistemanıń birneshe wazıypanı bir waqıtta orınlay alıw múmkinshiligin bildiredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=129}}. Házirgi zamanagóy operaciyalıq sistemalardıń derlik bári bir waqıtta orınlanıwdı qollaydı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=159}}.

Aǵımlar processtiń jumısın bir waqıtta orınlanıwı múmkin bolǵan birneshe bólimge bóliwge múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=130}}. Aǵımlardıń sanı bar bolǵan processorlar sanı menen sheklenbeydi. Eger aǵımlar processorlar sanınan kóp bolsa, operaciyalıq sistemanıń yadrosı aǵımlardı jobalastıradı, waqıtsha toqtatadı hám qayta dawam ettiredi, yaǵnıy hárbir aǵımnıń qashan orınlanatuǵının hám oǵan CPU waqıtınıń qansha bólegi beriletuǵının basqaradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=131}}. Kontekstti almastırıw waqtında orınlanıp atırǵan aǵım waqıtsha toqtatıladı, onıń jaǵdayı aǵımdı basqarıw blogına hám stekke saqlanadı, al jańa aǵımnıń jaǵdayı júklenedi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=157, 159}}. Tariyxta kóplegen sistemalarda aǵım basqarıwdı ózi bosatqansha (kooperativ kóp wazıypalılıq) orınlanıwın dawam ettire alǵan. Bul model bir aǵımǵa processordıń barlıq waqıtın iyelep alıwǵa múmkinshilik beretuǵını sebepli, házirgi operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi aǵımdı úziw múmkinshiligine iye (aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıq){{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=139}}.

Aǵımlardıń ózleriniń aǵım identifikatorı, programma sanaǵıshı (PC), registrler jıynaǵı hám stek bar, biraq olar bir processtiń basqa aǵımları menen kodtı, dinamikalıq yad maǵlıwmatların hám basqa resurslardı bólistiredi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=160}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=183}}. Sonlıqtan jańa processti jaratıwǵa qaraǵanda aǵım jaratıw ushın azıraq artıqsha shıǵın ketedi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=162}}. Bir processorlı sistemalarda bir waqıtta orınlanıw procesler arasındaǵı almastırıw arqalı júz beredi. Kóp kompyuterlerde birneshe processor bar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=162–163}}. Túrli processorlаrda orınlanatuǵın birneshe aǵımnıń parallel orınlanıwı programmanıń islewin tezletiwi múmkin, bul programmanıń qansha bólegi bir waqıtta orınlay alatuǵınına baylanıslı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=164}}.

====Fayl sisteması====
[[File:Dolphin FileManager.png|thumb|Fayl sistemaları paydalanıwshılarǵa hám programmalarǵa kompyuterdegi fayllardı, kóbinese kataloglar (yamasa papkalar) járdeminde, shólkemlestiriw hám retlestiriw múmkinshiligin beredi.]]

Jigirma birinshi ásirdegi kompyuterlerde qollanılatuǵın turaqlı saqlaw qurılmaları, ózgeriwsheń yad — dinamikalıq erkin kiriw yadınan (DRAM) ayırmashılıǵı, kompyuter isten shıqqannan yamasa elektr energiyası úzilip qalǵannan keyin de maǵlıwmatlardı saqlap qaladı. Turaqlı (ózgeriwsheń emes) saqlaw qurılmaları bayt esabında ádewir arzan, biraq olardan maǵlıwmatqa kiriw, oqıw hám jazıw ushın birneshe dárejede kóbirek waqıt ketedi. Tiykarǵı eki texnologiya bar: magnit disklerden turatuǵın qattı disk hám [[Flesh yad|flesh-yad]] (maǵlıwmatlardı elektr sxemalarında saqlaytuǵın qattı halatlı disk). Sońǵısı qımbatıraq bolsa da, tezirek isleydi hám shıdamlılıǵı joqarı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=492, 517}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=259–260}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=517, 530}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=260}}.

Fayl sistemaları — operaciyalıq sistema turaqlı saqlaw qurılmalarına kiriwdi ańsatlastırıw ushın qollanatuǵın abstrakciya. Olar adam oqıy alatuǵın fayl atların hám basqa metamaǵlıwmatlardı usınadı, kiriw ámellerin amortizaciyalaw arqalı ónimlilikti arttıradı, birneshe aǵımnıń yadtaǵı birdey bólimge kiriwine jol qoymaydı hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaw ushın tekseriw qosındıların óz ishine aladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=492–493}}. Fayl sistemaları fayllardan (ólshemi hár túrli bolıwı múmkin bolǵan, at berilgen maǵlıwmatlar jıynaǵı) hám adam oqıy alatuǵın fayl atları menen basqa kataloglardıń dizimin saqlaytuǵın kataloglardan (papkalardan) turadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=496}}. Absolyut fayl jolı túbir katalogtan baslanıp, punktuaciya belgileri menen ajıratılǵan ishki kataloglardıń atların kórsetedi, al salıstırmalı jol fayldıń katalogqa salıstırǵandaǵı jaylasqan ornın anıqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=496–497}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=274–275}}.

Sistemalıq shaqırıwlar (geyde kitapxanalar arqalı qaplanadı) qosımshalarǵa fayllardı jaratıw, óshiriw, ashıw hám jabıw, sonday-aq olardı baylanıstırıw, oqıw hám jazıw múmkinshiligin beredi. Bul ámellerdiń hámmesi operaciyalıq sistema tárepinen qosımsha atınan orınlanadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=502–504}}. Operaciyalıq sistemanıń keshigiwdi azaytıwǵa baǵdarlanǵan jumısları jaqında soralǵan yad blokların keshte saqlawdı hám qosımsha ele soramaǵan, biraq keyin kerek bolıwı múmkin bolǵan maǵlıwmatlardı aldın ala júklewdi óz ishine aladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=507}}. Qurılma drayverleri — hárbir [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) qurılmasına arnawlı islep shıǵılǵan hám operaciyalıq sistemanıń túrli apparatlıq támiynatlarda ózgertiw kiritilmesten islewine múmkinshilik beretuǵın programmalıq támiynat{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=508}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=359}}.

Fayl sistemalarınıń jáne bir komponenti — fayldıń atı hám metamaǵlıwmatların onıń mazmunı saqlanatuǵın maǵlıwmat blogı menen sáykeslestiretuǵın sózlik{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=545}}. Kóplegen fayl sistemaları fayl atların fayl nomerlerine aylandırıw ushın kataloglardan paydalanadı. Blok nomerin tabıw ushın operaciyalıq sistema indeks qollanadı, ol kóbinese terek túrinde ámelge asırıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=546}}. Bunnan bólek, bos bloklardı baqlap barıw ushın bos orın kartası boladı; ol ádette bit kartası túrinde ámelge asırıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=546}}. Jańa fayldı saqlaw ushın hár qanday bos bloktan paydalanıw múmkin bolsa da, kóplegen operaciyalıq sistemalar ónimlilikti arttırıw ushın bir katalogtaǵı fayllardı bir jerge jámlewge yamasa fragmentaciyanı azaytıw maqsetinde fayllardı dáwirli túrde qayta jaylastırıwǵa háreket etedi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=547}}.

Kompyuter isten shıqqan yamasa apparatlıq támiynat buzılǵan jaǵdayda maǵlıwmatlardıń isenimliligin saqlaw da áhmiyetli másele bolıp tabıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=589, 591}}. Fayl jazıw protokolları atomlıq ámeller tiykarında joybarlanadı, sonlıqtan jazıw barısındaǵı hár qanday waqıtta kompyuter isten shıqqan jaǵdayda turaqlı saqlaw qurılmasındaǵı maǵlıwmatlar tolıq jazılmaǵan yamasa sáykes kelmeytuǵın jaǵdayda qalıp ketpeydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=591–592}}. Maǵlıwmatlardıń buzılıwı artıqsha saqlaw (mısalı, RAID — arzan disklerdiń artıqsha massivleri) hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaytuǵın tekseriw qosındıları járdeminde sheshiledi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=385–386}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=592}}. Fayldıń birneshe tekseriw qosındısı hám rezerv kóshirmesi saqlanǵan jaǵdayda, sistema apparatlıq támiynattıń birneshe ret isten shıǵıwınan keyin de tiklene aladı. Maǵlıwmatlardıń buzılıwın anıqlaw hám tiklew ushın kóbinese fon procesleri qollanıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=592}}.

===Tarmaqlanıw===
Zamanagóy operaciyalıq sistemalar ádette TCP/IP protokollar stegi sıyaqlı tarmaq stegin óz ishine aladı.

===Qáwipsizlik===
{{Main|Kompyuter qáwipsizligi}}

Qáwipsizlik — bir kompyuterdi paydalanatuǵın basqa paydalanıwshılardan, sonday-aq tarmaq arqalı oǵan aralıqtan kiriwge urınıwshılardan paydalanıwshılardı qorǵawdı bildiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=605-606}}. Operaciyalıq sistemanıń qáwipsizligi CIA úshligin támiyinlewge tiykarlanadı: qupıyalıq (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlarǵa kiriwge múmkinshilik almaydı), pútinlik (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlardı ózgertе almaydı) hám qoljetimlilik (xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimine ushıraǵan jaǵdayda da sistemanıń ruqsat berilgen paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıp qalıwın támiyinlew){{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=608}}. Basqa kompyuter sistemalarındaǵı sıyaqlı, qáwipsizlikti támiyinlew ushın qáwipsizlik domenlerin — operaciyalıq sistemalarda yadro, procesler hám virtual mashinalardı — bir-birinen ajıratıw tiykarǵı áhmiyetke iye{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=609}}. Qáwipsizlikti arttırıwdıń basqa usıllarına hújim betin kishireytiw ushın sistemanı ańsatlastırıw, resurslarǵa kiriwdi dáslepki jaǵdayda sheklew, barlıq sorawlardıń ruqsatın tekseriw, eń az huqıq principin qollanıw (wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan eń az huqıqlardı beriw), huqıqlardı ajıratıw hám ulıwmalıq maǵlıwmatlardı azaytıw kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=609–610}}.

Operaciyalıq sistemalardıń geybir dizaynları basqalarına qaraǵanda qáwipsizirek boladı. Yadro menen qosımshalar arasında ajıratıw bolmaǵan sistemalar eń qáwipsiz emes bolıp esaplanadı. Kóp maqsetli operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi sıyaqlı monolit yadrolı sistemalar da yadronıń qanday da bir bólimi buzılǵan jaǵdayda hálsiz bolıp qaladı. Qáwipsizirek dizayn mikro-yadrolardı qollanadı: olar yadronıń huqıqların birneshe bólek qáwipsizlik domenlerine ajıratıp, yadronıń bir ret buzılıwınıń aqıbetlerin azaytadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=612}}. Uniyadrolar da yadronıń kólemin azaytıw hám operaciyalıq sistemanıń basqa funkciyaların qosımshalar boyınsha ajıratıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaytuǵın taǵı bir usıl bolıp tabıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=612}}.

Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi [[C (programmalastırıw tili)|C]] yamasa [[C++]] tillerinde jazıladı. Bul tiller qáwipli paydalanıw múmkin bolǵan hálsizliklerdiń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. Olarǵa qarsı qorǵanıwǵa háreketler jasalǵanına qaramastan, shegara tekseriwiniń joqlıǵı sebepli buferdiń tolıp ketiwi hújimleri hálsizliklerdi payda etedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=648, 657}}. CPU optimizaciyaları sebepli payda bolatuǵın geybir hálsizliklerdi qosqanda, apparatlıq támiynattaǵı hálsizlikler de operaciyalıq sistemanı buzıw ushın qollanılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=668–669, 674}}. Operaciyalıq sistema programmistleriniń hálsizliklerdi qasaqana engizgen jaǵdayları da belgili, mısalı, jasırın kiriw esikleri{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=679–680}}.

Operaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi olardıń barǵan sayın quramalasıwı hám sonıń nátiyjesinde qátelerdiń payda bolıwı menen qıyınlasadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=605, 617–618}}. Operaciyalıq sistemalardı formal tekseriw ámelde múmkin bolmaǵanlıqtan, islep shıǵıwshılar hálsizliklerdi azaytıw ushın operaciyalıq sistemanı bekkemlew usılların qollanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=681–682}}. Mısalı, adres keńisliginiń jaylasıwın tosınnan ózgertiw, basqarıw aǵımınıń pútinligin támiyinlew, kiriwdi sheklew dizimleri hám basqa texnikalar qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=683}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=685}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=689}}. Ashıq kodlı operaciyalıq sistemalarǵa kimniń kod qosıwına bolmasın, sheklew joq. Bunday sistemalarda ózgerisler tariyxı ashıq boladı hám basqarıw wazıypaları bólistirilgen túrde ámelge asırıladı{{sfn|Richet|Bouaynaya|2023|p=92}}. Ashıq kodlı programmistler qáwipsizlik hálsizliklerin tabıw hám joq etiw ushın birgelikte islewge umtıladı. Bunda kodtı qayta kóriw hám túrlerdi tekseriw arqalı zıyanlı kod alıp taslanadı{{sfn|Richet|Bouaynaya|2023|pp=92–93}}{{sfn|Berntsson|Strandén|Warg|2017|pp=130–131}}. Endryu S. Tanenbaum barlıq operaciyalıq sistemalardıń [[Derek kodı|derek kodın]] járiyalawdı usınıs etedi. Onıń pikirinshe, bul islep shıǵıwshılardıń qupıyalıqqa isenip qalıwınıń aldın aladı hám qáwipsizlikti jasırıw arqalı támiyinlew sıyaqlı isenimsiz usılǵa súyeniwdi azaytadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=611}}.

===Paydalanıwshı interfeysi===
[[Paydalanıwshı interfeysi]] (UI) adam menen kompyuter arasındaǵı óz-ara baylanıstı támiyinlew ushın zárúr. Hár qanday kompyuter ushın paydalanıwshı interfeysiniń eń kóp ushırasatuǵın eki túri bar:

* [[Komanda qatarı interfeysi]] — kompyuter komandaları qatarma-qatar jazıladı.
* [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) — kórnekli ortalıqtan paydalanadı. Kóbinese bul ayna, belgi, menyu hám kórsetkish elementleriniń birikpesinen turadı; bul WIMP dep te ataladı.

[[Jeke kompyuter|Jeke kompyuterlerde]], sonıń ishinde [[Smartfon|smartfonlar]] hám planshetlerde, sonday-aq jumıs stanciyalarında paydalanıwshı kirgizetuǵın maǵlıwmat ádette [[klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], trekpad yamasa sensorlı ekran arqalı beriledi. Olardıń hámmesi operaciyalıq sistema menen arnawlı programmalıq támiynat arqalı baylanısadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=396, 402}}. Programmalıq támiynat islep shıǵıwshılar yamasa kod jazıwshılar bolmaǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları kirgiziw hám shıǵarıw ushın kóbinese grafikalıq interfeyslerdi tańlaydı. Grafikalıq interfeysler jeke kompyuterlerdiń kópshiligi tárepinen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=395, 408}}. Grafikalıq interfeyslerdi qollaytuǵın programmalıq támiynat komanda qatarı hám ápiwayı tekstli shıǵarıwǵa qaraǵanda quramalıraq. Ápiwayı tekstli shıǵarıw kóbinese baǵdarlamashılar tárepinen maqullanadı hám onı qollap-quwatlaw ańsat{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=402}}.

==Hobbi retinde operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw==
Hobbi retindegi operaciyalıq sistema — kodı bar bolǵan operaciyalıq sistemadan tikkeley alınbaǵan, paydalanıwshıları hám belsendi islep shıǵıwshıları az bolǵan sistema.

Ayırım jaǵdaylarda hobbi retindegi islep shıǵıw jumısı «homebrew» dep atalatuǵın kompyuter qurılmasın qollap-quwatlawǵa arnaladı. Mısalı, MOS Technology 6502 mikroprocessorı menen isleytuǵın ápiwayı bir plataǵa ornatılǵan kompyuter. Basqa jaǵdaylarda islep shıǵıw keń tarqalǵan arxitektura ushın alıp barılıwı múmkin. Operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw pútkilley jańa ideyalardan baslanıwı yamasa bar bolǵan operaciyalıq sistemanı úlgi etip alıw arqalı ámelge asırılıwı múmkin. Hár eki jaǵdayda da hobbi retinde islep shıǵıwshı jumıstı ózi orınlaydı yamasa uqsas qızıǵıwshılıqları bar kishkene, geyde rásmiy emes topar menen birgelikte isleydi.

Hobbi retindegi operaciyalıq sistemalarǵa Syllable hám TempleOS mısal bola aladı.

==Operaciyalıq sistemalardıń hár túrliligi hám portativligi==

Eger qosımsha belgili bir operaciyalıq sistema ushın jazılıp, basqa operaciyalıq sistemaǵa kóshiriletuǵın bolsa, qosımshaǵa kerek bolǵan funkcionallıq jańa sistemada basqasha ámelge asırılıwı múmkin. Mısalı, funkciyalardıń atları hám argumentlerdiń mánileri ózgeshe bolıwı múmkin. Bul qosımshanı beyimlewdi, ózgertiwdi yamasa basqa túrde qollap-quwatlawdı talap etedi.

Operaciyalıq sistemalardıń hártúrliligin qollap-quwatlawǵa ketetuǵın bul shıǵındı Java yamasa Qt sıyaqlı programmalıq platformalar ushın qosımshalar jazıw arqalı azaytıwǵa boladı. Bul abstrakciyalar belgili bir operaciyalıq sistemalarǵa hám olardıń sistemalıq kitapxanalarına beyimleniw shıǵınların aldın ala óz moynına alǵan.

Taǵı bir usıl — operaciyalıq sistemalardı islep shıǵarıwshılardıń standartlardı qabıl etiwi. Mısalı, POSIX hám operaciyalıq sistemanı abstrakciyalaw qatlamları ulıwmalıq ózgesheliklerdi támiyinlep, bir sistemadan ekinshisine kóshiriw shıǵınların azaytadı.

==Keń tarqalǵan operaciyalıq sistemalar==

2025-jıl oktyabr ayına kelip, veb-trafik kórsetkishleri Androidtiń pútkil Dúnya júzi torına kiriw ushın qollanılatuǵın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema ekenin kórsetedi. Onıń úlesi 38%-ti quraydı. Keyingi orınlarda [[Microsoft Windows]] — 31%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, macOS — 7% hám [[Linux]] — 1% úles penen turadı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot; /&gt;. [[Android]], iOS hám iPadOS [[Mobil operaciyalıq sistema|mobil operaciyalıq sistemalar]] bolıp tabıladı, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterlerge arnalǵan operaciyalıq sistemalar bolıp esaplanadı.

===Linux===
{{Main|Linux}}

[[File:Layers of a Linux system.png|thumb|upright=1.7|Linux sistemasınıń qatlamları]]

[[Linux]] — GNU ulıwmalıq jámiyetlik licenziyası (GPL) boyınsha tarqatılatuǵın erkin programmalıq támiynat. Bul licenziyaǵa muwapıq, onıń barlıq tuwındı versiyaları [[Derek kodı|derek kodın]] járiyalawı nızam boyınsha talap etiledi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=779–780}}. Linux programmistler tárepinen ózleri paydalanıw ushın islep shıǵılǵan. Sonlıqtan onda ápiwayılıq hám izbe-izlikke ayrıqsha itibar berilgen: sheksiz derlik usıllar menen biriktiriwge bolatuǵın az sandaǵı tiykarǵı elementler qollanıladı hám artıqsha qaytalanıwdan qashıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=713–714}}.

Onıń dizaynı mikro-yadrodan paydalanbaytuǵın basqa UNIX sistemalarına uqsaydı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=780}}. Linux C tilinde jazılǵan&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vaughan-Nichols |first1=Steven |title=Linus Torvalds prepares to move the Linux kernel to modern C |url=https://www.zdnet.com/article/linus-torvalds-prepares-to-move-the-linux-kernel-to-modern-c/ |access-date=7 February 2024 |work=ZDNET |date=2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ol UNIX System V [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] qollanadı, biraq BSD sintaksisin de qollap-quwatlaydı. Linux standart UNIX tarmaqlıq funkciyaların hám UNIX qurallarınıń tolıq jıynaǵın qollaydı. Sonıń menen birge, birneshe paydalanıwshını qollap-quwatlaydı hám aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtan paydalanadı. Dáslep minimalistlik dizaynǵa iye bolǵan Linux 16 megabayttan (MB) az RAM menen de isley alatuǵın iykemli sistema bolıp tabıladı, biraq ol házirgi waqıtta kóp processorlı úlken sistemalarda qollanıladı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=780}}. Basqa UNIX sistemalarına uqsas túrde, Linux distributivleri yadrodan, sistemalıq kitapxanalardan hám sistemalıq utilitalardan turadı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=781}}. Linuxta jumıs stolı, papka hám fayl belgileri bar grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) bar. Sonday-aq operaciyalıq sistemaǵa komanda qatarı arqalı kiriw múmkinshiligi de bar{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=715–716}}.

[[Android]] — Linuxqa tıǵız tiykarlanǵan, biraq tek bir bólegi ashıq kodlı operaciyalıq sistema. Ol smartfonlarda keń tarqalǵanlıǵı sebepli paydalanıwshılar arasında eń kóp qollanılatuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandı. Android, sonday-aq grafikalıq interfeys talap etiletuǵın engizilgen sistemalarda da qollanıladı, biraq bul tarawda onıń úlesi salıstırmalı túrde az. Bunday qurılmalarǵa aqıllı saatlar, avtomobillerdiń basqarıw panelleri, samolyot orınlıqlarınıń artına ornatılǵan ekranlar, medicina qurılmaları hám úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=793–794}}. Linuxtan ayırmashılıǵı, Androidtıń úlken bólegi [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] tilinde jazılǵan hám obektke baǵdarlanǵan dizaynnan paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=793}}.

===Microsoft Windows===
{{Main|Microsoft Windows}}

[[File:Diagram of a security descriptor for a file on Windows.png|thumb|upright=1.3|Fayl ushın qáwipsizlik deskriptorı: dáslep tek oqıwǵa ruqsat berilgen, Elvis ushın kiriw sheklengen, Keti ushın oqıw hám jazıw ruqsatı, al fayldıń iyesi Ida ushın tolıq kiriw ruqsatı belgilengen{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=1021-1022}}.]]

[[Microsoft Windows|Windows]] — stol kompyuterlerinde, noutbuklarda, planshetlerde, telefonlarda, jumıs stanciyalarında, korporativ serverlerde hám Xbox konsollarında keń qollanılatuǵın menshikli operaciyalıq sistema{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=871}}. Sistema dáslep «qáwipsizlik, isenimlilik, sáykeslik, joqarı ónimlilik, keńeytiw múmkinshiligi, portativlik hám xalıqaralıq qollap-quwatlaw» talapların támiyinlew ushın joybarlanǵan. Keyin ala energiya únemlew hám dinamikalıq qurılmalardı qollap-quwatlaw da tiykarǵı ústemliklerge aylandı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=826}}.

Windows Executive procesler, aǵımlar hám bólimler (mısalı, fayllar sıyaqlı yad obektleri) ushın áhmiyetli maǵlıwmat strukturaların basqarıwda yadro rejimindegi obektlerden paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1035}}. Operaciyalıq sistema virtual yad ushın talap boyınsha betlewdi qollaydı, bul kóplegen qosımshalarda kirgiziw-shıǵarıw ámellerin tezletedi. Kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarınıń drayverleri Windows Driver Model modelinen paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1035}}. NTFS fayl sistemasında tiykarǵı kestе bar bolıp, hárbir fayl metamaǵlıwmatları bar jazba túrinde kórsetiledi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1036}}. Wazıypalardı jobalastırıw aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtı óz ishine aladı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=821}}. Windows kóp sanlı qáwipsizlik funkciyalarına iye{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=827}}. Olardıń ishinde kiriwdi basqarıw dizimleri hám pútinlik dárejelerin qollanıw ayrıqsha áhmiyetke iye. Hárbir processte autentifikaciyalaw tokeni boladı, al hárbir obektke qáwipsizlik deskriptorı beriledi. Keyingi versiyalarǵa jáne de kóbirek qáwipsizlik funkciyaları qosılǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1036}}.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar| ]]</text>
      <sha1>63mfhz5ffde3q4x4d4849zrc6gf6a6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blog</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7269</id>
    <revision>
      <id>274899</id>
      <parentid>162054</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Veb 2.0|Veb 2.0]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6540" sha1="ofogcklq9caj6e5ksmp6popnfz070wf" xml:space="preserve">'''Blog''' — ápiwayı [[Websayt|sayt]] ǵana emes, ol ádebiy-publicistikalıq [[Janr|janr]]lardıń dáregi. Basqa janrlar arasında ol ózin-ózi kórsetiw, xabarlardıń xronologiyalılıǵı, diskussiyalılıq, sistemalılıq, tekst qurılısındaǵı intuitivlik sıyaqlı bir neshe belgileri menen ajıralıp turadı. Blog sózi inglis tilindegi blog, web log sózlerinen alınǵan bolıp, bizińshe internet-jurnal, internet-kúndelik, onlayn-kúndelik mánilerin bildiredi. 

Blog ápiwayı sayt ǵana emes, ol ádebiy-publicistikalıq janrlardıń dáregi. Basqa janrlar arasında ol ózin-ózi kórsetiw, xabarlardıń xronologiyalılıǵı, diskussiyalılıq, sistemalılıq, tekst qurılısındaǵı intuitivlik sıyaqlı bir neshe belgileri menen ajıralıp turadı . A.A.Kalmıkov hám L.A.Koxanovalardıń jazıwınsha: «Veblog – bul informaciyalar menen toltırılǵan kúndelik, avtorlıq joybarlardıń bir forması. 

Vebloglardıń avtorları (blogerler), ózleri menen júz bergen waqıyalar haqqında jazadı, anaw yamasa mınaw siyasiy waqıyaǵa ózleriniń jeke pikirlerin bildiredi, sonday-aq, internettegi publikaciyalardı dárekke kommentariylerdi baylanıstırıp sholıydı» . 

Oksford sózliginde blog túsinigine bılayınsha anıqlama berilgen: «Bir adam turaqlı túrde sońǵı waqıyalar yamasa belgili bir tema haqqında jazatuǵın veb-sayt. Bazıda waqıyalar júz bergende hárbir minutta bir neshe jańa maǵlıwmatlar qosıladı hám oǵan oqıwshılar ózleriniń kommentariyleri hám pikirlerin jollawı múmkin» . 

Internet global tarmaǵında dáslepki veb-blog 1992-jılı britaniyalı alım Tim Berners-Li tárepinen jaratılǵan .Oksford sózliginde blog túsinigine bılayınsha anıqlama berilgen: «Bir adam turaqlı túrde sońǵı waqıyalar yamasa belgili bir tema haqqında jazatuǵın veb-sayt. Bazıda waqıyalar júz bergende hárbir minutta bir neshe jańa maǵlıwmatlar qosıladı hám oǵan oqıwshılar ózleriniń kommentariyleri hám pikirlerin jollawı múmkin» .
Internet global tarmaǵında dáslepki veb-blog 1992-jılı britaniyalı alım Tim Berners-Li tárepinen jaratılǵan. 

== Tariyxı ==
Internet global tarmaǵında dáslepki veb-blog 1992-jılı britaniyalı alım '''Tim Berners-Li''' tárepinen jaratılǵan. 

A.A.Kalmıkov hám L.A.Koxanovalardıń jazıwınsha: «Veblog — bul informaciyalar menen toltırılǵan kúndelik, avtorlıq joybarlardıń bir forması. Vebloglardıń avtorları (blogerler), ózleri menen júz bergen waqıyalar haqqında jazadı, anaw yamasa mınaw siyasiy waqıyaǵa ózleriniń jeke pikirlerin bildiredi, sonday-aq, internettegi publikaciyalardı dárekke kommentariylerdi baylanıstırıp sholıydı» .
Oksford sózliginde blog túsinigine bılayınsha anıqlama berilgen: «Bir adam turaqlı túrde sońǵı waqıyalar yamasa belgili bir tema haqqında jazatuǵın veb-sayt. Bazıda waqıyalar júz bergende hárbir minutta bir neshe jańa maǵlıwmatlar qosıladı hám oǵan oqıwshılar ózleriniń kommentariyleri hám pikirlerin jollawı múmkin».

Bul blogtan [[internet]]tiń rawajlanıwı, jańa saytlardıń payda bolıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar orın alǵan edi. Basqa versiyalarǵa qaraǵanda, dáslepki blogtıń jaratıwshısı amerikalı ǵárezsiz jurnalist Dj.Xoll bolıp, ol óziniń blogın 1994-jıldan baslap júrgize baslaǵan . Sońınan biypul blog xızmeti esaplanǵan Blogger.com saytı 1999-jılı San-Franciskodaǵı Pyra Labs kompyuter kompaniyası tárepinen jaratıldı.

Blog sóziniń etimologiyasına itibar qaratatuǵın bolsaq, ol inglis tilindegi blog, web log sózlerinen alınǵan bolıp, bizińshe internet-jurnal, internet-kúndelik, onlayn-kúndelik mánilerin bildiredi. 

Blog termin sıpatında 1997-jılı 17-dekabrde Y.Barger tárepinen ilimge kirgizilgen bolıp, onıń dástúriy kúndelikten ózgesheligi, olar publikaǵa járiyalanadı hám qálegen adam oqıw imkaniyatına iye boladı. Bloglarda tiykarınan informaciyalar tekstli, illyustraciyalı hám multimedialı formada jaylastırıladı. Wikipedia’da «blogtaǵı maǵlıwmatlar uzın bolmaǵan xronologiyalıq tártipte bolǵanlıǵı maqsetke muwapıq» ekenligi aytılǵan. Informaciyanı jıynap, qayta islep hám óziniń blogına jaylastırıp, onı tarqatıwshı insan bloger dep júrgiziledi.

== Bloglardıń túrleri ==
K.L.Zuykina bloglarda siyasiy kommunikaciyanıń tutqan ornı boyınsha ilimiy-izertlew jumısların alıp barǵan bolsa, M.V.Pozdeev bloglardıń tipologiyası boyınsha ilimiy izertlew jumısların alıp barǵan hám bloglardı tómendegishe bólip úyrengen: 

* '''Avtorlar quramına qaray:''' jeke, anonim (belgisiz adam tárepinen júrgiziledi), kollektivli yamasa sociallıq, korporativli blog. 
* '''Multimedia túrine qaray:''' ápiwayı, fotoblog, muzıkalı, podkast hám blogkasting, videoblog. 
* '''Kontent ózgesheligi boyınsha:''' kontentli blog, monitoringli, citatalı, splog. 
* '''Texnikalıq tiykarı boyınsha:''' Stand-alone, blog-platformasındaǵı blog, moblog. 
* '''Aktual informaciyalardı jetkeriwi boyınsha:''' dástúriy hám jańalıqlar blogı .
* 
Belgili jurnalist hám bloger '''N.Strij''' blogerlerdiń professional jurnalistlerden úyreniwi kerek bolǵan tiykarǵı 10 principti atap kórsetedi. Olar tómendegiler:

* temanı obektiv túrde sáwlelendiriw;
* temanıń hár tárepleme sáwlelendiriliwi;
* pikirler hám faktlerdiń ózgesheligin biliw;
* faktlerdi tez tekseriw;
* hárdayım jańa informaciyanı izlew;
* informaciyanı túrli janrlarda tarqatıw;
* tóńkerilgen piramida usılınan paydalanıw;
* informaciyanıń qısqa hám anıq etip jetkeriw;
* redaktorlaw hám etika máselesi.

== Ádebiyatlar== 
#Kalmıkov A.A., Koxanova L.A. Internet-jurnalistika. – M.: Yuniti-dana, 2005.
#Panyusheva M.M. Blogosfera: tradicionnıe SMI vs netradicionnıe // Vestnik MGU. Ser. 10. Jurnalistika. 2010. № 4. 
#Filatova O.G. Blogi i SMI, grajdanskaya i tradicionnaya jurnalistika: sootnoshenie ponyatiy //Vestnik SPbGU. Ser. 9. 2010. № 4. 
#Pak E.M. Blogi v sisteme tvorcheskoy deyatelnosti jurnalista // Vestnik SPbGU. Ser. 9. 2011. Vıp. 2.
#Petrosyan V.G. Blogi: SMI ili platforma svobodnogo vırajeniya // Fundamentalnıe i prikladnıe issledovaniya v sovremennom mire. 2014. № 5. 
#Zuykina K.L. Osobennosti politicheskoy kommunikacii v blogosfere Rossii i SShA. Diss... kand. filol. nauk. –Moskva. 2017.{{shala}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Jurnalistika]]
[[Kategoriya:Veb 2.0]]</text>
      <sha1>ofogcklq9caj6e5ksmp6popnfz070wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aqıllı saat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7512</id>
    <revision>
      <id>274904</id>
      <parentid>230054</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="f5qp5nleocdj3p0tvantos2cxf5t8ci" xml:space="preserve">[[Fayl:Smartwatch-828786.jpg|nobaý|300px]]

'''Aqilli saat''' (inglizshe”smart watch”), sonıń menen birge Aqilli saat yamasa saat telefonı — rawajlanǵan funktsional múmkinshiliklerge iye kompyuterlestirilgen qol saatı (standart waqtın baqlawdan tısqarı ), kóbinese kommunikatorlar menen salistiriladi. Birinshi modeller kalkulyator, awdarmashı yamasa oyın apparatı sıyaqlı ápiwayı wazıypalardı atqarǵan. Zamanagóy aqilli saatlar kiyiladigan kompyuterler bolıp tabıladı. Kóplegen modeller úshinshi tárep programmaların qollap -quwatlaydı hám mobil operatsion sistemalar tárepinen basqarıladı, mobil media pleer retinde háreket etiwi múmkin. Birpara modeller járdeminde siz telefon qońırawların qabıllawıńız hám SMS hám elektron pochta xabarlarına juwap beriwińiz múmkin. Ko’plegen aqilli saatlar tek smartfon menen baylanısqan hám iyesine jańa bildiriw xatılar (mısalı, social tarmaqlar daǵı xabarlar, qońırawlar hám kalendar esletpeleri) keliwi tuwrısında xabar beretuǵın járdemshi ekran wazıypasın atqaradı.''Көлбеу мәтін''

{{Dereksiz}}

[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]</text>
      <sha1>f5qp5nleocdj3p0tvantos2cxf5t8ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>World Wide Web</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7890</id>
    <revision>
      <id>274905</id>
      <parentid>135814</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1218" sha1="ejbc66felnla6v88pizt82db0obg1km" xml:space="preserve">[[Fayl:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-LetShare]]
'''WWW (World Wide Web)''' — hár qıylı kórinis hám formadaǵı informaciya dereklerin birlestirgen túrde jeke informaciya dúnyasınan paydalanıw imkaniyatı 1992 — 93-jıllarda xabar texnologiyasınıń rawajlanıwı sebepli súwretlew hám sesli informaciyalardı alıs aralıqlardan qısqa waqıtta jetkerip beriwdiń sonday imkaniyatı jaratıldı, ol World Wide Web dep atalǵan. World Wide Web (mánisi: xalıq aralıq órmekshitorı) tiń jaratılıwına 1989-jıl Shvecariyadaǵı Evropa Yadrolıq Izertlewler Keńesiniń joybarı tiykar boldı. Bul joybardıń maqseti Internette informaciya tarqatıwdıń nátiyjeli usılların izlew hám onıń aqıbetlerin baqlawdan ibarat edi. Búgingi kúnde World Wide Web Internettiń eń tez rawajlanıp atırǵan tarawlarınan biri bolıp qaldı. World Wide Web multimedia (multimedia — súwret hám [[tekst]]li informaciyanı sesli hám hárekettegi kórinislerden ibarat informaciya menen birlestiriw texnologiyası) imkaniyatlarǵa iye bolǵanı ushın paydalanıwshılar itibarın júdá tez tartadı.

== Tariyxı ==

== Derekler ==
[[Kategoriya:Internet]]
[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]</text>
      <sha1>ejbc66felnla6v88pizt82db0obg1km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ashıq kodlı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16949</id>
    <revision>
      <id>274890</id>
      <parentid>274770</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9183" sha1="29joa6r1pxwuixwt0wrph3xkdvx8llw" xml:space="preserve">[[Fayl:Open_Source_Initiative.svg|nobaý|Open Source Initiative logotipi]]
'''Ashıq kodlı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Open source)'' — bul ózgertiw hám qayta tarqatıw ushın erkin paydalanıwǵa bolatuǵın kod. Ónimler ashıq kodtı, dizayn hújjetlerin yamasa ónimniń mazmunın paydalanıwǵa ruqsattı qamtıydı. '''Ashıq kodlı model''' ashıq birge islesiwdi xoshametleytuǵın oraylastırılmaǵan [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw modeli bolıp tabıladı. Ashıq kodlı [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdıń tiykarǵı principi ashıq [[derek kodı]], sızılmalar hám hújjetler sıyaqlı ónimlerdi kópshilikke erkin biypul etetuǵın teń dárejeli óndiris bolıp tabıladı. [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] ashıq kodlı háreket menshik kodınıń sheklewlerine juwap retinde baslandı. Model ashıq derekti sáykes texnologiyada hám ashıq kodı bar preparatlardı tabıw sıyaqlı proektler ushın paydalanıladı.

Ashıq kodlı ashıq derek yamasa biypul licenziya arqalı ónimniń dizaynına yamasa proektine universal erisiwge hám sol dizayndı yamasa proektti universal qayta bólistiriwdi támiyinleydi&lt;ref name=&quot;LakhaniVonHippel2003&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lakhani|first=K.R.|date=June 2003|title=How Open Source Software Works: Free User to User Assistance}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GerberMolefo2010&quot;&gt;{{Cite book|title=Proceedings of the SAICSIT 2010 Conference — Fountains of Computing Research|last=Gerbe|first=Aurona|publisher=ACM Press}}&lt;/ref&gt;. Ashıq kodlı sóz dizbegi keńnen qabıllanbay turıp, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen óndiriwshiler basqa da hártúrli terminlerdi paydalandı. Ashıq kod [[Internet|Internettiń]] rawajlanıwı menen birge erisildi. Ashıq kodlı [[programmalıq támiynat]] háreketi avtorlıq huqıq, licenziyalaw, domen hám tutınıwshı máselelerdi túsindiriw ushın payda boldı.

Ulıwma ashıq kodlı degende, ashıq kod dizaynın paydalanıw yamasa ózgertiw ushın ulıwma kópshilikke paydalanıwǵa ruqsat etilgen, kompyuter programmasın bildiredi. Kod programmalıq qural licenziyasınıń shártleri boyınsha shıǵarıladı. Lecenziya shártlerine baylanıslı basqalar keyin óz versiyasın (fork) júklep alıp, ózgertip, jámiyetshilikke járiyalay aladı. Ashıq kodı bar háreketti rawajlandırıwdı qollaw ushın kóplegen iri rásmiy institutlar payda boldı, sonıń ishinde Apache Hadoop ashıq kodlı tiykarı hám ashıq kodlı HTTP serveri Apache HTTP sıyaqlı jámiyetshilik proektlerin qollaytuǵın Apache Software Foundation bar.

== Ekonomika ==
[[Fayl:Anwendungsgebiete_Open_Source.svg|nobaý|Ashıq kodlı programmalıq támiynattıń qollanıw tarawı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker &amp; für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}&lt;/ref&gt;]]
[[Fayl:Einsatzgründe_Open_Source.svg|nobaý|200 shveycariyalı shólkemde ashıq kodlını (Open Source) paydalanıw sebepleri tuwralı sorawnama&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| bet = Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/| arxivsáne = 2017-jıl 13-mart | til = de-CH| jumıs = Der Verband für den Informatiker &amp; für die Informatik| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-dekabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170313043750/http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ &quot;Open Source Studie Schweiz 2015 publiziert: Mehr Unabhängigkeit und Sicherheit dank Open Source&quot;]. ''Der Verband für den Informatiker &amp; für die Informatik'' (in Swiss High German). Archived from [http://www.swissict.ch/medien/medienmitteilungen/medienmitteilungen/open-source-studie-schweiz-2015-publiziert-mehr-unabhaengigkeit-und-sicherheit-dank-open-source/ the original] on 13 March 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 December&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;
[[Kategoriya:CS1 Swiss High German-language sources (de-ch)]]
[[Kategoriya:Ashıq kodlı]]
&lt;/ref&gt;]]
Ayırım ekonomistler ashıq kodlı informaciyanıń iygiligi menen waqıttı, aqshanı hám kúsh-jigerdi talap etetuǵın original jumısı bar&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The economics and management of intellectual property : towards intellectual capitalism|url=https://archive.org/details/economicsmanagem0000gran|last=Granstrand|first=Ove|publisher=E. Elgar|year=1999|isbn=978-1-85898-967-9|location=Cheltenham, UK}}&lt;/ref&gt; «bilim iygiligi» degen pikirge kelisedi. Jumıstı qayta shıǵarıw bahası jetkilikli tómen bolıp, sonlıqtan qosımsha paydalanıwshılar nol yamasa nolge shamalas baha menen qosılıwı múmkin — bul ónimniń shekli bahası dep ataladı. Avtorlıq huqıq monopoliyanı payda etedi, sonlıqtan tutınıwshılardan alınatuǵın baha ónimniń sheklengen bahasınan aytarlıqtay joqarı bolıwı múmkin. Bul avtorǵa original dóretpeni jaratıwǵa ketken shıǵındı qaplawǵa imkaniyat beredi. Usılayınsha, avtorlıq huqıq jumıstı shekli bahadan joqarı, biraq dáslepki óndiris bahasınan tómen bahalaytuǵın tutınıwshılar ushın qoljetimlilik shıǵınların payda etedi. Qáteni dúzetiw yamasa imkaniyat qosıw ushın ózgertilgen programmalıq támiynattıń kóshirmesi yamasa qosıqtıń remiksi sıyaqlı dóretpe jumıs islegisi keletuǵın, biraq avtorlıq huqıq iyesine tóley almaytuǵın yamasa tólegisi kelmeytuǵın avtorlarǵa erisiw shıǵınların da qıyınshılıqlar payda etedi.

Ashıq kodtı rawajlandırıw anaǵurlım zor bahalıqtı payda etetuǵını tuwralı dáliller bar. Mısalı ashıq kodlı apparatlıq dizayn konteksinde [[cifrlı]] dizaynlar biypul ulıwma paydalanıladı hám [[cifrlı]] óndiris texnologiyalarına (mısalı, RepRap 3D printerleri) erise alatuǵın hár qanday adam materialdıń bahasına ónimdi qaytalay aladı.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wittbrodt|first1=B.T.|last2=Glover|first2=A.G.|last3=Laureto|first3=J.|last4=Anzalone|first4=G.C.|last5=Oppliger|first5=D.|last6=Irwin|first6=J.L.|last7=Pearce|first7=J.M.|year=2013|title=Life-cycle economic analysis of distributed manufacturing with open-source 3-D printers|url=https://digitalcommons.mtu.edu/materials_fp/48|journal=Mechatronics|volume=23|issue=6|pages=713–726|issn=0957-4158|doi=10.1016/j.mechatronics.2013.06.002}}&lt;/ref&gt;. Original bólisiwshi birge islesiwshi jámiyetshiliginen dáslepki dizayn boyınsha keri baylanıs penen itimal optimallastırıwlardı aladı.

Kóplegen ashıq kodlı proektlerdiń ekonomikalıq áhmiyeti joqarı. Battery Open Source Software Index (BOSS) maǵlıwmatları boyınsha, ekonomikalıq jaqtan eń zárúr on ashıq kodlı proekt&lt;ref&gt;{{Citation |last=Joe McCann |title=The Meteoric Rise Of Open Source And Why Investors Should Care |url=https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2017/09/22/the-meteoric-rise-of-open-source-and-why-investors-should-care/ |work=Forbes |access-date=2017-10-10 | til =de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;techcrunch.com&quot;&gt;{{Citation |last=Dharmesh Thakker |title=Tracking the explosive growth of open-source software | sáne =7 April 2017 |url=https://techcrunch.com/2017/04/07/tracking-the-explosive-growth-of-open-source-software/ |work=TechCrunch |access-date=2017-10-10 | til =de}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Reyting
!Proekt
!Jetekshi kompaniya
!Bazar bahası
|-
!1
|[[Linux]]
|Red Hat
|$16&amp;nbsp;milliard
|-
!2
|Git
|GitHub
|$2&amp;nbsp;milliard
|-
!3
|MySQL
|[[Oracle Corporation|Oracle]]
|$1.87&amp;nbsp;milliard
|-
!4
|Node.js
|NodeSource
|?
|-
!5
|Docker
|Docker
|$1&amp;nbsp;milliard
|-
!6
|Hadoop
|Cloudera
|$3&amp;nbsp;milliard
|-
!7
|Elasticsearch
|Elastic
|$700&amp;nbsp;million
|-
!8
|Spark
|Databricks
|$513&amp;nbsp;million
|-
!9
|MongoDB
|MongoDB
|$1.57&amp;nbsp;milliard
|-
!10
|Selenium
|Sauce Labs
|$470&amp;nbsp;million
|}
Berilgen reyting onlayn talqılawlardaǵı proektlerge baylanıslı belsendilikke, GitHub-qa, izlew sistemalarındaǵı izlew belsendiligine hám miynet bazarındaǵı tásirge tiykarlanǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Ashıq kodlı| ]]</text>
      <sha1>29joa6r1pxwuixwt0wrph3xkdvx8llw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ajax (programmalastırıw)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17669</id>
    <revision>
      <id>274896</id>
      <parentid>274763</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18967" sha1="ofhw6deuvbjbd4pktzou905psermsex" xml:space="preserve">'''Ajax''' ''(sonday-aq AJAX; [[Inglis tili|ingl]]. Asynchronous [[JavaScript|Javascript]] and [[XML]] — «asinxron JavaScript hám XML» yamasa «Asinxron JavaScript jetkerip beriw (x-fer'')»)&lt;ref name=&quot;garrett&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| bet = Ajax - Web developer guides| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180228161512/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Guide/AJAX| arxivsáne = 2018-jıl 28-fevral | jumıs = [[MDN Web Docs]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-fevral }}&lt;/ref&gt; ''—'' bul asinxron [[veb-qosımshalardı jaratıw]] ushın [[Klient tárep|klient tárepte]] hár túrli veb-texnologiyalardı paydalanatuǵın [[veb-programmalastırıw]] metodlarınıń jıynaǵı. Ajax járdemi menen veb-qosımshalar [[Server|serverden]] maǵlıwmatlardı asinxron túrde (fonda) bar bettiń displeyine hám háreketine kesent etpey jiberip hám shıǵarıp alıw imkaniyatına iye. Kórsetiw dárejesinen maǵlıwmatlar almasıw qabatın ajırata alıw arqalı Ajax veb-betlerge hám keńeytpe boyınsha veb-qosımshalarǵa pútkil betti qayta júklewdi talap etpesten kontentti dinamikalıq túrde ózgertiwge imkaniyat beredi. Ámeliyatta zamanagóy qosımshalar [[XML]] ornına [[JSON]]-dı paydalanadı.

Ajax — bul texnologiya emes, al [[programmalastırıw]] koncepciyası bolıp tabıladı. [[Informaciya túsinigi|Informaciyanı]] belgilew hám stillew ushın [[HTML]] hám [[Css|CSS]] penen birge paydalanıwı múmkin. Veb-betti [[JavaScript]] arqalı dinamikalıq túrde kórsetiw hám paydalanıwshıǵa jańa informaciya menen óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beriw ushın ózgertiwge boladı. Ornatılǵan [[XMLHttpRequest]] obyekti veb-betlerde Ajax-tı orınlaw ushın paydalanadı, bul veb-saytlarǵa betti jańalamay ekranǵa kontentti júklewge imkaniyat beredi. Ajax jańa texnologiya emes, jańa tilde emes. Onıń ornına, bul jańa usıl menen qollanılatuǵın qollanıwdaǵı texnologiyalar. 

== Tariyxı ==
1990-jıllardıń basınan ortasına shekem kóplegen veb-saytlar [[HTML]] betlerine tiykarlanǵan. Hárbir paydalanıwshı háreketi serverden júklenetuǵın tolıq jańa betti talap etti. Bul process ónimsiz edi, bul paydalanıwshı tájiriybesinen kórinedi: barlıq bettiń kontenti joǵalıp ketti, sonnan keyin jańa bet payda boldı. Brauzer tolıq emes ózgertiwge baylanıslı betti qayta júklegen sayın, informaciyanıń bir bólegi ǵana ózgerse de, barlıq kontentti qayta jiberiwge tuwra keldi. Bul serverge qosımsha júkleme túsirip, ótkiziw qábiletliliginiń effektivligin sheklewshi faktorına aylandırdı. 

1996-jılı iframe tegi [[Internet Explorer]] arqalı engizildi; obyekt elementi sıyaqlı ol veb-bettiń bir bólegin asinxron túrde júkley aladı. 1998-jılı Microsoft Outlook Web Access toparı [[XMLHttpRequest]] skript obyektiniń artındaǵı koncepciyasın tayarladı&lt;ref name=&quot;ALEXHOPMANN&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| bet = Article on the history of XMLHTTP by an original developer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070623125327/http://www.alexhopmann.com/xmlhttp.htm| arxivsáne = 2007-jıl 23-iyun | sáne = 2007-jıl 31-yanvar | baspaxana = Alexhopmann.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}&lt;/ref&gt;. Ol 1999-jılı martta [[Internet Explorer|Internet Explorer 5.0]] versiyası menen jetkizilgen [[MSXML]] kitapxanasınıń ekinshi versiyasında&lt;ref name=&quot;ALEXHOPMANN&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MSDN1&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| bet = Specification of the IXMLHTTPRequest interface from the Microsoft Developer Network| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160526164820/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms759148(VS.85).aspx| arxivsáne = 2016-jıl 26-may | baspaxana = Msdn.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-iyul }}&lt;/ref&gt; XMLHTTP retinde payda boldı&lt;ref name=&quot;Dutta&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| bet = Native XMLHTTPRequest object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100306164701/http://blogs.msdn.com/ie/archive/2006/01/23/516393.aspx| arxivsáne = 2010-jıl 6-mart | avtor = Dutta| at = Sunava| sáne = 2006-jıl 23-yanvar | jumıs = IEBlog| baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

IE 5 te Windows XMLHTTP [[ActiveX]] basqarıwınıń funkcionallıǵın, keyinirek [[Mozilla Firefox]], [[Safari]], [[Opera]], [[Google Chrome]] hám basqa brauzerler XMLHttpRequest JavaScript obyekti retinde ámelge asırdı&lt;ref name=&quot;apple&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| bet = Dynamic HTML and XML: The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080509103519/http://developer.apple.com/internet/webcontent/xmlhttpreq.html| arxivsáne = 2008-jıl 9-may | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}&lt;/ref&gt;. [[Microsoft|Microsoft korporaciyası]] Internet Explorer 7-degi original XMLHttpRequest modelin qabılladı. ActiveX versiyasına ele de Internet Explorer brauzerinde qollap-quwatlandı, biraq Microsoft Edge-de joq. Bul fonlıq HTTP sorawlarınıń hám asinxron veb-texnologiyalardıń utilitası Outlook Web Access (2000)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| bet = Story of XMLHTTP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100330150027/http://www.alexhopmann.com/story-of-xmlhttp/| arxivsáne = 2010-jıl 30-mart | avtor = Hopmann| at = Alex| jumıs = Alex Hopmann’s Blog| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-may }}&lt;/ref&gt; hám Oddpost (2002) sıyaqlı keń kólemli onlayn qosımshalarda payda bola baslaǵanǵa shekem júdá túsiniksiz bolıp qaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.entrepreneur.com/business-news/the-16-greatest-moments-in-web-history/185338| bet = The 16 Greatest Moments in Web History| avtor = Tynan| at = Dan| sáne = 2007-jıl 1-oktyabr | til = en| jumıs = Entrepreneur}}&lt;/ref&gt;.

[[Google]] [[Gmail]] (2004) hám [[Google Maps]] (2005) járdemi menen standartlarǵa sáykes keletuǵın, kross keń kólemli Ajax brauzerde qolladı&lt;ref name=&quot;xhr-history&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| bet = A Brief History of Ajax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100603063722/http://www.aaronsw.com/weblog/ajaxhistory| arxivsáne = 2010-jıl 3-iyun | sáne = 2005-jıl 22-dekabr | baspaxana = Aaron Swartz| qaralǵan sáne = 2009-jıl 4-avgust }}&lt;/ref&gt;. 2004-jıl oktyabr ayında Kayak.com saytınıń ǵalabalıq beta-versiyası, sol waqıttaǵı [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] «xml http nársesi» dep ataytuǵın elektron kommerciyanıń dáslepki keń kólemli qosımshalarınıń bir boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| bet = Kayak User Interface| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140523000633/http://kayaklabs.blogspot.com/2006/04/kayak-user-interface.html| arxivsáne = 2014-jıl 23-may | avtor = English| at = Paul| sáne = 2006-jıl 12-aprel | jumıs = Official Kayak.com Technoblog| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-may }}&lt;/ref&gt;. Bul veb-programma baǵdarlamashılardıń Ajax-qa degen qızıǵıwshılıǵın arttırdı.

AJAX terminin 2005-jılı 18-fevralda Djessi Djeyms Garret Google betlerinde qollanılatuǵın texnikalarǵa tiykarlanǵan Ajax: veb-qosımshalarǵa jańa kózqaras atlı maqalasında ǵalabalı túrde qollandı&lt;ref name=&quot;garrett&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}&lt;/ref&gt;.

2006-jıl 5-aprelde Dúnyajúzlik Internet konsorciumı (W3C) rásmiy veb-standart jaratıw maqsetinde XMLHttpRequest obyekti ushın specifikaciyanıń birinshi proektin shıǵardı&lt;ref name=&quot;xhr-standard&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| bet = The XMLHttpRequest Object| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080516060525/http://www.w3.org/TR/2006/WD-XMLHttpRequest-20060405/| arxivsáne = 2008-jıl 16-may | avtor = van Kesteren| at = Anne| sáne = 2006-jıl 5-aprel | jumıs = W3.org| baspaxana = World Wide Web Consortium| qaralǵan sáne = 2008-jıl 25-iyun }}&lt;/ref&gt;.

XMLHttpRequest obyektiniń sońǵı proekti 2016-jıl 6 oktyabrde járiyalandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| bet = XMLHttpRequest Level 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713225915/https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-XMLHttpRequest-20161006/| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Kesteren| at = Anne| jumıs = W3.org| baspaxana = W3C| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-fevral }}&lt;/ref&gt;, hám XMLHttpRequest specifikaciyası endi ómir súriw standartı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://xhr.spec.whatwg.org/| bet = XMLHttpRequest Standard| jumıs = xhr.spec.whatwg.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-aprel }}&lt;/ref&gt;.

== Texnologiyalar ==
[[Fayl:Ajax-vergleich-en.svg|oñğa|nobaý|400x400 nükte|Ajax paydalanatuǵın qosımshaǵa qarsı veb-qosımshanıń ádettegi modeli]]
Ajax termini bettiń aǵımdaǵı jaǵdayına kesent etpey, fon rejiminde server menen baylanısatuǵın veb-programmanı ámelge asırıw ushın paydalanıwı múmkin veb-texnologiyalardıń keń toparın bildiredi. Ajax terminin kirgizgen maqalada&lt;ref name=&quot;garrett&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| bet = Ajax: A New Approach to Web Applications| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | avtor = Jesse James Garrett| sáne = 2005-jıl 18-fevral | baspaxana = AdaptivePath.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 19-iyun }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFJesse_James_Garrett2005&quot;&gt;Jesse James Garrett (18 February 2005). [http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ «Ajax: A New Approach to Web Applications»]. AdaptivePath.com. [https://web.archive.org/web/20150910072359/http://adaptivepath.org/ideas/ajax-new-approach-web-applications/ Archived] from the original on 10 September 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 June&lt;/span&gt; 2008&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;, Djessi Djeyms Garret tómendegi texnologiyalar engizilgenin túsindirdi:

* Kórsetiwge arnalǵan [[HTML]] (yamasa XHTML) hám [[Css|CSS]]
* Maǵlıwmatlardı dinamikalıq kórsetiw hám olar menen óz-ara tásir etiw ushın hújjet obyektiniń modeli (''[[Inglis tili|ingl]]. Document Object Model (DOM)'')
* Maǵlıwmatlar menen almasıw ushın [[JSON]] yamasa XML hám XML manipulyaciyası ushın XSLT
* Asinxron baylanısqa arnalǵan XMLHttpRequest obyekti
* Usı texnologiyalardı biriktiriw ushın [[JavaScript]]

Sonnan berli, biraq Ajax qosımshasında qollanılatuǵın texnologiyalarda hám Ajax termininiń anıqlamasında bir qatar ózgerisler boldı. XML endi maǵlıwmatlar almasıwın talap etpeydi, sonlıqtan XSLT  maǵlıwmatlardı qayta islew ushın kerek emes. JavaScript Object Notation (JSON) jiyi maǵlıwmatlar almasıw ushın alternativ format retinde paydalanıladı&lt;ref name=&quot;tapestry&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| bet = JavaScript Object Notation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080616113121/http://tapestry.apache.org/tapestry4.1/ajax/json.html| arxivsáne = 2008-jıl 16-iyun | baspaxana = Apache.org| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;, biraq aldınnan formatlanǵan HTML yamasa ápiwayı tekst sıyaqlı basqa formatlardı da paydalanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;devx-json&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| bet = Speed Up Your Ajax-based Apps with JSON| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080704134131/http://www.devx.com/Webdev/Article/32651| arxivsáne = 2008-jıl 4-iyul | baspaxana = DevX.com| qaralǵan sáne = 2008-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;. Hár túrli ataqlı JavaScript kitapxanaları, sonıń ishinde JQuery, Ajax sorawların orınlawǵa járdemlesetuǵın abstrakciyalardı qamtıydı.

== Mısallar ==

=== JavaScript mısalı ===
[[JavaScript]] tilinde jazılǵan GET metodın qollanatuǵın ápiwayı Ajax sorawına mısal.

get-ajax-data.js:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
// Bul klient táreptegi skript.

// HTTP sorawın inicializaciyalaw.
let xhr = new XMLHttpRequest();
// sorawdı anıqlań
xhr.open('GET', 'send-ajax-data.php');

// Soraw jaǵdayınıń ózgerislerin baqlań.
xhr.onreadystatechange = function () {
	const DONE = 4; // ReadyState 4 sorawınıń orınlanǵanın bildiredi.
	const OK = 200; // jaǵday 200 - sátli qaytarıw.
	if (xhr.readyState === DONE) {
		if (xhr.status === OK) {
			console.log(xhr.responseText); // 'Bul shıǵıw.'
		} else {
			console.log('Error: ' + xhr.status); // Soraw waqtında qátelik júz berdi.
		}
	}
};

// Sorawdı send-ajax-data.php adresine jiberiń.
xhr.send(null);
&lt;/syntaxhighlight&gt;send-ajax-data.php:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;php&quot;&gt;
&lt;?php
// Bul server táreptegi skript.

// Kontent tipin ornatıń.
header('Content-Type: text/plain');

// Maǵlıwmatlardı qaytarıp jiberiń.
echo &quot;Bul shıǵıw.&quot;;
?&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Fetch mısalı ===
Fetch — bul jergilikli JavaScript API&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| bet = Fetch API - Web APIs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190529085752/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/API/Fetch_API#Browser_compatibility| arxivsáne = 2019-jıl 29-may | jumıs = MDN| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-may }}&lt;/ref&gt;. Google baǵdarlamashılarınıń hújjetlerine sáykes, «Fetch eski XMLHttpRequest-ke qaraǵanda veb-sorawlar jaratıwdı hám juwaplardı qayta islewdi jeńilletedi».&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
fetch('send-ajax-data.php')
 .then(data =&gt; console.log(data))
 .catch (error =&gt; console.log('Error:' + error));

&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ES7 async/await mısalı ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;

async function doAjax1() {
 try {
 const res = await fetch('send-ajax-data.php');
 const data = await res.text();
 console.log(data);
 } catch (error) {
 console.log('Error:' + error);
 }
}

doAjax1();

&lt;/syntaxhighlight&gt;Fetch JavaScript wádelerine súyenedi.

Fetch specifikaciyası Ajax-tan tómendegi zárúr tárepler menen ózgeshelenedi:

* Fetch() funkciyasınan qaytarılǵan wáde HTTP qáte jaǵdayında, hátte juwap HTTP 404 yamasa 500 bolsa da qabıllamaydı (prog. '''won't reject on HTTP error status'''). Onıń ornına, server zagolovkalar menen juwap bergende, wáde normal túrde sheshiledi (juwaptıń ok qásiyeti menen). Juwap 200–299 aralıǵında bolmasa, nadurıs mánisine ornatıladı hám ol tek tarmaq islemey qalǵanda yamasa sorawdı tamamlawǵa bir nárse tosqınlıq qılǵan jaǵdayda ǵana biykarlaydı. 
* fetch() dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń init opciyasın ornatpasańız kross-original cookie faylların jibermeydi (prog. '''won't send cross-origin cookies'''). (2018-jıl aprelden baslap: Ózgeshelik ádepki dizimge alıw maǵlıwmatlarınıń siyasatın birdey kelip shıǵıwǵa ózgertti. Firefox 61.0b13 versiyasınan baslap ózgerdi.)

== Artıqmashılıqları ==
Ajax veb-programma ónimliligin hám paydalanıwshı tájiriybesin aytarlıqtay jaqsılaytuǵın bir neshe artıqmashılıqlardı usınadı. Server trafigin azaytıw hám tezlikti arttırıw arqalı Ajax zamanagóy veb-programmalastırıwda sheshiwshi rol atqaradı. Ajax-tıń basqa artıqmashılıǵı onıń maǵlıwmatlardı izlewdi talap etpesten veb-qosımshalardı kórsetiw imkaniyatı bolıp tabıladı, nátiyjesinde server trafigi azayadı. Bul optimallastırıw serverde de, klientte de juwap beriw waqtın azaytıp, paydalanıwshılardıń júklew ekranlarına shıdaw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;reduce-traffic&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| bet = What is AJAX? Advantages &amp; Disadvantages of Ajax?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006202615/https://www.mageplaza.com/blog/advantages-and-disadvantages-of-ajax.html| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = magaplaza| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen bir qatarda, Ajax asinxron maǵlıwmatlardı izlewge sorawlardı ónimli qayta islewge imkaniyat beretuǵın XmlHttpRequest paydalanıwdı jeńilletiw arqalı asinxron qayta islewdi jeńilletedi. Sonıń menen birge, kontenttiń dinamikalıq júkleniwi qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay arttıradı&lt;ref name=&quot;asynchronous&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| bet = What is AJAX? Advantages &amp; Disadvantages of AjaxAdvantages And Disadvantages Of AJAX – You Know About Them| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203258/https://blog.potenzaglobalsolutions.com/ajax-advantages-and-disadvantages/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq, Ajax barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde keń qollawdı paydalanadı, sonıń ishinde Microsoft Internet Explorer 5 hám onnan joqarı versiyaları, Mozilla Firefox 1.0 hám onnan keyingi versiyaları, Opera 7.6 hám onnan joqarı versiyaları hám Apple Safari 1.2 hám onnan joqarı versiyaları&lt;ref name=&quot;support-browser&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| bet = Top 5+ Advantages and Disadvantages of AJAX| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231006203950/https://yovak.com/advantages-and-disadvantages-of-ajax/| arxivsáne = 2023-jıl 6-oktyabr | baspaxana = POTENZA| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons kategoriya|AJAX (programming)}}
* [https://scholar.google.fr/scholar?q=Ajax:+A+New+Approach+to+Web+applications&amp;hl=en&amp;as_sdt=0&amp;as_vis=1&amp;oi=scholart Ajax: A New Approach to Web applications - Article that coined the Ajax term and Q&amp;A]
* [http://www.xul.fr/en-xml-ajax.html Ajax Tutorial] with GET, POST, text and XML examples.

[[Kategoriya:Ajax (programmalastırıw)| ]]</text>
      <sha1>ofhw6deuvbjbd4pktzou905psermsex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JSON</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17847</id>
    <revision>
      <id>274872</id>
      <parentid>274809</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Darxan08</username>
        <id>16761</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>274872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16181" sha1="a4mh6miny7fmxuapgflg9jfzr13r2p4" xml:space="preserve">'''JSON''' ''([[Inglis tili|ingl]]. JavaScript Object Notation)'' — bul atribut-mánis jupları menen massivlerden (yamasa basqa seriyalanatuǵın mánislerden) ibarat maǵlıwmatlar obyektlerin saqlaw hám jetkerip beriw ushın adam oqıy alatuǵın tekstti paydalanatuǵın ashıq standart fayl hám maǵlıwmatlar almasıw formatı. Yaǵnıy JSON − [[JavaScript]] tiykarındaǵı tekstli maǵlıwmatlar almasıw formatı. 

JSON – tilge ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı. Ol [[JavaScript]]-ten alınǵan, biraq kóplegen zamanagóy [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] JSON formatındaǵı maǵlıwmatlardı jaratıw hám tallaw (analizlew) ushın kod bar. JSON fayl atları .json keńeytpesinen paydalanadı. 

Duglas Krokford dáslep JSON formatın 2000-jıllardıń basında kórsetti. Ol hám Chip Morningstar birinshi JSON xabarın 2001-jıl aprelde jiberdi.

== Atı hám aytılıwı ==
2017-jıldaǵı xalıqaralıq standart (ECMA-404 hám ISO/IEC 21778:2017) «JSON» sózi «Djeyson menen Argonavtlar» sıyaqlı ''[[Inglis tili|inglisshe]] /ˈdʒeɪ.sən/'' dep aytılatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html| bet = ISO/IEC 21778:2017| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecma2017&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Syntax| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027160438/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | sáne = December 2017 | baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-aprel }}&lt;/ref&gt;. ECMA-404 birinshi (2013 j.) basılımı aytılıwǵa baylanıslı emes&lt;ref name=&quot;ecma2013&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Format| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 1-noyabr | sáne = October 2013 | til = en| baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;. UNIX hám [[Linux]] sistemasın basqarıw qollanbasında bılay delingen: «JSON formatın ataǵan hám onı úgit násiyatlaǵan Duglas Krokford onıń Djeyson atına uqsaytuǵının aytadı. Biraq áytewir, texnikalıq jámiyetshilikte keń tarqalǵan sıyaqlı»&lt;ref&gt;{{Cite book|title=UNIX and Linux System Administration Handbook}}&lt;/ref&gt; Krokford 2011-jılı: «Bunı qalay aytatuǵınıńız tuwralı kóplegen dawlar bar, biraq maǵan báribir.»

== Standartlar ==
&lt;nowiki&gt;RFC 4627&lt;/nowiki&gt; «informaciyalıq» specifikaciyası retinde 2006-jıldan berli bar bolǵannan keyin, JSON birinshi ret 2013-jılı ECMA-404 retinde standartlastırılǵan&lt;ref name=&quot;ecma2013&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/| bet = ECMA-404: The JSON Data Interchange Format| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 1-noyabr | sáne = October 2013 | til = en| baspaxana = [[Ecma International]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-404/ &quot;ECMA-404: The JSON Data Interchange Format&quot;] (1st&amp;nbsp;ed.). [[Ecma International]]. October 2013. [https://web.archive.org/web/20131101200049/www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-404.pdf Archived] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; from the original on November 1, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;November 20,&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. 2017-jılı járiyalanǵan &lt;nowiki&gt;RFC 8259&lt;/nowiki&gt; STD 90 Internet Standartınıń aǵımdaǵı versiyası bolıp tabıladı hám ol ECMA-404 standartına sáykes keledi. Sol jılı JSON da ISO/IEC 21778:2017 retinde standartlastırılǵan&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html| bet = ISO/IEC 21778:2017| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;span class=&quot;id-lock-subscription&quot; title=&quot;Paid subscription required&quot;&gt;[http://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/16/71616.html &quot;ISO/IEC 21778:2017&quot;]&lt;/span&gt;. ''ISO''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 29,&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. ECMA hám ISO/IEC standartları tek ruqsat etilgen sintaksisti klassifikaciyalaydı, al RFC ayırım qáwipsizlik penen óz-ara háreketlesiw máselelerin qamtıydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.tbray.org/ongoing/When/201x/2014/03/05/RFC7159-JSON| bet = JSON Redux AKA RFC7159| avtor = Bray| at = Tim| jumıs = Ongoing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Douglas_Crockford.jpg|nobaý|Duglas Krokford Yahoo imaratında (2007)]]
JSON 2000-jıllardıń basında qollanılǵan ústem metodlar Flash yamasa Java appletleri sıyaqlı brauzer plaginlerin paydalanbay, anıq waqıttaǵı serverden brauzerge seans baylanısı protokolınıń mútájliginen payda boldı&lt;ref name=&quot;Edu4java, 2014&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.edu4java.com/en/java/unofficial-java-history.html| bet = Unofficial Java History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140526235903/http://www.edu4java.com/en/java/unofficial-java-history.html| arxivsáne = 2014-jıl 26-may | sáne = 2014-jıl 26-may | jumıs = Edu4Java| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust | citata = In 1996, Macromedia launches Flash technology which occupies the space left by Java and ActiveX, becoming the de facto standard for animation on the client side.}}&lt;/ref&gt;.

Krokford aldı menen JSON formatın anıqlap, onı en jaydırdı. Bul abbreviatura 2001-jıl martta Krokford hám basqaları tiykar salǵan State Software kompaniyasında payda boldı. Qurıltayshılar standart brauzer imkaniyatların paydalanatuǵın sistemanı jaratıwǵa kelisti hám veb-baǵdarlamashılarǵa turaqlı dupleks jalǵanıwına iye veb-qosımshalardı jaratıw ushın abstrakciyalıq dárejeni támiyinledi. Eger qosımsha maǵlıwmatlar almasıw bolmasa, eki Hypertext Transfer Protocol (HTTP) jalǵanıwın ashıq uslap turıw arqalı veb-serverdi standart brauzer taym-autlarına shekem qayta islew imkaniyarına iye. Qurıltayshılar dóńgelek stolda pikirlesiwler alıp bardı hám maǵlıwmatlar formatın JSML (JavaScript Markup Language) yamasa JSON (JavaScript Object Notation) dep ataw kerek pe, sonday-aq onı qanday licenziya túri menen paydalanıw múmkinligi haqqında dawıs berdi. JSON.org&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://json.org/| bet = JSON| jumıs = json.org}}&lt;/ref&gt; veb saytı 2001-jılı iske qosıldı. 2005-jıl dekabrde Yahoo! JSON ishinde ayırım veb-xızmetlerin usına basladı&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://developer.yahoo.com/common/json.html| bet = Using JSON with Yahoo! Web services| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071011085815/http://developer.yahoo.com/common/json.html| arxivsáne = 2007-jıl 11-oktyabr | avtor = Yahoo!| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-iyul }}&lt;/ref&gt;.

JSON kitapxanalarınıń prekursorı Communities.com saytındaǵı Cartoon Orbit atlı balalarǵa arnalǵan [[cifrlı]] aktivlerdi satıw oyını proektinde Cartoon Network ushın paydalanıldı, ol jeke menshik huqıqı bar brauzer tárepindegi jalǵanatuǵın moduldi paydalandı. DHTML elementlerin basqarıwǵa arnalǵan xabar almasıw formatı (bul sistemada 3DO kompaniyasına tiyisli). Ajax-tıń dáslepki imkaniyatların ashqannan keyin digiGroups, Noosh hám basqaları informaciyanı veb-qosımshanıń vizual kontekstin jańalamastan, tek standart HTTP, [[HTML]] hám [[JavaScript]] arqalı anıq waqıttaǵı keń kólemli veb-qosımshalardı ámelge asırıw ushın paydalanıwshı brauzerleriniń vizual qatarına jiberiw ushın Netscape 4.0.5+ hám Internet Explorer 5+  freymlerinen paydalandı. Sonnan keyin Krokford JavaScript bunday sistema ushın obyektke tiykarlanǵan xabar almasıw formatı retinde paydalanıwı múmkin ekenin anıqladı. Bul sistema Sun Microsystems, Amazon.com hám EDS kompaniyalarına satıldı. 

JSON [[JavaScript]] scenariy tiliniń ishki toplamına tiykarlanǵan (anıǵıraq aytqanda, Standard ECMA-262 3-basılımı −1999 j. dekabr&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://json.org| bet = Introducing JSON| avtor = Crockford| avtorsilteme = Douglas Crockford| at = Douglas| sáne = 2009-jıl 28-may | baspaxana = json.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-iyul | citata = It is based on a subset of the JavaScript Programming Language, Standard ECMA-262 3rd Edition - December 1999.}}&lt;/ref&gt;) hám JavaScript penen jiyi paydalanıladı, biraq ol tilden ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı. JSON maǵlıwmatların tallawǵa hám generaciyalawǵa arnalǵan kod kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] bar. JSON veb-saytında JSON kitapxanalarınıń til boyınsha dizimi keltirilgen.

== [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|Sintaksisi]] ==
Tómendegi mısalda adamdı táriypleytuǵın JSON kórinisi kórsetilgen.&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
{
 &quot;first_name&quot;: &quot;Alpamıs&quot;,
 &quot;last_name&quot;: &quot;Qarajanulı&quot;,
 &quot;is_alive&quot;: true,
 &quot;age&quot;: 27,
 &quot;address&quot;: {
 &quot;street_address&quot;: &quot;21-kóshe&quot;,
 &quot;city&quot;: &quot;Xalqabat&quot;,
 &quot;state&quot;: &quot;Kegeyli&quot;,
 &quot;postal_code&quot;: &quot;10021-3100&quot;
 },
 &quot;phone_numbers&quot;: [
 {
 &quot;type&quot;: &quot;úy&quot;,
 &quot;number&quot;: &quot;212 555-1234&quot;
 },
 {
 &quot;type&quot;: &quot;keńse&quot;,
 &quot;number&quot;: &quot;646 555-4567&quot;
 }
 ],
 &quot;children&quot;: [
 &quot;Gúlparshın&quot;,
 &quot;Gúlayım&quot;,
 &quot;Ótesh&quot;
 ],
 &quot;spouse&quot;: null
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Simvollardı kodlaw ===
Krokford dáslebinde JSON [[JavaScript]] hám ECMAScript-tiń qatań ishki toplamı dep málimlegeni menen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.json.org/js.html| bet = JSON in JavaScript| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160710230817/http://www.json.org/js.html| arxivsáne = 2016-jıl 10-iyul | avtor = Douglas Crockford| sáne = 2016-jıl 10-iyul | qaralǵan sáne = 2016-jıl 13-avgust | citata = JSON is a subset of the object literal notation of JavaScript.}}&lt;/ref&gt;, onıń specifikaciyası is júzinde JavaScript bolmaǵan haqıyqıy JSON hújjetlerine imkaniyat beredi; JSON U+2028 LINE SEPARATOR hám U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR yunikod qatar terminatorlarına tırnaqshaǵa alınǵan qatarlarda bos emes bolıp kóriniwine imkaniyat beredi, al ECMAScript 2018 hám onnan joqarı versiyalarında bul bolmaydı&lt;ref name=&quot;json-2028&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://timelessrepo.com/json-isnt-a-javascript-subset| bet = JSON: The JavaScript subset that isn't| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120513012409/http://timelessrepo.com/json-isnt-a-javascript-subset| arxivsáne = 2012-jıl 13-may | avtor = Holm, Magnus| sáne = 2011-jıl 15-may | baspaxana = The timeless repository| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ECMATC39&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://tc39.es/proposal-json-superset/| bet = Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262| sáne = 2019-jıl 23-avgust | baspaxana = Ecma TC39| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;. Bul JSON-nıń tek «basqarıw simvollarına» ruqsat bermewiniń sebebi. Maksimal kóshiriw ushın bul simvollar keri sızıqtı alıp taslawı kerek.

Ashıq ekosistemadaǵı JSON almasıwı [[UTF-8]] formatında kodlanıwı kerek. Kodlaw tiykarǵı kóp tilli keńislikten (U+0000 - U+FFFF) tıs simvollardı qosqanda, tolıq Yunikod simvollar toplamın qollaydı. Degen menen, eger qashıp ketse bul simvollar UTF-16 surrogat jupları arqalı jazılıwı kerek. Mısalı, U+1F610 😐 NEUTRAL FACE emodzi simvolın JSON ishine qosıw ushın:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
{ &quot;face&quot;: &quot;😐&quot; }
// or
{ &quot;face&quot;: &quot;\uD83D\uDE10&quot; }
&lt;/syntaxhighlight&gt;JSON tiliniń 2019-jıldaǵı versiyası boyınsha ECMAScript-tiń qatań ishki toplamına aylandı&lt;ref name=&quot;ECMATC39&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://tc39.es/proposal-json-superset/| bet = Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262| sáne = 2019-jıl 23-avgust | baspaxana = Ecma TC39| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-avgust }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://tc39.es/proposal-json-superset/ &quot;Subsume JSON: Proposal to make all JSON text valid ECMA-262&quot;]. Ecma TC39. August 23, 2019&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;August 27,&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ECMATC39Stage4&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/tc39/proposal-json-superset/commit/0604b6083e18fe033a1520388b8c6146bcd79e23| bet = Advance to Stage 4 - tc39/proposal-json-superset| sáne = 2018-jıl 22-may | jumıs = GitHub}}&lt;/ref&gt;.

== Qollanılıwı ==
JSON-RPC — XML-RPC yamasa SOAP ornın almastırıw retinde JSON tiykarında qurılǵan aralıqtaǵı proceduralı shaqırıw (RPC) protokolı. Bul bir neshe maǵlıwmatlar tipleri menen buyrıqların anıqlaytuǵın ápiwayı protokol. JSON-RPC sistemaǵa xabarlandırıwlardı (juwaptı talap etpeytuǵın serverge informaciya) hám serverge retsiz juwap beriwge bolatuǵın bir neshe qońırawlardı jiberiwge imkaniyat beredi. 

Asinxron [[JavaScript]] hám JSON (yamasa AJAJ) [[Ajax (programmalastırıw)|Ajax]] sıyaqlı dinamikalıq veb-bet metodologiyasına silteme beredi, biraq XML ornına JSON maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı. AJAJ − veb-bettiń veb brauzerge júklengennen keyin jańa maǵlıwmatlardı soraw imkaniyatın támiyinleytuǵın veb islep shıǵıw texnikası. Ádette, ol sol veb-bettegi paydalanıwshı háreketlerine juwap retinde serverden jańa maǵlıwmatlardı kórsetedi. Mısalı, paydalanıwshı izlew maydanına ne teretuǵının, klient tárepinen kodtı serverge jiberedi, ol operativ sáykes [[maǵlıwmatlar bazası]] elementleriniń ashılatuǵın dizimi menen juwap beredi. 

JSON konfiguraciya tili retinde arnawlı paydalanıwdı kórdi. Degen menen, ol pikirlerdi qollamaydı.
2012-jılı JSON jaratıwshısı Duglas Krokford konfiguraciya tili retinde paydalanılǵanda JSON tilindegi kommentariyalar tuwralı bılay dedi: «Kommentariyalardıń bolmawı ayırım adamlardı renjitetuǵının bilemen, biraq onday bolmawı kerek. Meyli siz saqlaw ushın JSON paydalanasız. Annotaciya qosqıńız keletuǵın konfiguraciya faylları, onı JSON analizshisine bermeste aldın, ózińizge unaytuǵın barlıq kommentariyalardı kirgiziń.»&lt;ref name=&quot;DouglasCrockfordComments&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://plus.google.com/+DouglasCrockfordEsq/posts/RK8qyGVaGSr| bet = Comments in JSON| arxivurl = https://archive.today/20150704102718/https://plus.google.com/+DouglasCrockfordEsq/posts/RK8qyGVaGSr| arxivsáne = 2015-jıl 4-iyul | avtor = Crockford| at = Douglas| sáne = 2012-jıl 30-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust | citata = I removed comments from JSON because I saw people were using them to hold parsing directives, a practice which would have destroyed interoperability. I know that the lack of comments makes some people sad, but it shouldn't. Suppose you are using JSON to keep configuration files, which you would like to annotate. Go ahead and insert all the comments you like. Then pipe it through [[Minification_(programming)#History|JSMin]] before handing it to your JSON parser.}}&lt;/ref&gt;

[[MongoDB]] hújjetke baǵdarlanǵan [[maǵlıwmatlar bazası]] ushın JSON sıyaqlı maǵlıwmatlardı paydalanadı.

[[PostgreSQL]] hám [[MySQL]] sıyaqlı ayırım relyaciyalıq [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]] jergilikli JSON maǵlıwmatlar tiplerine qollawdı qostı. Bul [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılarǵa]] JSON maǵlıwmatların basqa maǵlıwmatlar formatına túrlendiriwsiz tikkeley relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlawǵa imkaniyat beredi. 

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Ajax_(programmalastırıw)]]</text>
      <sha1>a4mh6miny7fmxuapgflg9jfzr13r2p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jupyter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20870</id>
    <revision>
      <id>274885</id>
      <parentid>213211</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar, qáte dúzetildi</comment>
      <origin>274885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15797" sha1="l7c5ikqj77oyg3f5qtg7stxn8wrexeq" xml:space="preserve">'''Jupyter Proekti''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Project Jupyter)'' − kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] [[Interaktiv esaplawlar|interaktiv esaplawlar]] ushın [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]], ashıq standartlardı hám xızmetlerdi islep shıǵarıw proekti bolıp tabıladı.
[[Fayl:Jupyter_logo.svg|nobaý|'''Project Jupyter''']]
Ol 2014-jılı Fernando Peres hám Brayan Granger tárepinen [[IPython]]-nan ajıratıldı. Jupyter proektiniń atı Jupyter tárepinen qollap-quwatlanatuǵın úsh tiykarǵı programmalastırıw tillerine - [[Julia (programmalastırıw tili)|Julia]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám [[R (programmalastırıw tili)|R]]-ge silteme beredi. Onıń atı hám logotipi Galileydiń Yupiter joldasların ashqanına húrmet bolıp tabıladı, Galileyge tiyisli dápterlerde hújjetlestirilgen.

Jupyterdi qarjılay qollap-quwatlaytuǵın qáwender − NumFOCUS&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://numfocus.org/sponsored-projects| bet = NumFOCUS Sponsored Projects| baspaxana = NumFOCUS| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Galileo_Galilei_(1564_-_1642)_-_Serenissimo_Principe_-_manuscript_with_observations_of_Jupiter_and_four_of_its_moons,_1610.png|solğa|nobaý|Yupiter logotipin ilhamlandırǵan Galileo Galileydiń Yupiterdi (⊛) hám onıń tórt joldasın (✱) baqlawlarına (qáte) tiyisli qoljazba]] IPython ushın [[Interaktiv bloknot|interaktiv bloknottıń]] ''(ingl. Notebook interface, [[Rus tili|orıssha]]. Интерактивный блокнот)'' birinshi versiyası 2011-jılı Fernando Peres, Brayan Granger hám Min Ragan-Kelli qatnasqan komanda tárepinen shıǵarıldı. 2014-jılı Peres IPython-nan ajıratılǵan, Jupyter Proekti dep atalǵan, jańa proektti járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://speakerdeck.com/fperez/project-jupyter| bet = Project Jupyter // Speaker Deck}}&lt;/ref&gt;. IPython óz gezeginde, Jupyter ushın yadro retinde, Python [[komanda jolı interfeysi]] ''(ingl. Command-line interface; shell. orıssha. Интерфейс командной строки)'' retinde dawam etedi, al interaktiv bloknot hám IPython-nıń basqa tilge ǵárezsiz bólimleri Jupyter atı menen kóshirildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://github.com/ipython/ipython| bet = The Notebook, Qt console and a number of other pieces are now parts of Jupyter| sáne = 2021-jıl 29-may | jumıs = [[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blog.jupyter.org/the-big-split-9d7b88a031a7| bet = The Big Split™| sáne = 2017-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;. Jupyter Julia, R, Haskell, Ruby hám Python (IPython yadrosı arqalı) qosqanda, birneshe onlaǵan tillerde orınlaw ortalıqların (yaǵnıy «yadrolardı») qollap-quwatlaydı.

2015-jılı [[GitHub]]ta, shama menen, 200 000 Jupyter interaktiv bloknotları qoljetimli boldı. 2018-jılı shama menen 2,5 million qoljetimli boldı&lt;ref name=&quot;nature-2018-10-30&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Why Jupyter is data scientists' computational notebook of choice|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-07196-1|access-date=August 15, 2022|journal=Nature| sáne =October 30, 2018|volume=563|issue=7729|pages=145–146| til =en|doi=10.1038/d41586-018-07196-1|pmid=30375502|bibcode=2018Natur.563..145P}}&lt;/ref&gt;. 2021-jıl yanvarda, gravitaciyalıq tolqınlardıń birinshi baqlawı&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://losc.ligo.org/events/GW150914/|title=LIGO Open Science Center|doi=10.7935/K5MW2F23| til =en|access-date=2018-05-04|last1=LIGO Scientific Collaboration}}&lt;/ref&gt; hám 2019-jılı úlken masshtablı qara tesiktiń ashılıwı tuwralı interaktiv bloknotlardı qosqanda, derlik 10 million qoljetimli boldı&lt;ref name=&quot;nature-2021-01-20&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Ten computer codes that transformed science|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-00075-2|access-date=August 15, 2022|journal=Nature|date=January 20, 2021|volume=589|issue=7842|pages=344–348| til =en|doi=10.1038/d41586-021-00075-2|pmid=33473232|bibcode=2021Natur.589..344P}}&lt;/ref&gt;.

Kóplegen [[bultlı esaplaw]] provayderleri bultlı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın frontend interfeysi retinde Jupyter Notebook yamasa tuwındı qurallardı qabıl etti. Mısallarǵa Amazon SageMaker Notebooks&lt;ref name=&quot;arstechnica-2022-08-15&quot;&gt;{{Cite news|last1=Gallagher|first1=Sean|title=Machine learning, concluded: Did the &quot;no-code&quot; tools beat manual analysis?|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/08/no-code-wrapped-our-ml-experiment-concludes-but-did-the-machine-win/|access-date=August 15, 2022|work=Ars Technica|date=August 15, 2022| til =en-us}}&lt;/ref&gt;, [[Google]] kompaniyasınıń Colab&lt;ref name=&quot;techrepublic-2022-05-25&quot;&gt;{{Cite news|last1=Sherrer|first1=Kara|title=Google Colab vs Jupyter Notebook: Compare data science software|url=https://www.techrepublic.com/article/google-colab-vs-jupyter-notebook/|access-date=August 15, 2022|work=TechRepublic|date=May 25, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://qz.com/1113999/nerds-rejoice-google-just-released-its-internal-tool-to-collaborate-on-ai/|title=Nerds rejoice: Google just released its internal tool to collaborate on AI|work=Quartz|access-date=2018-09-06| til =en-US}}&lt;/ref&gt;, hám [[Microsoft]]-tıń Azure Notebook kiredi&lt;ref name=&quot;cio-2022-05-05&quot;&gt;{{Cite news|last1=Wayner|first1=Peter|title=Essential data science tools for elevating your analytics operations|url=https://www.cio.com/article/309758/essential-data-science-tools-for-elevating-your-analytics-operations.html|access-date=August 15, 2022|work=CIO|date=May 5, 2022}}&lt;/ref&gt;.

[[Visual Studio Code]] Jupyter interaktiv bloknotların jergilikli rawajlandırıwǵa qollap-quwatlaydı. 2022-jıl iyuldaǵı jaǵday boyınsha, VS Code ushın Jupyter keńeytpesi 40 millionnan aslam ret júklep alınǵan, bul onı VS Code Marketplace-te ekinshi eń ataqlı keńeytpege aylandırdı&lt;ref name=&quot;vsmag-2022-07-12&quot;&gt;{{Cite news|last1=Ramel|first1=David|title=VS Code and Python: A Natural Fit for Data Science -|url=https://visualstudiomagazine.com/articles/2022/07/12/python-vs-code.aspx|access-date=August 15, 2022|work=Visual Studio Magazine|date=July 12, 2022}}&lt;/ref&gt;.

Jupyter proektiniń basqarıwshı komiteti 2017-jılı ACM programmalıq támiynat sisteması sıylıǵın aldı, bul &quot;koncepciyalardıń úlesin, kommerciyalıq qabıl etiwde yamasa ekewinde de kórsetilgen, turaqlı tásir etetuǵın programmalıq támiynat sistemasın islep shıǵarǵan&quot; adamlarǵa yamasa shólkemge beriletuǵın jıllıq sıylıq&lt;ref name=&quot;acmaward&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://awards.acm.org/software_system/year.cfm| bet = Software System Award| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160505152017/http://awards.acm.org/software_system/year.cfm| arxivsáne = 2016-jıl 5-may | jumıs = ACM Awards| baspaxana = [[Association for Computing Machinery]]| qaralǵan sáne = {{Format date|2016|04|28}} }}&lt;/ref&gt;.

The Atlantic 2018-jılı Jupyter Notebook hám Mathematica interaktiv bloknottıń ilimiy basılımlarǵa bolǵan keleshektegi roli talqılanadı, «The Scientific Paper Is Forested» atlı maqalanı járiyaladı&lt;ref name=&quot;Somers2018&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/04/the-scientific-paper-is-obsolete/556676/|title=The Scientific Paper Is Obsolete|last1=Somers|first1=James|work=The Atlantic|access-date=2018-04-10| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Ekonomist Pol Romer jaqında, izertlewlerde Mathematica hám Jupyterdi qollanıw tájiriybeleri boyınsha óz pikirlerin bildiriwi ushın blog jazbasın járiyaladı, onda Jupyter «Teodor Greydiń Matematika interaktiv bloknotın proektlestirgende oylaǵan nárselerden jaqsı nátiyje beredi» dep juwmaqlaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://paulromer.net/jupyter-mathematica-and-the-future-of-the-research-paper/| bet = Jupyter, Mathematica, and the Future of the Research Paper| avtor = Romer| at = Paul| til = en-US| jumıs = paulromer.net| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-aprel }}&lt;/ref&gt;.

2021-jılı Nature Jupyter-di ilimdi ózgertken on esaplaw proektiniń biri dep atadı&lt;ref name=&quot;nature-2021-01-20&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Ten computer codes that transformed science|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-00075-2|access-date=August 15, 2022|journal=Nature| sáne =January 20, 2021|volume=589|issue=7842|pages=344–348| til =en|doi=10.1038/d41586-021-00075-2|pmid=33473232|bibcode=2021Natur.589..344P}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPerkel2021&quot;&gt;Perkel, Jeffrey M. (January 20, 2021). [https://www.nature.com/articles/d41586-021-00075-2 &quot;Ten computer codes that transformed science&quot;]. ''Nature''. '''589''' (7842): 344–348. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021Natur.589..344P 2021Natur.589..344P]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/d41586-021-00075-2|10.1038/d41586-021-00075-2]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&amp;nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33473232 33473232]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:231663425 231663425]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;August 15,&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Jupyter Notebook (interaktiv bloknot) ==
Jupyter Notebook eki túrli túsiniklerdi bildiriwi múmkin, kópshiliktiń tiykarında kóriwge arnalǵan qollanba − kod hám tekstti redaktorlawǵa arnalǵan, yamasa kóplegen ámelge asırıwlarda úylesimli bolatuǵın tiykarǵı fayl formatı.
[[Fayl:Paws_notebook_showing_how_to_load_wikidata_item_dictionary.png|nobaý|Jupyter Notebook interfeysi]]

=== Qosımshalar ===
Jupyter Notebook (burınǵı IPython Notebook) − interaktiv bloknot hújjetlerin jaratıwǵa arnalǵan vebke tiykarlanǵan interaktiv esaplaw ortalıǵı. Jupyter Notebook bir neshe ashıq kodlı kitapxanalar menen, onıń ishinde [[IPython]], ZeroMQ, Tornado, jQuery, [[Bootstrap (front-end freymvork)|Bootstrap]] hám MathJax qurılǵan. Jupyter Notebook qollanbası − kodtı, tekstti (Github Flavored Markdown tiykarında), matematikanı, syujetler hám bay media qamtıwı múmkin bolǵan, retlengen kiris/shıǵıs yacheykaları dizimin qamtıǵan, brauzerge tiykarlanǵan REPL.

Jupyter Notebook Maple, Mathematica hám SageMath programmalarınıń interaktiv bloknot yaǵnıy dápter interfeysi menen uqsas, 1980-jıllarda Mathematica menen baslangan esaplaw interfeysi stili. Jupyterdiń qızıǵıwshılıǵı 2018-jıl basında Mathematica dápter interfeysiniń ataqlılıǵın artta qaldırdı.&lt;ref name=&quot;Somers2018&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/04/the-scientific-paper-is-obsolete/556676/|title=The Scientific Paper Is Obsolete|last=Somers|first=James|work=The Atlantic|access-date=2018-04-10| til =en-US}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSomers&quot;&gt;Somers, James. [https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/04/the-scientific-paper-is-obsolete/556676/ &quot;The Scientific Paper Is Obsolete&quot;]. ''The Atlantic''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2018-04-10&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

JupyterLab − Jupyter Proekti ushın jańa [[paydalanıwshı interfeysi]] bolıp, klassikalıq dápter (interaktiv bloknot) UI-ge qaraǵanda iykemli paydalanıwshı interfeysi menen kóbirek imkaniyatlardı usınadı. Birinshi turaqlı shıǵarılım 2018-jıl 20 fevralda járiyalandı. 2015-jılı Leona M. hám Xarri B. Helmsley qayırqomlıq Qorı, Gordon hám Betti Mur Fondı hám Alfred P. Sloan Fondı tárepinen birlesip berilgen 6 million dollar grant tiykarǵı Jupyter qurallarınıń keńeytilgen imkaniyatları, sonday-aq JupyterLabtıń jaratılıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://helmsleytrust.org/news/uc-berkeley-and-cal-poly-expand-and-enhance-open-source-software-scientific-computing-and-data| bet = UC Berkeley and Cal Poly to Expand and Enhance Open-Source Software for Scientific Computing and Data Science {{!}} Helmsley Charitable Trust| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200103220158/https://helmsleytrust.org/news/uc-berkeley-and-cal-poly-expand-and-enhance-open-source-software-scientific-computing-and-data| arxivsáne = 2020-jıl 3-yanvar | til = en| jumıs = helmsleytrust.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-may }}&lt;/ref&gt;.

[[GitHub]] 2022-jıl noyabrde JupyterLab onlayn kodlaw platforması Codespace-te qoljetimli bolatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://github.blog/changelog/2022-11-09-using-codespaces-with-jupyterlab-public-beta/| bet = Using Codespaces with JupyterLab (Public Beta) {{!}} GitHub Changelog| til = en-US| jumıs = The GitHub Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl avgustta Jupyter AI, Jupyter keńeytpesi, shıǵarıldı. Bul keńeytpe Jupyter dápterlerine generativ jasalma intellektti qosadı, paydalanıwshılarǵa kodtı túsindiriwge hám generaciyalawǵa, qátelerdi dúzetiwge, mazmundı ulıwmalastırıwǵa, jergilikli fayllar tuwralı sorawlar beriwge hám tábiyiy tildegi sorawlarǵa tiykarlanǵan tolıq dápterlerdi generaciyalawǵa imkaniyat beredi. &lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://blog.jupyter.org/generative-ai-in-jupyter-3f7174824862| bet = Generative AI in Jupyter| arxivurl = https://archive.today/20230814170112/https://blog.jupyter.org/generative-ai-in-jupyter-3f7174824862| arxivsáne = 2023-jıl 14-avgust | avtor = Weill| at = Jason| sáne =  | jumıs = Jupyter| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-avgust }}&lt;/ref&gt;

JupyterHub − Jupyter Notebooklarǵa arnalǵan kóp paydalanıwshı server bolıp tabıladı. Ol kóp sanlı jeke Jupyter Notebook serverlerin iske túsiriwdi, basqarıwdı hám proksi arqalı kóplegen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardı]] qollap-quwatlawǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;packthub-2019-05-06&quot;&gt;{{Cite news|last1=Lahoti|first1=Sugandha|title=JupyterHub 1.0 releases with named servers, support for TLS encryption and more|url=https://hub.packtpub.com/jupyterhub-1-0-releases-with-named-servers-support-for-tls-encryption-and-more/|access-date=August 15, 2022|work=Packt Hub| sáne =May 6, 2019}}&lt;/ref&gt;.

=== Hújjetler ===
Jupyter Notebook hújjeti − versiyalanǵan sxemalıq, ádette &quot;.ipynb&quot; keńeytpesi menen juwmaqlanǵan [[JSON]] faylı bolıp tabıladı. Jupyter Notebook-tiń tiykarǵı bólimleri: Metamaǵlıwmatlar, Notebook formatı hám yacheykalardıń dizimi. Metamaǵlıwmatlar − dápterdi ornatıw hám kórsetiw ushın anıqlamalar sózliginiń maǵlıwmatları. Notebook formatı − programmalıq támiynat versiya sanı. Yacheykalardıń dizimi − Markdown (displey) ushın, Code (orınlaw ushın) hám kod tipindegi yacheykalardıń shıǵısları ushın hár túrli tiptegi yacheykalar bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Learning Jupyter}}&lt;/ref&gt;.

JSON eń kóp tarqalǵan format bolsa da, ayırım imkaniyatlardan (súwretlerdi hám metamaǵlıwmatlardı saqlaw sıyaqlı) bas tartıwı hám Jupytext sıyaqlı keńeytpelerdi qollanıw arqalı dápterlerdi markdown hújjetleri retinde saqlawǵa boladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wouts |first=Marc |title=mwouts/jupytext |date=2022-11-11 |url=https://github.com/mwouts/jupytext |access-date=2022-11-11}}&lt;/ref&gt;. Jupytext kóbinese dápterlerdi sáykeslestiriw hám birlestiriwdi ańsatlastırıw ushın versiyalardı basqarıw menen birge qollanıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* {{Rásmiy sayt|https://jupyter.org/}}
* [https://github.com/jupyter Jupyter on GitHub]
* [https://github.com/jupyter/jupyter/wiki/Jupyter-kernels Jupyter kernels]
* [https://jupyter-tutorial.readthedocs.io/en/latest/ Jupyter Tutorial]

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>l7c5ikqj77oyg3f5qtg7stxn8wrexeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21101</id>
    <revision>
      <id>274891</id>
      <parentid>274807</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Ashıq kodlı|Ashıq kodlı]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37297" sha1="rki0yjjy0yzsbositl8q1dv35tkc3dv" xml:space="preserve">[[Fayl:Fedora_Linux_36_takes_pic_with_bunch_of_FOSS_softwares.png|nobaý|[[Ashıq kodlı]] hám biypul programmalardıń ekran kórinisi (FOSS): Fedora Linux 36, KDE Plasma 5 desktop ortalıǵı, Firefox, Dolphin fayl menedjeri, VLC media pleyeri, LibreOffice Writer, GIMP hám KCalc.]]
'''Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(sonday-aq: BAKPT, [[Inglis tili|ingl]]. free and open-source software (FOSS))'' — bul [[Programmalıq támiynat|programmanı]] paydalanıw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqın barlıq adamlarǵa biypul beriwshi, licenziya boyınsha qoljetimli [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] bolıp tabıladı. Sonlıqtan, [[Derek kodı|derek kodınıń]] ashıq túrde qoljetimli bolıwı zárúrli, biraq jetkilikli bolıw shárt emes. BAKPT — [[biypul programmalıq támiynat]] hám [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]] óz ishine qamtıytuǵın termin. BAKPT [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarama-qarsı, onda programmalıq támiyinlewge sheklew qoyılǵan avtorlıq huqıq yamasa licenziyalaw astında boladı hám [[derek kodı]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] jasırın boladı.

BAKPT (Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat) biypul programmalıq támiynattıń &quot;Tórt tiykargı erkinligi&quot; arqalı [[programmalıq támiynat]] paydalanıwshısınıń puqaralıq erkinlik huqıqların saqlaydı. BAKPTtı qollanıwdıń basqa da paydalı tárepleri — programmalıq támiynat bahasınıń azayıwı, [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalarǵa]] qarsı qáwipsizliktiń artıwı, turaqlılıq, jeke sırlılıq, bilimlendiriw maqsetlerinde paydalanıw múmkinshilikleri hám paydalanıwshılarga óz úskenelerin kóbirek basqarıw múmkinshiligin beriw. [[Linux]] distribuciyaları hám BSD nıń tuwındıları sıyaqlı biypul hám [[ashıq kodlı]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]] búgingi kúnde keń qollanılıp, millionlagan serverler, [[Kompyuter|kompyuterler]], smartfonlar hám basqa da qurılmalardı isletiw ushın paydalanılmaqta.{{Sfn|Hatlestad|2005}}{{Sfn|Claburn|2007}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları hám ashıq kodlı licenziyalar búgingi kúnde kóplegen programmalıq támiynat paketleri tárepinen qollanılmaqta. Biypul programmalıq támiynat háreketi hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi — BAKPTtıń keń kólemde islep shıǵarılıwı, qabıl etiliwin hám alǵa ilgerlewin qollap-quwatlaytuǵın onlayn jámiyetlik háreketler bolıp, birinshisi BEPPT (Biypul hám erkin programmalıq támiynat), biypul yamasa erkin terminlerin qollanıwdı maqul kóredi.

== Sholıw ==
&quot;Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat&quot; (BAKPT) — bul bir waqıttıń ózinde hám biypul programmalıq támiynat, hám [[ashıq kodlı]] programmalıq támiynat dep esaplanatuǵın programmalıq támiynattı qamtıytuǵın ulıwmalastırıwshı termin&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. &quot;Biypul programmalıq támiynat&quot; hám &quot;ashıq kodlı programmalıq támiynat&quot; terminleriniń anıq anıqlaması olardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] usı programmalıq támiynattı qálegeninshe paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılǵan hár qanday programmalıq támiynatta qollanıladı, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırıw ushın programmalıq támiynattıń avtor(lar)ına royalti yamasa tólem tólew talap etilmeydi.{{Sfn|Feller|2005|p=xvii}}

Biypul programmalıq támiynat licenziyaları menen ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyaları arasında derlik tolıq sáykeslik bolsa da, bul eki poziciyanıń jaqlawshıları arasında kúshli filosofiyalıq kelispewshilik bar. BAKPT terminologiyası Biypul Programmalıq Támiynat Fondi (BPTF) menen Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) arasındaǵı bul filosofiyalıq kelispewshiliklerge qatnasta biytárep bolıw hám eki túsinikke de tiyisli bola alatuǵın birden-bir birlestiriwshi termin bolıw ushın dóretilgen, biraq Richard Stallman bul terminniń &quot;Biypul/Erkin hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat&quot; (BEAKPT) sıyaqlı uqsas terminge qaraǵanda biytárep bolıwda sátsiz bolǵanın aytadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| bet = FLOSS and FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180916040800/https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-sentyabr | avtor = Stallman| at = Richard| til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Biypul programmalıq támiynat ===
Richard Stallmannıń BPTF tárepinen qabıl etilgen Biypul Programmalıq Támiynat Anıqlaması, biypul programmalıq támiynattı baha emes, al erkinlik máselesi retinde anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = GNU| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}&lt;/ref&gt;,hám Tórt Tiykarǵı Erkinlikti qollap-quwatlaydı. Onıń biypul programmalıq támiynat anıqlamasınıń belgili bolǵan eń erte basılımı BPTFtıń házirgi waqıtta toqtatılǵan GNU Byulleteni basılımınıń 1986-jıl fevral sanında&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| bet = GNU's Bulletin, Volume 1 Number 1, page 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| arxivsáne = 2015-jıl 23-iyun | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}&lt;/ref&gt; járiyalanǵan. Bul hújjettiń tiykarǵı deregi GNU Proektiniń veb-saytınıń [[filosofiya]] bóliminde jaylasqan. 2017-jıl avgust ayına kelip, ol 40 tilde járiyalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| bet = The Free Software Definition — Translations of this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;.

==== Biypul Programmalıq Támiynattıń tórt tiykarǵı erkinligi ====
&quot;Biypul programmalıq támiynat&quot; anıqlamasına sáykes keliw ushın, BPTF programmalıq támiynat licenziyasınıń BPTF tárepinen programmalıq támiynat paydalanıwshısınıń &quot;Tórt Tiykarǵı Erkinligi&quot; dep atalatuǵın puqaralıq erkinlikler / adam huqıqların húrmet etiwdi talap etedi&lt;ref name=&quot;FSF 20162&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | familiya = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr | url-status = live| jumıs = The GNU Project -- GNU}}&lt;/ref&gt;.

* Programmanı qálegenińizshe, hár qanday maqsette iske túsiriw erkinligi (0-erkinlik).
* Programmanıń qalay isleytuǵının úyreniw hám onı óz esaplaw talabıńızǵa sáykes ózgertiw erkinligi (1-erkinlik). Bunıń ushın [[Derek kodı|derek kodına]] erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı.
* Kóshirmelerdi qayta tarqatıw arqalı basqalarǵa járdem beriw erkinligi (2-erkinlik).
* Ózgertiw kirgizilgen nusqalarıńızdıń kóshirmelerin basqalarǵa tarqatıw erkinligi (3-erkinlik). Bunı islewińiz arqalı pútkil jámiyetke siziń ózgerislerińizden payda alıw múmkinshiligin bere alasız. Bunıń ushın derek kodına erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Ashıq kodlı ===
Ashıq Kodlı Anıqlaması Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) tárepinen [[programmalıq támiynat]] licenziyasınıń shólkemniń ashıq kodlı programmalıq támiynat belgisine ılayıqlı ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq Támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://opensource.org/docs/osd| bet = ''The Open Source Definition''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/https://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative&lt;/ref&gt;. Perens óz jazbasın Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń biypul programmalıq támiynattıń Tórt Tiykarǵı Erkinligine tiykarlamaǵan, olar tek keyinirek veb-ke jetkilikli bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&amp;cid=26875815| bet = Slashdot.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&amp;cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Keyinirek Perens Erik Raymondtıń ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgerletiwi Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń háreketlerin ádalatsız túrde kóleńkede qaldırǵanın aytıp, biypul programmalıq támiynattı qollap-quwatlawın qayta tastıyıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| bet = It's Time to Talk About Free Software Again| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140716055445/https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| arxivsáne = 2014-jıl 16-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;. Keyingi 2000-jıllarda ol ashıq kodlı programmalıq támiynat haqqında qaytadan sóyledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| bet = Bruce Perens — State of Open Source Message: A New Decade For Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104135143/https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 1998-jıl 9-fevral | baspaxana = Perens.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| bet = Meet the Perens| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131106193215/https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| arxivsáne = 2013-jıl 6-noyabr | avtor = Barr| at = Joe| sáne = 2003-jıl 13-yanvar | baspaxana = LinuxWorld Magazine| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
1950-jıllardan baslap 1980-jıllardıń dawamında [[kompyuter]] paydalanıwshılarınıń ózi qollanǵan barlıq programmalardıń [[Derek kodı|derek kodına]] iye bolıwı hám olardı óz maqsetleri ushın ózgertiw ruqsatı hám imkaniyatına iye bolıwı ádettegi jaǵday edi. [[Programmalıq támiynat]], sonıń ishinde derek kodı, kóbinese jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı sıpatında&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&amp;pg=PA31| bet = Free software — Free software is a junkyard of software spare parts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240515023818/https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&amp;pg=PA31#v=onepage&amp;q&amp;f=false| arxivsáne = 2024-jıl 15-may | avtor = Shea| at = Tom| sáne = 1983-jıl 23-iyun | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-fevral }}&lt;/ref&gt; kompyuterlerdi paydalanǵan adamlar arasında ortaq paydalanılǵan (BAKPT jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı menen birdey emes, sebebi jámiyetlik múlk programmalıq támiynatında avtorlıq huqıqlar bolmaydı). Kópshilik kompaniyalardıń biznes modeli úskene satıwǵa tiykarlanǵan bolıp, programmalıq támiynattı úskene menen birge biypul bergen yamasa qosıp bergen&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gates |first=Bill |title=An Open Letter to Hobbyists | sáne =February 3, 1976 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |access-date=September 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416224929/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |url-status=live |archive-date=April 16, 2018}}&lt;/ref&gt;.

1960-jıllardıń aqırına kelip, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewge]] baylanıslı biznes modeli ózgere basladı. Rawajlanıp atırǵan programmalıq támiyinlew industriyası apparatlıq óndiriwshilerdiń komplektlestirilgen programmalıq ónimleri menen básekilese basladı; programmalıq támiyinlewdi rawajlandırıwdı apparatlıq tabıstan qarjılandırıwdıń ornına, bul jańa kompaniyalar programmalıq támiyinlewdi tuwrıdan-tuwrı satıwǵa ótti. Ijaraǵa berilgen mashinalar programmalıq qollap-quwatlawdı talap etti, biraq programmalıq támiynat ushın hesh qanday tabıs bermedi, al ayırım tutınıwshılar óz mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıra alatuǵın bolǵanlıqtan, apparatlıq ónim bahasına kirgizilgen programmalıq támiyinlew qunın tólewdi qálemedi. 1969-jılı 17-yanvarda baslanǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń [[IBM]] kompaniyasına qarsı sudında, húkimet komplektlestirilgen programmalıq támiyinlewdiń básekige qarsı ekenin ayıpladı. Ayırım programmalıq támiynatlar ele de aqshasız hám licenziya sheklewlerisiz berile bergen bolsa da, tek aqshalay tólem hám sheklengen licenziya menen beriletuǵın programmalıq támiyinlewlerdiń muǵdarı artıp baratır edi. 1970-jıllar hám 1980-jıllardıń basında, programmalıq támiyinlew industriyasınıń ayırım bólimleri kompyuter paydalanıwshılarınıń olar satıp alǵan programmalıq támiyinlewdi úyreniw hám ózlestiriw ushın keri injeneriya usılların qollanıwınıń aldın alıw ushın texnikalıq ilajlardı (máselen, [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınıń]] tek binar versiyaların tarqatıw) qollana basladı. 1980-jılı AQSHta avtorlıq huqıq nızamı kompyuter programmalarına da keńeytildi—burın kompyuter programmaları ideyalar, proceduralar, usıllar, sistemalar hám processler retinde qaralıp, avtorlıq huqıq penen qorǵalmaytuǵın edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| bet = Copyright Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150630101745/https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyun | jumıs = www.lib.purdue.edu| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;.{{Sfn|Weber|2009}}

Dáslepki waqıtları, jabıq kodlı programmalıq támiynat 1970-jıllardıń ortasınan 1980-jıllarǵa shekem siyrek ushırasatuǵın edi, 1983-jılı [[IBM]] kompaniyası &quot;tek obyekt kodı&quot; siyasatın engizip, [[Derek kodı|derek kodtı]] endi tarqatpaytuǵın boldı.

1983-jılı, MIT Jasalma Intellekt Laboratoriyasınıń xakerler jámiyetiniń kóp jıllıq aǵzası Richard Stollman [[GNU proekti|GNU proektin]] járiyaladı. Ol kompyuter industriyası hám onıń paydalanıwshıları mádeniyatındaǵı ózgerislerdiń nátiyjelerinen narazı bolǵanın ayttı.{{Sfn|William|2002}} GNU operaciyalıq sisteması ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewdi]] islep shıǵıw 1984-jıldıń yanvar ayında baslandı, al Biypul Programmalıq Támiyinlew Fondı (FSF) 1985-jıldıń oktyabr ayında dúzildi. Proekt hám onıń maqsetlerin súwretleytuǵın maqala 1985-jıldıń mart ayında &quot;GNU Manifesti&quot; degen at penen járiyalandı. Manifestte GNU filosofiyası, Biypul Programmalıq Támiynat anıqlaması hám &quot;[[Kopyleft|copyleft]]&quot; ideyaları keńnen túsindirilgen edi. FSF Biypul programmalıq támiyinlewdiń tiykarǵı máselesi etikalıq ekenin, yaǵnıy programmalıq támiyinlew paydalanıwshılarınıń &quot;Tórt tiykarǵı erkinlik&quot; dep atalatuǵın huqıqların támiyinlew ekenin moyınlaydı&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFFree_Software_Foundation2016&quot;&gt;Free Software Foundation (27 December 2016). [https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html &quot;What is free software? The Free Software Definition&quot;]. ''The GNU Project -- GNU''. [https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Archived] from the original on 14 October 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;15 September&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Linux yadrosı, Linus Torvalds tárepinen dóretilgen, 1991-jılı erkin ózgertiwge bolatuǵın derek kodı sıpatında shıǵarıldı. Dáslep, Linux ya Biypul programmalıq támiyinlew, yamasa Ashıq kodlı programmalıq támiyinlew licenziyası astında shıǵarılmaǵan edi. Biraq, 1992-jıldıń fevral ayında 0.12 versiyası menen, ol proektti GNU General Public License astında qayta licenziyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| bet = Release notes for Linux kernel 0.12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819045030/https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | baspaxana = Kernel.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;.

FreeBSD hám NetBSD (ekewi de 386BSD tiykarında islengen) 1993-jılı USL v. BSDi sudlasıwı sırttan kelisim menen sheshilgennen keyin Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıldı. OpenBSD 1995-jılı NetBSD den ajıralıp shıqtı. Jáne de 1995-jılı, kóbinese Apache dep atalatuǵın Apache HTTP Server, Apache License 1.0 astında shıǵarıldı.

1997-jılı Erik Reymond &quot;The Cathedral and the Bazaar&quot; atlı maqalasın járiyaladı, bul maqalada xakerler jámiyeti hám Biypul programmalıq támiyinlew principleri analiz etilgen edi. Maqala 1998-jıldıń baslarında úlken itibarǵa iye boldı hám Netscape Communications Corporation kompaniyasınıń óziniń ataqlı Netscape Communicator [[Internet]] toplamın Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıwına túrtki bolǵan faktorlardıń biri boldı. Bul kod búgingi kúnde Mozilla Firefox hám Thunderbird sıpatında jaqsı tanıs.

Netscape kompaniyasınıń bul háreketi Reymond hám basqalardı FSF diń Biypul programmalıq támiyinlew ideyaları hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiyinlew industriyasına qalay alıp keliw múmkinligi haqqında oylanıwǵa májbúr etti. Olar FSF diń jámiyetlik aktivizmi Netscape sıyaqlı kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenin túsindi hám Biypul programmalıq támiyinlew háreketin programmalıq támiyinlewdiń [[Derek kodı|derek kodın]] bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrısha kórsetiw ushın qayta brendlewdiń jolın izlesti. Olar tańlaǵan jańa atama &quot;Ashıq kodlı&quot; boldı hám tez arada Bryus Perens, baspashı Tim O'Reyli, Linus Torvalds hám basqalar bul qayta brendlewge qosıldı. [[Ashıq kodlı|Ashıq Kodlı]] Iniciativa 1998-jıldıń fevral ayında jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlew hám ashıq kodlı principlerdi táriyiplew ushın dúzildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://opensource.org/history| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120726073944/https://opensource.org/history| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyul | sáne = 2006-jıl 19-sentyabr | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral }}&lt;/ref&gt;.

Ashıq Kodlı Iniciativa jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlewge hám onıń uslanǵan principlerin táriyiplewge umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiyinlew vendorları ózlerin erkin tarqatılatuǵın programmalıq támiyinlew koncepciyası hám qollanbanıń derek kodına universal kiriw múmkinshiligi tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı. [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri 2001-jılı &quot;Ashıq kodlı — bul intellektual múlkti joq etiwshi. Programmalıq támiyinlew biznesi hám intellektual múlk biznesi ushın bunnan da jaman nárseni eleslete almayman&quot; dep ashıq málimledi. Haqıyqatında da, kompaniyalar FOSS ti qabıl etkende avtorlıq huqıq buzılıwı máselelerine dus kelgen.{{Sfn|Charny|2001}} Kóp jıllar dawamında FOSS jeke programmalıq támiyinlewdi islep shıǵarıwdıń tiykarǵı aǵımınan tısqarı tar tarawda xızmet atqardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://sourcecodecontrol.co/foss/| bet = Issues when embracing FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217215309/https://sourcecodecontrol.co/foss/| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | sáne = 2016-jıl 31-dekabr | baspaxana = sourcecodecontrol.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq Linux, BSD sıyaqlı FOSS Operaciyalıq Sistemalarınıń hám Red Hat sıyaqlı FOSS tiykarındaǵı kompaniyalardıń tabısı programmalıq támiyinlew industriyasınıń kózqarasın ózgertti hám onı rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada úlken ózgeris júz berdi.{{Sfn|Miller|Voas|Costello|2010|pp=14–16}}

== Qollanıw ==

=== Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda artıqmashlıqları ===

==== Jeke baqlaw, qálewinshe ózgertiw hám erkinlik ====
FOSS paydalanıwshıları Tórt Tiykarǵı Erkinlikten payda aladı: bunday programmalıq támiyinlewdi sheklewsiz qollanıw, úyreniw, kóshirip alıw, ózgertiw hám ózgertiwler menen yamasa ózgertiwlersiz qayta tarqatıw. Eger olar programmalıq támiyinlewdiń funkcionallıǵın ózgertiwdi qálese, kodqa ózgerisler kirgize aladı hám, eger qálese, programmalıq támiyinlewdiń usınday ózgertilgen versiyaların tarqata aladı yaki kóbinese − programmalıq támiyinlewdiń sheshim qabıllaw modeli hám onıń basqa paydalanıwshılarına baylanıslı − hátte usınday ózgerislerdi dáslepki programmalıq támiyinlewge jańalanıwlar arqalı kirgiziwdi usınıs ete aladı yamasa talap ete aladı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jVq9AQAAQBAJ&amp;pg=PA372|title=Handbook of Research on Open Source Software: Technological, Economic, and Social Perspectives: Technological, Economic, and Social Perspectives| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDX0BwAAQBAJ&amp;pg=PA700|title=Building the Information Society: IFIP 18th World Computer Congress Topical Sessions 22–27 August 2004 Toulouse, France| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lDs0MLAsO8MC&amp;pg=PA263|title=Google and the Law: Empirical Approaches to Legal Aspects of Knowledge-Economy Business Models| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| bet = What is free software?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231115065058/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;.

==== Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq ====
Menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew óndiriwshilerine geyde óz programmalıq támiyinlewlerine jasırın kiriw jolları yaki basqa da jasırın, qálemegen funkciyalardı qosıwǵa májbúr etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| bet = Microsoft Back Doors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205010542/https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| bet = Microsoft Accidentally Leaks Key to Windows Backdoor — Schneier on Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825142643/https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2016-jıl 15-avgust | jumıs = www.schneier.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| bet = Snowden leak: Microsoft added Outlook.com backdoor for Feds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825104553/https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | avtor = Thomson| at = Iain| jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiyinlew jetkerip beriwshilerge iseniwdiń ornına, FOSS paydalanıwshıları derek kodtı ózleri tekserip, tastıyıqlay aladı hám erikli hám paydalanıwshılar jámiyetine isene aladı. Menshikli kod ádette jámiyettiń kózinen jasırın bolǵanlıqtan, tek jetkerip beriwshilerdiń ózleri hám xakerler ǵana olardaǵı hár qanday hálsizliklerden xabardar bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;pcw1&quot; /&gt; al FOSS qátelerdi tez anıqlaw ushın múmkin bolǵanınsha kóp adamlardı tartadı.&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scmagazine&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;,

==== Tómen baha yamasa biypul ====
FOSS kóbinese biypul boladı, biraq qayırqomlıq etiw kóbinese xoshametlenedi. Bul paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynattı jaqsıraq sınap kóriwge hám salıstırıwǵa múmkinshilik beredi.

==== Sapa, birge islesiw hám nátiyjelik ====
FOSS paydalanıwshılar yamasa qollanıw jaǵdayları ushın eń nátiyjeli programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw maqsetinde hár qıylı tárepler hám jeke adamlar arasında jaqsıraq birge islesiwge múmkinshilik beredi, al menshikli programmalıq támiyinlew ádette payda tabıwǵa baǵdarlanǵan. Bunnan tısqarı, kóp jaǵdaylarda bunday joybarlarǵa menshikli programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek shólkemler hám jeke adamlar úles qosadı. Kompaniyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiyinlewdi tańlawınıń tiykarǵı sebebi ádette texnikalıq artıqmashlıq ekenligi kórsetilgen.&lt;ref name=&quot;pcw1&quot; /&gt;

=== Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kemshilikler ===

==== Qáwipsizlik hám paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ====
Linustıń nızamına kóre, kodtı kórip hám sınap kóre alatuǵın adamlar qansha kóp bolsa, qáteler tabılıp tez arada dúzetiliw itimallıǵı sonshama joqarı boladı. Biraq, bul joqarı dárejedegi qatnasıwǵa kepillik bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda kommerciyalıq ónim artında tolıq jumıs kúni isleytuǵın isbilermenler toparınıń bolıwı FOSS-tan artıqmashlıqqa iye bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf &quot;Is Open Source Software More Secure?&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; from the original on 24 July 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen bir qatarda, járiyalanǵan derek kodı xakerlerge onnan hálsizliklerdi tabıwdı hám eksploytlar jazıwdı ańsatlastırıwı múmkin. Biraq bul jaǵdayda usınday zıyankes xakerlerdiń hálsizliklerdi juwapkershilik penen ashıp beretuǵın yamasa olardı dúzetiwge járdem beretuǵın aq qalpaqlı xakerlerden nátiyjelirek ekenligi, hesh qanday kod sızıp shıǵıwı yaki shıǵarıp alınıwı júz bermeytuǵını hám menshikli kodtı keri injeneriya qılıw zıyankes xakerler ushın áhmiyetli tosqınlıq bolıp tabılatuǵını boljanadı&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf &quot;Is Open Source Software More Secure?&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; from the original on 24 July 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Apparatlıq hám programmalıq támiynat úylesimliligi ====
Geyde FOSS menshikli [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] yaki belgili bir [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] menen úylesimli bolmaydı. Bul kóbinese óndiriwshilerdiń FOSS-tı tosqınlıq qılıwı sebepli júz beredi, mısalı, FOSS háreketiniń aǵzaları olardıń apparatlıq támiyinlewi ushın drayverler jazıwı ushın kerek bolǵan interfeyslerdi yaki basqa specifikaciyalardı ashıp bermewi arqalı — máselen, olar tutınıwshılardıń tek ózleriniń menshikli programmalıq támiyinlewin paydalanıwın qálegenlikten yamasa sheriklik baylanıslardan payda kóriwi múmkin bolǵanlıqtan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| bet = Linux Today — KERNEL-DEV: UDI and Free Software by Richard Stallman| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105704/https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Microsoft tries to block Linux off Windows 8 PCs|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-tries-to-block-linux-off-windows-8-pcs/|access-date=12 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| bet = Lenovo reportedly blocking Linux on Windows 10 Signature Edition PCs (updated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170714023050/https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyul | avtor = Kingsley-Hughes| at = Adrian| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| bet = Linux Today — How Microsoft Changes the Prices at OEMs to Block GNU/Linux Sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105708/https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| bet = Microsoft 'killed Dell Linux' — States| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170717220530/https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| arxivsáne = 2017-jıl 17-iyul | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;.

==== Qáteler hám jetispeytuǵın funkciyalar ====
FOSS programmalıq támiyinlew funkciyaları hám turaqlılıǵı jaǵınan menshikli alternativlerden ústin bolıwı múmkin bolsa da, kóp jaǵdaylarda uqsas kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kóbirek dúzetilmegen qátelerge hám jetispeytuǵın funkciyalarǵa iye boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| bet = When Free Software Isn't (Practically) Superior| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713084233/https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Hill| at = Benjamin Mako| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul hárbir jaǵdayda hár qıylı bolıp, ádette belgili bir proektke bolǵan qızıǵıwshılıq dárejesine baylanıslı boladı. Biraq, jabıq kodlı programmalıq támiyinlewden parqı, jaqsılanıwlar buǵan motivaciyası, waqtı hám qábileti bar hár qanday adam tárepinen ámelge asırılıwı múmkin. 

A common obstacle in FOSS development is the lack of access to some common official standards, due to costly royalties or required non-disclosure agreements (e.g., for the DVD-Video format).

==== Rawajlanıwdıń kem kepilligi ====
FOSS proektleriniń dawamlı rawajlanıw ushın zárúr resurslar hám qatnasıwdı alıwına kompaniyalar tárepinen qollap-quwatlanatuǵın kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek belgisizlik bar. Biraq, kompaniyalar da kóbinese paydasız bolǵan proektlerdi biykar etedi, sonıń menen birge iri kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiyinlewge súyeniwi hám sonıń nátiyjesinde onı birgelikte rawajlandırıwı múmkin&lt;ref name=&quot;scmagazine&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ &quot;Open source software is more secure than you think&quot;]. SC Media US. 8 October 2013. [https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ Archived] from the original on 25 August 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;12 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Ekinshi tárepten, eger menshikli programmalıq támiyinlewdi jetkerip beriwshi rawajlandırıwdı toqtatsa, basqa alternativalar bolmaydı; al FOSS penen, oǵan mútáj bolǵan hár qanday paydalanıwshı onı ózi rawajlandırıwdı dawam ettiriw yamasa bunı ámelge asırıw ushın 3-tárepke tólew huqıqına hám derek kodına iye boladı.

==== Jetispeytuǵın qollanbalar ====
[[Linux]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] FOSS distribuciyalarınıń aqırǵı paydalanıwshılar arasında bazar úlesi tómenirek bolǵanlıqtan, qoljetimli qollanbalar sanı da azıraq&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAa-AouAHxoC&amp;pg=PA147|title=Succeeding with Technology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdpDFv5Gu5YC&amp;pg=PT24|title=Mastering Information Technology for CXC CSEC CAPE}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat| ]]
[[Kategoriya:Ashıq kodlı]]</text>
      <sha1>rki0yjjy0yzsbositl8q1dv35tkc3dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274894</id>
      <parentid>274891</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Ashıq kodlı|Ashıq kodlı]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37268" sha1="7l4uwmjy5gfzlgosevfadl7h2mbyagd" xml:space="preserve">[[Fayl:Fedora_Linux_36_takes_pic_with_bunch_of_FOSS_softwares.png|nobaý|[[Ashıq kodlı]] hám biypul programmalardıń ekran kórinisi (FOSS): Fedora Linux 36, KDE Plasma 5 desktop ortalıǵı, Firefox, Dolphin fayl menedjeri, VLC media pleyeri, LibreOffice Writer, GIMP hám KCalc.]]
'''Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat''' ''(sonday-aq: BAKPT, [[Inglis tili|ingl]]. free and open-source software (FOSS))'' — bul [[Programmalıq támiynat|programmanı]] paydalanıw, ózgertiw hám tarqatıw huqıqın barlıq adamlarǵa biypul beriwshi, licenziya boyınsha qoljetimli [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] bolıp tabıladı. Sonlıqtan, [[Derek kodı|derek kodınıń]] ashıq túrde qoljetimli bolıwı zárúrli, biraq jetkilikli bolıw shárt emes. BAKPT — [[biypul programmalıq támiynat]] hám [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]] óz ishine qamtıytuǵın termin. BAKPT [[Menshikli programmalıq támiynat|menshikli programmalıq támiynatqa]] qarama-qarsı, onda programmalıq támiyinlewge sheklew qoyılǵan avtorlıq huqıq yamasa licenziyalaw astında boladı hám [[derek kodı]] [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] jasırın boladı.

BAKPT (Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat) biypul programmalıq támiynattıń &quot;Tórt tiykargı erkinligi&quot; arqalı [[programmalıq támiynat]] paydalanıwshısınıń puqaralıq erkinlik huqıqların saqlaydı. BAKPTtı qollanıwdıń basqa da paydalı tárepleri — programmalıq támiynat bahasınıń azayıwı, [[Zıyanlı programma|zıyanlı programmalarǵa]] qarsı qáwipsizliktiń artıwı, turaqlılıq, jeke sırlılıq, bilimlendiriw maqsetlerinde paydalanıw múmkinshilikleri hám paydalanıwshılarga óz úskenelerin kóbirek basqarıw múmkinshiligin beriw. [[Linux]] distribuciyaları hám BSD nıń tuwındıları sıyaqlı biypul hám [[ashıq kodlı]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]] búgingi kúnde keń qollanılıp, millionlagan serverler, [[Kompyuter|kompyuterler]], smartfonlar hám basqa da qurılmalardı isletiw ushın paydalanılmaqta.{{Sfn|Hatlestad|2005}}{{Sfn|Claburn|2007}} Biypul programmalıq támiynat licenziyaları hám ashıq kodlı licenziyalar búgingi kúnde kóplegen programmalıq támiynat paketleri tárepinen qollanılmaqta. Biypul programmalıq támiynat háreketi hám ashıq kodlı programmalıq támiynat háreketi — BAKPTtıń keń kólemde islep shıǵarılıwı, qabıl etiliwin hám alǵa ilgerlewin qollap-quwatlaytuǵın onlayn jámiyetlik háreketler bolıp, birinshisi BEPPT (Biypul hám erkin programmalıq támiynat), biypul yamasa erkin terminlerin qollanıwdı maqul kóredi.

== Sholıw ==
&quot;Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat&quot; (BAKPT) — bul bir waqıttıń ózinde hám biypul programmalıq támiynat, hám [[ashıq kodlı]] programmalıq támiynat dep esaplanatuǵın programmalıq támiynattı qamtıytuǵın ulıwmalastırıwshı termin&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. &quot;Biypul programmalıq támiynat&quot; hám &quot;ashıq kodlı programmalıq támiynat&quot; terminleriniń anıq anıqlaması olardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] usı programmalıq támiynattı qálegeninshe paydalanıw, ózgertiw hám qayta tarqatıw imkaniyatın beretuǵın shártler menen tarqatılǵan hár qanday programmalıq támiynatta qollanıladı, bunda paydalanıwshılardan kórsetilgen háreketlerdi ámelge asırıw ushın programmalıq támiynattıń avtor(lar)ına royalti yamasa tólem tólew talap etilmeydi.{{Sfn|Feller|2005|p=xvii}}

Biypul programmalıq támiynat licenziyaları menen ashıq kodlı programmalıq támiynat licenziyaları arasında derlik tolıq sáykeslik bolsa da, bul eki poziciyanıń jaqlawshıları arasında kúshli filosofiyalıq kelispewshilik bar. BAKPT terminologiyası Biypul Programmalıq Támiynat Fondi (BPTF) menen Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) arasındaǵı bul filosofiyalıq kelispewshiliklerge qatnasta biytárep bolıw hám eki túsinikke de tiyisli bola alatuǵın birden-bir birlestiriwshi termin bolıw ushın dóretilgen, biraq Richard Stallman bul terminniń &quot;Biypul/Erkin hám Ashıq Kodlı Programmalıq Támiynat&quot; (BEAKPT) sıyaqlı uqsas terminge qaraǵanda biytárep bolıwda sátsiz bolǵanın aytadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| bet = FLOSS and FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180916040800/https://www.gnu.org/philosophy/floss-and-foss.en.html| arxivsáne = 2018-jıl 16-sentyabr | avtor = Stallman| at = Richard| til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Biypul programmalıq támiynat ===
Richard Stallmannıń BPTF tárepinen qabıl etilgen Biypul Programmalıq Támiynat Anıqlaması, biypul programmalıq támiynattı baha emes, al erkinlik máselesi retinde anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = GNU| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}&lt;/ref&gt;,hám Tórt Tiykarǵı Erkinlikti qollap-quwatlaydı. Onıń biypul programmalıq támiynat anıqlamasınıń belgili bolǵan eń erte basılımı BPTFtıń házirgi waqıtta toqtatılǵan GNU Byulleteni basılımınıń 1986-jıl fevral sanında&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| bet = GNU's Bulletin, Volume 1 Number 1, page 8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt| arxivsáne = 2015-jıl 23-iyun | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}&lt;/ref&gt; járiyalanǵan. Bul hújjettiń tiykarǵı deregi GNU Proektiniń veb-saytınıń [[filosofiya]] bóliminde jaylasqan. 2017-jıl avgust ayına kelip, ol 40 tilde járiyalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| bet = The Free Software Definition — Translations of this page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#translations| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | baspaxana = GNU| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;.

==== Biypul Programmalıq Támiynattıń tórt tiykarǵı erkinligi ====
&quot;Biypul programmalıq támiynat&quot; anıqlamasına sáykes keliw ushın, BPTF programmalıq támiynat licenziyasınıń BPTF tárepinen programmalıq támiynat paydalanıwshısınıń &quot;Tórt Tiykarǵı Erkinligi&quot; dep atalatuǵın puqaralıq erkinlikler / adam huqıqların húrmet etiwdi talap etedi&lt;ref name=&quot;FSF 20162&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | familiya = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr | url-status = live| jumıs = The GNU Project -- GNU}}&lt;/ref&gt;.

* Programmanı qálegenińizshe, hár qanday maqsette iske túsiriw erkinligi (0-erkinlik).
* Programmanıń qalay isleytuǵının úyreniw hám onı óz esaplaw talabıńızǵa sáykes ózgertiw erkinligi (1-erkinlik). Bunıń ushın [[Derek kodı|derek kodına]] erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı.
* Kóshirmelerdi qayta tarqatıw arqalı basqalarǵa járdem beriw erkinligi (2-erkinlik).
* Ózgertiw kirgizilgen nusqalarıńızdıń kóshirmelerin basqalarǵa tarqatıw erkinligi (3-erkinlik). Bunı islewińiz arqalı pútkil jámiyetke siziń ózgerislerińizden payda alıw múmkinshiligin bere alasız. Bunıń ushın derek kodına erisiw aldın ala shárt bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Ashıq kodlı ===
Ashıq Kodlı Anıqlaması Ashıq Kodlı Baslaması (AKB) tárepinen [[programmalıq támiynat]] licenziyasınıń shólkemniń ashıq kodlı programmalıq támiynat belgisine ılayıqlı ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul anıqlama tiykarınan Bryus Perens tárepinen jazılǵan hám beyimlestirilgen Debian Biypul Programmalıq Támiynat Kórsetpelerine tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://opensource.org/docs/osd| bet = ''The Open Source Definition''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131015144021/https://opensource.org/docs/osd| arxivsáne = 2013-jıl 15-oktyabr | sáne = 2006-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun }}, The Open Source Definition according to the Open Source Initiative&lt;/ref&gt;. Perens óz jazbasın Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń biypul programmalıq támiynattıń Tórt Tiykarǵı Erkinligine tiykarlamaǵan, olar tek keyinirek veb-ke jetkilikli bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&amp;cid=26875815| bet = Slashdot.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130717074714/https://news.slashdot.org/comments.pl?sid=1129863&amp;cid=26875815| arxivsáne = 2013-jıl 17-iyul | sáne = 2009-jıl 16-fevral | jumıs = News.slashdot.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Keyinirek Perens Erik Raymondtıń ashıq kodlı programmalıq támiynattı alǵa ilgerletiwi Biypul Programmalıq Támiynat Fondınıń háreketlerin ádalatsız túrde kóleńkede qaldırǵanın aytıp, biypul programmalıq támiynattı qollap-quwatlawın qayta tastıyıqladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| bet = It's Time to Talk About Free Software Again| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140716055445/https://lists.debian.org/debian-devel/1999/02/msg01641.html| arxivsáne = 2014-jıl 16-iyul | qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;. Keyingi 2000-jıllarda ol ashıq kodlı programmalıq támiynat haqqında qaytadan sóyledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| bet = Bruce Perens — State of Open Source Message: A New Decade For Open Source| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104135143/https://perens.com/works/articles/State8Feb2008.html| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 1998-jıl 9-fevral | baspaxana = Perens.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| bet = Meet the Perens| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131106193215/https://akashsingh.ulitzer.com/node/32606| arxivsáne = 2013-jıl 6-noyabr | avtor = Barr| at = Joe| sáne = 2003-jıl 13-yanvar | baspaxana = LinuxWorld Magazine| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
1950-jıllardan baslap 1980-jıllardıń dawamında [[kompyuter]] paydalanıwshılarınıń ózi qollanǵan barlıq programmalardıń [[Derek kodı|derek kodına]] iye bolıwı hám olardı óz maqsetleri ushın ózgertiw ruqsatı hám imkaniyatına iye bolıwı ádettegi jaǵday edi. [[Programmalıq támiynat]], sonıń ishinde derek kodı, kóbinese jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı sıpatında&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&amp;pg=PA31| bet = Free software — Free software is a junkyard of software spare parts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240515023818/https://books.google.com/books?id=yy8EAAAAMBAJ&amp;pg=PA31#v=onepage&amp;q&amp;f=false| arxivsáne = 2024-jıl 15-may | avtor = Shea| at = Tom| sáne = 1983-jıl 23-iyun | jumıs = [[InfoWorld]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-fevral }}&lt;/ref&gt; kompyuterlerdi paydalanǵan adamlar arasında ortaq paydalanılǵan (BAKPT jámiyetlik múlk programmalıq támiynatı menen birdey emes, sebebi jámiyetlik múlk programmalıq támiynatında avtorlıq huqıqlar bolmaydı). Kópshilik kompaniyalardıń biznes modeli úskene satıwǵa tiykarlanǵan bolıp, programmalıq támiynattı úskene menen birge biypul bergen yamasa qosıp bergen&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gates |first=Bill |title=An Open Letter to Hobbyists | sáne =February 3, 1976 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |access-date=September 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416224929/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Bill_Gates_Letter_to_Hobbyists.jpg |url-status=live |archive-date=April 16, 2018}}&lt;/ref&gt;.

1960-jıllardıń aqırına kelip, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewge]] baylanıslı biznes modeli ózgere basladı. Rawajlanıp atırǵan programmalıq támiyinlew industriyası apparatlıq óndiriwshilerdiń komplektlestirilgen programmalıq ónimleri menen básekilese basladı; programmalıq támiyinlewdi rawajlandırıwdı apparatlıq tabıstan qarjılandırıwdıń ornına, bul jańa kompaniyalar programmalıq támiyinlewdi tuwrıdan-tuwrı satıwǵa ótti. Ijaraǵa berilgen mashinalar programmalıq qollap-quwatlawdı talap etti, biraq programmalıq támiynat ushın hesh qanday tabıs bermedi, al ayırım tutınıwshılar óz mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıra alatuǵın bolǵanlıqtan, apparatlıq ónim bahasına kirgizilgen programmalıq támiyinlew qunın tólewdi qálemedi. 1969-jılı 17-yanvarda baslanǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] húkimetiniń [[IBM]] kompaniyasına qarsı sudında, húkimet komplektlestirilgen programmalıq támiyinlewdiń básekige qarsı ekenin ayıpladı. Ayırım programmalıq támiynatlar ele de aqshasız hám licenziya sheklewlerisiz berile bergen bolsa da, tek aqshalay tólem hám sheklengen licenziya menen beriletuǵın programmalıq támiyinlewlerdiń muǵdarı artıp baratır edi. 1970-jıllar hám 1980-jıllardıń basında, programmalıq támiyinlew industriyasınıń ayırım bólimleri kompyuter paydalanıwshılarınıń olar satıp alǵan programmalıq támiyinlewdi úyreniw hám ózlestiriw ushın keri injeneriya usılların qollanıwınıń aldın alıw ushın texnikalıq ilajlardı (máselen, [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınıń]] tek binar versiyaların tarqatıw) qollana basladı. 1980-jılı AQSHta avtorlıq huqıq nızamı kompyuter programmalarına da keńeytildi—burın kompyuter programmaları ideyalar, proceduralar, usıllar, sistemalar hám processler retinde qaralıp, avtorlıq huqıq penen qorǵalmaytuǵın edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| bet = Copyright Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150630101745/https://www.lib.purdue.edu/uco/CopyrightBasics/basics.html| arxivsáne = 2015-jıl 30-iyun | jumıs = www.lib.purdue.edu| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;.{{Sfn|Weber|2009}}

Dáslepki waqıtları, jabıq kodlı programmalıq támiynat 1970-jıllardıń ortasınan 1980-jıllarǵa shekem siyrek ushırasatuǵın edi, 1983-jılı [[IBM]] kompaniyası &quot;tek obyekt kodı&quot; siyasatın engizip, [[Derek kodı|derek kodtı]] endi tarqatpaytuǵın boldı.

1983-jılı, MIT Jasalma Intellekt Laboratoriyasınıń xakerler jámiyetiniń kóp jıllıq aǵzası Richard Stollman [[GNU proekti|GNU proektin]] járiyaladı. Ol kompyuter industriyası hám onıń paydalanıwshıları mádeniyatındaǵı ózgerislerdiń nátiyjelerinen narazı bolǵanın ayttı.{{Sfn|William|2002}} GNU operaciyalıq sisteması ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewdi]] islep shıǵıw 1984-jıldıń yanvar ayında baslandı, al Biypul Programmalıq Támiyinlew Fondı (FSF) 1985-jıldıń oktyabr ayında dúzildi. Proekt hám onıń maqsetlerin súwretleytuǵın maqala 1985-jıldıń mart ayında &quot;GNU Manifesti&quot; degen at penen járiyalandı. Manifestte GNU filosofiyası, Biypul Programmalıq Támiynat anıqlaması hám &quot;[[Kopyleft|copyleft]]&quot; ideyaları keńnen túsindirilgen edi. FSF Biypul programmalıq támiyinlewdiń tiykarǵı máselesi etikalıq ekenin, yaǵnıy programmalıq támiyinlew paydalanıwshılarınıń &quot;Tórt tiykarǵı erkinlik&quot; dep atalatuǵın huqıqların támiyinlew ekenin moyınlaydı&lt;ref name=&quot;FSF 2016&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| bet = What is free software? The Free Software Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | avtor = Free Software Foundation| sáne = 2016-jıl 27-dekabr | jumıs = The GNU Project -- GNU| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-sentyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFFree_Software_Foundation2016&quot;&gt;Free Software Foundation (27 December 2016). [https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html &quot;What is free software? The Free Software Definition&quot;]. ''The GNU Project -- GNU''. [https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html Archived] from the original on 14 October 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;15 September&lt;/span&gt; 2018&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Linux yadrosı, Linus Torvalds tárepinen dóretilgen, 1991-jılı erkin ózgertiwge bolatuǵın derek kodı sıpatında shıǵarıldı. Dáslep, Linux ya Biypul programmalıq támiyinlew, yamasa Ashıq kodlı programmalıq támiyinlew licenziyası astında shıǵarılmaǵan edi. Biraq, 1992-jıldıń fevral ayında 0.12 versiyası menen, ol proektti GNU General Public License astında qayta licenziyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| bet = Release notes for Linux kernel 0.12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070819045030/https://www.kernel.org/pub/linux/kernel/Historic/old-versions/RELNOTES-0.12| arxivsáne = 2007-jıl 19-avgust | baspaxana = Kernel.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;.

FreeBSD hám NetBSD (ekewi de 386BSD tiykarında islengen) 1993-jılı USL v. BSDi sudlasıwı sırttan kelisim menen sheshilgennen keyin Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıldı. OpenBSD 1995-jılı NetBSD den ajıralıp shıqtı. Jáne de 1995-jılı, kóbinese Apache dep atalatuǵın Apache HTTP Server, Apache License 1.0 astında shıǵarıldı.

1997-jılı Erik Reymond &quot;The Cathedral and the Bazaar&quot; atlı maqalasın járiyaladı, bul maqalada xakerler jámiyeti hám Biypul programmalıq támiyinlew principleri analiz etilgen edi. Maqala 1998-jıldıń baslarında úlken itibarǵa iye boldı hám Netscape Communications Corporation kompaniyasınıń óziniń ataqlı Netscape Communicator [[Internet]] toplamın Biypul programmalıq támiyinlew sıpatında shıǵarıwına túrtki bolǵan faktorlardıń biri boldı. Bul kod búgingi kúnde Mozilla Firefox hám Thunderbird sıpatında jaqsı tanıs.

Netscape kompaniyasınıń bul háreketi Reymond hám basqalardı FSF diń Biypul programmalıq támiyinlew ideyaları hám onıń paydaların kommerciyalıq programmalıq támiyinlew industriyasına qalay alıp keliw múmkinligi haqqında oylanıwǵa májbúr etti. Olar FSF diń jámiyetlik aktivizmi Netscape sıyaqlı kompaniyalarǵa tartımlı emes ekenin túsindi hám Biypul programmalıq támiyinlew háreketin programmalıq támiyinlewdiń [[Derek kodı|derek kodın]] bólisiw hám birge islesiwdiń biznes potencialın ayrısha kórsetiw ushın qayta brendlewdiń jolın izlesti. Olar tańlaǵan jańa atama &quot;Ashıq kodlı&quot; boldı hám tez arada Bryus Perens, baspashı Tim O'Reyli, Linus Torvalds hám basqalar bul qayta brendlewge qosıldı. [[Ashıq kodlı|Ashıq Kodlı]] Iniciativa 1998-jıldıń fevral ayında jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlew hám ashıq kodlı principlerdi táriyiplew ushın dúzildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://opensource.org/history| bet = History of the OSI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120726073944/https://opensource.org/history| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyul | sáne = 2006-jıl 19-sentyabr | baspaxana = Opensource.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral }}&lt;/ref&gt;.

Ashıq Kodlı Iniciativa jańa atamanıń qollanılıwın xoshametlewge hám onıń uslanǵan principlerin táriyiplewge umtılǵan waqıtta, kommerciyalıq programmalıq támiyinlew vendorları ózlerin erkin tarqatılatuǵın programmalıq támiyinlew koncepciyası hám qollanbanıń derek kodına universal kiriw múmkinshiligi tárepinen barǵan sayın qáwip astında seze basladı. [[Microsoft]] kompaniyasınıń basshılarınıń biri 2001-jılı &quot;Ashıq kodlı — bul intellektual múlkti joq etiwshi. Programmalıq támiyinlew biznesi hám intellektual múlk biznesi ushın bunnan da jaman nárseni eleslete almayman&quot; dep ashıq málimledi. Haqıyqatında da, kompaniyalar FOSS ti qabıl etkende avtorlıq huqıq buzılıwı máselelerine dus kelgen.{{Sfn|Charny|2001}} Kóp jıllar dawamında FOSS jeke programmalıq támiyinlewdi islep shıǵarıwdıń tiykarǵı aǵımınan tısqarı tar tarawda xızmet atqardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://sourcecodecontrol.co/foss/| bet = Issues when embracing FOSS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191217215309/https://sourcecodecontrol.co/foss/| arxivsáne = 2019-jıl 17-dekabr | sáne = 2016-jıl 31-dekabr | baspaxana = sourcecodecontrol.co| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq Linux, BSD sıyaqlı FOSS Operaciyalıq Sistemalarınıń hám Red Hat sıyaqlı FOSS tiykarındaǵı kompaniyalardıń tabısı programmalıq támiyinlew industriyasınıń kózqarasın ózgertti hám onı rawajlandırıwǵa baylanıslı korporativ filosofiyada úlken ózgeris júz berdi.{{Sfn|Miller|Voas|Costello|2010|pp=14–16}}

== Qollanıw ==

=== Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda artıqmashlıqları ===

==== Jeke baqlaw, qálewinshe ózgertiw hám erkinlik ====
FOSS paydalanıwshıları Tórt Tiykarǵı Erkinlikten payda aladı: bunday programmalıq támiyinlewdi sheklewsiz qollanıw, úyreniw, kóshirip alıw, ózgertiw hám ózgertiwler menen yamasa ózgertiwlersiz qayta tarqatıw. Eger olar programmalıq támiyinlewdiń funkcionallıǵın ózgertiwdi qálese, kodqa ózgerisler kirgize aladı hám, eger qálese, programmalıq támiyinlewdiń usınday ózgertilgen versiyaların tarqata aladı yaki kóbinese − programmalıq támiyinlewdiń sheshim qabıllaw modeli hám onıń basqa paydalanıwshılarına baylanıslı − hátte usınday ózgerislerdi dáslepki programmalıq támiyinlewge jańalanıwlar arqalı kirgiziwdi usınıs ete aladı yamasa talap ete aladı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jVq9AQAAQBAJ&amp;pg=PA372|title=Handbook of Research on Open Source Software: Technological, Economic, and Social Perspectives: Technological, Economic, and Social Perspectives| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDX0BwAAQBAJ&amp;pg=PA700|title=Building the Information Society: IFIP 18th World Computer Congress Topical Sessions 22–27 August 2004 Toulouse, France| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lDs0MLAsO8MC&amp;pg=PA263|title=Google and the Law: Empirical Approaches to Legal Aspects of Knowledge-Economy Business Models| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| bet = What is free software?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231115065058/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.en.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-noyabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;.

==== Qáwipsizlik hám jeke qupıyalıq ====
Menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew óndiriwshilerine geyde óz programmalıq támiyinlewlerine jasırın kiriw jolları yaki basqa da jasırın, qálemegen funkciyalardı qosıwǵa májbúr etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| bet = Microsoft Back Doors| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191205010542/https://www.gnu.org/proprietary/malware-microsoft.en.html| arxivsáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.gnu.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| bet = Microsoft Accidentally Leaks Key to Windows Backdoor — Schneier on Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825142643/https://www.schneier.com/blog/archives/2016/08/microsoft_accid.html| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2016-jıl 15-avgust | jumıs = www.schneier.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| bet = Snowden leak: Microsoft added Outlook.com backdoor for Feds| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825104553/https://www.theregister.co.uk/2013/07/11/snowden_leak_shows_microsoft_added_outlookencryption_backdoor_for_feds/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | avtor = Thomson| at = Iain| jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiyinlew jetkerip beriwshilerge iseniwdiń ornına, FOSS paydalanıwshıları derek kodtı ózleri tekserip, tastıyıqlay aladı hám erikli hám paydalanıwshılar jámiyetine isene aladı. Menshikli kod ádette jámiyettiń kózinen jasırın bolǵanlıqtan, tek jetkerip beriwshilerdiń ózleri hám xakerler ǵana olardaǵı hár qanday hálsizliklerden xabardar bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;pcw1&quot; /&gt; al FOSS qátelerdi tez anıqlaw ushın múmkin bolǵanınsha kóp adamlardı tartadı.&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scmagazine&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;,

==== Tómen baha yamasa biypul ====
FOSS kóbinese biypul boladı, biraq qayırqomlıq etiw kóbinese xoshametlenedi. Bul paydalanıwshılarǵa programmalıq támiynattı jaqsıraq sınap kóriwge hám salıstırıwǵa múmkinshilik beredi.

==== Sapa, birge islesiw hám nátiyjelik ====
FOSS paydalanıwshılar yamasa qollanıw jaǵdayları ushın eń nátiyjeli programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw maqsetinde hár qıylı tárepler hám jeke adamlar arasında jaqsıraq birge islesiwge múmkinshilik beredi, al menshikli programmalıq támiyinlew ádette payda tabıwǵa baǵdarlanǵan. Bunnan tısqarı, kóp jaǵdaylarda bunday joybarlarǵa menshikli programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek shólkemler hám jeke adamlar úles qosadı. Kompaniyalardıń ashıq kodlı programmalıq támiyinlewdi tańlawınıń tiykarǵı sebebi ádette texnikalıq artıqmashlıq ekenligi kórsetilgen.&lt;ref name=&quot;pcw1&quot; /&gt;

=== Menshikli programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kemshilikler ===

==== Qáwipsizlik hám paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ====
Linustıń nızamına kóre, kodtı kórip hám sınap kóre alatuǵın adamlar qansha kóp bolsa, qáteler tabılıp tez arada dúzetiliw itimallıǵı sonshama joqarı boladı. Biraq, bul joqarı dárejedegi qatnasıwǵa kepillik bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda kommerciyalıq ónim artında tolıq jumıs kúni isleytuǵın isbilermenler toparınıń bolıwı FOSS-tan artıqmashlıqqa iye bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf &quot;Is Open Source Software More Secure?&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; from the original on 24 July 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen bir qatarda, járiyalanǵan derek kodı xakerlerge onnan hálsizliklerdi tabıwdı hám eksploytlar jazıwdı ańsatlastırıwı múmkin. Biraq bul jaǵdayda usınday zıyankes xakerlerdiń hálsizliklerdi juwapkershilik penen ashıp beretuǵın yamasa olardı dúzetiwge járdem beretuǵın aq qalpaqlı xakerlerden nátiyjelirek ekenligi, hesh qanday kod sızıp shıǵıwı yaki shıǵarıp alınıwı júz bermeytuǵını hám menshikli kodtı keri injeneriya qılıw zıyankes xakerler ushın áhmiyetli tosqınlıq bolıp tabılatuǵını boljanadı&lt;ref name=&quot;wash1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| bet = Is Open Source Software More Secure?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf| arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf &quot;Is Open Source Software More Secure?&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [https://web.archive.org/web/20170724002906/https://courses.cs.washington.edu/courses/csep590/05au/whitepaper_turnin/oss(10).pdf Archived] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; from the original on 24 July 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Apparatlıq hám programmalıq támiynat úylesimliligi ====
Geyde FOSS menshikli [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] yaki belgili bir [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]] menen úylesimli bolmaydı. Bul kóbinese óndiriwshilerdiń FOSS-tı tosqınlıq qılıwı sebepli júz beredi, mısalı, FOSS háreketiniń aǵzaları olardıń apparatlıq támiyinlewi ushın drayverler jazıwı ushın kerek bolǵan interfeyslerdi yaki basqa specifikaciyalardı ashıp bermewi arqalı — máselen, olar tutınıwshılardıń tek ózleriniń menshikli programmalıq támiyinlewin paydalanıwın qálegenlikten yamasa sheriklik baylanıslardan payda kóriwi múmkin bolǵanlıqtan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| bet = Linux Today — KERNEL-DEV: UDI and Free Software by Richard Stallman| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105704/https://www.linuxtoday.com/developer/1998100500205OP| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Microsoft tries to block Linux off Windows 8 PCs|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-tries-to-block-linux-off-windows-8-pcs/|access-date=12 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| bet = Lenovo reportedly blocking Linux on Windows 10 Signature Edition PCs (updated)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170714023050/https://www.zdnet.com/article/lenovo-reportedly-blocking-linux-on-windows-10-signature-edition-pcs/| arxivsáne = 2017-jıl 14-iyul | avtor = Kingsley-Hughes| at = Adrian| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| bet = Linux Today — How Microsoft Changes the Prices at OEMs to Block GNU/Linux Sales| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825105708/https://www.linuxtoday.com/infrastructure/2009041200535NWMDMS| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | jumıs = www.linuxtoday.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| bet = Microsoft 'killed Dell Linux' — States| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170717220530/https://www.theregister.co.uk/2002/03/19/microsoft_killed_dell_linux_states/| arxivsáne = 2017-jıl 17-iyul | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;/ref&gt;.

==== Qáteler hám jetispeytuǵın funkciyalar ====
FOSS programmalıq támiyinlew funkciyaları hám turaqlılıǵı jaǵınan menshikli alternativlerden ústin bolıwı múmkin bolsa da, kóp jaǵdaylarda uqsas kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge salıstırǵanda kóbirek dúzetilmegen qátelerge hám jetispeytuǵın funkciyalarǵa iye boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| bet = When Free Software Isn't (Practically) Superior| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170713084233/https://www.gnu.org/philosophy/when-free-software-isnt-practically-superior.en.html| arxivsáne = 2017-jıl 13-iyul | avtor = Hill| at = Benjamin Mako| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul hárbir jaǵdayda hár qıylı bolıp, ádette belgili bir proektke bolǵan qızıǵıwshılıq dárejesine baylanıslı boladı. Biraq, jabıq kodlı programmalıq támiyinlewden parqı, jaqsılanıwlar buǵan motivaciyası, waqtı hám qábileti bar hár qanday adam tárepinen ámelge asırılıwı múmkin. 

A common obstacle in FOSS development is the lack of access to some common official standards, due to costly royalties or required non-disclosure agreements (e.g., for the DVD-Video format).

==== Rawajlanıwdıń kem kepilligi ====
FOSS proektleriniń dawamlı rawajlanıw ushın zárúr resurslar hám qatnasıwdı alıwına kompaniyalar tárepinen qollap-quwatlanatuǵın kommerciyalıq programmalıq támiyinlewge qaraǵanda kóbirek belgisizlik bar. Biraq, kompaniyalar da kóbinese paydasız bolǵan proektlerdi biykar etedi, sonıń menen birge iri kompaniyalar ashıq kodlı programmalıq támiyinlewge súyeniwi hám sonıń nátiyjesinde onı birgelikte rawajlandırıwı múmkin&lt;ref name=&quot;scmagazine&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| bet = Open source software is more secure than you think| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/| arxivsáne = 2017-jıl 25-avgust | sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | til = en| baspaxana = SC Media US| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-iyul }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ &quot;Open source software is more secure than you think&quot;]. SC Media US. 8 October 2013. [https://web.archive.org/web/20170825102354/https://www.scmagazine.com/open-source-software-is-more-secure-than-you-think/article/541874/ Archived] from the original on 25 August 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;12 July&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Ekinshi tárepten, eger menshikli programmalıq támiyinlewdi jetkerip beriwshi rawajlandırıwdı toqtatsa, basqa alternativalar bolmaydı; al FOSS penen, oǵan mútáj bolǵan hár qanday paydalanıwshı onı ózi rawajlandırıwdı dawam ettiriw yamasa bunı ámelge asırıw ushın 3-tárepke tólew huqıqına hám derek kodına iye boladı.

==== Jetispeytuǵın qollanbalar ====
[[Linux]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] FOSS distribuciyalarınıń aqırǵı paydalanıwshılar arasında bazar úlesi tómenirek bolǵanlıqtan, qoljetimli qollanbalar sanı da azıraq&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAa-AouAHxoC&amp;pg=PA147|title=Succeeding with Technology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdpDFv5Gu5YC&amp;pg=PT24|title=Mastering Information Technology for CXC CSEC CAPE}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat| ]]</text>
      <sha1>7l4uwmjy5gfzlgosevfadl7h2mbyagd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mobil operaciyalıq sistema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21150</id>
    <revision>
      <id>274919</id>
      <parentid>274133</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar|Operaciyalıq sistemalar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71119" sha1="dlmix4bqyaghuaqnkgrq22reehu8c3p" xml:space="preserve">'''Mobil operaciyalıq sistema''' — bul [[Smartfon|smartfonlar]], [[Planshet kompyuter|planshetler]], [[Aqıllı saat|aqıllı saatlar]], aqıllı kózáynekler yamasa basqa da noutbuk emes [[Jeke kompyuter|jeke]] [[Mobil qurılma|mobil esaplaw qurılmaları]] ushın qollanılatuǵın [[operaciyalıq sistema]]. [[Kompyuter|Kompyuterler]], mısalı ádettegi/mobil noutbukler &quot;mobil&quot; bolsa da, olarda qollanılatuǵın operaciyalıq sistemalar ádette mobil dep esaplanbaydı, sebebi olar dáslep [[Stol kompyuteri|stol kompyuterleri]] ushın jobalastırılǵan bolıp, tariyxıy jaqtan arnawlı mobil qásiyetlerge iye bolmaǵan yamasa olarǵa mútáj bolmaǵan. Bul &quot;juqa sızıq&quot; mobil hám basqa túrlerdi ayırıp turatuǵın bolsa da, sońǵı jılları bul shegara biyik emes bolıp qaldı, sebebi jańa qurılmalar burınǵı texnikaǵa qaraǵanda kishirek hám mobilli bolıp atır. Bul sızıqtı biyiklestiriwshi tiykarǵı jańalıqlar - bul planshet kompyuterlerdiń payda bolıwı, jeńil noutbukler hám olardıń 2-wi-1-de kompyuterlerde birlesiwi.

Mobil operaciyalıq sistemalar kompyuter [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] qásiyetlerin mobil yamasa qol qurılmaları ushın paydalı bolǵan basqa qásiyetler menen biriktiredi, hám ádette telefon hám maǵlıwmat baylanısı ushın sımsız ishki modem hám SIM slotın óz ishine aladı. 2018-jıldıń birinshi kvartalında 123 millionnan aslam smartfon satıldı (bul eń joqarı kórsetkish), olardıń 60.2% [[Android]] hám 20.9% [[IOS|iOS]] operaciyalıq sistemasın paydalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865| bet = Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180829072934/https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865| arxivsáne = 2018-jıl 29-avgust | sáne = 2018-jıl 29-may | jumıs = Gartner, Inc.| baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı satılım 1.56 milliard bolǵan; 2023-jılı satılım 1.43 milliard boldı onıń 53.32% Android boldı. Tek [[Android]] ózi keń tarqalǵan kompyuter operaciyalıq sisteması [[Microsoft Windows]]-qa qaraǵanda kóbirek satıladı, al [[Smartfon|smartfonlardı]] paydalanıw (hátte planshetlersiz) kompyuterlerdi paydalanıwdan asıp ketti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/os-market-share| bet = Operating System Market Share Worldwide| til = en| jumıs = StatCounter Global Stats| qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-mart }}&lt;/ref&gt;.

Mobil baylanıs múmkinshiliklerine iye mobil qurılmalar (mısalı, [[Smartfon|smartfonlar]]) eki mobil operaciyalıq sistemaǵa iye. Tiykarǵı paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan baǵdarlamalıq platforma ekinshi tómen dárejeli menshik real-time operaciyalıq sisteması menen tolıqtırıladı, ol radio hám basqa apparatlıq qurallardı basqaradı. Izertlewler kórsetkenindey, bul tómen dárejeli sistemalar zıyankes bazalıq stanciyalarǵa mobil qurılma ústinen joqarı dárejeli baqlawdı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın bir qatar qáwipsizlik hálsizliklerine iye bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.osnews.com/story/27416/the-second-operating-system-hiding-in-every-mobile-phone/| bet = The second operating system hiding in every mobile phone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131113173925/http://www.osnews.com/story/27416/The_second_operating_system_hiding_in_every_mobile_phone| arxivsáne = 2013-jıl 13-noyabr | avtor = Holwerda| at = Thom| sáne = 2013-jıl 12-noyabr | jumıs = [[OSNews]]}}&lt;/ref&gt;.

Mobil operaciyalıq sistemalar 2017-jıldan baslap eń kóp qollanılatuǵın operaciyalıq sistema bolıp kelmekte (veb qollanıw arqalı ólshengen).

== Waqıt sızıǵı ==
Mobil operaciyalıq sistemalardıń rawajlanıw belgileri [[Mobil telefon|mobil telefonlar]], PDA-lar hám smartfonlardıń rawajlanıwın sáwlelendiredi:

=== 1990-jılǵa deyin ===

* 1990–2010 – [[Mobil telefon|Mobil telefonlar]] jumısın basqarıw ushın ornatılǵan sistemalardı paydalanadı.

=== 1993–1999 ===

* 1993
** Aprel – GO Corp. kompaniyasınıń PenPoint OS operaciyalıq sisteması AT&amp;T EO Personal Communicator qurılmasında payda boladı&lt;ref name=&quot;PhabletHistory&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/news/enter-the-phablet-a-history-of-phone-tablet-hybrids| bet = Enter the Phablet: A History of Phone-Tablet Hybrids| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170411120557/http://www.pcmag.com/slideshow/story/294004/enter-the-phablet-a-history-of-phone-tablet-hybrids| arxivsáne = 2017-jıl 11-aprel | avtor = Segan| at = Sasha| sáne = 2012-jıl 13-fevral | baspaxana = PCmag| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** Avgust – [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası óziniń Newton seriyalı portativ kompyuterlerinde isleytuǵın Newton OS operaciyalıq sistemasın iske qosadı.
* 1994
** Mart – General Magic kompaniyasınıń Magic Cap OS operaciyalıq sisteması birinshi ret [[Sony]] Magic Link PDA qurılmasında kórsetiledi&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.pencomputing.com/magic_cap/| bet = Pen Computing Magazine: Magic Cap/DataRover Resource| jumıs = www.pencomputing.com}}&lt;/ref&gt;.
** Avgust – Birinshi smartfon, IBM Simon, sensorlı ekran, elektron pochta hám PDA funkciyalarına iye boladı.
* 1996
** Mart – Palm OS mobil operaciyalıq sisteması menen isleytuǵın Palm Pilot 1000 jeke cifrlı járdemshi usınıladı.
** Avgust – Nokia kompaniyası Geoworks kompaniyasınıń PEN/GEOS 3.0 OS tiykarındaǵı integraciyalanǵan sistemanı paydalanatuǵın Nokia 9000 Communicator qurılmasın shıǵaradı&lt;ref name=&quot;Nokia9000Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=879&amp;c=nokia_9000_communicator| bet = Nokia 9000 Communicator {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2007-jıl 13-oktyabr | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* 1997 – EPOC32 birinshi ret Psion Series 5 PDA qurılmasında payda boladı. EPOC32 operaciyalıq sistemasınıń 6-shıǵarılımı keyinirek Symbian OS dep qayta ataladı.
* 1998 – Psion, Ericsson, Motorola hám Nokia kompaniyalarınıń birgeliktegi kárxanası sıpatında Symbian Ltd. dúziledi&lt;ref name=&quot;PsionHistory&quot;&gt;{{Cite news|url=https://stevelitchfield.com/historyofpsion.htm|title=The History of Psion|first=Steve|last=Litchfield|publisher=UK Online|access-date=December 27, 2008}}&lt;/ref&gt;, Psion kompaniyasınıń EPOC32 OS operaciyalıq sisteması Symbian kompaniyasınıń EPOC operaciyalıq sistemasına aylanadı, hám keyinirek Symbian OS dep qayta ataladı. Symbian kompaniyasınıń operaciyalıq sisteması usı kompaniyalar hám bir neshe basqa iri mobil telefon brendleri tárepinen qollanıldı, ásirese Nokia kompaniyası tárepinen.
* 1999
** Iyun – Qualcomm kompaniyasınıń pdQ qurılması Palm OS operaciyalıq sistemasın paydalanǵan birinshi smartfon boladı&lt;ref name=&quot;pdQ800Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=1150&amp;c=qualcomm_pdq_800| bet = Qualcomm pdQ 800 {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2008-jıl 28-fevral | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pdQ1900Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=1151&amp;c=qualcomm_pdq_1900| bet = Qualcomm pdQ 1900 {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2008-jıl 28-fevral | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** Oktyabr – Nokia S40 platforması Nokia 7110 telefonı menen birge rásmiy túrde usınıladı, bul T9 boljamlı tekst kirgiziw sisteması&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.mobic.com/oldnews/9909/nokia_unveils_new_media_phones_f.htm| bet = Nokia unveils new media phones for mobile internet access First WAP 1.1 compliant phones for Americas market| jumıs = www.mobic.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210515235332/http://www.mobic.com/oldnews/9909/nokia_unveils_new_media_phones_f.htm| arxivsáne = 2021-jıl 15-may }}&lt;/ref&gt; hám arnawlı formatlanǵan Internet maǵlıwmatlarına kiriw ushın Wireless Application Protocol (WAP) brauzeri bar birinshi telefon boladı.

=== 2000-jıllar ===

* 2000 – Ericsson R380 telefonı EPOC32 Release 5 penen shıǵarıladı, bul keyinirek Symbian OS (6-shıǵarılımnan baslap) dep atalatuǵın operaciyalıq sistemanıń telefonda birinshi ret qollanılıwı boldı&lt;ref name=&quot;EricssonR380PDAphone&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.cellular.co.za/ericsson_r380.htm| bet = Ericsson R380 PDA &amp; Phone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304030000/http://www.cellular.co.za/ericsson_r380.htm| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | baspaxana = CellularOnline| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EricssonR380Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=1062&amp;c=ericsson_r380__r380s| bet = Ericsson R380 / R380s {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2008-jıl 25-yanvar | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* 2001
** Iyun – Nokia kompaniyasınıń Symbian Series 80 platforması birinshi ret Nokia 9210 Communicator qurılmasında payda boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://pdadb.net/index.php?m=specs&amp;id=886&amp;c=nokia_9210_communicator| bet = Nokia 9210 Communicator Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2007-jıl 16-oktyabr | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul Symbian dep atalǵan operaciyalıq sistemanı paydalanǵan birinshi telefon hám usı operaciyalıq sistemanı qollanıp, qosımsha baǵdarlamalardı ornatıwǵa múmkinshilik bergen birinshi telefon boldı.
** Sentyabr – Qualcomm kompaniyasınıń Binary Runtime Environment for Wireless (BREW) platforması olardıń REX real waqıt operaciyalıq sistemasında (RTOS) birinshi ret Kyocera QCP-3035 qurılmasında payda boladı.
* 2002
** Mart
*** BlackBerry óziniń birinshi smartfonın shıǵaradı, ol Java 2 Micro Edition (J2ME) platformasında isleydi.
*** UIQ birinshi ret 2.0 versiyasında&lt;ref name=&quot;UIQHistory&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.uiq.com/uiqhistory.html| bet = UIQ History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070523072447/http://www.uiq.com/uiqhistory.html| arxivsáne = 2007-jıl 23-may | jumıs = UIQ Technology| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-sentyabr }}&lt;/ref&gt; Symbian OS operaciyalıq sistemasında payda boladı hám sol jıldıń aqırında Sony Ericsson P800 qurılmasında, Ericsson R380 telefonınıń sońınan kelgen modelde qollanıladı&lt;ref name=&quot;P800HandsOn&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2002/04/26/hands_on_with_the_pdakiller/| bet = Hands on with the PDA-killer Sony P800| avtor = Orlowski| at = Andrew| sáne = 2002-jıl 26-aprel | jumıs = The Register| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-sentyabr | citata = The P800 resembles its Symbian predecessor, the R380}}&lt;/ref&gt;.
** Iyun
*** [[Microsoft]] kompaniyasınıń birinshi Windows CE (Pocket PC) smartfonları tanıstırıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.zdnet.com/products/stories/reviews/0%2C4161%2C2824082%2C00.html| bet = Microsoft jumps in the all-in-one game| arxivurl = https://web.archive.org/web/20011217080411/http://www.zdnet.com/products/stories/reviews/0%2C4161%2C2824082%2C00.html| arxivsáne = 2001-jıl 17-dekabr | avtor = Morris| at = John| sáne = 2001-jıl 12-noyabr | baspaxana = [[ZDNet]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/archive/audiovox-pdaphone-delivers-high-speed-data-28938| bet = Audiovox Thera reviewed by PC Magazine| avtor = Brown| at = Bruce| sáne = 2002-jıl 1-avgust | jumıs = PC Magazine| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.phonearena.com/news/Audiovox-Thera_id11| bet = Audiovox Thera| sáne = 2002-jıl 8-avgust | jumıs = PhoneArena| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
*** [[Nokia]] kompaniyasınıń Symbian Series 60 (S60) platforması Nokia 7650 telefonı menen birge shıǵarıladı, bul Nokia-nıń kamerası hám Multimediyalıq xabar almasıw xızmeti (MMS) bar birinshi telefonı edi. S60 platforması 2011-jılǵa shekem Nokia-nıń kópshilik smartfonlarınıń tiykarǵı operaciyalıq sisteması bolıp xızmet etti, sońınan olar Microsoft kompaniyasınıń Windows Phone 7 sistemasına ótti. S60 platforması [[Samsung]] hám basqa da kompaniyalardıń geypara telefonlarında, al 2008-jılı Symbian [[paydalanıwshı interfeysi]] variantlarınıń birlestiriliwinen soń [[Sony Ericsson]] telefonlarında da qollanıldı.
** Oktyabr – Danger, Inc. kompaniyası tárepinen DangerOS operaciyalıq sistemasında isleytuǵın Danger Hiptop (AQSH-ta T-Mobile Sidekick) qurılması birinshi ret shıǵarıladı.
* 2003 – Motorola kompaniyası Linux MontaVista distributivine tiykarlanǵan birinshi Linux operaciyalıq sistemalı uyalı telefon Motorola A760-tı tanıstıradı.
* 2005
** May – Microsoft kompaniyası Windows Mobile 5.0 operaciyalıq sistemasın járiyalaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.pocketpcfaq.com/wce/versions.htm| bet = Windows CE / Windows Mobile Versions| avtor = De Herrera| at = Chris| jumıs = pocketpcfaq.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190904061634/http://www.pocketpcfaq.com/wce/versions.htm| arxivsáne = 2019-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** Noyabr – Nokia kompaniyası birinshi kishi internet plansheti N770-te Maemo OS operaciyalıq sistemasın tanıstıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.internettablettalk.com/content/view/132/2/| bet = Nokia 770 Now Available in Europe| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051124111901/http://www.internettablettalk.com/content/view/132/2/| arxivsáne = 2005-jıl 24-noyabr | sáne = 2005-jıl 3-noyabr | jumıs = Internet Tablet Talk| qaralǵan sáne = 2005-jıl 5-noyabr }}&lt;/ref&gt;, bul qurılmanıń ekran ólshemi 4.13 dyuym edi.
* 2007
** Yanvar – [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń [[IOS|iOS]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sisteması]] menen isleytuǵın [[IPhone|iPhone]]-nı (dáslepki úsh versiyasında &quot;[[IPhone OS 1|iPhone OS]]&quot; dep atalǵan) &quot;keń ekranlı [[iPod]]&quot;, &quot;mobil telefon&quot; hám &quot;Internet kommunikator&quot; sıpatında tanıstırıladı.
** Fevral – Microsoft kompaniyası Windows Mobile 6.0 operaciyalıq sistemasın járiyalaydı.
** May – Palm kompaniyası Palm Foleo qurılmasın járiyalaydı, bul &quot;Mobil joldas&quot; qurılması subnoutbuk kompyuterge uqsas bolıp, modifikaciyalanǵan [[Linux]] yadrosında isleydi hám xat jiberiw hám alıw ushın, sonday-aq WiFi tarmaǵınan tısqarı jerlerde internetke qosılıw ushın Palm Treo smartfonına baylanıslı boladı&lt;ref name=&quot;PalmFoleoAnnounced&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.treocentral.com/content/Stories/1220-1.htm| bet = Palm Announces Foleo| avtor = Bohn| at = Dieter| sáne = 2007-jıl 30-may | jumıs = treocentral.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Palm kompaniyası 2007-jıl 4-sentyabrde jámiyetshilik sınınan soń Foleo joybarın biykarladı&lt;ref name=&quot;PalmFoleoCanceled&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://blog.palm.com/palm/2007/09/a-message-to-pa.html| bet = The Official Palm Blog: A Message to Palm Customers, Partners and Developers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071109201709/http://blog.palm.com/palm/2007/09/a-message-to-pa.html| arxivsáne = 2007-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** Iyun – Dúnyadaǵı eń birinshi [[IPhone|iPhone]] AQSH-ta satıwǵa shıǵarıladı.
** Noyabr – [[Google]] kompaniyasınıń basshılıǵında 34 aǵzadan ibarat (HTC, [[Sony]], Dell, [[Intel]], Motorola, [[Samsung]], LG hám t.b.) Open Handset Alliance (OHA) shólkemi dúziledi&lt;ref name=&quot;AndroidAnnouce&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.openhandsetalliance.com/press_110507.html| bet = Industry Leaders Announce Open Platform for Mobile Devices| sáne = 2007-jıl 5-noyabr | baspaxana = Open Handset Alliance| qaralǵan sáne = 2007-jıl 5-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/05/technology/05cnd-gphone.html?ex=1352005200&amp;en=d7a169e184415788&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|title=Google Enters the Wireless World|access-date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008
** Fevral – LiMo Foundation birinshi LiMo mobil [[Linux]] distribuciyasında isleytuǵın telefonlardı járiyalaydı, olar Motorola, [[NEC]], [[Panasonic|Panasonic Mobile]] hám [[Samsung]] kompaniyalarınan bolıp, jıldıń aqırında satıwǵa shıǵarıladı. Keyinirek LiMo Foundation shólkemi Tizen Association bolıp ózgertildi hám LiMo Tizen tárepinen birlestirildi.
** Iyun – Nokia kompaniyası Symbian Ltd. kompaniyasınıń tolıq iyesine aylanadı&lt;ref name=&quot;NokiaBuysOutSymbianLtd&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.dailytech.com/Nokia+Offers+to+Purchase+All+Symbian+Shares+for+410M/article12178.htm| bet = Nokia Offers to Purchase All Symbian Shares for $410M| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160821030054/http://www.dailytech.com/Nokia+Offers+to+Purchase+All+Symbian+Shares+for+410M/article12178.htm| arxivsáne = 2016-jıl 21-avgust | avtor = McGlaun| at = Shane| jumıs = DailyTech| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-may }}&lt;/ref&gt;. Sońınan Symbian Foundation shólkemi dúzilip, ol [[Android]] ushın Open Handset Alliance sıyaqlı, Symbian platformasın qollanıwshı kompaniyalar arasında onıń keleshektegi rawajlanıwın úylestiriw ushın xızmet etti. Nokia Symbian kodına tiykarǵı úles qosıwshı bolıp qaldı.
** Iyul – Apple kompaniyası iPhone 3G menen birge iPhone OS 2 operaciyalıq sistemasın shıǵaradı, bul arqalı Apple-dıń [[App Store]] dúkanı jumıs baslaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.apple.com/iphone/softwareupdate/iphone2.html/| bet = iPhone OS 2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080912112138/http://www.apple.com/iphone/softwareupdate/iphone2.html/| arxivsáne = 2008-jıl 12-sentyabr | jumıs = apple.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1134503/iphone2update.html| bet = Review: iPhone 2.0 software update| avtor = Moren| at = Dan| sáne = 2008-jıl 15-iyul | jumıs = [[Macworld]]}}&lt;/ref&gt;.
** Oktyabr – OHA Android (Linux yadrosına tiykarlanǵan) 1.0 versiyasın HTC Dream (T-Mobile G1) telefonı menen birge shıǵaradı, bul birinshi Android telefonı boldı&lt;ref name=&quot;TalkAndroidG1Event&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.talkandroid.com/260-t-mobile-g1-details/| bet = Android G1 Release Dates, Pricing and More| avtor = Moor| at = Chris| sáne = 2008-jıl 23-sentyabr | baspaxana = TalkAndroid.com}}&lt;/ref&gt;.
** Noyabr – Symbian Foundation shólkeminiń sensorlı ekranlarǵa arnalǵan S60 tiykarındaǵı Symbian^1 platforması (S60 5-shi versiyasına tuwrı keledi) Nokia kompaniyasınıń birinshi sensorlı ekranlı Symbian telefonı Nokia 5800 XpressMusic úlgisinde birinshi ret qollanıladı, bul telefonda rezistivli ekran hám stilus bar edi&lt;ref name=&quot;Nokia5800Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=1336&amp;c=nokia_5800__5800d-1_xpressmusic__nokia_tube| bet = Nokia 5800 / 5800d-1 XpressMusic (Nokia Tube) {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2008-jıl 17-iyun | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Symbian^1 platforması S60 tiykarında islengenlikten, UIQ platformasına qollaw toqtatıldı hám bunnan keyin UIQ qollanılǵan qurılmalar shıǵarılmadı&lt;ref name=&quot;UIQBankruptcy&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.brighthand.com/news/uiq-technology-files-for-bankruptcy/| bet = UIQ Technology Files for Bankruptcy| avtor = Hardy| at = Ed| sáne = 2009-jıl 5-yanvar | jumıs = Brighthand| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* 2009
** Yanvar
*** [[Intel]] kompaniyası Moblin 2 ni járiyalaydı, ol arnawlı túrde kompaniyanıń Atom processorında isleytuǵın netbuklar ushın jaratılǵan. 2009-jıldıń aprel ayında Intel Moblin di Linux Foundation ǵa ótkizip berdi.
*** Palm kompaniyası Palm Pre telefonı menen birge webOS operaciyalıq sistemasın tanıstıradı&lt;ref name=&quot;PalmPreAnnounced&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.palminfocenter.com/news/9668/palm-announces-the-palm-pre-smartphone/| bet = Palm Announces the Palm Pre Smartphone| avtor = Keilhack| at = Kris| sáne = 2009-jıl 8-yanvar | baspaxana = Palminfocenter.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 8-yanvar }}&lt;/ref&gt; (iyun ayında satıwǵa shıǵarıldı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/06/palm-pres-coming-party-june-6th/| bet = Palm Pre's coming out party: June 6th| sáne = 2009-jıl 5-iyun | baspaxana = Wealth Alchemist| qaralǵan sáne = 2009-jıl 3-iyul }}&lt;/ref&gt;. Jańa operaciyalıq sistema olardıń aldınǵı Palm OS i menen úylesimli emes.
** Fevral
*** Palm kompaniyası Palm OS ti qollanǵan qurılmalardı endigiden bılay shıǵarmaytuǵının járiyalaydı&lt;ref name=&quot;NoMorePalmOSDevices&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.treocentral.com/content/Stories/2399-1.htm| bet = No More PalmOS Devices from Palm. No Patent Fight with Apple (yet)| avtor = Bohn| at = Dieter| sáne = 2009-jıl 11-fevral | jumıs = treocentral.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. (Sońǵısı 2007-jıl 14-oktyabrde shıǵarılǵan Palm Centro bolǵan edi&lt;ref name=&quot;PalmCentroHandsOn&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.treocentral.com/content/Stories/1361-1.htm| bet = Hands-on With the Palm Centro| avtor = Ducker| at = Michael| sáne = 2007-jıl 27-sentyabr | jumıs = treocentral.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.)
*** [[Microsoft]] kompaniyası Windows Mobile 6.5 ti járiyalaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2009/02/16/windows-mobile-6-5-walkthrough-with-engadget/| bet = Windows Mobile 6.5 walkthrough with Engadget (now with video!)| avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2009-jıl 16-fevral | baspaxana = Engadget}}&lt;/ref&gt;, bul Windows Mobile 6.1 den Windows Mobile 7 ge (keyin Windows Phone 7 paydasına biykar etilgen) ótiwdi támiyinlew ushın islengen &quot;qálemegen aralıq&quot; jańalanıw edi&lt;ref name=&quot;WM65stopgap&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.electronista.com/articles/09/03/05/ballmer.on.win.mobile.6.5/|title=Ballmer: Win Mobile 6.5 an unwanted stopgap|access-date=September 4, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318235554/http://www.electronista.com/articles/09/03/05/ballmer.on.win.mobile.6.5/|archivedate=March 18, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BallmerWeScrewedUp&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=F2F7C35E-1A64-67EA-E4BC04F120F0B898|title=Ballmer: We 'screwed up with Windows Mobile'|access-date=September 4, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001113618/http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=F2F7C35E-1A64-67EA-E4BC04F120F0B898|archivedate=October 1, 2009}}&lt;/ref&gt;. Bul versiyanı qollanǵan birinshi qurılmalar 2009-jıldıń oktyabr ayınıń aqırında payda boldı&lt;ref name=&quot;ZDNetWM65devices&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://blogs.zdnet.com/microsoft/?p=1908| bet = Windows Mobile: What's coming when – All about microsoft| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090304110726/http://blogs.zdnet.com//microsoft//?p=1908| arxivsáne = 2009-jıl 4-mart | baspaxana = ZDNet.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** May – NetBSD ǵa tiykarlanǵan DangerOS 5.0 versiyası jumıs baslaydı&lt;ref name=&quot;DangerNetBSD&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.hiptop3.com/archives/sidekick-lx-2009-blade-will-run-netbsd/| bet = Sidekick LX 2009 / Blade Will Run NetBSD| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090317022256/http://www.hiptop3.com/archives/sidekick-lx-2009-blade-will-run-netbsd/| arxivsáne = 2009-jıl 17-mart | sáne = 2009-jıl 30-yanvar | jumıs = www.hiptop3.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://fogey.com/contemplating/?p=1023| bet = How NetBSD came to be shipped by Microsoft. &amp;#124; A Dinosaur Contemplating Asteroids| sáne = 2018-jıl 14-dekabr }}&lt;/ref&gt;.
** Iyun – Apple kompaniyası iPhone 3GS telefonı menen birge iPhone OS 3 ti shıǵaradı.
** Noyabr – Nokia kompaniyası Nokia N900 di shıǵaradı&lt;ref name=&quot;NokiaN900releasedUS&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2009/11/18/nokias-maemo-5-equipped-n900-on-sale-in-america-for-649/| bet = Nokia's Maemo 5-equipped N900 on sale in America for $649| avtor = Murph| at = Darren| sáne = 2009-jıl 18-noyabr | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, bul olardıń &quot;dawıs baylanısı múmkinshiligi bar qol kompyuterleri&quot; ushın arnalǵan Maemo operaciyalıq sistemasın qollanǵan birinshi hám jalǵız smartfonı boldı, biraq kompaniya Symbian S60 ti ózleriniń tiykarǵı smartfon operaciyalıq sisteması sıpatında saqlap qalatuǵının bildirdi&lt;ref name=&quot;NokiaN900review&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/01/19/nokia-n900-review/| bet = Nokia N900 review| avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2010-jıl 19-yanvar | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr | citata = Thing is, Nokia's been absolutely emphatic with us – Maemo's intended for handheld computers (read: MIDs) with voice capability, while S60 continues to be the choice for purebred smartphones}}&lt;/ref&gt;. (Nokia burın uyalı tarmaq baylanısı joq úsh Mobile Internet qurılmasın Maemo menen shıǵarǵan edi.)

=== 2010-jıllar ===

==== 2010 ====

* Fevral
** MeeGo járiyalanadı, bul Nokia dan Maemo hám Intel hám Linux Foundation nan Moblin di biriktirgen mobil Linux distribuciyası, Linux Foundation tárepinen qollap-quwatlanadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ryan|first=Justin|title=Maemo + Moblin=MeeGo|url=https://www.linuxjournal.com/content/maemo-moblin-meego|publisher=Linux Journal| sáne =February 16, 2010}}&lt;/ref&gt;. MeeGo aldınǵı hesh qanday operaciyalıq sistema menen úylesimli emes.
** Samsung kompaniyası Bada OS ti tanıstıradı hám birinshi Bada smartfonı Samsung S8500 di kórsetedi&lt;ref name=&quot;SamsungS8500Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=2248&amp;c=samsung_gt-s8500_wave_8gb| bet = Samsung GT-S8500 Wave 8GB {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2010-jıl 20-fevral | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Ol keyinirek 2010-jıldıń may ayında satıwǵa shıǵarıldı.
* Aprel
** Apple kompaniyası iPhone OS 3.2 menen iPad (birinshi áwlad) ti shıǵaradı. Bul operaciyalıq sistemanıń planshet kompyuterlerdi qollap-quwatlaytuǵın birinshi versiyası. Kelesi úlken versiyasında (4.0) iPhone OS ataması iOS ke ózgertiledi.
** [[HP]] kompaniyası webOS ti kóp sanlı jańa ónimlerde, sonıń ishinde smartfonlar, planshetler hám [[Printеr|printerlerde]] qollanıw ushın Palm di satıp aladı, keyinirek onı barlıq qurılmaları ushın universal platforma sıpatında qollanıwdı maqset etkenin bildiredi&lt;ref name=&quot;HPwebOS&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.digitaltrends.com/mobile/hp-snubs-windows-plans-to-integrate-webos-into-pcs| bet = HP snubs Windows, plans to integrate webOS into PCs| sáne = 2011-jıl 9-fevral | baspaxana = Digital Trends| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* May – Microsoft kompaniyasınıń KIN OS li (Windows CE ǵa tiykarlanǵan hám Windows Phone qa &quot;jaqın tuwısqan&quot;&lt;ref name=&quot;KinOSWinPhone&quot;&gt;
{{Web deregi | url = http://www.phonescoop.com/news/item.php?n=5969| bet = Windows Phone 7 and KIN Closer Cousins Than Thought| arxivurl = https://archive.today/20130131104109/http://www.phonescoop.com/news/item.php?n=5969| arxivsáne = 2013-jıl 31-yanvar | sáne = 2010-jıl 12-may | baspaxana = Phone Scoop}}&lt;/ref&gt;) Kin telefonlar qatarı satıwǵa shıǵarıladı.
* Iyun – Apple kompaniyası iPhone OS tiń atın iOS ke ózgertip, iPhone 4 penen birge iOS 4 ti shıǵaradı.
* Iyul – Microsoft kompaniyasınıń Kin telefonları hám KIN OS tiń óndirisi toqtatıladı&lt;ref name=&quot;VerizonReturnsKins&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.electronista.com/articles/10/07/18/verizon.decides.against.selling.out.kin.stock/| bet = Verizon returns unsold Kin phones, pulls online sales, July 18, 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130517223829/http://www.electronista.com/articles/10/07/18/verizon.decides.against.selling.out.kin.stock/| arxivsáne = 2013-jıl 17-may | sáne = 2010-jıl 18-iyul | baspaxana = Electronista.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KinIsDead&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/30/microsoft-kin-is-dead/| bet = Microsoft Kin is dead| avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2010-jıl 30-iyun | baspaxana = Engadget.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası jańa 2-áwlad [[Apple TV]] di basqaratuǵın iOS variantın shıǵaradı&lt;ref name=&quot;iOSAppleTV&quot;&gt;{{Cite news|title=Apple Goes 'Wild' Over New iPods|publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]]|first=Ki Mae|last=Heussner| sáne =September 1, 2010|url=https://abcnews.go.com/Technology/apples-ipods-unveiled-ceo-steve-jobs/story?id=11534551}}&lt;/ref&gt;.
** Symbian^3 birinshi ret Nokia N8 de iske qosıladı&lt;ref name=&quot;NokiaN8Shipping&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://conversations.nokia.com/2010/09/30/nokia-n8-is-shipping-photos/| bet = Nokia N8 is shipping (photos) – Nokia Conversations: the official Nokia blog| arxivurl = https://archive.today/20120707084227/http://conversations.nokia.com/2010/09/30/nokia-n8-is-shipping-photos/| arxivsáne = 2012-jıl 7-iyul | avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2010-jıl 30-sentyabr | jumıs = Nokia| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NokiaN8Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=2379&amp;c=nokia_n8-00__nokia_vasco| bet = Nokia N8-00 (Nokia Vasco) {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2010-jıl 11-may | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Bul Nokia nıń Windows Phone 7 ge ótiwden aldın Symbian de jumıs isleytuǵın sońǵı flagman qurılması boladı (biraq sońǵı Symbian telefonı emes).
** Microsoft kompaniyasınıń 2008-jılı Danger, Inc. ti satıp alıwı nátiyjesinde Danger Hiptop qatarı hám DangerOS tiń óndirisi toqtatıladı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.complex.com/pop-culture/a/jason-duaine-hahn/history-of-the-sidekick|title=The History of the Sidekick: The Coolest Smartphone of All Time|first=Jason Duaine|last=Hahn| sáne =September 11, 2015}}&lt;/ref&gt;.
* Noyabr
** Symbian Foundation nıń tarqalıwı menen Nokia Symbian ge tolıq baqlawdı óz qolına aladı&lt;ref name=&quot;NokiaReabsorbsSymbian&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-11713192|title=Nokia reabsorbs Symbian software|date=November 8, 2010}}&lt;/ref&gt;.
** Windows Phone OS, HTC, LG, Samsung hám Dell kompaniyalarınıń Windows Phone 7 telefonlarında iske qosıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/09/26/microsoft-prepping-windows-phone-7-for-an-october-21st-launch/| bet = Microsoft prepping Windows Phone 7 for an October 21 launch? (update: US on Nov. 8?)| avtor = Hollister| at = Sean| sáne = 2010-jıl 26-sentyabr | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Jańa operaciyalıq sistema aldınǵı Windows Mobile OS penen úylesimli emes&lt;ref name=&quot;Miniman&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://pocketnow.com/thought/thoughts-on-windows-phone-7-series-btw-photon-is-dead| bet = Thoughts on Windows Phone 7 Series (BTW: Photon is Dead)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131029192149/http://pocketnow.com/thought/thoughts-on-windows-phone-7-series-btw-photon-is-dead| arxivsáne = 2013-jıl 29-oktyabr | avtor = Miniman| at = Brandon| sáne = 2010-jıl 17-fevral | jumıs = Pocketnow| qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.mobiletechworld.com/2009/09/24/steve-ballmer-wishes-windows-mobile-7-had-already-launched-but-they-screwed-up/| bet = Steve Ballmer wishes Windows Mobile 7 had already launched, but they screwed up| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131104214039/http://www.mobiletechworld.com/2009/09/24/steve-ballmer-wishes-windows-mobile-7-had-already-launched-but-they-screwed-up/| arxivsáne = 2013-jıl 4-noyabr | sáne = 2009-jıl 24-sentyabr | jumıs = MobileTechWorld| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-iyul }}&lt;/ref&gt;.

==== 2011 ====

* Fevral
** Android 3.0 (Honeycomb), planshet kompyuterlerin rásmiy túrde qollap-quwatlaytuǵın birinshi versiya, Motorola Xoom da iske qosıladı&lt;ref name=&quot;Android3Xoom&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://reviews.cnet.com/motorola-xoom#reviewPage1| bet = Motorola Xoom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110410020624/http://reviews.cnet.com/motorola-xoom/#reviewPage1| arxivsáne = 2011-jıl 10-aprel | sáne = 2011-jıl 24-fevral | baspaxana = CNET| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-aprel }}&lt;/ref&gt;.
** Nokia Symbian OS tan bas tartadı hám Microsoft tıń Windows Phone 7 di óziniń tiykarǵı smartfon platforması sıpatında paydalanatuǵının járiyalaydı, al Symbian áste-aqırın toqtatıladı&lt;ref name=&quot;NokiaDropsSymbian&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.allaboutmeego.com/news/item/12584_Nokias_new_strategy_and_struct.php/| bet = Nokia's new strategy and structure, Symbian to be a &quot;franchise platform&quot;, MeeGo still in long term plans| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130906135631/http://www.allaboutmeego.com/news/item/12584_Nokias_new_strategy_and_struct.php| arxivsáne = 2013-jıl 6-sentyabr | avtor = Litchfield| at = Steve| sáne = 2011-jıl 11-fevral | jumıs = All About MeeGo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIPSymbian&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2011/02/11/rip-symbian/| bet = RIP: Symbian| avtor = Ricker| at = Thomas| sáne = 2011-jıl 11-fevral | jumıs = engadget.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Aprel – QNX Neutrino ǵa tiykarlanǵan BlackBerry Tablet OS, BlackBerry PlayBook te iske qosıladı.
* Iyul
** Mozilla kompaniyası qol qurılmaları ushın webOS ǵa uqsas standartqa tiykarlanǵan Veb-texnologiyalarǵa tiykarlanǵan operaciyalıq sistema islep shıǵıw ushın óziniń Boot to Gecko joybarın (keyinirek Firefox OS dep atalǵan) járiyalaydı&lt;ref name=&quot;MozBoottoGecko&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project/| bet = Mozilla eyes mobile OS landscape with new Boot to Gecko project| avtor = Paul| at = Ryan| sáne = 2011-jıl 25-iyul | baspaxana = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** webOS 3.0, planshet kompyuterlerin qollap-quwatlaytuǵın birinshi versiya, HP TouchPad te iske qosıladı&lt;ref name=&quot;webOS3&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.webosnation.com/webos-3-0-5-now-available-touchpad| bet = webOS 3.0.5 now available for TouchPad| sáne = 2012-jıl 12-yanvar | qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* Avgust – HP kompaniyası webOS qurılmaların islep shıǵıw hám óndiriw baǵdarların toqtatatuǵının járiyalaydı&lt;ref name=&quot;HPkillswebOS&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.appleinsider.com/articles/11/08/18/hp_to_spin_off_pc_business_to_focus_on_enterprise_software.html| bet = HP kills webOS, spins off PC business to focus on software| sáne = 2011-jıl 11-avgust | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-avgust }}&lt;/ref&gt;. Sońǵı HP webOS versiyası, 3.0.5, 2012-jıl 12-yanvarda shıǵarıladı&lt;ref name=&quot;webOS305&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/1/12/2702658/hp-touchpad-updated-to-webos-3-0-5| bet = HP TouchPad updated to webOS 3.0.5| avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2012-jıl 12-yanvar | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr
** MeeGo sheklengen túrde shıǵarılǵan Nokia N9 menen tanıstırıladı, bul Nokia nıń bul operaciyalıq sistemanı paydalanǵan birinshi hám jalǵız tutınıwshı qurılması&lt;ref name=&quot;NokiaN9last&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2011/sep/28/nokia-n9-last-of-line| bet = Nokia N9: last of the line| avtor = Halliday| at = Josh| sáne = 2011-jıl 28-sentyabr | jumıs = the Guardian| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-aprel }}&lt;/ref&gt;. (2011-jıldıń ortasında tek ǵana baǵdarlamashılar ushın arnalǵan MeeGo telefonı Nokia N950 nıń az muǵdarı shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.slashgear.com/nokia-n950-arriving-with-meego-developers-now-23161090/| bet = Nokia N950 arriving with MeeGo developers now| avtor = Davies| at = Chris| sáne = 2011-jıl 23-iyun | jumıs = SlashGear| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.)
** Nokia nıń MeeGo dan bas tartıwınan soń, Intel hám Linux Foundation, Samsung penen birge Tizen di iske qosıw ushın sheriklik dúziwdi járiyalaydı, 2011 hám 2012-jıllar dawamında olar MeeGo dan (Intel hám Linux Foundation) hám Bada dan (Samsung) óz dıqqatın basqa jaqqa buradı&lt;ref name=&quot;IntelSamsungLaunchTizen&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/free/news/2011/09/meego-rebooted-as-intel-and-samsung-launch-new-tizen-platform.ars| bet = MeeGo rebooted as Intel and Samsung launch new Tizen platform| avtor = Paul| at = Ryan| sáne = 2011-jıl 28-sentyabr | baspaxana = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Oktyabr
** Apple kompaniyası iPhone 4S penen birge iOS 5 ti shıǵaradı, oǵan Siri dawıslı járdemshisi integraciyalanǵan.
** Mer joybarı járiyalanadı, ol ónimler islep shıǵıw ushın ultra-portativ yadroǵa tiykarlanǵan bolıp, Linux, HTML5, QML hám [[JavaScript]] tan ibarat, ol MeeGo kod bazasınan alınǵan.
* Noyabr – Fire OS, [[Android]] operaciyalıq sistemasınıń bir tarmaǵı, Amazon.com tárepinen Kindle Fire planshetinde shıǵarıladı.

==== 2012 ====

* May – Nokia kompaniyası Nokia 808 PureView dı shıǵaradı&lt;ref name=&quot;808PureViewRelease&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/5/2/2993328/nokia-808-pureview-russia-india-may-release| bet = Nokia's 41-megapixel 808 PureView phone arriving in Russia and India in May| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2012-jıl 2-may | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, keyinirek (2013-jıldıń yanvarında) bul Symbian smartfonınıń sońǵısı ekenligi tastıyıqlandı&lt;ref name=&quot;TheLastSymbianPhone&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2013/01/24/nokia-confirms-the-pure-view-was-officially-the-last-symbian-phone| bet = Nokia Confirms The PureView Was Officially The Last Symbian Phone| avtor = Lunden| at = Ingrid| sáne = 2013-jıl 24-yanvar | jumıs = TechCrunch| baspaxana = AOL| qaralǵan sáne = 2015-jıl 14-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul telefonnan keyin 2012-jıldıń aqırında Symbian baǵdarlamalıq támiynatınıń jalǵız sońǵı jańalanıwı &quot;Nokia Belle, Feature Pack 2&quot; shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.itproportal.com/2012/05/25/symbian-carla-cancelled-beginning-of-the-end-for-symbian/| bet = Symbian Carla Cancelled, Beginning Of The End For Symbian?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181106221712/https://www.itproportal.com/2012/05/25/symbian-carla-cancelled-beginning-of-the-end-for-symbian/| arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | avtor = Hay| at = Emma| sáne = 2012-jıl 25-may | jumıs = ITProPortal| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Iyul
** Nokia nıń burınǵı xızmetkerlerinen quralǵan finlyandiyalı Jolla startapı, MeeGo nıń jámiyetlik tárepinen rawajlandırılǵan dawamshısı Mer diń olardıń jańa Sailfish smartfon operaciyalıq sistemasınıń tiykarı bolatuǵının járiyalaydı&lt;ref name=&quot;JollaMeeGofaithful&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/07/07/jolla-promises-meego-will-live-on-plans-new-smartphone/| bet = Jolla promises MeeGo will live on, plans new smartphone to reward the faithful| avtor = Fingas| at = Jon| sáne = 2012-jıl 7-iyul | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
** Mozilla kompaniyası burın Boot to Gecko dep atalǵan joybardıń (ol Android Linux yadrosı ústine Android drayverleri hám xızmetlerin paydalanıp qurılǵan; biraq [[Android]] tiń Java ǵa uqsas kodın paydalanbaydı) endi Firefox OS (keyin toqtatılǵan) dep atalatuǵının hám bir neshe qurılma óndiriwshileriniń buǵan qosılǵanın járiyalaydı.
* Avgust – Samsung kompaniyası ózleriniń Bada operaciyalıq sistemasın paydalanıp basqa telefonlar shıǵarmaytuǵının, onıń ornına Windows Phone 8 hám Android ǵa dıqqat qaratajaǵın járiyalaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sammobile.com/2012/08/22/no-more-bada-and-tizen-in-2012| bet = No more bada and TIZEN in 2012| sáne = 2012-jıl 22-avgust | jumıs = Sammobile.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr – Apple kompaniyası iPhone 5 penen birge iOS 6 nı shıǵaradı.

==== 2013 ====

* Yanvar – BlackBerry kompaniyası Q10 hám Z10 smartfonları menen birge smartfonlar ushın ózleriniń jańa operaciyalıq sisteması BlackBerry 10 dı shıǵaradı&lt;ref name=&quot;BB10release&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/technology/technolog/blackberry-10-launches-jan-30-two-new-phones-1C6983302| bet = BlackBerry 10 launches Jan. 30 with two new phones| avtor = Spoonauer| at = Mark| sáne = 2012-jıl 12-noyabr | baspaxana = [[NBC News]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-fevral }}&lt;/ref&gt;. BlackBerry 10 olardıń aldınǵı smartfonlarında qollanılǵan BlackBerry OS penen artqa qaray úylesimli emes.
* Fevral – [[HP]] kompaniyası webOS tı LG ǵa satadı&lt;ref name=&quot;LGbuyswebOS&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/2/25/4027018/lg-buys-webos-smart-tv| bet = LG buys webOS from HP for use in smart TVs| avtor = Byford| at = Sam| sáne = 2013-jıl 25-fevral | baspaxana = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr – Apple kompaniyası iPhone 5S hám iPhone 5C penen birge iOS 7 ni shıǵaradı.
* Oktyabr
** Canonical kompaniyası arnawlı túrde smartfonlar ushın jobalanǵan Linux distribuciyasınıń versiyası Ubuntu Touch tı járiyalaydı. Bul operaciyalıq sistema Android Linux yadrosı tiykarında qurılǵan, Android drayverleri hám xızmetlerin paydalanadı, biraq Android tiń Java ǵa uqsas kodınıń hesh qaysısın paydalanbaydı&lt;ref name=&quot;The Verge&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/1/2/3827922/ubuntu-phone-os-announcement| bet = Ubuntu phone OS announced, first devices shipping in early 2014| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170620183009/https://www.theverge.com/2013/1/2/3827922/ubuntu-phone-os-announcement| arxivsáne = 2017-jıl 20-iyun | sáne = 2013-jıl 2-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
** [[Google]] kompaniyası Android KitKat 4.4 ti shıǵaradı.
* Noyabr – Jolla kompaniyası Jolla smartfonında Sailfish OS ti shıǵaradı&lt;ref name=&quot;JollaSmartphoneSpecs&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.phonearena.com/phones/Jolla-Smartphone_id8153| bet = Jolla Smartphone specs| sáne = 2013-jıl 20-sentyabr | baspaxana = PhoneArena| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==== 2014 ====

* Fevral
** [[Microsoft]] kompaniyası Windows Phone 8.1 di shıǵaradı.
** [[Nokia]] kompaniyası Nokia X smartfonlar toparında Android 4.1.2 Jelly Bean tiykarında jaratılǵan Nokia X platforma operaciyalıq sistemasın tanıstıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2014/2/24/5440498/nokia-x-android-phone-hands-on| bet = This is Nokia X: Android and Windows Phone collide| avtor = Robertson| at = Adi| sáne = 2014-jıl 24-fevral | baspaxana = The Verge| qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-mart }}&lt;/ref&gt;. Amazon.com nıń Fire OS ına uqsas, ol Google qosımshaları hám xızmetlerin Nokia (mısalı, HERE Maps, Nokia Xpress hám MixRadio, hám Nokia nıń óz qosımshalar dúkanı) hám Microsoft-tikileri (mısalı, [[Skype]] hám Outlook) menen almastıradı, paydalanıwshı interfeysi Windows Phone UI ǵa elikleydi. Nokia nıń qurılmalar bólimin satıp alǵannan keyin, Microsoft 2014-jıldıń iyul ayında járiyalaǵan maǵlıwmatqa sáykes, basqa Nokia X smartfonları shıǵarılmaytuǵın boldı, bul platformanıń bir neshe aydan keyin jabılıwın bildiredi.
* Avgust – Samsung SM-Z9005 Z Tizen operaciyalıq sistemasınıń 2.2.1 versiyasın paydalanıp shıǵarılǵan birinshi telefon boldı&lt;ref name=&quot;SamsungSMZ9005Specs&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://phonedb.net/index.php?m=device&amp;id=6292&amp;c=samsung_sm-z9005_z__samsung_redwood| bet = Samsung SM-Z9005 Z (Samsung Redwood) {{!}} Device Specs| avtor = &lt;!--Not stated--&gt;| sáne = 2014-jıl 2-iyun | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası iPhone 6 hám 6 Plus penen birge iOS 8 di shıǵaradı.
** BlackBerry kompaniyası Amazon Appstore menen integraciyalanǵan BlackBerry 10 nıń 10.3 versiyasın shıǵaradı.
* Noyabr – Google kompaniyası Android 5.0 &quot;Lollipop&quot; ti shıǵaradı.

==== 2015 ====

* Fevral – Google kompaniyası Android 5.1 &quot;Lollipop&quot; ti shıǵaradı.
* Aprel
** LG kompaniyası webOS tiykarında jaratılǵan &quot;LG Wearable Platform OS&quot; ti paydalanatuǵın LG Watch Urbane LTE aqıllı saatın shıǵaradı&lt;ref name=&quot;LGwebOSwatch&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/3/1/8128483/lg-watch-urbane-lte-hands-on| bet = Our first look at LG's new webOS and Android Wear smartwatches| avtor = Byford| at = Sam| sáne = 2015-jıl 1-mart | baspaxana = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LGWatchImpressions&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.androidauthority.com/urbane-lte-impressions-lgs-little-known-webos-617814/| bet = Watch Urbane LTE impressions: LG's little known webOS experiment| avtor = Benson| at = Matthew| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;. Bul olardıń Android [[Wear OS]] tiykarındaǵı LG Watch Urbane modeliniń LTE baylanısı qosılǵan versiyası.
** Apple kompaniyası iOS tiykarında jaratılǵan watchOS ti Apple Watch penen birge shıǵaradı.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası iOS 9 dı iPhone 6S hám 6S Plus, iPad Pro, hám iPad Mini 4 qurılmaları menen birge, sonday-aq watchOS 2 ni shıǵaradı. tvOS 9 da iOS ten ajıratılıp, óziniń qosımshalar dúkanı menen [[Apple TV]] 4-áwlad qurılmasında iske túsiriledi.
** Google kompaniyası Android 6.0 &quot;Marshmallow&quot; di shıǵaradı.
* Oktyabr – BlackBerry kompaniyası BlackBerry 10 ushın jańa API ler hám baǵdarlama islep shıǵıw quralları shıǵarılmaytuǵının, keleshektegi jańalanıwlar tek qáwipsizlik hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵawdı jaqsılawǵa baǵdarlanatuǵının járiyalaydı&lt;ref name=&quot;BB10development_end&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://devblog.blackberry.com/2015/10/an-update-for-blackberry-10-developers/| bet = An update for BlackBerry® 10 Developers| sáne = 2015-jıl 26-oktyabr | jumıs = BlackBerry Developer Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* Noyabr – Microsoft kompaniyası Windows 10 Mobile di shıǵaradı&lt;ref name=&quot;rtmga&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/products/microsoft-lumia-950/| bet = Microsoft Lumia 950 coming in November with Windows 10, 5.2-inch screen, starts at $549 (hands-on)| avtor = Dolcourt| at = Jessica| sáne = 2015-jıl 6-oktyabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]}}&lt;/ref&gt;.

==== 2016 ====

* Fevral – Microsoft kompaniyası Lumia 650 ti shıǵaradı&lt;ref name=&quot;Lumia650released&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://allaboutwindowsphone.com/news/item/21249_Microsoft_officially_announces.php| bet = Microsoft officially announces the Lumia 650| avtor = Litchfield| at = Steve| sáne = 2016-jıl 15-fevral | baspaxana = All About Windows Phone| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-fevral }}&lt;/ref&gt;, bul kelesi jılı barlıq mobil qurılmalar óndirisin toqtatıwdan aldın shıǵarılǵan sońǵı Windows 10 Mobile telefonı boldı&lt;ref name=&quot;W10MobileEnd&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.windowscentral.com/microsoft-windows-10-mobile-features-and-hardware-are-not-focus-anymore| bet = Microsoft's Joe Belfiore says Windows 10 Mobile features and hardware are no longer a focus| avtor = Bowden| at = Zac| sáne = 2017-jıl 8-oktyabr | jumıs = Windows Central| baspaxana = Mobile Nations| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Iyul – BlackBerry Classic, házirge shekem BlackBerry operaciyalıq sistemasın paydalanǵan sońǵı qurılma, óndiristen shıǵarıladı&lt;ref name=&quot;BBClassicDiscontinued&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/blackberry-to-stop-making-blackberry-classic-smartphone/article30754260/| bet = BlackBerry to stop making Classic smartphone| jumıs = The Globe and Mail| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-iyul }}&lt;/ref&gt;. BlackBerry Limited kompaniyası BlackBerry 10 operaciyalıq sistemasına baǵdarlanıwın dawam ettiretuǵının aytsa da&lt;ref name=&quot;BB10NotDead&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.techweekeurope.co.uk/mobility/smartphones/blackberry-bb10-keyboard-smartphones-195058| bet = BlackBerry: BB10 And Keyboard Phones Are Not Dead| avtor = McCaskill| at = Steve| sáne = 2016-jıl 14-iyul | baspaxana = NetMediaEurope}}&lt;/ref&gt;, 2015-jıldıń noyabrinde shıǵarılǵan birinshi Android smartfonı BlackBerry Priv ten keyin tek Android qurılmaların shıǵarıp atır&lt;ref name=&quot;BBPrivPreorder&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2015/10/23/priv-pre-orders/| bet = Priv, The Android Phone With A Physical Keyboard, Goes Up For Pre-Order| avtor = Lomas| at = Natasha| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = TechCrunch| baspaxana = AOL| qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-noyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Avgust
** Google kompaniyası Fuchsia [[Derek kodı|derek kodın]] [[GitHub]] ta járiyalaydı.
** Google kompaniyası Android 7.0 &quot;Nougat&quot; ti shıǵaradı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/08/22/business/ap-us-google-android-nougat.html|title=Google Rolling Out Latest Android System to Nexus Phones| sáne =August 22, 2016|access-date=August 29, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Sentyabr – Apple kompaniyası iOS 10 dı iPhone 7 hám 7 Plus penen birge, sonday-aq watchOS 3 ti Apple Watch Series 1 hám 2 menen birge shıǵaradı.
* Noyabr
** Tizen kompaniyası Tizen 3.0 di shıǵaradı.
** BlackBerry kompaniyası BlackBerry 10 niń 10.3.3 versiyasın shıǵaradı.

==== 2017 ====

* Aprel
** Ubuntu Touch tiń rawajlanıwı Canonical Ltd. kompaniyasınan UBports Foundation ǵa ótkeriledi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sprinz|first=Johannah|date=2022-01-29|title=Leveraging Human Computation for Quality Assurance in Open Source Communities|url=https://www.en.pms.ifi.lmu.de/publications/index.php#BA_Johannah.Sprinz|journal=LMU Munich, Department of Computer Science|doi=10.5282/UBM/EPUB.91046}}&lt;/ref&gt;.
** Samsung kompaniyası Android tiykarındaǵı Samsung Experience atlı ózgertilgen proshivkanıń 8.1 versiyasın Samsung Galaxy S8 de rásmiy túrde iske qosadı.
* May
** Samsung kompaniyası Tizen Developer Conference 2017 de Tizen 4.0 di járiyalaydı.
* Avgust
** Google kompaniyası Android 8.0 &quot;Oreo&quot; nı shıǵaradı.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası iOS 11 di iPhone 8 hám 8 Plus hám iPhone X penen birge, sonday-aq watchOS 4 ti Apple Watch Series 3 penen birge shıǵaradı.
* Oktyabr
** Microsoft kompaniyası Windows 10 Mobile diń rawajlanıwı tek saqlaw rejimine ótetuǵının járiyalaydı, bazarǵa kiriw múmkinshiliginiń joqlıǵı hám sonıń nátiyjesinde qosımsha dóretiwshilerdiń qızıǵıwshılıǵınıń tómenligi sebepli jańa funkciyalar yamasa múmkinshiliklerdi shıǵarıwdı toqtatadı, hám onıń sońǵı úlken jańalanıwı &quot;Fall Creators Update&quot; ti shıǵaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://mspoweruser.com/lumia-640-640-xl-cant-handle-microsofts-feature-packed-windows-10-fall-creators-update/| bet = The Lumia 640 and 640 XL can't handle Microsoft's feature-packed Windows 10 Fall Creators Update| avtor = Allison| at = Michael| sáne = 2017-jıl 18-oktyabr | jumıs = MSPoweruser| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;.
** Cherry Mobile kompaniyası Android tiykarındaǵı CherryOS ti shıǵaradı.

==== 2018 ====

* Fevral
** Samsung kompaniyası [[Android]] &quot;Oreo&quot; 8.0 tiykarındaǵı Samsung Experience 9.0 di Samsung Galaxy S8 hám S8+ úlgileri ushın dúnya júzi boyınsha shıǵaradı.
* Mart
** Google hám onıń sherikleri Android Go nı (Android &quot;Oreo&quot; 8.1 tiykarında, biraq tómen quwatlı qurılmalar ushın qolaylastırılǵan) Nokia 1, Alcatel 1X, ZTE Tempo Go, General Mobile 8 Go, Micromax Bharat Go hám Lava Z50 úlgileri menen birge rásmiy túrde iske qosadı.
** Google Android &quot;9&quot; dı baǵdarlamashılar ushın sınaq versiyası sıpatında shıǵaradı.
* Aprel
** Microsoft kompaniyası Windows 10 nıń 1803 versiyasın &quot;April 2018 Update&quot; ataması menen shıǵaradı.
* May
** Huawei kompaniyası LiteOS tiń 2.1 versiyasın shıǵaradı.
* Avgust
** Google kompaniyası Android 9.0 &quot;Pie&quot; di shıǵaradı.
** UBPorts Ubuntu Touch OTA-14 ti shıǵaradı, bul operaciyalıq sistemanı Canonical kompaniyasınıń uzaq múddetli qollaw versiyası bolǵan Ubuntu 16.04 LTS &quot;Xenial Xerus&quot; tiykarında jańalaydı.
** Xiaomi kompaniyası óziniń Poco seriyasındaǵı smartfonları ushın MIUI for POCO nı rásmiy túrde tanıstıradı.
** Samsung kompaniyası Samsung Galaxy Watch seriyasın shıǵarıw menen birge Tizen 4.0 di rásmiy túrde tanıstıradı.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası iOS 12 di iPhone XS hám XS Max penen birge, sonday-aq watchOS 5 ti Apple Watch Series 4 penen birge shıǵaradı.
** Huawei kompaniyası EMUI 9.0 di shıǵaradı.
* Oktyabr
** Microsoft kompaniyası Windows 10 nıń 1809 versiyasın &quot;October 2018 Update&quot; ataması menen shıǵaradı.
* Noyabr
** Samsung kompaniyası One UI dı Samsung Experience UI niń eń sońǵı versiyası sıpatında járiyalaydı.
** Amazon kompaniyası Fire OS 6 nı qollawǵa ılayıqlı Fire HD qurılmaları ushın shıǵaradı.

==== 2019 ====

* Yanvar
** Microsoft kompaniyası Windows 10 Mobile ge qollaw kórsetiwdi 2019-jıldıń 10-dekabrinde toqtatatuǵının hám Windows 10 Mobile paydalanıwshıları iOS yaki Android telefonlarına ótiwi kerek ekenligin járiyalaydı&lt;ref name=&quot;cnbcW10MobileEOL&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2019/01/18/microsoft-ending-windows-10-mobile-says-switch-to-iphone-or-android.html| bet = Microsoft recommends switching to iPhone or Android as it prepares to kill off Windows phones| avtor = Haselton| at = Todd| sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = CNBC| baspaxana = CNBC LLC, a Division of NBCUniversal| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vergeW10MobileEOL&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/1/18/18188054/microsoft-windows-phone-windows-10-mobile-end-of-support-updates| bet = Microsoft to end Windows 10 Mobile updates and support in December| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2019-jıl 18-yanvar | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* Iyun
** Apple kompaniyası iOS 13, watchOS 6 hám iPadOS tı iOS tiń ózgeshe variantı sıpatında járiyalaydı.
* Avgust
** Huawei kompaniyası HarmonyOS tı rásmiy túrde járiyalaydı.
* Sentyabr
** Apple kompaniyası iOS 13 ti iPhone 11 seriyası menen, watchOS 6 nı Apple Watch Series 5 penen hám iPadOS tı 7-áwlad iPad penen birge shıǵaradı.
** Google kompaniyası Android 10 dı shıǵaradı.
** PureOS operaciyalıq sistemasın paydalanatuǵın birinshi telefon Librem 5 shıǵarıladı.
* Oktyabr
** Samsung kompaniyası One UI 2.0 dı óziniń Galaxy smartfonları hám aqıllı saatları ushın interfeystiń eń sońǵı versiyası sıpatında járiyalaydı.
* Noyabr
** Microsoft kompaniyası Windows 10 nıń 2019-jıl 10-noyabr sánesindegi jańalanıwın shıǵaradı.

== Házirgi programmalıq platformalar ==
Bul operaciyalıq sistemalar kóbinese telefonnıń apparatlıq táreplerin basqaratuǵın bazalıq yaki basqa da real waqıt operaciyalıq sistemaları ústinde isleydi.

=== Android ===
[[Android]] (modifikaciyalanǵan Linux yadrosına tiykarlanǵan) - Open Handset Alliance tárepinen islep shıǵılǵan mobil operaciyalıq sistema&lt;ref name=&quot;OS MS 3Q10&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313| bet = Gartner Says Mobile Phone Sales Grew 35 Percent in Third Quarter 2010; Smartphone Sales Increased 96 Percent| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110113073826/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313| arxivsáne = 2011-jıl 13-yanvar | at = Table 2| sáne = 2010-jıl 10-noyabr | baspaxana = Gartner, Inc| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}&lt;/ref&gt;. Tiykarǵı sistema [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] (tek yadro [[Kopyleft|copyleft]]), biraq funkcionallıqtı támiyinleytuǵın qosımshalar hám drayverler barǵan sayın jabıq kodlı bolıp atır&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2018/07/googles-iron-grip-on-android-controlling-open-source-by-any-means-necessary/| bet = Google's iron grip on Android: Controlling open source by any means necessary| avtor = Amadeo| at = Ron| sáne = 2018-jıl 21-iyul | til = en-us| jumıs = Ars Technica}}&lt;/ref&gt;. [[Smartfon|Smartfonlarda]] dúnya júzi boyınsha eń kóp ornatılǵan baza bolıwdan tısqarı, ol ulıwma maqsetli kompyuterler (stol ústi kompyuterleri hám mobil qurılmalardı óz ishine alatuǵın kategoriya) ushın eń keń tarqalǵan [[operaciyalıq sistema]] bolıp tabıladı, Android ádettegi (stol ústi) jeke kompyuterler (JK) ushın keń qollanılatuǵın operaciyalıq sistema bolmasa da. Android operaciyalıq sisteması [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] [[programmalıq támiynat]] bolsa da&lt;ref name=&quot;ICS is coming to AOSP&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://groups.google.com/g/android-building/c/T4XZJCZnqF8/m/WkWhGUYb4MAJ| bet = ICS is coming to AOSP| jumıs = groups.google.com}}&lt;/ref&gt;, satılatuǵın qurılmalarda onıń menen birge beriletuǵın programmalıq támiynatlardıń kópshiligi ([[Google]] qosımshaları hám óndiriwshiler tárepinen ornatılǵan programmalar) [[menshikli programmalıq támiynat]] hám jabıq kodlı bolıp tabıladı.

=== Jabıq kodlı ===

==== iOS ====
[[IOS|iOS]] (burın [[IPhone OS 1|iPhone OS]] dep atalǵan) [[Apple Inc.]] tárepinen dúzilgen. Ol [[Smartfon|smartfonlarda]] dúnya júzi boyınsha ekinshi eń kóp ornatılǵan baza bolıp tabıladı, biraq [[Android]] tiykarındaǵı óndiriwshiler arasındaǵı kúshli baha básekilesiwi sebepli eń joqarı payda alıp keledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/| bet = Apple Took 89% Of Q4 Smartphone Profits With Android OEMs In A Race To The Bottom| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170715110736/https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/| arxivsáne = 2017-jıl 15-iyul | avtor = Lunden| at = Ingrid| sáne = 2015-jıl 26-fevral }}&lt;/ref&gt;. Ol jabıq kodlı hám menshikli bolıp tabıladı, hám ashıq kodlı Darwin operaciyalıq sisteması tiykarında qurılǵan. [[IPhone|iPhone]], [[iPod Touch]], [[iPad]] hám ekinshi hám úshinshi áwlad [[Apple TV]] hámmesi iOS ti qollanadı, ol macOS ten kelip shıqqan.

Úshinshi tárep nativlik qosımshaları 2008-jılı 11-iyulde [[IPhone OS 2|iPhone OS 2.0]] versiyası shıqqanǵa shekem rásmiy túrde qollap-quwatlanbaǵan edi. Bunnan aldın, &quot;jailbreaking&quot; (qurılmanı buzıw) úshinshi tárep qosımshaların ornatıwǵa múmkinshilik bergen. Sońǵı jılları, Apple kompaniyasınıń óz operaciyalıq sistemasın qorǵaw hám ruqsatsız modifikaciyalardı aldın alıw boyınsha dawamlı háreketleri sebepli, jailbreaking scenası ádewir ózgerdi. Házirgi waqıtta iOS tiń sońǵı versiyaların buzıw tek yarım-baylanıssız bolıp, qurılmanı hár qayta isletiwde qayta buzıwdı talap etedi, hám buzıw ushın paydalanılatuǵın eksploytlardı tabıw hám qollanıw barǵan sayın qıyınlasıp barmaqta.

Házirgi waqıtta barlıq iOS qurılmaları Apple tárepinen islep shıǵılıp, Foxconn yamasa Apple dıń basqa sherikleri tárepinen óndiriledi.

== Bazar úlesi ==

=== Qollanıw ===
2006-jılı [[Android]] hám [[IOS|iOS]] joq edi hám tek 64 million aqıllı telefon satılǵan&lt;ref name=&quot;Canalys Q2&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.canalys.com/newsroom/64-million-smart-phones-shipped-worldwide-2006| bet = 64 million smart phones shipped worldwide in 2006| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120106153828/http://www.canalys.com/newsroom/64-million-smart-phones-shipped-worldwide-2006| arxivsáne = 2012-jıl 6-yanvar | baspaxana = Canalys, Inc| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-yanvar }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń birinshi kvartalında 183.5 million aqıllı telefon satılıp, dúnya júzilik bazar úlesi Android ushın 48.9% hám iOS ushın 19.1% boldı. Basqa operaciyalıq sistemalarda isleytuǵın tek 131,000 aqıllı telefon satılıp, satıwlardıń 0.03% in quradı&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2018-05-29-gartner-says-worldwide-sales-of-smartphones-returned-to-growth-in-first-quarter-of-2018| bet = Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018| sáne = 2018-jıl 29-may | jumıs = Gartner, Inc.| baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt;.

StatCounter veb qollanıw statistikasına sáykes (barlıq qollanıwdıń kórsetkishi sıpatında), smartfonlar (planshetlersiz) dúnya júzi boyınsha kópshilik tárepinen qollanıladı, al stol kompyuterleri ádewir az qollanıladı (hám ayrıqsha Android, Windows qa qaraǵanda kóbirek keń tarqalǵan)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/platform-market-share#monthly-201606-201709| bet = Desktop vs Mobile vs Tablet vs Console Market Share Worldwide {{!}} StatCounter Global Stats| til = en| jumıs = StatCounter Global Stats| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq, qollanıw kontinentke baylanıslı ózgeredi, smartfonlar eń úlken kontinentlerde, mısalı Aziyada, ádewir keń tarqalǵan, al stol kompyuterleri ayırım jerlerde ele de kóbirek qollanıladı, biraq Arqa Amerikada emes.

Stol kompyuterleri kóp ellerde ele de keń tarqalǵan (ulıwma alǵanda 2017-jıldıń birinshi kvartalında 44.9% ǵa tómenlegen), smartfonlar kóplegen rawajlanǵan ellerde de kóbirek keń tarqalǵan (yamasa jaqın arada solay boladı). Hár qanday kontinentte bir neshe eller stol kompyuterleri azshılıqta; Evropa elleri (hám Arqa Amerikadaǵı ayırımları, mısalı Gaiti; hám Aziya hám Afrikadaǵı kópshiligi) smartfonlar kópshilikte, Polsha hám Túrkiya eń joqarı kórsetkishke iye, sáykesinshe 57.68% hám 62.33% penen. Irlandiyada aqıllı telefon qollanıwı 45.55% bolıp, stol kompyuterlerinen ozadı hám planshetlerdiń 9.12% úlesin qosqanda mobil qurılmalar ulıwma kópshilikti quraydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/platform-market-share/all/europe/| bet = Desktop vs Mobile vs Tablet vs Console Market Share Europe| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170420235518/http://gs.statcounter.com/platform-market-share/all/europe/| arxivsáne = 2017-jıl 20-aprel | jumıs = StatCounter Global Stats}}&lt;/ref&gt;. Ispaniyada da stol kompyuterleri azǵana azshılıqta.

Ólshengen mobil veb qollanıwdıń diapazonı eller boyınsha ádewir ózgeredi, hám StatCounter baspasóz xabarlaması &quot;Hindistandı internetke kiriw ushın mobil qurılmalardı qollanıwda dúnya júzi jetekshileri qatarında&quot; dep esaplaydı (úlken eller arasında), bul jerde úles shama menen (yamasa onnan da kóp) 80%&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/os-market-share/all/india/| bet = Operating System Market Share India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170422033545/http://gs.statcounter.com/os-market-share/all/india/| arxivsáne = 2017-jıl 22-aprel | jumıs = StatCounter Global Stats}}&lt;/ref&gt; dı quraydı hám stol kompyuterleri 19.56% dı quraydı, al Rossiya 17.8% mobil qollanıw menen izinen keledi (hám qalǵanı stol kompyuterleri).

Smartfonlar (jalǵız ózi, planshetlersiz) birinshi ret 2016-jıldıń dekabr ayında kópshilikti quradı (stol kompyuterleri kópshiligi aldıńǵı ayda joǵaltılǵan edi), hám bul Rojdestvo máwsiminiń tásiri emes edi, sebebi smartfonlar kópshiligi 2017-jıldıń mart ayında jáne júz berdi&lt;ref name=&quot;Q1 2017&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/platform-market-share| bet = Desktop vs Mobile vs Tablet vs Console Market Share Worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170404045210/http://gs.statcounter.com/platform-market-share| arxivsáne = 2017-jıl 4-aprel | jumıs = StatCounter Global Stats}}&lt;/ref&gt;.

2016-jıldıń 7-13-noyabr aralıǵındaǵı háptede smartfonlar jalǵız ózi (planshetlersiz) birinshi ret stol kompyuterlerinen ozdı (qısqa múddetke; tolıq emes ay ushın)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/#all-comparison-ww-weekly-201634-201645| bet = Comparison from W34 to W45 2015| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170420175502/http://gs.statcounter.com/#all-comparison-ww-weekly-201634-201645| arxivsáne = 2017-jıl 20-aprel | jumıs = StatCounter Global Stats}}&lt;/ref&gt;. Mobil kópshiligi Arqa Amerikadaǵı Paragvay, Evropadaǵı Polsha hám Túrkiya sıyaqlı ellerge; hám Aziya hám Afrikanıń kópshilik bólegine tiyisli. Dúnyanıń ayırım bóleklerinde ele de stol kompyuterleri kópshilikti quraydı, mısalı, AQSH ta 54.89% (biraq hámme kúnlerde emes)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://gs.statcounter.com/#all-comparison-ww-weekly-201645-201645-map| bet = StatCounter Global Stats – Browser, OS, Search Engine including Mobile Usage Share| arxivurl = https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#all-comparison-ww-weekly-201645-201645-map| arxivsáne = 2012-jıl 26-may }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, AQSH tıń ayırım aymaqlarında, mısalı [[Puerto-Riko|Puerto-Rikoda]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/os-market-share/all/puerto-rico/| bet = Operating System Market Share Puerto Rico| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170623104625/http://gs.statcounter.com/os-market-share/all/puerto-rico| arxivsáne = 2017-jıl 23-iyun | jumıs = StatCounter Global Stats}}&lt;/ref&gt;, stol kompyuterleri kópshilikten ádewir tómen, Windows tıń úlesi 30% ten tómen bolıp, Android tárepinen alǵa ilgerlegen.

2016-jıldıń 22-oktyabr kúni (hám keyingi hápte aqırlarında) mobil qurılmalar kópshilikti kórsetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://gs.statcounter.com/#all-comparison-ww-daily-20160628-20161114| bet = StatCounter Global Stats – Browser, OS, Search Engine including Mobile Usage Share| arxivurl = https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#all-comparison-ww-daily-20160628-20161114| arxivsáne = 2012-jıl 26-may }}&lt;/ref&gt;. 27-oktyabrden baslap, stol kompyuterleri hátte jumıs kúnlerinde de kópshilikti kórsetpedi. Smartfonlar ózi 23-dekabrden jıl aqırına shekem kópshilikti kórsetti, olardıń úlesi Rojdestvo kúni 58.22% ke jetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://gs.statcounter.com/#all-comparison-ww-daily-20161024-20170430| bet = StatCounter Global Stats – Browser, OS, Search Engine including Mobile Usage Share| arxivurl = https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#all-comparison-ww-daily-20161024-20170430| arxivsáne = 2012-jıl 26-may | jumıs = statcounter.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;. Sol waqıttaǵı smartfonlardıń &quot;mobil&quot; kópshiligine planshetlerdi qosqanda 63.22% kópshilik payda boldı. Bul ádettegiden tısqarı joqarı kórsetkish bolsa da, usıǵan uqsas joqarı kórsetkish 2017-jıldıń 17-aprel dúyshembi kúni de boldı, onda tek smartfonlardıń úlesi azǵana tómenirek, al planshetlerdiń úlesi azǵana joqarıraq boldı, olar birgelikte 62.88% ti quradı.

StatCounter kompaniyasınıń 2016-jıl 1-noyabrdegi baspasóz xabarlamasına sáykes, dúnya stol kompyuterleri kópshiliginen ayırıldı; aldıńǵı ay ushın stol kompyuterleriniń qollanılıwı shama menen 49% boldı, biraq mobil qurılmalar joqarı dárejede reytingke iye bolmadı, olarǵa planshetlerdiń úlesin qosıw kerek boldı. Házirgi waqıtta, mobil qurılmalar (smartfonlar) tolıq kópshilikke iye, stol/noutbuk kompyuterlerin úlken ayırmashılıq penen artta qaldırdı.

=== Operaciyalıq sistema boyınsha ===
Eskertpeler:

# Windows barlıq versiyalardı óz ishine aladı.
# BlackBerry barlıq versiyalardı óz ishine aladı.
# Basqalar barlıq basqa smartfon operaciyalıq sistemaların óz ishine aladı, biraq telefon operaciyalıq sistemaların óz ishine almaydı.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|+Dúnya júzi boyınsha smartfon satıwları (mıń dana)
!Jıl
!Android
!iOS
!BharOS
!Windows
!BlackBerry
!Symbian
!Basqalar
!Ulıwma smartfonlar
|-
|2023 (est.)
|1,125,000
|280,000
|55,000
|–
|–
|–
|11,000
|1,163,000&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS51434423| bet = IDC Worldwide Smartphone Forecast 2023-2027| jumıs = IDC| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|1,000,000
|200,000
|50,000
|–
|–
|–
|10,000
|1,200,000&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.canalys.com/newsroom/smartphone-shipments-Q4-2022| bet = Smartphone Shipments Fall 18% in Q4 2022| jumıs = Canalys| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|1,250,000
|250,000
|–
|–
|–
|–
|–
|1,500,000&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-market-tracker/| bet = Global Smartphone Market Rebounded Strongly in 2021| jumıs = Counterpoint Research| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240909145756/https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-market-tracker/| arxivsáne = 2024-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1,020,000
|240,000
|–
|–
|–
|–
|–
|1,280,000&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2021-02-22-gartner-says-worldwide-smartphone-sales-declined-12-5-percent-in-2020| bet = Gartner Says Worldwide Smartphone Sales Declined 12.5% in 2020| jumıs = Gartner| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|1,100,000
|220,000
|–
|–
|–
|–
|–
|1,370,000&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2020-02-25-gartner-says-worldwide-smartphone-sales-declined-for-the-first-time-in-2019| bet = Gartner Says Worldwide Smartphone Sales Declined for the First Time in 2019| jumıs = Gartner| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-sentyabr }}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|1,337,480
|209,616
|89,500
|–
|–
|–
|562
|1,491,619
|-
|2017
|1,329,206
|224,720
|–
|–
|–
|–
|2,875
|1,557,282
|}

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:IOS]]
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>dlmix4bqyaghuaqnkgrq22reehu8c3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22931</id>
    <revision>
      <id>274906</id>
      <parentid>213673</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13504" sha1="r247uclijm6ogvjgg0o3rcbj3p7cbf6" xml:space="preserve">[[Fayl:Example_of_a_GUI.png|nobaý|240x240 nükte|Hár túrli elementlerdi kórsetetuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI): radio túymeleri, belgilew qutıları hám basqa elementler]]
'''Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi''' yamasa '''GUI''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''graphical user interface'') ‒ [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] [[Grafika|grafikalıq]] belgiler hám qosımsha belgilew sıyaqlı vizual indikatorlar arqalı elektron qurılmalar menen óz-ara baylanısqa shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysiniń]] bir túri. Kóplegen qollanbalarda GUI-ler terilgen komanda belgilerine yamasa tekst navigaciyasına tiykarlanǵan tekst tiykarındaǵı UI-ler ornına qollanıladı. GUI-ler [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysleriniń]] (CLI) úyreniwi qıyın dep esaplanǵanlıǵı sebepli jaratılǵan&lt;ref name=&quot;computerhope.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm| bet = Command line vs. GUI| til = en| jumıs = Computer Hope| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1| bet = The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)| sáne = 2007-jıl 12-mart | jumıs = [[Microsoft Learn]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2| bet = The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)| sáne = 2007-jıl 26-mart | jumıs = [[Microsoft Learn]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-yanvar }}&lt;/ref&gt;, sebebi CLI-ler [[Kompyuter klaviaturası|kompyuter klaviaturasında]] komandalardı teriwdi talap etedi.

GUI-degi háreketler ádette grafikalıq elementlerdi tikkeley basqarıw arqalı orınlanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm| bet = Graphical user interface| til = en| jumıs = ScienceDaily| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-may }}&lt;/ref&gt;. Kompyuterlerden tısqarı, GUI-ler kóplegen qol qurılmalarında qollanıladı, mısalı MP3 pleerler, portativ media pleerler, oyın qurılmaları, [[Smartfon|smartfonlar]] hám kishi úy-jay, keńse hám óndiris basqarıw qurılmaları. GUI termini ádette basqa tómen displey ajıratımlılıǵı bar [[Paydalanıwshı interfeysi|interfeys]] túrlerine qollanılmaydı, mısalı, video oyınlarǵa (onda head-up displeyleri (HUD) artıq kóriledi)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.gamasutra.com/features/20060203/wilson_01.shtml| bet = Off with Their HUDs!: Rethinking the Heads-Up Display in Console Game Design| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100119031340/http://www.gamasutra.com/features/20060203/wilson_01.shtml| arxivsáne = 2010-jıl 19-yanvar | avtor = Greg Wilson| jıl = 2006| jumıs = [[Gamasutra]]| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-fevral }}&lt;/ref&gt; yamasa kólemli displeyler sıyaqlı tegis ekranlardı óz ishine almaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.linfo.org/gui.html| bet = GUI definition| sáne = 2004-jıl 1-oktyabr | jumıs = Linux Information Project| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-noyabr }}&lt;/ref&gt;, sebebi bul termin Xerox Palo Alto Izertlew Orayındaǵı [[Informatika|kompyuter ilimi]] izertlewleri dástúrinde ulıwma informaciyanı súwretley alatuǵın 2D displey ekranları kólemi menen sheklengen.

== Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) hám óz-ara tásirlesiw dizaynı ==
[[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|350x350 nükte|GUI kompyuter ekranında kórsetiledi. Bul paydalanıwshı kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta islewdiń nátiyjesi hám ádette adam-mashina arasındaǵı tiykarǵı interfeys bolıp tabıladı. Kishi mobil qurılmalarda keń tarqalǵan sensorlı interfeysler vizual shıǵıstı vizual kirisiniń ústinde jaylasadı.]]
GUI-diń vizual kompoziciyasın hám waqıtsha minez-qulqın dizaynlaw adam-kompyuter arasındaǵı baylanıs tarawında baǵdarlama jaratıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı. Onıń maqseti - saqlanǵan [[Kompyuter programması|baǵdarlamanıń]] logikalıq dizaynınıń nátiyjeliligin hám paydalanıw qolaylılıǵın arttırıwdan ibarat, bul dizayn tarawı paydalanıwǵa jaramlılıq dep ataladı. Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn usılları dizaynda kirgizilgen vizual til tapsırmalarǵa jaqsı sáykes keliwin támiyinlew ushın qollanıladı.

Baǵdarlamanıń kórinetuǵın grafikalıq interfeys ózgeshelikleri geyde xrom yamasa GUI dep ataladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.catb.org/~esr/jargon/html/C/chrome.html| bet = chrome| jumıs = www.catb.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.useit.com/alertbox/ui-chrome.html| bet = Browser and GUI Chrome| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120825022734/http://www.useit.com/alertbox/ui-chrome.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust | avtor = Nielsen, Jakob| sáne = 2012-jıl 29-yanvar | jumıs = Nngroup| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Graphical user interfaces: Graphical user interfaces|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/wics.150}}&lt;/ref&gt;. Ádette paydalanıwshılar maǵlıwmatlar menen olar saqlaytuǵın maǵlıwmatlardıń túrine sáykes keletuǵın vizual vidjetlerdi manipulyaciyalaw arqalı baylanısadı. Jaqsı dizaynlanǵan interfeystiń vidjetleri paydalanıwshılardıń maqsetlerine erisiw ushın zárúr bolǵan háreketlerdi qollaw ushın tańlanadı. Model-kórinis-kontroller (model-view-controller) interfeystiń qollanba funkciyalarınan ǵárezsiz hám oǵan tikkeley emes baylanısqan iykemli strukturalarǵa imkaniyat beredi, sonlıqtan GUI ańsat reń ózgertiw múmkinshiligin beredi. Bul paydalanıwshılarǵa qálegen waqtında basqa fon yamasa temanı tańlawǵa yaki dizaynlawǵa múmkinshilik beredi hám dizaynerdiń paydalanıwshı talaplarınıń rawajlanıwı menen interfeysti ózgertiw jumısın jeńillestiredi. Jaqsı GUI dizaynı kóbirek paydalanıwshılarǵa, hám sistema arxitekturasına azıraq baylanıslı boladı. Aynalar sıyaqlı úlken vidjetler ádette veb-bet, elektron xabar yamasa súwret sıyaqlı tiykarǵı prezentaciya mazmunı ushın ramka yamasa konteyner támiyinleydi. Kishirekleri ádette paydalanıwshı-kiris quralı sıpatında xızmet etedi.

GUI arnawlı baǵdarlamalıq GUI-lar retinde vertikal bazardıń talaplarına sáykes dizaynlanǵan bolıwı múmkin. Mısallarǵa avtomatlastırılǵan bankomat mashinaları (ATM), restoranlarda satıw noqatları (POS) sensorlı ekranlar, usaqlap satıw dúkanında qollanılatuǵın óz-ózine xızmet kórsetiwshi kassalar, avia kompaniyasınıń óz-ózine bilet alıw hám rásmiylestiriw, poezd stanciyası yamasa muzey sıyaqlı jámiyetlik keńisliktegi informaciyalıq kioskler hám real waqıt ámeliyat sistemasın (RTOS) qollanatuǵın integraciyalanǵan sanaat qollanbasındaǵı monitorlar yamasa basqarıw ekranları kiredi.

[[Mobil telefon|Mobil telefonlar]] hám portativ oyın sistemaları da arnawlı sensorlı GUI-lardı qollanadı. Jańaraq avtomobiller navigaciya sistemalarında hám multimedia oraylarında yamasa navigaciya-multimedia oray kombinaciyalarında GUI qollanadı.

== Mısallar ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180&quot; caption=&quot;Grafikalıq ortalıqlar&quot;&gt;
Fayl:GNOME_Shell.png|GNOME Shell
Fayl:KDE_Plasma_6.3_desktop_screenshot.webp|KDE Plasma 6
Fayl:Ubuntu_Mate_18.04.1_with_MATE_1.20.1.png|MATE
Fayl:Wayland_demo_2.png|Mısal Wayland kompozitorındaǵı Aynalar
Fayl:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|Xfce
Fayl:E17_bw_screenshot.png|Enlightenment
Fayl:Sugar-home-view-0.82.jpg|Sugar
Fayl:X-Window-System.png|twm X Window System ortalıǵı
Fayl:Dwm-shot.png|dwm ayna menedjeri
Fayl:Linux_Mint_19.1_&quot;Tessa&quot;_(Cinnamon).png|Cinnamon
Fayl:Phosh_0.14.0.png|Phosh
&lt;/gallery&gt;

== Komponentler ==
[[Fayl:Schema_of_the_layers_of_the_graphical_user_interface.svg|nobaý|300x300 nükte|Ayna sistemasına tiykarlanǵan GUI qatlamları]]
GUI informaciyanı jıynaw hám óndiriw wazıypaları ushın paydalanıwshılar óz-ara tásir ete alatuǵın platformanı támiyinlew ushın texnologiyalar hám qurılmalardıń kombinaciyasın paydalanadı.

Kompyuterlerde saqlanǵan informaciyanı kórsetiw ushın vizual tildi quraytuǵın elementler toplamı rawajlanǵan. Bul kompyuter kónlikpeleri az bolǵan adamlarǵa kompyuter baǵdarlamalıq támiynatı menen islewdi hám onı paydalanıwdı ańsatlastıradı. GUI-lerdegi bunday elementlerdiń eń keń tarqalǵan kombinaciyası, ásirese [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]], aynalar, belgiler, tekst maydanları, kanvaslar, menyular, kórsetkish (WIMP) paradigması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/what-is-a-gui/| bet = What is a graphical user interface (GUI)?| sáne = 2020-jıl 14-sentyabr | til = en| jumıs = IONOS Digitalguide| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral }}&lt;/ref&gt;.

WIMP óz-ara tásir etiw stili kórsetiw qurılmasınıń interfeysiniń ornın kórsetiw ushın virtual kirgiziw qurılmasın paydalanadı, kóbinese [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], hám aynalarda shólkemlestirilgen hám belgiler menen kórsetilgen [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] usınadı. Bar bolǵan komandalar menyulerde jıynalǵan, al háreketler kórsetiw qurılması menen ımlaw arqalı orınlanadı. Ayna menedjeri aynalar, qollanbalar hám ayna sisteması arasındaǵı óz-ara tásirlerdi ańsatlastıradı. Ayna sisteması kórsetiw qurılmaları, grafikalıq apparat quralları hám kórsetkishti jaylastırıw sıyaqlı apparat quralların basqaradı.

[[Jeke kompyuter|Jeke kompyuterlerde]], bul elementlerdiń hámmesi displey jumıs stolın kórsetetuǵın jumıs stolı ortalıǵı dep atalatuǵın simulyaciyanı jaratıw ushın jumıs stolı metaforası arqalı modellestiriledi, onda hújjetler hám hújjetler papkaları jaylastırılıwı múmkin. Ayna menedjerleri hám basqa baǵdarlamalıq támiynat jumıs stolı ortalıǵın túrli realizm dárejesinde simulyaciyalaw ushın birlesedi.

Jazbalar tekst hám waqıyalar ushın orın qaldırıw ushın dizimde payda bolıwı múmkin, yamasa ıqshamlılıq hám tekst ushın astında az orın qaldırıp, úlkenirek belgiler ushın torda payda bolıwı múmkin. Ortada variaciyalar bar, mısalı bir neshe baǵanalı elementler dizimi hám belgiden shetke qaray sozılǵan tekst qatarları bar elementler torı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://uxplanet.org/mobile-ux-design-list-view-and-grid-view-8f129b56fd5b| bet = Mobile UX Design: List View and Grid View| avtor = Babich| at = Nick| sáne = 2020-jıl 30-may | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Internette jiyi ushırasatuǵın kóp qatarlı hám kóp baǵanalı maketler - bul &quot;polka&quot; hám &quot;sarqırama&quot;. Birinshi súwret izlew sistemalarında tabıladı, onda súwretler turaqlı biyiklik penen, biraq ózgermeli uzınlıq penen payda boladı hám ádette CSS qásiyeti hám display: inline-block; parametri menen ámelge asırıladı. Imgur hám TweetDeck-te tabılǵan, turaqlı keńlik, biraq hárbir element ushın ózgermeli biyiklikke iye sarqırama maketi ádette column-width: kórsetiw arqalı ámelge asırıladı.

== Post-WIMP interfeysi ==
Jeke cifrlı járdemshiler (PDA) hám [[Smartfon|smartfonlar]] sıyaqlı kishi qosımsha mobil qurılmalar ádette orın hám ashıq kirgiziw qurılmalarındaǵı sheklewler sebepli WIMP elementlerin túrli birlestiriwshi metaforalar menen paydalanadı. WIMP ushın jaqsı sáykes kelmeytuǵın qosımshalar post-WIMP paydalanıwshı interfeysleri dep atalatuǵın jańaraq óz-ara tásir etiw usılların qollanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1109/38.814559|doi=10.1109/38.814559|title=Beyond WIMP|year=2000|last1=Van Dam|first1=A.|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=20|pages=50–51}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılǵa kelip, Apple kompaniyasınıń [[iOS]] ([[iPhone]]) hám [[Android]] sıyaqlı ayırım sensorlı ekranǵa tiykarlanǵan operaciyalıq sistemalar post-WIMP dep atalatuǵın GUI klassın paydalanadı. Bular displey menen bir waqıtta birneshe barmaqtı paydalanıp óz-ara tásir etiw usılların qollaydı, bul qısıw hám aylandırıw sıyaqlı háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik beredi, olar bir kórsetkish hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] menen qollanılmaydı.

== Óz-ara tásir ==
GUI menen nátiyjeli óz-ara tásir etiw ushın adam interfeysi qurılmaları [[Kompyuter klaviaturası|kompyuter klaviaturasın]], ásirese klaviatura qısqartpaları menen birge qollanılatuǵın, kursor (yamasa kórsetkish) basqarıwı ushın kórsetiw qurılmaların: [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], kórsetiw tayaqshası, tachpad, trekbol, djoystik, virtual klaviaturalar hám kóz dárejesindegi móldir informaciya qurılmaların óz ishine aladı.

Sonday-aq, GUI-ge tásir etetuǵın baǵdarlamalar tárepinen orınlanatuǵın háreketler de bar. Mısalı, kompyuter baǵdarlamaları arasındaǵı baylanıstı jeńillestiriw ushın inotify yamasa D-Bus sıyaqlı komponentler bar.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>r247uclijm6ogvjgg0o3rcbj3p7cbf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274920</id>
      <parentid>274906</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar|Operaciyalıq sistemalar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13544" sha1="306ik5a1w3ref6oh1xtwndzfoy6o4co" xml:space="preserve">[[Fayl:Example_of_a_GUI.png|nobaý|240x240 nükte|Hár túrli elementlerdi kórsetetuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI): radio túymeleri, belgilew qutıları hám basqa elementler]]
'''Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi''' yamasa '''GUI''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''graphical user interface'') ‒ [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] [[Grafika|grafikalıq]] belgiler hám qosımsha belgilew sıyaqlı vizual indikatorlar arqalı elektron qurılmalar menen óz-ara baylanısqa shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysiniń]] bir túri. Kóplegen qollanbalarda GUI-ler terilgen komanda belgilerine yamasa tekst navigaciyasına tiykarlanǵan tekst tiykarındaǵı UI-ler ornına qollanıladı. GUI-ler [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysleriniń]] (CLI) úyreniwi qıyın dep esaplanǵanlıǵı sebepli jaratılǵan&lt;ref name=&quot;computerhope.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm| bet = Command line vs. GUI| til = en| jumıs = Computer Hope| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1| bet = The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)| sáne = 2007-jıl 12-mart | jumıs = [[Microsoft Learn]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2| bet = The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)| sáne = 2007-jıl 26-mart | jumıs = [[Microsoft Learn]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-yanvar }}&lt;/ref&gt;, sebebi CLI-ler [[Kompyuter klaviaturası|kompyuter klaviaturasında]] komandalardı teriwdi talap etedi.

GUI-degi háreketler ádette grafikalıq elementlerdi tikkeley basqarıw arqalı orınlanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm| bet = Graphical user interface| til = en| jumıs = ScienceDaily| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-may }}&lt;/ref&gt;. Kompyuterlerden tısqarı, GUI-ler kóplegen qol qurılmalarında qollanıladı, mısalı MP3 pleerler, portativ media pleerler, oyın qurılmaları, [[Smartfon|smartfonlar]] hám kishi úy-jay, keńse hám óndiris basqarıw qurılmaları. GUI termini ádette basqa tómen displey ajıratımlılıǵı bar [[Paydalanıwshı interfeysi|interfeys]] túrlerine qollanılmaydı, mısalı, video oyınlarǵa (onda head-up displeyleri (HUD) artıq kóriledi)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.gamasutra.com/features/20060203/wilson_01.shtml| bet = Off with Their HUDs!: Rethinking the Heads-Up Display in Console Game Design| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100119031340/http://www.gamasutra.com/features/20060203/wilson_01.shtml| arxivsáne = 2010-jıl 19-yanvar | avtor = Greg Wilson| jıl = 2006| jumıs = [[Gamasutra]]| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-fevral }}&lt;/ref&gt; yamasa kólemli displeyler sıyaqlı tegis ekranlardı óz ishine almaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.linfo.org/gui.html| bet = GUI definition| sáne = 2004-jıl 1-oktyabr | jumıs = Linux Information Project| qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-noyabr }}&lt;/ref&gt;, sebebi bul termin Xerox Palo Alto Izertlew Orayındaǵı [[Informatika|kompyuter ilimi]] izertlewleri dástúrinde ulıwma informaciyanı súwretley alatuǵın 2D displey ekranları kólemi menen sheklengen.

== Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) hám óz-ara tásirlesiw dizaynı ==
[[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|350x350 nükte|GUI kompyuter ekranında kórsetiledi. Bul paydalanıwshı kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta islewdiń nátiyjesi hám ádette adam-mashina arasındaǵı tiykarǵı interfeys bolıp tabıladı. Kishi mobil qurılmalarda keń tarqalǵan sensorlı interfeysler vizual shıǵıstı vizual kirisiniń ústinde jaylasadı.]]
GUI-diń vizual kompoziciyasın hám waqıtsha minez-qulqın dizaynlaw adam-kompyuter arasındaǵı baylanıs tarawında baǵdarlama jaratıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı. Onıń maqseti - saqlanǵan [[Kompyuter programması|baǵdarlamanıń]] logikalıq dizaynınıń nátiyjeliligin hám paydalanıw qolaylılıǵın arttırıwdan ibarat, bul dizayn tarawı paydalanıwǵa jaramlılıq dep ataladı. Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn usılları dizaynda kirgizilgen vizual til tapsırmalarǵa jaqsı sáykes keliwin támiyinlew ushın qollanıladı.

Baǵdarlamanıń kórinetuǵın grafikalıq interfeys ózgeshelikleri geyde xrom yamasa GUI dep ataladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.catb.org/~esr/jargon/html/C/chrome.html| bet = chrome| jumıs = www.catb.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 3-aprel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.useit.com/alertbox/ui-chrome.html| bet = Browser and GUI Chrome| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120825022734/http://www.useit.com/alertbox/ui-chrome.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust | avtor = Nielsen, Jakob| sáne = 2012-jıl 29-yanvar | jumıs = Nngroup| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Graphical user interfaces: Graphical user interfaces|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/wics.150}}&lt;/ref&gt;. Ádette paydalanıwshılar maǵlıwmatlar menen olar saqlaytuǵın maǵlıwmatlardıń túrine sáykes keletuǵın vizual vidjetlerdi manipulyaciyalaw arqalı baylanısadı. Jaqsı dizaynlanǵan interfeystiń vidjetleri paydalanıwshılardıń maqsetlerine erisiw ushın zárúr bolǵan háreketlerdi qollaw ushın tańlanadı. Model-kórinis-kontroller (model-view-controller) interfeystiń qollanba funkciyalarınan ǵárezsiz hám oǵan tikkeley emes baylanısqan iykemli strukturalarǵa imkaniyat beredi, sonlıqtan GUI ańsat reń ózgertiw múmkinshiligin beredi. Bul paydalanıwshılarǵa qálegen waqtında basqa fon yamasa temanı tańlawǵa yaki dizaynlawǵa múmkinshilik beredi hám dizaynerdiń paydalanıwshı talaplarınıń rawajlanıwı menen interfeysti ózgertiw jumısın jeńillestiredi. Jaqsı GUI dizaynı kóbirek paydalanıwshılarǵa, hám sistema arxitekturasına azıraq baylanıslı boladı. Aynalar sıyaqlı úlken vidjetler ádette veb-bet, elektron xabar yamasa súwret sıyaqlı tiykarǵı prezentaciya mazmunı ushın ramka yamasa konteyner támiyinleydi. Kishirekleri ádette paydalanıwshı-kiris quralı sıpatında xızmet etedi.

GUI arnawlı baǵdarlamalıq GUI-lar retinde vertikal bazardıń talaplarına sáykes dizaynlanǵan bolıwı múmkin. Mısallarǵa avtomatlastırılǵan bankomat mashinaları (ATM), restoranlarda satıw noqatları (POS) sensorlı ekranlar, usaqlap satıw dúkanında qollanılatuǵın óz-ózine xızmet kórsetiwshi kassalar, avia kompaniyasınıń óz-ózine bilet alıw hám rásmiylestiriw, poezd stanciyası yamasa muzey sıyaqlı jámiyetlik keńisliktegi informaciyalıq kioskler hám real waqıt ámeliyat sistemasın (RTOS) qollanatuǵın integraciyalanǵan sanaat qollanbasındaǵı monitorlar yamasa basqarıw ekranları kiredi.

[[Mobil telefon|Mobil telefonlar]] hám portativ oyın sistemaları da arnawlı sensorlı GUI-lardı qollanadı. Jańaraq avtomobiller navigaciya sistemalarında hám multimedia oraylarında yamasa navigaciya-multimedia oray kombinaciyalarında GUI qollanadı.

== Mısallar ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180&quot; caption=&quot;Grafikalıq ortalıqlar&quot;&gt;
Fayl:GNOME_Shell.png|GNOME Shell
Fayl:KDE_Plasma_6.3_desktop_screenshot.webp|KDE Plasma 6
Fayl:Ubuntu_Mate_18.04.1_with_MATE_1.20.1.png|MATE
Fayl:Wayland_demo_2.png|Mısal Wayland kompozitorındaǵı Aynalar
Fayl:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|Xfce
Fayl:E17_bw_screenshot.png|Enlightenment
Fayl:Sugar-home-view-0.82.jpg|Sugar
Fayl:X-Window-System.png|twm X Window System ortalıǵı
Fayl:Dwm-shot.png|dwm ayna menedjeri
Fayl:Linux_Mint_19.1_&quot;Tessa&quot;_(Cinnamon).png|Cinnamon
Fayl:Phosh_0.14.0.png|Phosh
&lt;/gallery&gt;

== Komponentler ==
[[Fayl:Schema_of_the_layers_of_the_graphical_user_interface.svg|nobaý|300x300 nükte|Ayna sistemasına tiykarlanǵan GUI qatlamları]]
GUI informaciyanı jıynaw hám óndiriw wazıypaları ushın paydalanıwshılar óz-ara tásir ete alatuǵın platformanı támiyinlew ushın texnologiyalar hám qurılmalardıń kombinaciyasın paydalanadı.

Kompyuterlerde saqlanǵan informaciyanı kórsetiw ushın vizual tildi quraytuǵın elementler toplamı rawajlanǵan. Bul kompyuter kónlikpeleri az bolǵan adamlarǵa kompyuter baǵdarlamalıq támiynatı menen islewdi hám onı paydalanıwdı ańsatlastıradı. GUI-lerdegi bunday elementlerdiń eń keń tarqalǵan kombinaciyası, ásirese [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]], aynalar, belgiler, tekst maydanları, kanvaslar, menyular, kórsetkish (WIMP) paradigması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/what-is-a-gui/| bet = What is a graphical user interface (GUI)?| sáne = 2020-jıl 14-sentyabr | til = en| jumıs = IONOS Digitalguide| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-fevral }}&lt;/ref&gt;.

WIMP óz-ara tásir etiw stili kórsetiw qurılmasınıń interfeysiniń ornın kórsetiw ushın virtual kirgiziw qurılmasın paydalanadı, kóbinese [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], hám aynalarda shólkemlestirilgen hám belgiler menen kórsetilgen [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] usınadı. Bar bolǵan komandalar menyulerde jıynalǵan, al háreketler kórsetiw qurılması menen ımlaw arqalı orınlanadı. Ayna menedjeri aynalar, qollanbalar hám ayna sisteması arasındaǵı óz-ara tásirlerdi ańsatlastıradı. Ayna sisteması kórsetiw qurılmaları, grafikalıq apparat quralları hám kórsetkishti jaylastırıw sıyaqlı apparat quralların basqaradı.

[[Jeke kompyuter|Jeke kompyuterlerde]], bul elementlerdiń hámmesi displey jumıs stolın kórsetetuǵın jumıs stolı ortalıǵı dep atalatuǵın simulyaciyanı jaratıw ushın jumıs stolı metaforası arqalı modellestiriledi, onda hújjetler hám hújjetler papkaları jaylastırılıwı múmkin. Ayna menedjerleri hám basqa baǵdarlamalıq támiynat jumıs stolı ortalıǵın túrli realizm dárejesinde simulyaciyalaw ushın birlesedi.

Jazbalar tekst hám waqıyalar ushın orın qaldırıw ushın dizimde payda bolıwı múmkin, yamasa ıqshamlılıq hám tekst ushın astında az orın qaldırıp, úlkenirek belgiler ushın torda payda bolıwı múmkin. Ortada variaciyalar bar, mısalı bir neshe baǵanalı elementler dizimi hám belgiden shetke qaray sozılǵan tekst qatarları bar elementler torı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://uxplanet.org/mobile-ux-design-list-view-and-grid-view-8f129b56fd5b| bet = Mobile UX Design: List View and Grid View| avtor = Babich| at = Nick| sáne = 2020-jıl 30-may | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

Internette jiyi ushırasatuǵın kóp qatarlı hám kóp baǵanalı maketler - bul &quot;polka&quot; hám &quot;sarqırama&quot;. Birinshi súwret izlew sistemalarında tabıladı, onda súwretler turaqlı biyiklik penen, biraq ózgermeli uzınlıq penen payda boladı hám ádette CSS qásiyeti hám display: inline-block; parametri menen ámelge asırıladı. Imgur hám TweetDeck-te tabılǵan, turaqlı keńlik, biraq hárbir element ushın ózgermeli biyiklikke iye sarqırama maketi ádette column-width: kórsetiw arqalı ámelge asırıladı.

== Post-WIMP interfeysi ==
Jeke cifrlı járdemshiler (PDA) hám [[Smartfon|smartfonlar]] sıyaqlı kishi qosımsha mobil qurılmalar ádette orın hám ashıq kirgiziw qurılmalarındaǵı sheklewler sebepli WIMP elementlerin túrli birlestiriwshi metaforalar menen paydalanadı. WIMP ushın jaqsı sáykes kelmeytuǵın qosımshalar post-WIMP paydalanıwshı interfeysleri dep atalatuǵın jańaraq óz-ara tásir etiw usılların qollanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1109/38.814559|doi=10.1109/38.814559|title=Beyond WIMP|year=2000|last1=Van Dam|first1=A.|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=20|pages=50–51}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılǵa kelip, Apple kompaniyasınıń [[iOS]] ([[iPhone]]) hám [[Android]] sıyaqlı ayırım sensorlı ekranǵa tiykarlanǵan operaciyalıq sistemalar post-WIMP dep atalatuǵın GUI klassın paydalanadı. Bular displey menen bir waqıtta birneshe barmaqtı paydalanıp óz-ara tásir etiw usılların qollaydı, bul qısıw hám aylandırıw sıyaqlı háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik beredi, olar bir kórsetkish hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] menen qollanılmaydı.

== Óz-ara tásir ==
GUI menen nátiyjeli óz-ara tásir etiw ushın adam interfeysi qurılmaları [[Kompyuter klaviaturası|kompyuter klaviaturasın]], ásirese klaviatura qısqartpaları menen birge qollanılatuǵın, kursor (yamasa kórsetkish) basqarıwı ushın kórsetiw qurılmaların: [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], kórsetiw tayaqshası, tachpad, trekbol, djoystik, virtual klaviaturalar hám kóz dárejesindegi móldir informaciya qurılmaların óz ishine aladı.

Sonday-aq, GUI-ge tásir etetuǵın baǵdarlamalar tárepinen orınlanatuǵın háreketler de bar. Mısalı, kompyuter baǵdarlamaları arasındaǵı baylanıstı jeńillestiriw ushın inotify yamasa D-Bus sıyaqlı komponentler bar.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]
[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>306ik5a1w3ref6oh1xtwndzfoy6o4co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adam-kompyuter óz-ara tásiri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22945</id>
    <revision>
      <id>274909</id>
      <parentid>274760</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34747" sha1="9ubs8u63fc6j4kzk4d6lbz98sq36vyf" xml:space="preserve">[[Fayl:Computer_monitor_screen_image_simulated.jpg|alt=A close-up photograph of a computer monitor.|nobaý|Kompyuter monitorı mashina menen paydalanıwshı arasında vizual interfeysti támiyinleydi.]]
'''Adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ)''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Human–computer interaction; HCI'') ‒ bul adamlar ([[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]]) hám [[Kompyuter|kompyuterler]] arasındaǵı interfeyslerge itibar qaratatuǵın [[Esaplaw texnikası|kompyuter texnologiyasın]] dizaynlaw hám qollanıw boyınsha izertlew. AKÓ izertlewshileri adamlardıń [[Kompyuter|kompyuterler]] menen qalay óz-ara tásir etiwin baqlaydı hám adamlardıń kompyuterler menen jańa usıllarda óz-ara tásir etiwine múmkinshilik beretuǵın texnologiyalardı islep shıǵadı. Adam menen kompyuter arasında óz-ara tásirlesiwge múmkinshilik beretuǵın qurılma &quot;'''Adam-kompyuter interfeysi'''&quot; dep ataladı.

Izertlew tarawı retinde adam-kompyuter óz-ara tásirleri [[Informatika|kompyuter ilimi]], minez-qulıq ilimleri, [[dizayn]], media izertlewleri hám basqa bir neshe izertlew tarawlarınıń kesilisiwinde jaylasqan. Bul termin 1983-jılı Styuart K. Kard, Allen Nyuell hám Tomas P. Morannıń &quot;Adam-Kompyuter Óz-ara Tásiri Psixologiyası&quot; kitabında keń tarqaldı. Birinshi belgili qollanıw 1975-jılı Karlayl tárepinen bolǵan. Bul termin belgili bir hám sheklengen qollanıwları bar basqa qurallardan ayırmashılıǵı, kompyuterler paydalanıwshı hám kompyuter arasında kóbinese ashıq dialogtı qamtıytuǵın kóp qollanıwlarǵa iye ekenligin jetkeriwge baǵdarlanǵan. Dialog túsinigi adam-kompyuter óz-ara tásirin adamlar arasındaǵı óz-ara tásirge uqsatadı: bul tarawdaǵı teoriyalıq kózqaraslar ushın áhmiyetli analogiya&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Plans and Situated Action. The Problem of Human-Machine Communication|date=1987|url=https://books.google.com/books?id=AJ_eBJtHxmsC&amp;q=suchman+situated+action&amp;pg=PR7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Where the Action Is: The Foundations of Embodied Interaction|date=2001|url=https://books.google.com/books?id=DCIy2zxrCqcC&amp;q=Dourish+where+the+action+is&amp;pg=PR7}}&lt;/ref&gt;.

== Kirisiw ==
Adamlar kompyuterler menen kóp usıllar arqalı óz-ara tásir etedi, hám olardıń arasındaǵı interfeys bul óz-ara tásirdi jeńillestiriwde áhmiyetli. AKÓ sonday-aq geyde adam-mashina óz-ara tásiri (AMÓ), insan-mashina óz-ara tásiri (IMÓ) yamasa kompyuter-adam óz-ara tásiri (KAÓ) dep te ataladı. Stel ústi qosımshaları, veb-brauzerler, qol kompyuterleri hám kompyuter kioskleri búgingi kúnde keń tarqalǵan [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin]] (GUI) qollanadı&lt;ref name=&quot;ACM SIGCHI&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| bet = ACM SIGCHI Curricula for Human–Computer Interaction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140817165957/http://old.sigchi.org/cdg/cdg2.html#2_1| arxivsáne = 2014-jıl 17-avgust | avtor = Hewett| baspaxana = ACM SIGCHI| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}&lt;/ref&gt;. Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri (VUI) sóylewdi tanıw hám sintezlew sistemaları ushın qollanıladı, al payda bolıp atırǵan kóp modallı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) adamlarǵa basqa interfeys paradigmaları menen erisiw múmkin bolmaǵan usıllar menen deneli xarakter agentleri menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi.

Esaplaw texnikası associaciyası (ACM) adam-kompyuter óz-ara tásirin &quot;adamlar tárepinen paydalanıw ushın interaktiv esaplaw sistemaların dizaynlaw, bahalaw hám ámelge asırıw, sonday-aq olardı qorshaǵan tiykarǵı qubılıslardı úyreniw menen baylanıslı pán&quot; dep anıqlaydı. AKÓniń tiykarǵı aspektleriniń biri - paydalanıwshı qanaatlanıwı, ol jáne de Aqırǵı paydalanıwshı esaplaw qanaatlanıwı dep te ataladı. Ol bılay dep dawam etedi:

&quot;Adam-kompyuter óz-ara tásiri adam hám mashinanıń baylanısın úyrengenlikten, ol mashina hám adam tárepinen qollap-quwatlaytuǵın bilimlerge tiykarlanadı. Mashina tárepinen [[kompyuter grafikası]], [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] hám [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|rawajlanıw ortalıqları]] boyınsha texnikalar áhmiyetli. Adam tárepinen baylanıs teoriyası''',''' [[Grafika dizayni|grafikalıq]] hám industriyalıq dizayn pánleri, lingvistika, [[Sociallıq ilimler|jámiyetlik ilimler]], kognitiv psixologiya, [[Social psixologiya|sociallıq psixologiya]] hám kompyuter paydalanıwshısınıń qanaatlanıwı sıyaqlı adam faktorları áhmiyetli. Álbette, injenerlik hám dizayn usılları da áhmiyetli.&quot;

AKÓniń kóp tarawlı tábiyatı sebepli, hár túrli tájiriybege iye adamlar onıń tabısına úles qosadı.

Jaman dizaynlanǵan [[Paydalanıwshı interfeysi|adam-mashina interfeysleri]] kóplegen kútilmegen mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin. Klassikalıq mısal - Úsh Miyl Atawı apatı, yadrolıq eriw apatı, onda tergewler adam-mashina interfeysiniń dizaynı apatqa keminde shamalı juwapker ekenin anıqladı. Sol sıyaqlı, aviaciyadaǵı apatlar óndiriwshilerdiń standart emes ushıw ásbapların yamasa drosselli kvadrant jaylasıwların qollanıw haqqındaǵı sheshimlerinen kelip shıqqan: jańa dizaynlar tiykarǵı adam-mashina óz-ara tásirinde joqarı bolıwı usınılsa da, ushıwshılar álleqashan &quot;standart&quot; jaylasıwdı ózlestirip alǵan edi. Solay etip, konceptual jaqsı ideya kútilmegen nátiyjelerge alıp keldi.

== Adam-kompyuter interfeysi ==
Adam-kompyuter interfeysin adam paydalanıwshısı hám kompyuter arasındaǵı baylanıs interfeysi retinde súwretlewge boladı. Adam hám kompyuter arasındaǵı informaciya aǵımı óz-ara tásirlesiw ciklı retinde anıqlanadı. Óz-ara tásir ciklınıń bir neshe aspektleri bar, sonıń ishinde:

* '''Vizualǵa tiykarlanǵan''': Vizualǵa tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri, bálkim, eń keń tarqalǵan adam-kompyuter óz-ara tásiri (AKÓ) izertlew tarawı bolıp tabıladı.
* '''Audioǵa tiykarlanǵan''': Kompyuter hám adam arasındaǵı audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásir AKÓ sistemalarınıń jáne bir áhmiyetli tarawı bolıp tabıladı. Bul taraw hár túrli audio signallar arqalı alınǵan informaciya menen shuǵıllanadı.
* '''Keri baylanıs''': Adamnan interfeys arqalı kompyuterge hám artqa ótkende proceslerdi bahalawshı, moderaciyalawshı hám tastıyıqlawshı interfeys arqalı cikllar.
* '''Sáykeslik''': Bul kompyuter dizaynın, paydalanıwshını hám wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan adam resursların optimallastırıw ushın sáykeslestiredi.
** '''Vizualǵa Tiykarlanǵan AKÓ''' – 
**# Bet ekspressiyasın analizlew: Bul taraw bet ekspressiyaları arqalı emociyalardı vizual túrde tanıwǵa hám analizlewge itibar qaratadı.
**# Dene háreketlerin baqlaw (Úlken kólemli): Bul tarawdaǵı izertlewshiler úlken kólemli dene háreketlerin baqlawǵa hám analizlewge itibar qaratadı.
**# Ímlardı tanıw: Ímlardı tanıw paydalanıwshılar tárepinen islengen háreketlerdi anıqlawdı hám túsindiriwdi qamtıydı, kóbinese komanda hám háreket scenariylerinde kompyuterler menen tikkeley óz-ara tásirlesiw ushın qollanıladı.
**# Qarawdı anıqlaw (Kóz háreketlerin baqlaw): Qarawdı anıqlaw paydalanıwshınıń kózleriniń háreketin baqlawdı qamtıydı hám tiykarınan kontekstke sezimtal jaǵdaylarda paydalanıwshınıń itibarın, niyetin yaki itibarın jaqsıraq túsiniw ushın qollanıladı.. &lt;br /&gt;Hárbir tarawdıń ayrıqsha maqsetleri qosımshalarǵa tiykarlanıp ózgerip tursa da, olar ulıwma alǵanda adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa úles qosadı. Atap aytqanda, vizual jaqınlasıwlar basqa tiptegi óz-ara tásirlesiwlerge, mısal ushın, audio hám sensorǵa tiykarlanǵan usıllarǵa alternativa yaki járdem retinde izertlendi. Mısalı, erindi oqıwı yaki ernindegi háreketin baqlaw sóylewdi tanıw qáteleriniń dúzetiliwinde tásirli ekenligi dáliyllendi.
** '''Audioǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Adam-kompyuter óz-ara tásirlesiwindegi (AKÓ) audioǵa tiykarlanǵan óz-ara tásirlesiw hár qıylı audio signallar arqalı alınǵan informaciyanı islewge itibar qaratatuǵın áhmiyetli taraw bolıp tabıladı. Audio signallardıń tábiyatı vizual signallarǵa salıstırǵanda kem túrli-túrli bolıwı múmkin bolsa da, olar támiyinleytuǵın informaciya joqarı dárejede isenimli, qımbatlı hám geyde ózgeshe informaciyalı bolıwı múmkin. Bul domendegi izertlew tarawlarına tómendegiler kiredi:
**# Sóylewdi tanıw: Bul taraw sóylengen tildi tanıwǵa hám túsindiriwge itibar qaratadı.
**# Sóylewshini tanıw: Bul tarawdaǵı izertlewshiler hár qıylı sóylewshilerdi anıqlawǵa hám ayırıwǵa itibar qaratadı.
**# Auditoriyalıq emociya analizi: Audio signallardaǵı emocionallıq belgilerdi analizlew arqalı adam emociyaların intellektual adam-kompyuter óz-ara tásirine qosıw boyınsha háreketler islendi.
**# Adam tárepinen islep shıǵarılǵan Shawqım/Belgi anıqlawları: Bul emociya analizine hám jáne de intellektual AKÓ sistemalarınıń dizaynına úles qosatuǵın suwıq demin alıwlar, dem alıwlar, kúlkiler, jılawlar  t.b. sıyaqlı ádettegi adam auditoriyalıq belgilerin tanıwdı qamtıydı.
**# Muzıkalıq óz-ara tásir: AKÓ-daǵı salıstırmalı túrde jańa taraw, ol kórkem óner industriyasında qosımshaları bar muzıkanı jaratıwdı hám óz-ara tásirdi qamtıydı. Bul taraw audio hám vizualǵa tiykarlanǵan AKÓ sistemalarında úyreniledi.
** '''Sensorǵa tiykarlanǵan AKÓ''' – Bul bólim keń qosımshaları bar túrli tarawlardı qamtıydı, olardıń barlıǵı paydalanıwshılar hám mashinalar arasında óz-ara tásirdi ańsatlastırıw ushın fizikalıq sensorlardı qollanıwdı qamtıydı. Bul sensorlar tiykarǵıdan joqarı dárejede kompleksge shekem bolıwı múmkin. Ayrıqsha tarawlarǵa tómendegiler kiredi:
**# Qálemge tiykarlanǵan óz-ara tásir: Ásirese mobil qurılmalarǵa tiyisli, qálem qozǵalıslarına hám qol jazbasın tanıwǵa itibar qaratadı.
**# [[Kompyuter tıshqanshası|Tıshqansha]] hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]]: 3.1-bólimde talqılanǵan jaqsı belgili kirgiziw qurılmaları, ádette esaplawda qollanıladı.
**# Djoystikler: Oyın hám simulyaciyalarda ádette qollanılatuǵın interaktiv basqarıw ushın jáne bir belgili kirgiziw qurılması.
**# Háreketti baqlaw sensorları hám cifrlastırıwshılar: Kino, animaciya, kórkem óner hám oyın sıyaqlı industriyalardı revolyuciyalastırǵan eń jańa texnologiya. Kiyim yaki shúberek sensorları sıyaqlı formalardaǵı bul sensorlar kompyuterler hám haqıyqat arasında jáne de tereń óz-ara tásirlerge múmkinshilik beredi.
**# Gaptikalıq sensorlar: Ásirese robototexnika hám virtual reallıqqa baylanıslı qosımshalarda áhmiyetli, sensorǵa tiykarlanǵan kerі baylanıstı támiyinleydi. Olar gumanoid robotlarda sezimtal hám xabardarlıqtı jaqsılawda, sonday-aq medicinalıq xirurgiyalıq qosımshalarda áhmiyetli rol atqaradı.
**# Basım sensorları: Robottexnika, virtual reallıq hám medicinalıq qollanıwlarda da áhmiyetli bolıp, betke túsirilgen basım tiykarında informaciya beredi.
**# Dám/Iyis sensorları: Basqa tarawlarǵa salıstırǵanda kemirek keń tarqalǵan bolsa da, dám hám iyis sensorları tarawında izertlewler alıp barıldı. Bul sensorlar ózleriniń rawajlanıw dárejesi boyınsha hár túrli, ayırımları jaqsı ornatılǵan bolsa, basqaları eń jańa texnologiyalardı kórsetedi.

== Kompyuterler ushın maqsetler ==
Adam-kompyuter óz-ara tásiri adamlardıń esaplaw quralların, sistemaların hám infrastrukturaların qalay paydalanatuǵının yamasa paydalanbaytuǵının qamtıydı. Bul tarawdaǵı kóp izertlewler kompyuter interfeysleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw arqalı adam-kompyuter óz-ara tásirin jaqsılawǵa umtıladı&lt;ref name=&quot;Grudin1992usability&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Grudin|first1=Jonathan|title=Utility and usability: research issues and development contexts|pages=209–217|doi=10.1016/0953-5438(92)90005-z}}&lt;/ref&gt;. Qolaylılıqtı qalay anıq túsiniw kerek, onıń basqa sociallıq hám mádeniy qunlılıqları menen qalay baylanıslı ekenligi hám qashan kompyuter interfeysleriniń qálegen qásiyeti bolıwı múmkin ekenligi haqqında kóbirek talqılanbaqta&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Chalmers|first1=Matthew|last2=Galani|first2=Areti|title=Proceedings of the 5th conference on Designing interactive systems: Processes, practices, methods, and techniques|chapter=Seamful interweaving|pages=243–252|doi=10.1145/1013115.1013149|year=2004|isbn=978-1581137873|url=http://eprints.gla.ac.uk/3457/1/Seamful_Interweaving.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Barkhuus|first1=Louise|last2=Polichar|first2=Valerie E.|title=Empowerment through seamfulness: smart phones in everyday life|pages=629–639|doi=10.1007/s00779-010-0342-4}}&lt;/ref&gt;.

Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawındaǵı kóp izertlewler tómendegilerge qızıǵıwshılıq bildiredi:

* Jańa kompyuter interfeyslerin proektlestiriw usılları, sol arqalı úyreniw múmkinshiligi, tabıw múmkinshiligi, paydalanıw nátiyjeliligi sıyaqlı qálegen qásiyetler ushın proektti optimallastırıw.
* Interfeyslerdi ámelge asırıw usılları, mısalı, baǵdarlama kitapxanaları járdeminde.
* Interfeyslerdi olardıń qolaylılıǵı hám basqa da qálegen qásiyetleri boyınsha bahalaw hám salıstırıw usılları.
* Adam-kompyuter qollanıwın hám onıń sociomádeniy nátiyjelerin keńirek úyreniw usılları.
* Paydalanıwshınıń adam yamasa kompyuter ekenligin anıqlaw usılları.
* Adam-kompyuter qollanıwınıń modelleri hám teoriyaları, sonday-aq kognitivist paydalanıwshı modelleri, Iskerlik teoriyası yamasa adam-kompyuter qollanıwınıń etnometodologiyalıq esapları sıyaqlı kompyuter interfeyslerin proektlestiriw ushın konceptual sheńberler&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rogers|first1=Yvonne|title=HCI Theory: Classical, Modern, and Contemporary|journal=Synthesis Lectures on Human-Centered Informatics| sáne =2012|doi=10.2200/S00418ED1V01Y201205HCI014|volume=5|issue=2|pages=1–129}}&lt;/ref&gt;.
* Esaplaw joybarlawınıń, kompyuter qollanıwınıń hám AKÓ (HCI) izertlew ámeliyatınıń tiykarında jatqan qunlılıqlardı sın kóz-qarastan qayta oylaw&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sengers|first1=Phoebe|title=Proceedings of the 4th decennial conference on Critical computing: Between sense and sensibility|pages=49–58|doi=10.1145/1094562.1094569}}&lt;/ref&gt;.

Tarawdaǵı izertlewshilerdiń jetispekshi bolǵan nárseleri haqqındaǵı kóz-qarasları hár qıylı bolıwı múmkin. Kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin adamlardıń óz iskerlikleri haqqındaǵı psixikalıq modeli menen úylestiriwge umtılıwı múmkin. Post-kognitivist kóz-qarastı quwǵan waqıtta, AKÓ izertlewshileri kompyuter interfeyslerin bar bolǵan sociallıq ámeliyatlar yamasa bar bolǵan sociomádeniy qunlılıqlar menen beyimlestiriwge umtılıwı múmkin.

AKÓ izertlewshileri proektlestiriw metodologiyaların islep shıǵıwǵa, qurılmalar menen tájiriybe ótkeriwge, baǵdarlama hám apparatlıq támiyinat sistemalarınıń prototiplerin jaratıwǵa, óz-ara tásir paradigmaların izertlewge hám óz-ara tásirdiń modelleri hám teoriyaların islep shıǵıwǵa qızıǵadı.

== Dizayn ==

=== Principler ===
[[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|300x300 nükte|[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshı]] adam tárepinen kirgiziw hám shıǵarıw ushın [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatlarǵa]], mısalı, [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] arqalı displeylerge tikkeley tásir etedi. Paydalanıwshı berilgen [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw hám shıǵarıw]] (I/O) apparatlıq támiynatlarınan paydalanıp, bul [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] interfeysi arqalı [[kompyuter]] menen óz-ara tásir etedi.
&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat paydalanıwshı kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta islew jetkilikli dárejede tez bolatuǵınday hám kompyuter shıǵısınıń keshigiwi jumıs barısına kesent bermeytuǵınday etip sáykeslestiriledi.]]
Házirgi [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] bahalaw yamasa jańa paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında tómendegi eksperimental dizayn principleri esapqa alınadı:

* Dáslep paydalanıwshı(lar) hám tapsırma(lar)ǵa itibar qaratıladı: Tapsırma(lar)dı orınlaw ushın qansha paydalanıwshı kerek ekenligi anıqlanadı hám kimler sáykes paydalanıwshılar bolıwı kerek ekenligi belgilenedi (interfeysti hesh qashan paydalanbaǵan hám keleshekte de paydalanbaytuǵın adam, kóbinese jaramlı paydalanıwshı emes). Bunnan tısqarı, paydalanıwshılar orınlaytuǵın tapsırma(lar) hám tapsırma(lar)dıń qanshelli jiyi orınlanıwı kerekligi anıqlanadı.
* Empirikalıq ólshew: interfeys kúndelikli interfeys penen baylanısqa kiretuǵın haqıyqıy paydalanıwshılar menen sınaladı. Nátiyjeler paydalanıwshınıń ónimdarlıq dárejesine qaray ózgeriwi múmkin hám tipik adam-kompyuter óz-ara tásiri hámme waqıtta da kórsetilmewi múmkin. Tapsırma(lar)dı orınlaytuǵın paydalanıwshılar sanı, tapsırma(lar)dı orınlaw waqtı hám tapsırma(lar) dawamında jiberilgen qáteler sanı sıyaqlı san jaǵınan paydalanıwǵa jaramlılıq ózgeshelikleri anıqlanadı.
* Iterativlik dizayn: Qaysı paydalanıwshılar, tapsırmalar hám empirikalıq ólshewlerdi kirgiziw kerekligi anıqlanǵannan keyin, tómendegi iterativlik dizayn basqıshları orınlanadı:
*# Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw
*# Testlew
*# Nátiyjelerdi analizlew
*# Qaytalaw

Iterativlik dizayn processi aqılǵa muwapıq, paydalanıwshıǵa qolaylı interfeys jaratılǵansha qaytalanadı.

=== Metodologiyalar ===
1980-jıllardan baslap adam-kompyuter óz-ara tásirin proektlestiriw usılların belgilep beretuǵın hár qıylı strategiyalar rawajlandı. Kópshilik dizayn filosofiyaları paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám texnikalıq sistemalardıń óz-ara tásir etiw modelinen kelip shıǵadı. Dáslepki usıllar paydalanıwshılardıń kognitiv processlerin boljawǵa bolatuǵın hám ólshewge bolatuǵın dep esapladı hám dizayn qánigelerin paydalanıwshı interfeyslerin dúziwde kognitiv ilimdi izertlep, tarawlardı (mısalı, yad hám dıqqat) anıqlawǵa shaqırdı. Zamanagóy modelleri, ulıwma alǵanda, paydalanıwshılar, proektlestiriwshiler hám izertlewshiler arasındaǵı turaqlı keri baylanıs hám dialogqa itibar qaratadı hám texnikalıq sistemalardı paydalanıwshı tájiriybesin tamamlanǵan sistema átirapına quraw ornına, paydalanıwshılardıń alıwdı qálegen tájiriybe túrleri menen birlestiriwge umtıladı.

* Aktivlik teoriyası: Adam-kompyuter óz-ara tásiri (HCI) tarawında adamlardıń kompyuterler menen óz-ara tásiri júz beretuǵın kontekstti anıqlaw hám izertlew ushın qollanıladı. Aktivlik teoriyası usı kontekstlerdegi háreketler haqqında oylaw ushın struktura beredi hám óz-ara tásirlerdi aktivlik-baǵdarlanǵan kóz-qarastan proektlestiriwge járdem beredi.
* Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn (UCD): hár qanday kompyuter sistemasın proektlestiriwde paydalanıwshılar oraylıq orındı iyelewi kerek degen ideyaǵa tiykarlanǵan zamanagóy, keń qollanılatuǵın dizayn filosofiyası. Paydalanıwshılar, dizaynerler hám texnikalıq qánigeler paydalanıwshınıń talapları menen sheklewlerin anıqlaw hám usı faktorlardı qollap-quwatlaytuǵın sistema dúziw ushın birgelikte isleydi. Kóbinese, paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizaynlar paydalanıwshılardıń sistema menen óz-ara tásir etetuǵın jaǵdaylarınıń etnografiyalıq izertlewleri menen informaciyalastırıladı. Bul ámeliyat qatnasıwshı dizaynǵa uqsas, ol aqırǵı paydalanıwshılardıń birgeliktegi dizayn sessiyaları hám seminarları arqalı aktiv úles qosıw múmkinshiligin ayrıqsha kórsetedi.
* Paydalanıwshı interfeysi dizaynınıń principleri: paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw waqtında mına principlerdi esapqa alıw múmkin: qarsılıq kórsetiw, ápiwayılıq, kórinislilik, múmkinshilik, izbe-izlik, struktura hám keri baylanıs.
* Qunlılıq sezimtal dizayn (VSD): dizayndı tikkeley paydalanatuǵın adamlardı, sonday-aq dizayn tikkeley yamasa janapay túrde tásir etetuǵın adamlardı esapqa alatuǵın texnologiyanı qurıw usılı. VSD úsh túrli izertlewdi óz ishine alatuǵın iterativlik proektlestiriw processin qollanadı: teoriyalıq, empirikalıq hám texnikalıq. Teoriyalıq izertlewler dizaynnıń hár qıylı komponentlerin, onıń qunlılıqların yamasa dizayndı paydalanıwshılar ushın payda bolıwı múmkin bolǵan qálegen qarama-qarsılıqlardı túsiniw hám sáwlelendiriwge baǵdarlanǵan. Empirikalıq izertlewler dizaynerlerdiń paydalanıwshılardıń qunlılıqları, zárúrlikleri hám minez-qulqın túsiniwine járdem beriw ushın qollanılatuǵın nárselerdi izertlew ushın sapalı yamasa sanlı joybarlar bolıp tabıladı. Texnikalıq izertlewler adamlardıń baylanıslı texnologiyalardı qalay paydalanatuǵının yamasa sistema dizaynların analizlewdi óz ishine alıwı múmkin.

== Displey dizaynları ==
Displeyler - bul sistemanıń tiyisli ózgeriwshilerin qabıllawdı qollap-quwatlaw hám sol informaciyanı bunnan bılay qayta islewdi ańsatlastırıw ushın joybarlanǵan adam jasaǵan artefaktlar. Displey proektlestirilmesten aldın, displey qollap-quwatlawı kerek bolǵan wazıypa anıqlanıwı kerek (mısalı, navigaciya, basqarıw, sheshim qabıllaw, úyreniw, oyın-zawıq hám t.b.). Paydalanıwshı yamasa operator sistema payda etetuǵın hám kórsetetuǵın hár qanday informaciyanı qayta isley alıwı kerek; sonlıqtan, informaciya qabıllawdı, jaǵdaydı ańlawdı hám túsiniwdi qollap-quwatlaw principlerine muwapıq kórsetiliwi kerek.

=== Displey dizaynınıń on úsh principi ===
Kristofer Uikens hám basqalar &quot;Adam faktorları injeneriyasına kirisiw&quot; kitabında displey dizaynınıń 13 principin anıqladı.

Bul adamnıń qabıllaw hám informaciyanı qayta islew principleri tásirli displey dizaynın jaratıw ushın qollanılıwı múmkin. Qátelerdi azaytıw, talap etiletuǵın oqıtıw waqtın qısqartıw, nátiyjelilikti arttırıw hám paydalanıwshı qanaatlanıwın arttırıw - bul principlerdi qollanıw arqalı erisiwge bolatuǵın kóplegen potencial paydalardıń bir neshewi.

Ayırım principler hár qıylı displeylerge yamasa jaǵdaylarǵa qollanılmawı múmkin. Geybir principler qarama-qarsı bolıp kóriniwi múmkin, hám bir principtiń ekinshisinen áhmiyetlirek ekenin aytıwdıń ápiwayı sheshimi joq. Principler belgili bir dizaynǵa yamasa jaǵdayǵa ılayıqlastırılıwı múmkin. Principler arasında funkcional teńsalmaqlılıqtı tabıw tásirli dizayn ushın áhmiyetli.

==== Qabıllaw principleri ====
1. Displeylerdi oqıwǵa bolatuǵın (yamasa esitiwge bolatuǵın) etip isleń. Displeydiń oqılıwı áhmiyetli hám paydalanıwǵa jaramlı displey islew ushın zárúr. Eger kórsetilip atırǵan háripler yamasa obektler ajıratılmaytuǵın bolsa, operator olardı nátiyjeli paydalana almaydı.

2. Absolyut bahalaw sheklewlerinen qashıń. Paydalanıwshıdan bir seziw ózgeriwshisine (mısalı, reń, ólshem, dawıs joqarılıǵı) tiykarlanıp ózgeriwshiniń dárejesin anıqlawdı talap etpeń. Bul seziw ózgeriwshileri kóp múmkin bolǵan dárejelerdi óz ishine alıwı múmkin.

3. Joqarıdan tómenge qayta islew. Signallar paydalanıwshınıń tájiriybesine tiykarlanǵan kútilgenlerge qaray qabıl etiliwi hám túsindiriliwi itimal. Eger signal paydalanıwshınıń kútkenine qarama-qarsı túrde berilse, onıń durıs túsinilgenine isenim payda etiw ushın bul signaldıń kóbirek fizikalıq dálili kórsetiliwi kerek bolıwı múmkin.

4. Artıqmashılıq paydası. Eger signal birneshe ret berilse, onıń durıs túsiniliw itimallıǵı joqarı. Bul signaldı alternativ fizikalıq formalarda (mısalı, reń hám forma, dawıs hám jazba hám t.b.) beriw arqalı ámelge asırılıwı múmkin, sebebi artıqmashılıq qaytalanıwdı ańlatpaydı. Jol háreketi svetoforı artıqmashılıqtıń jaqsı mısalı, sebebi reń hám jaylasıw artıqmash.

5. Uqsaslıq aljasıwǵa alıp keledi: Ayırmashılıǵı bar elementlerdi paydalanıń. Uqsas kórinetuǵın signallar aljasıwı itimal. Uqsas ózgesheliklerdiń hár qıylı ózgesheliklerge qatnası signallardıń uqsas bolıwına alıp keledi. Mısalı, A423B9 A423B8 ge 92 niń 93 ke uqsaslıǵınan kóre kóbirek uqsas. Kereksiz uqsas ózgeshelikler alıp taslanıwı kerek, al hár qıylı ózgeshelikler ayrıqsha kórsetiliwi kerek.

==== Psixikalıq model principleri ====
6. Súwretli realizm principi. Displey ol kórsetetuǵın ózgeriwshige uqsawı kerek (mısalı, termometrdegi joqarı temperatura joqarıraq vertikal dáreje sıpatında kórsetiliwi). Eger birneshe element bolsa, olar kórsetilgen ortalıqta qalay jaylasqan bolsa, sonday túrde konfiguraciyalanıwı múmkin.

7. Qozǵalıwshı bólim principi. Qozǵalıwshı elementler paydalanıwshınıń sistemada haqıyqatında qalay qozǵalatuǵını haqqındaǵı psixikalıq modeline sáykes keletuǵın úlgi hám baǵıtta qozǵalıwı kerek. Mısalı, altimetrdegi qozǵalıwshı element biyiklik artqan sayın joqarıǵa qaray qozǵalıwı kerek.

==== Dıqqatqa tiykarlanǵan principler ====
8. Informaciyaǵa kiriw yamasa óz-ara tásir shıǵının minimallastırıw. Paydalanıwshınıń dıqqatı zárúr informaciyaǵa kiriw ushın bir orınnan ekinshi orınǵa awısqanda, buǵan baylanıslı waqıt yamasa kúsh shıǵını boladı. Displey dizaynı jiyi kiriletuǵın dereklerdi múmkin bolǵanınsha jaqın jaylastırıw arqalı bul shıǵındı minimallastırıwı kerek. Biraq, bul shıǵındı azaytıw ushın jetkilikli oqılıwshılıqtan bas keshpew kerek.

9. Jaqınlıq úylesimliligi principi. Bir tapsırmanı orınlaw ushın eki informaciya deregi arasında bólingen dıqqat zárúr bolıwı múmkin. Bul derekler psixikalıq integraciyalanıwı kerek hám jaqın psixikalıq jaqınlıqqa iye dep anıqlanadı. Informaciyaǵa kiriw shıǵınları tómen bolıwı kerek, oǵan kóp jollar menen erisiwge boladı (mısalı, jaqınlıq, ulıwma reńler, úlgiler, formalar hám t.b. arqalı baylanıstırıw). Biraq, jaqın displey jaqınlıǵı júdá kóp tártipsizlikke alıp keliw arqalı zıyanlı bolıwı múmkin.

10. Kóp resurslar principi. Paydalanıwshı hár qıylı resurslar arqalı informaciyanı ańsatıraq qayta isley aladı. Mısalı, kóriw hám esitiw informaciyasın bir waqıtta beriwge boladı, pútkilley kóriw yamasa pútkilley esitiw informaciyasın beriwdiń ornına.

==== Yad principleri ====
11. Yadtı vizual informaciya menen almastırıw: dúnyadaǵı bilim. Paydalanıwshı áhmiyetli informaciyanı tek jumıs yadında saqlawǵa yamasa uzaq múddetli yadtan shıǵarıp alıwǵa májbúr bolmawı kerek. Menyu, tekseriw dizimi yamasa basqa displey paydalanıwshıǵa óz yadın qollanıwdı jeńillestiriw arqalı járdem bere aladı. Biraq, geyde yadtıń qollanılıwı paydalanıwshıǵa ayırım bilimlerge global túrde baylanısıw zárúrligin saplastırıw arqalı payda keltiriwi múmkin (mısalı, tájiriybeli kompyuter operatorı qollanbaǵa qarawdıń ornına tikkeley buyrıqlardı yadtan paydalanıwdı maqul kóredi). Nátiyjeli dizayn ushın paydalanıwshınıń basındaǵı bilim menen dúnyadaǵı bilimniń qollanılıwı teńsalmaqlastırılıwı kerek.

12. Boljawǵa járdem beriw principi. Aldın ala háreketler ádette reakciya háreketlerine qaraǵanda nátiyjelirek boladı. Displey resurs talap etetuǵın kognitiv tapsırmalardı saplastırıp, olardı ápiwayıraq seziw tapsırmaları menen almastırıwı kerek, bul paydalanıwshınıń psixikalıq resursların azaytadı. Bul paydalanıwshıǵa házirgi jaǵdaylarǵa dıqqat awdarıwǵa hám keleshektegi múmkin bolǵan jaǵdaylardı qarap shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. Boljawǵa járdem beriwdiń mısalı - belgili bir orınǵa shekemgi aralıqtı kórsetetuǵın jol belgisi.

13. Izbe-izlik principi. Eger jańa displeyler izbe-iz dizayn etilgen bolsa, basqa displeylerden qalǵan eski ádetler jańa displeylerdi qayta islewge ańsat kóshedi. Paydalanıwshınıń uzaq múddetli yadı sáykes dep esaplanǵan háreketlerdi iske qosadı. Dizayn bul faktti qabıl etiwi hám hár túrli displeyler arasında izbe-izlikti paydalanıwı kerek.

== Házirgi izertlewler ==
Adam-kompyuter óz-ara baylanısı temalarına tómendegiler kiredi:

=== Sociallıq esaplaw ===
Sociallıq esaplaw - bul texnologiya hám adamlar arasındaǵı interaktiv hám birge islesiw háreketi. Sońǵı jılları bloglar, elektron pochtalar, sociallıq tarmaqlar, tez xabar almasıw hám basqa da kóplegen sociallıq esaplaw texnologiyaları bar bolǵanlıqtan, óz-ara tásirlerdi analiz birligi retinde izertleytuǵın sociallıq ilimiy izertlewler kóbeydi. Bul izertlewlerdiń kópshiligi psixologiya, sociallıq psixologiya hám sociologiyadan alınǵan. Mısalı, bir izertlew adamlar erkek atı berilgen kompyuterdiń hayal atı berilgen mashinaǵa qaraǵanda qımbatıraq bolıwın kútetuǵının anıqladı&lt;ref name=&quot;posard2014&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Status processes in human–computer interactions: Does gender matter?|journal=Computers in Human Behavior|date=2014|issue=37|pages=189–195|doi=10.1016/j.chb.2014.04.025|volume=37}}&lt;/ref&gt;. Basqa izertlewler adamlar kompyuterler menen óz ara ámellerin adamlarǵa qaraǵanda teris qabıllaǵanın anıqladı, tap bul mashinalarǵa sonday minez kórsetse de&lt;ref name=&quot;posardrinderknecht2015&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Posard|first1=Marek|title=Do people like working with computers more than human beings?|journal=Computers in Human Behavior|date=2015|volume=51|pages=232–238|doi=10.1016/j.chb.2015.04.057}}&lt;/ref&gt;.

=== Bilimge tiykarlanǵan adam-kompyuter óz-ara baylanısı ===
Adam hám kompyuter óz-ara baylanıslarında, ádette adam hám kompyuterdiń óz-ara háreketlerdi túsiniwi arasında semantikalıq ayırmashılıq boladı. Ontologiya, tarawǵa tiyisli bilimniń formal kórinisi sıpatında, eki tárep arasındaǵı semantikalıq eki mánililikti sheshiw arqalı bul máseleni sheshiw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dong|first1=Hai|last2=Hussain|first2=Farookh|last3=Elizabeth|first3=Chang|title=A human-centered semantic service platform for the digital ecosystems environment|journal=World Wide Web|volume=13|issue=1–2|pages=75–103|url=https://www.researchgate.net/publication/220301904|doi=10.1007/s11280-009-0081-5|year=2010}}&lt;/ref&gt;.

=== Emociyalar hám adam-kompyuter óz-ara baylanısı ===
Adamlar hám kompyuterler óz-ara baylanısında, izertlewshiler kompyuterlerdiń adam emociyaların qalay anıqlaw, qayta islew hám olarǵa juwap beriw múmkinligin úyrenip, emocional intellektual informaciyalıq sistemalardı rawajlandırıwǵa háreket etti. Izertlewshiler bir neshe 'sezimlerdi anıqlaw kanallarıń usınıs etti. Adam emociyaların avtomatlastırılǵan hám cifrlı túrde anıqlawdıń potencialı adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń nátiyjeliligin jaqsılawda. Emociyalardıń adam-kompyuter óz-ara baylanısına tásiri finanslıq sheshim qabıllawda EKG qollanıw hám shólkemlik bilimlerdi bólisiwde kóz qozǵalısın baqlaw hám bet oqıwshılardı emociyalardı anıqlaw kanalları sıpatında qollanıw sıyaqlı tarawlarda izertlengen. Bul tarawlarda sezimlerdi anıqlaw kanallarınıń adam sezimlerin anıqlaw potencialı bar ekenligi hám informaciyalıq sistemalardıń sezimlerdi anıqlaw kanallarınan alınǵan maǵlıwmatlardı sheshim qabıllaw modellerin jaqsılaw ushın qollanıw múmkinligi kórsetilgen.

=== Miy-kompyuter interfeysleri ===
Miy-kompyuter interfeysi (MKI) - bul jetilistirilgen yamasa sımlar menen baylanısqan miy hám sırtqı qurılma arasındaǵı tuwrı baylanıs jolı. MKI neyromodulyaciyadan eki tárepleme informaciya aǵımına múmkinshilik beriwi menen parıq qıladı. MKIler kóbinese adamnıń kognitiv yamasa sensor-motorlı funkciyaların izertlew, kartaǵa túsiriw, járdem beriw, kúsheytiw yamasa qayta islewge baǵdarlanǵan&lt;ref name=&quot;Krucoff 584&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Krucoff|first1=Max O.|last2=Rahimpour|first2=Shervin|last3=Slutzky|first3=Marc W.|last4=Edgerton|first4=V. Reggie|last5=Turner|first5=Dennis A.|date=2016-01-01|title=Enhancing Nervous System Recovery through Neurobiologics, Neural Interface Training, and Neurorehabilitation|journal=Frontiers in Neuroscience|pages=584|doi=10.3389/fnins.2016.00584|pmc=5186786|pmid=28082858|volume=10}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwipsizlik óz-ara tásirleri ===
Qáwipsizlik óz-ara tásirleri - bul adamlar hám kompyuterler arasındaǵı óz-ara tásirdi, ásirese [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizligine]] baylanıslı tárepin úyreniw. Onıń maqseti, ápiwayı til menen aytqanda, aqırǵı paydalanıwshı baǵdarlamalarındaǵı qáwipsizlik ózgeshelikleriniń qolaylılıǵın jaqsılaw bolıp tabıladı.

1970-jıllardaǵı Xerox PARC dáwirinde payda bolǵan AKÓ-den (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı) ayırmashılıǵı, AKÓQáw (Adam-Kompyuter Óz-ara baylanısı Qáwipsizligi) salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolıp esaplanadı. Bul temaǵa qızıǵıwshılıq [[Internet]] qáwipsizligine bolǵan qızıǵıwshılıq penen baylanıslı, ol sońǵı jıllarda keń jámiyetshiliktiń itibarın tartqan másele boldı.

Qáwipsizlik ózgeshelikleri tómen qolaylılıqqa iye bolǵanda, tómendegiler ulıwma sebepler bolıp tabıladı:

* olar keyin oylanıp qosılǵan
* olar jańadan tabılǵan qáwipsizlik kemshiliklerin sheshiw ushın asıǵıs túrde jamalǵan
* olar programmalıq támiynat ustasınıń járdemisiz júdá quramalı paydalanıw jaǵdayların sheshedi
* olardıń interfeys dizaynerleri tiyisli qáwipsizlik koncepciyaların túsinbegen
* olardıń interfeys dizaynerleri qolaylılıq ekspertleri emes edi (kóbinese olar baǵdarlamanıń ózin islep shıqqan baǵdarlamashılar bolǵan).

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri| ]]</text>
      <sha1>9ubs8u63fc6j4kzk4d6lbz98sq36vyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Empatiya kartası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23023</id>
    <revision>
      <id>274907</id>
      <parentid>213736</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4967" sha1="cszdr5fywkm2dnqqchcglg2idmrqomv" xml:space="preserve">{{Derekler}}

'''Empatiya kartası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''empathy map'') – paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlaw hám [[adam-kompyuter óz-ara tásiri]] tájiriybesinde keń qollanılatuǵın vizualizaciya quralı. Empatiyalı dizaynǵa baylanıslı, empatiya kartasınıń tiykarǵı maqseti – aqırǵı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshını]] túsiniwge kópir bolıw. Qollanıw kontekstinde, bul qural paydalanıwshınıń mútájliklerin ulıwma túsiniw ushın hám paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan sheshimge kontekst beriw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.nngroup.com/articles/empathy-mapping/| bet = Empathy Mapping: The First Step in Design Thinking| avtor = Experience| at = World Leaders in Research-Based User| til = en| jumıs = Nielsen Norman Group| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

== Strukturası ==
Dástúrli empatiya kartası tórt kategoriyadan baslanadı: aytadı, oylaydı, isleydi hám sezedi. Kartanıń orayında, paydalanıwshı yamasa tulǵa kórsetiledi, bul tájiriybeshiler menen mápli táreplerge izertlewdiń qanday tiptegi adamǵa baǵdarlanǵanın esletip turadı. Empatiya kartasınıń hárbir kategoriyası paydalanıwshınıń oy-pikirleri menen sezimleriniń xronologiyalıq tártipsiz súwretin kórsetedi.

* '''Aytadı''' kategoriyası paydalanıwshınıń izertlew yamasa testlew waqtında dawıslap aytqanların óz ishine aladı. Ideal jaǵdayda, hárbir punkt paydalanıwshınıń óz sózlerine múmkin bolǵanınsha jaqın jazıladı.
* '''Oylaydı''' kategoriyası paydalanıwshınıń oyların óz ishine aladı. Mazmunı Aytadı kategoriyası menen birdey bolıwı múmkin bolsa da, Oylaydı kategoriyası paydalanıwshılardıń uyalshaqlıq yamasa sıpayılıq sıyaqlı sociallıq faktorlarǵa baylanıslı bólisiwdi qálemeytuǵın oyların qamtıw ushın islengen.
* '''Isleydi''' kategoriyası paydalanıwshınıń háreketleri menen minez-qulqın óz ishine aladı. Bul paydalanıwshınıń fizikalıq ne islep atırǵanın kórsetedi hám paydalanıwshılardıń háreketlerin jazıp aladı.
* '''Sezedi''' kategoriyası paydalanıwshınıń tájiriybesi kontekstindegi emocionallıq jaǵdayın óz ishine aladı. Bul ádette paydalanıwshınıń tájiriybe tuwralı qanday sezimge iye ekenligi haqqında informaciya yamasa sózlerdi óz ishine aladı.

Biraq, waqıt ótiwi menen, empatiya kartası industriyada kóbirek kontekst hám informaciyalıq arxitektura beriw ushın jańalandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://medium.com/the-xplane-collection/updated-empathy-map-canvas-46df22df3c8a| bet = Updated Empathy Map Canvas| avtor = Gray| at = Dave| sáne = 2018-jıl 21-iyul | til = en| jumıs = The XPLANE Collection| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Empatiya kartaları túrli formalarda bolıwı múmkin, biraq olardıń ulıwma tiykarǵı elementleri bar. Joqarıda aytılǵan tórt dástúrli kategoriyadan tısqarı, empatiya kartasına basqa da kategoriyalar kirgiziliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.uxbooth.com/articles/empathy-mapping-a-guide-to-getting-inside-a-users-head/| bet = Empathy Mapping: A Guide to Getting Inside a User's Head| avtor = Brown| at = Jennifer| sáne =  | jumıs = UX Booth}}&lt;/ref&gt;. Mine jiyi qollanılatuǵın eki qosımsha kategoriya:

* '''Kóredi''' kategoriyası paydalanıwshılardıń kózleri arqalı baqlaǵan informaciyalardı óz ishine aladı. Bul paydalanıwshılardıń bazarda yamasa tikkeley ortada kórgenleri, basqa adamlardıń aytqanları hám islegenleri, yamasa olar kóretuǵın yamasa oqıytuǵın mazmun bolıwı múmkin.
* '''Esitedi''' kategoriyası – paydalanıwshı neni esitedi hám bul oǵan qalay tásir etedi. Bul jeke baylanıslar hám media sıyaqlı basqa da derekler bolıwı múmkin. Ústirtin informaciya aǵımların hújjetlestiriwdiń ornına, komanda paydalanıwshıǵa tásir etetuǵın detallarǵa dıqqat awdarıwı kerek.

== Empatiya kartası hám jeke adam (tulǵa) arasındaǵı ayırmashılıq ==
Empatiya kartası menen tulǵanıń qollanılıwın aljastırıw ańsat. Olardıń ekewi de izertlew processinde qollanılatuǵın áhmiyetli hám keń tarqalǵan qurallar. Mine tiykarǵı ayırmashılıq:

* Empatiya kartası erte izertlew processinde payda boladı. Ol paydalanıwshınıń aqıl-oyı hám júregine kiriw ushın qollanıladı. Empatiya kartası paydalanıwshınıń jaǵdayın súwretlewge, sonday-aq keleshekte qanday izertlewler zárúr bolıwı múmkinligin qarap shıǵıwǵa járdem beredi.
* Tulǵa anıǵıraq hám rásmiylirek. Mútájlikler menen máselelerdi sheshiw ushın jaqsı islengen tulǵanı jaratıw ushın, komanda tereń izertlew ótkeriwi kerek. Tulǵalar processtiń keyingi basqıshlarında jaqsıraq paydalanıladı. 

== Derekler ==

[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>cszdr5fywkm2dnqqchcglg2idmrqomv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mashup (veb-qosımsha gibridi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23878</id>
    <revision>
      <id>274902</id>
      <parentid>213775</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Veb 2.0|Veb 2.0]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8876" sha1="aq35jrqig51pur09tvaiihfidbe6k4u" xml:space="preserve">'''Mashup''' (kompyuter sanaatınıń jargonında), [[Veb-islep shıǵıw|veb-islep shıǵıwda]], bir grafikalıq interfeyste kórsetilgen jańa xızmetti jaratıw ushın bir neshe derekten alınǵan kontentti paydalanatuǵın [[veb-bet]] yamasa [[veb-qosımsha]] bolıp tabıladı. Mısalı, paydalanıwshı óz kitapxanalarınıń mánzilleri hám fotosúwretlerin [[Google Kartalar|Google kartası]] menen birlestirip, karta mashupın jaratıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book|title=What Is a Mashup?|url=http://books.infotoday.com/books/Engard/Engard-Sample-Chapter.pdf}}&lt;/ref&gt;. Bul termin ashıq programmalastırıw interfeysleri (ashıq API) hám maǵlıwmat dereklerin tez hám ańsat integraciyalawdı itibarǵa aladı, olar dáslepki maǵlıwmatlardı islep shıǵarıwdıń baslı sebebi bolmasa da, bayıtılǵan nátiyjelerdi beredi. «Mashup» termini dáslep eki yamasa onnan aslam derekten elementlerdi birlestiriw arqalı bir nárse jaratıwdan kelip shıqqan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/mash-up#h1| bet = mash-up| sáne = 2024-jıl 31-may | jumıs = merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;.

Mashuptıń tiykarǵı ózgeshelikleri - bul biriktiriw, vizualizaciya hám toplaw. Bar bolǵan maǵlıwmatlardı jeke hám kásiplik paydalanıw ushın paydalıraq etiw áhmiyetli. Basqa xızmetlerdiń maǵlıwmatlarına turaqlı kiris alıw ushın, mashuplar ádette klient qosımshaları yamasa onlayn xosting etilgen boladı.

Ótken jılları kóbirek veb-qosımshalar baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlar hám funkciyalardı SOA usılında ańsat biriktiriwge múmkinshilik beretuǵın API-lerdi járiyaladı, olardı ózleri qurıwdıń ornına. Mashuplardı sociallıq baǵdarlamalıq táminat hám Veb 2.0 evolyuciyasında belsendi rol oynaydı dep esaplawǵa boladı. Mashup dúziw quralları ádette aqırǵı paydalanıwshılar qollanıwı ushın jetkilikli dárejede ápiwayı. Olar ulıwma programmalastırıw kónlikpelerin talap etpeydi hám kóbirek GUI vidjetlerin, xızmetlerin hám komponentlerin vizual túrde biriktiriwdi qollaydı. Sonlıqtan, bul qurallar paydalanıwshılardıń úles qosıwına múmkinshilik beretuǵın [[World Wide Web|Vebtiń]] jańa kózqarasına úles qosadı.

«Mashup» termini hesh qanday standart belgilewshi shólkem tárepinen rásmiy anıqlanbaǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://soa.sys-con.com/node/719917| bet = Enterprise Mashups: The New Face of Your SOA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090605144831/http://soa.sys-con.com/node/719917| arxivsáne = 2009-jıl 5-iyun | baspaxana = SOA WORLD MAGAZINE| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-mart | citata = The term mashup isn't subject to formal definition by any standards-setting body.}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Vebtiń keńirek tariyxıy konteksti mashuplardıń rawajlanıwı ushın tiykar boladı. Veb 1.0 modeli boyınsha, shólkemler tutınıwshı maǵlıwmatların portallarda saqlap, olardı úziliksiz jańalap turǵan. Olar barlıq tutınıwshı maǵlıwmatların baqlaǵan, al tutınıwshı informaciya alıw ushın olardıń ónimleri hám xızmetlerin paydalanıwǵa májbúr bolǵan.

Veb 2.0 dıń payda bolıwı dástúrli básekilesler arasında keń qollanılǵan hám tutınıwshı maǵlıwmatların ashqan veb-standartlardı kirgizdi. Sol waqıtta, jańa xızmetlerdi islep shıǵıw ushın básekileslerdiń API-lerin aralastırıp hám sáykeslestiriwge múmkinshilik beretuǵın mashuplar payda boldı.

Birinshi mashuplar hár qanday túrdegi maǵlıwmatlar menen biriktiriw hám sonlıqtan maǵlıwmatlardıń vizualizaciyasın jaratıw ushın kartaǵa túsiriw xızmetlerin yamasa foto xızmetlerin paydalanǵan.&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;
{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/architecture/bb906060.aspx| bet = Enterprise Mashups| avtor = Clarkin| at = Larry| sáne = 2009-jıl 14-yanvar | jumıs = MSDN Architecture Journal| baspaxana = MSDN Architecture Center}}
&lt;/ref&gt;Dáslebinde kópshilik mashuplar tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan edi, biraq sońǵı waqıtları mashup kárxanalar ushın da paydalı qızıqlı koncepciya sıpatında qaralmaqta. Biznes mashupları jańa kózqaraslardı payda etiw ushın bar ishki maǵlıwmatlardı sırtqı xızmetler menen biriktire aladı. Sonday-aq, Yahoo! Query tilin paydalanıp biypul mashuplardı dúziw ushın pulsız Yahoo! Pipes bar edi.

== Mashup túrleri ==
Biznes mashupları, tutınıwshı mashupları hám maǵlıwmat mashupları sıyaqlı kóp túrli mashuplar bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.mphasis.com/pdfs/Mashups_and_the_Enterprise.pdf| bet = Mashups and the enterprise| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130602215542/http://www.mphasis.com/pdfs/Mashups_and_the_Enterprise.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 2-iyun | avtor = Sunilkumar Peenikal| jıl = 2009| baspaxana = MphasiS - HP| qaralǵan sáne = 2010-jıl 27-fevral }}&lt;/ref&gt;. Eń keń tarqalǵan mashup túri - bul ulıwma xalıqqa baǵdarlanǵan tutınıwshı mashupı.

* Biznes (yamasa kárxana) mashupları óz resursların, qosımshaların hám maǵlıwmatların basqa sırtqı veb-xızmetler menen biriktiretuǵın qosımshalardı anıqlaydı. Olar maǵlıwmatlardı bir kórsetiwge jámleydi hám biznes hám islep shıǵarıwshılar arasında birge islesiwge múmkinshilik beredi. Bul biznes talapların anıqlaw hám ámelge asırıw ushın islep shıǵarıwshılar hám tutınıwshı (yamasa tutınıwshı wákili, ádette ónim menedjeri) arasında birge islesiwdi talap etetuǵın [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile islep shıǵarıw]] joybarı ushın jaqsı isleydi. Kárxana mashupları - bul hár qıylı ishki hám sırtqı informaciya dereklerinen ámelge asırılıwı múmkin bolǵan informaciyanı usınatuǵın qáwipsiz, vizual jaqtan bay veb-qosımshalar.
* Tutınıwshı mashupları brauzerde bir neshe ashıq dereklerden alınǵan maǵlıwmatlardı biriktiredi hám onı ápiwayı brauzer paydalanıwshı interfeysi arqalı shólkemlestiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://soa.sys-con.com/node/719917| bet = Enterprise Mashups: The New Face of Your SOA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090605144831/http://soa.sys-con.com/node/719917| arxivsáne = 2009-jıl 5-iyun | baspaxana = SOA WORLD MAGAZINE| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-mart | citata = A consumer mashup is an application that combines data from multiple public sources in the browser and organizes it through a simple browser user interface.}}&lt;/ref&gt;. ''(mısalı: Wikipediavision Google Map hám Wikipedia API-ın biriktiredi)''
* Maǵlıwmat mashupları, tutınıwshı mashuplarına qarama-qarsı, bir neshe dereklerden uqsas media hám informaciya túrlerin bir kórsetiwge biriktiredi. Bul resurslardıń barlıǵınıń birikpesi dáslepki dereklerdiń hesh qaysısı tárepinen berilmegen jańa hám ózgeshe veb-xızmetti jaratadı.

=== API túri boyınsha ===
Mashuplardı olar paydalanatuǵın tiykarǵı API túri boyınsha da kategoriyalarǵa bóliwge boladı, biraq bulardıń hár qaysısın bir-biri menen biriktiriwge yamasa basqa qosımshalarǵa engiziwge boladı.

==== Maǵlıwmatlar tipleri ====

* Metaizlew sistemaları tárepinen paydalanılatuǵın indekslengen maǵlıwmatlar (hújjetler, vebloglar, súwretler, videolar, satıp alıw maqalaları, jumıslar ...)
* Kartografiyalıq hám geografiyalıq maǵlıwmatlar: geolokaciya baǵdarlamalıq támiyinatı, geovizualizaciya
* Fidler, podkastlar: jańalıqlar agregatorları

==== Funkciyalar ====

* Maǵlıwmat túrlendirgishler: til awdarmashıları, sóylewdi qayta islew, URL qısqartıwshılar...
* Kommunikaciya: elektron pochta, shuǵıl xabar almasıw, bildiriw...
* Vizual maǵlıwmatlardı kórsetiw: informaciyanı vizualizaciyalaw, diagrammalar
* Qáwipsizlikke baylanıslı: elektron tólem sistemaları, ID identifikaciyası...
* Redaktorlar

== Mashup qollap-quwatlawshı ==
Texnologiyada, mashup qollap-quwatlawshı - bul sáykes kelmeytuǵın IT resursların mashup jaratıw ushın ańsat biriktiriwge bolatuǵın formaǵa túrlendiretuǵın qural. Mashup múmkinshilik beriwshiler maǵlıwmatlar hám xızmetlerdi biriktiriw ushın kúshli usıllar hám qurallardı (máselen, mashup platformaların) jańa túrdegi resurslarǵa qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Mashup múmkinshilik beriwshiniń mısalı - bul elektron kesteden (onı mashup jasaw ushın ańsat paydalanıw múmkin emes) [[RSS]] fidin jaratıw quralı. Kóplegen mashup redaktorları mashup qollap-quwatlawshılardı óz ishine aladı, mısalı, Presto Mashup Connectors, Convertigo Web Integrator yamasa Caspio Bridge.

Mashup qollap-quwatlawshılar jáne de «mashuplardı múmkin etetuǵın xızmet hám qural jetkerip beriwshiler» retinde de súwretlengen.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Veb 2.0]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>aq35jrqig51pur09tvaiihfidbe6k4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>274861</id>
      <parentid>274816</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="c2r91zckdnn6d5b5yjiisy7w1g5nphj" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25166}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4404}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 6 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>c2r91zckdnn6d5b5yjiisy7w1g5nphj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prezentaciya–abstrakciya–basqarıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23896</id>
    <revision>
      <id>274908</id>
      <parentid>266203</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri|Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4550" sha1="gjb94hphqs9y9tdgp590eheu8pmuug3" xml:space="preserve">[[Fayl:Pac-schema.png|oñğa|nobaý|400x400 nükte|PAC penen qosımshanıń strukturası.]]
'''Prezentaciya–abstrakciya–basqarıw (PAC)''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] arxitekturalıq úlgisi. Bul óz-ara tásir etiwge baǵdarlanǵan [[programmalıq támiynat arxitekturası]] bolıp, ol model–kórinis–basqarıwshı (MVC) úlgisine uqsas, sebebi interaktiv sistemanı qosımshanıń belgili funkcionallıǵı ushın juwapker bolǵan úsh túrli komponentke bóledi. Abstrakciya komponenti maǵlıwmatlardı alıp hám islep shıǵadı, prezentaciya komponenti maǵlıwmatlardıń vizual hám audio kórinisin formatlaydı, al basqarıw komponenti basqarıw aǵımı hám basqa eki komponent arasındaǵı baylanıs sıyaqlı nárselerdi basqaradı.&lt;ref&gt;
{{Cite book|first=Qian|last=Kai|year=2009|title=Software Architecture and Design Illuminated|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0000unse_k5d0|chapter=Interaction-oriented Software Architectures|pages=[https://archive.org/details/softwarearchitec0000unse_k5d0/page/n215 200]|publisher=Jones and Bartlett Illuminated|isbn=978-0-7637-5420-4}}
&lt;/ref&gt;

MVC den ayırmashılıǵı, PAC agentlerdiń ierarxiyalıq strukturası sıpatında qollanıladı, hárbiri prezentaciya, abstrakciya hám basqarıw bólimlerinen turatuǵın úshlik bolıp esaplanadı. Agentler (yaki úshlikler) bir-biri menen tek hár úshliktiń basqarıw bólimi arqalı baylanısadı. Ol jáne de MVC den ayırmashılıǵı, hár úshlik ishinde prezentaciyanı (MVC daǵı kóriniw) hám abstrakciyanı (MVC daǵı model) tolıq ajıratıp turadı. Bul model hám kóriniwdi bólek kóp aǵımlı etiw múmkinshiligin beredi, bul paydalanıwshıǵa programmanıń júdá qısqa waqıtta baslanıwın seziwge múmkinshilik beredi, sebebi paydalanıwshı interfeysi (prezentaciya) abstrakciya tolıq inicializaciya bolmastan burın kórsetiliwi múmkin.

== Tariyxı ==
PAC dáslep 1987-jılı [[Franciya|francuz]] kompyuter ilimpazı Joel Kutaz tárepinen islep shıǵılǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Coutaz, Joëlle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Coutaz|first=Joëlle|pages=37–41|title=PAC}}&lt;/ref&gt;. Kutaz IMAG tıń Informatika injenerligi laboratoriyasında Paydalanıwshı interfeysi toparın shólkemlestirgen&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Engineering for HCI|last=Unger|first=Claus|publisher=Springer|isbn=9780387349077|pages=43}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==

* {{Cite book|first=Frank|last=Buschmann|title=Pattern-Oriented Software Architecture Vol 1: A System of Patterns|url=https://archive.org/details/patternorienteds0000unse|publisher=John Wiley and Sons|year=1996|isbn=978-0-471-95869-7|pages=[https://archive.org/details/patternorienteds0000unse/page/145 145]–168}}
*  {{Cite book|last=Markopoulos|first=Panagiotis|year=1997|title=A compositional model for the formal specification of user interface software|publisher=PhD thesis, Queen Mary and Westfield College, University of London}}

== Sırtqı siltemeler ==

* Architectural outline for the game Warcraft as it might be implemented using the PAC Architectural Pattern: [https://web.archive.org/web/20070106050112/http://iihm.imag.fr/nigay/ENSEIG/RICM3/siteWebRICM/TPS/TP2/TP2_architecture.html Programming of the application PACcraft:Architecture] (in French)
* [https://web.archive.org/web/20160306153927/http://vico.org/pages/patronsdisseny/pattern%20presentation%20abstra Pattern:Presentation-Abstraction-Control] (pattern description)
* [http://c2.com/cgi/wiki?PresentationAbstractionControl PAC description in the Portland Pattern Repository]
* WengoPhone is a free software VoIP application that is written using the PAC design pattern.
** [https://web.archive.org/web/20070212210300/http://dev.openwengo.org/trac/openwengo/trac.cgi/wiki/PAC description of PAC] and motivation for use in WengoPhone.
** [https://web.archive.org/web/20070218041137/http://dev.openwengo.org/trac/openwengo/trac.cgi/browser/playground/demopac demonstration code], courtesy of the OpenWengo community.
* {{Web deregi | url = https://www.infoworld.com/article/2076128/hmvc--the-layered-pattern-for-developing-strong-client-tiers.html| bet = HMVC: The layered pattern for developing strong client tiers| avtor = Cai| at = Jason| sáne = 2000-jıl 21-iyul | jumıs = [[JavaWorld]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 18-iyul }}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]]
[[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>gjb94hphqs9y9tdgp590eheu8pmuug3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bay Internet Qosımshası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24129</id>
    <revision>
      <id>274903</id>
      <parentid>274359</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Veb 2.0|Veb 2.0]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16445" sha1="nw0ilv976935ttlw46omzg1at4n1c6h" xml:space="preserve">'''Bay Internet Qosımshası''' (sonday-aq '''bay veb-qosımsha'''&lt;ref name=&quot;flex3dummies&quot;&gt;{{Cite book|last=McCune|first=Doug|url=https://books.google.com/books?id=lazbXwrxrasC|title=Adobe Flex 3.0 For Dummies|date=2009-02-23|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0470436820|page=Chapter 1, &quot;From HTML to RIA&quot;}}&lt;/ref&gt;, '''RIA''' yamasa '''ornatılatuǵın Internet qosımshası''' dep te ataladı) ‒ bul stol ústi qosımshası [[programmalıq támiynat]]ınıń kóp qásiyetlerine iye bolǵan [[veb-qosımsha]]. Bul koncepciya bir betli qosımsha menen tıǵız baylanıslı hám paydalanıwshıǵa súyrep aparıw, fon menyusı, WYSIWYG redaktorlaw hám t.b. sıyaqlı interaktiv funkciyalardı usınıwı múmkin. Bul koncepciya birinshi ret 2002-jılı Macromedia tárepinen Macromedia Flash MX ónimin (keyinirek Adobe Flash boldı) sıpatlaw ushın kirgizilgen. 2000-jıllar dawamında bul termin Java appletleri, Microsoft Silverlight sıyaqlı basqa básekiles brauzer plagin texnologiyaları menen islep shıǵılǵan brauzerge tiykarlanǵan qosımshalardı sıpatlaw ushın ulıwmalastırıldı.

Brauzer plagin interfeysleriniń eskiriwi hám standart HTML5 texnologiyalarına ótiw menen, Bay Internet Qosımshaları [[JavaScript]] [[veb-qosımsha]]ları, sonıń ishinde bir betli qosımshalar hám progressiv veb-qosımshalar menen almastırıldı.

== Tariyxı ==
«Bay Internet Qosımshası» hám «bay klient» terminleri 2002-jıldıń mart ayında Macromedia (házirgi [[Adobe]]) tárepinen rásmiy hújjetke kirgizilgen, biraq bul koncepciya bunnan bir neshe jıl aldın basqa atamalar menen, sonıń ishinde: 1999-jıl aprelde [[Microsoft]] tárepinen «Remote Scripting»&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/previous-versions/windows/internet-explorer/ie-developer/scripting-articles/ms974566(v=msdn.10)| bet = Remote Scripting| avtor = Clinick| at = Andrew| sáne = 1999-jıl 12-aprel | jumıs = [[Microsoft Docs]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-iyul }}&lt;/ref&gt; hám 2000-jıl oktyabrde Forrester Research tárepinen «X Internet»[2] degen atlar menen bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.forrester.com/ER/Marketing/0,1503,214,00.html| bet = My View: X Internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080518194414/http://www.forrester.com/ER/Marketing/0,1503,214,00.html| arxivsáne = 2008-jıl 18-may | avtor = Colony| at = George F.| sáne = October 2000 | jumıs = [[Forrester Research]]}}&lt;/ref&gt;.

2011-jıldıń noyabr ayında HTML5 alternativaları paydasına brauzer plaginlerine tiykarlanǵan Bay Internet Qosımshası arxitekturalarına bolǵan talaptıń tómenlegenligin kórsetetuǵın bir qatar xabarlandırıwlar boldı. Adobe kompaniyası Flash endi mobil&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.theinfoboom.com/articles/adobe-flash-player-turfed-for-mobile-devices/| bet = Adobe Flash Player Turfed for Mobile Devices| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120425155220/http://www.theinfoboom.com/articles/adobe-flash-player-turfed-for-mobile-devices/| arxivsáne = 2012-jıl 25-aprel }}&lt;/ref&gt; yamasa televizor&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://allthingsd.com/20111110/adobe-scrapping-flash-for-tv-too%E2%80%8E/| bet = Adobe Scrapping Flash for TV, Too| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt; ushın islep shıǵarılmaytuǵınlıǵın járiyaladı (óziniń háreketlerin Adobe AIRǵa qayta baǵdarladı). Ekspertler onıń hátte stol ústinde de&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/without-mobile-adobe-flash-is-irrelevant/| bet = PlayBook has a Flash-filled future; RIM's worst decision to date?}}&lt;/ref&gt; óz áhmiyetliligin dawam etiwine gúmanlandı hám onı «sońınıń bası» dep sıpatladı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://money.cnn.com/2011/11/10/technology/adobe_flash/| bet = The beginning of the end for Adobe's Flash| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20111112084349/http://money.cnn.com/2011/11/10/technology/adobe_flash/| arxivsáne = 2011-jıl 12-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Research In Motion (RIM) kompaniyası PlayBook ushın Flash-ti islep shıǵıwdı dawam etejaǵın járiyaladı, bul sheshim ayırım kommentatorlar tárepinen soraw astına alındı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/playbook-has-a-flash-filled-future-rims-worst-decision-to-date/| bet = PlayBook has a Flash-filled future; RIM's worst decision to date?| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Gáp sózler Microsoft kompaniyası Silverlight-tıń 5-versiyasınıń aldaǵı relizinen keyin onnan waz keshejaǵın ayttı ‒ keyin ala bul haqıyqat bolıp shıqtı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.i-programmer.info/news/89-net/3314-silverlight-5-the-end-of-the-line.html| bet = Silverlight 5 - the end of the line| qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://support.microsoft.com/en-us/windows/silverlight-end-of-support-0a3be3c7-bead-e203-2dfd-74f0a64f1788| bet = Silverlight End of Support - Microsoft Support| jumıs = support.microsoft.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;. Usı xabarlandırıwlardıń birlesiwi ayırımlardı onı «brauzer plaginleri ushın joldıń sońı» dep járiyalawǵa májbúr etti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.geekwire.com/2011/adobe-flash-microsoft-silverlight-sunset-browser-plugin| bet = Flash, Silverlight and the end of the line for browser plug-ins}}&lt;/ref&gt;.

=== Bay mobil qosımshalar ===
'''Bay mobil qosımsha''' (RMA) - bul veb-qosımshalardan kóp qásiyetlerdi miyras etip alǵan hám kontekstten xabardarlıq hám hámme jerde bolıw sıyaqlı birneshe anıq qásiyetlerge iye bolǵan mobil qosımsha&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Khan|first=Atta ur Rehman|last2=Othman|first2=Mazliza|last3=Khan|first3=Abdul Nasir|last4=Abid|first4=Shahbaz Akhtar|last5=Madani|first5=Sajjad Ahmad| sáne =2015-04-23|title=MobiByte: An Application Development Model for Mobile Cloud Computing|journal=Journal of Grid Computing| til =en|volume=13|issue=4|pages=605–628|doi=10.1007/s10723-015-9335-x|issn=1570-7873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Khan|first=A. u R.|last2=Othman|first2=M.|last3=Xia|first3=F.|last4=Khan|first4=A. N.|date=2015-05-01|title=Context-Aware Mobile Cloud Computing and Its Challenges|journal=IEEE Cloud Computing|volume=2|issue=3|pages=42–49|doi=10.1109/MCC.2015.62|issn=2325-6095}}&lt;/ref&gt;. RMA-lar - bul «kontekstten xabardarlıqtı, offlayn paydalanıw imkaniyatın, kóshiriwsheńlikti hám maǵlıwmatlardıń hámme jerde bolıwın» támiyinley otırıp, qáwipsiz sımsız ortalıqta joqarı funkcionallıq, immersiv óz-ara tásir hám tez juwap beriw arqalı bay paydalanıwshı tájiriybesin usınıwdı gózlegen mobil bultlı esaplawlar, keleshek veb hám jaqın aradaǵı baylanıs texnologiyalarınıń konvergenciyasınan kelip shıqqan, energiyanı únemlewshi, kóp dárejeli, onlayn mobil qosımshalar»&lt;ref name=&quot;RMA_article&quot;&gt;{{Cite journal|last=Abolfazli|first=Saeid|last2=Sanaei|first2=Zohreh|last3=Gani|first3=Abdullah|last4=Xia|first4=Feng|last5=Yang|first5=Laurence T.|date=1 September 2013|title=Rich Mobile Applications: Genesis, taxonomy, and open issues|journal=Journal of Network and Computer Applications|volume=40|pages=345–362|doi=10.1016/j.jnca.2013.09.009}}&lt;/ref&gt;.

==== RMA-lardıń kelip shıǵıwı ====
Veb-qosımshalardı stol ústi kompyuterlerine tabıslı jaylastırǵannan hám mobil qurılmalardıń ataqlılıǵı artqannan keyin, izertlewshiler bul keńeytilgen veb-qosımsha funkcionallıqların smartfon platformasına alıp keldi. Yaponiyanıń NTT DoCoMo kompaniyası mobil qosımshalardıń funkcionallıǵın jaqsılaw ushın 2003-jılı Adobe Flash Lite-tı qabılladı. 2008-jılı Google kompaniyası platformadan ǵárezsiz mobil qosımshalardı offlayn rejimde qollap-quwatlaw ushın Google Gears-tı Windows Mobile 5 hám 6 qurılmalarına alıp keldi. Mobil qurılmalar ushın Google Gears - bul óz aldına, paydalanıwshı ornatatuǵın qosımsha menen bayıtılǵan veb-qosımshalardı islep shıǵıwǵa arnalǵan mobil brauzer keńeytpesi. Bul qosımshalar arxitekturasına, operaciyalıq sistemasına hám texnologiyasına qaramastan, mobil qurılma ishinde veb-brauzer arqalı orınlanıwı múmkin. 2008-jıl aprelde Microsoft kompaniyası mobil qurılmalar ushın qızıqlı, interaktiv paydalanıwshı interfeyslerin (UI) islep shıǵıw ushın Microsoft Silverlight mobile-dı usındı. Silverlight - bul Silverlight qollap-quwatlaytuǵın mobil qosımshalardı iske túsiretuǵın bir neshe mobil brauzerler menen úylesimli .NET plagini. [[Android]] sisteması Android sońǵı paydalanıwshılarınıń óz-ara tásir tájiriybesin jaqsılaw ushın Google Chrome Lite brauzerinde Google Gear plaginin ornalastırdı.

== Texnologiyalar ==

=== Adobe Flash ===
Adobe Flash tekst, súwretler hám qozǵalmaytuǵın kórinislerdiń animaciyasın usınıw ushın vektorlıq hám rastrlıq grafikanı basqardı. Ol audio hám videonıń eki tárepleme aǵımın qollap-quwatladı hám ol [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], mikrofon hám kamera arqalı paydalanıwshı kirgiziwin qabıllay alatuǵın edi. Flash ActionScript dep atalatuǵın [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan tildi]] óz ishine aldı hám JavaScript Flash tili (JSFL) arqalı avtomatlastırıwdı qollap-quwatladı. Flash kontenti keń tarqalǵan veb-brauzerler, ayırım [[mobil telefon]]lar hám bir neshe basqa elektron qurılmalar (Flash Lite-tı paydalanıp) ushın biypul bolǵan Adobe Flash Player-di paydalanıp, hár qıylı kompyuter sistemalarında hám qurılmalarında kórsetiliwi múmkin edi&lt;ref&gt;{{Cite book|last=McCune|first=Doug|url=https://books.google.com/books?id=lazbXwrxrasC|title=Adobe Flex 3.0 For Dummies|date=2009-02-23|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-43682-0}}&lt;/ref&gt;.

Apache Flex, burınǵı Adobe Flex - bul Adobe Flash platformasına tiykarlanǵan kross-platformalıq RIA-lardı islep shıǵıw hám jaylastırıw ushın programmalıq támiynattı islep shıǵıw komplekti (SDK). Basında Macromedia tárepinen islep shıǵılıp, keyin [[Adobe|Adobe Systems]] tárepinen satıp alınǵan Flex-ti Adobe 2011-jılı Apache Software Foundation-ǵa tapsırdı.

Adobe 2017-jılı Flash-ti eskirgen dep járiyaladı, al Adobe Flash Player 2021-jıldıń basına qaray kópshilik bazarlarda toqtatıldı.

=== Java applet ===
Java appletleri interaktiv vizualizaciyalardı jaratıw hám video, úsh ólshemli obektlerdi hám basqa medianı usınıw ushın qollanılǵan. Java appletleri joqarı dárejeli tilde áhmiyetli programmalastırıw kúsh-ǵayratın yamasa applet penen baslanǵısh server arasındaǵı baylanıstı talap etetuǵın quramalı vizualizaciyalar ushın qolaylı boldı.

=== JavaFX ===
JavaFX - bul keń túrdegi baylanısqan qurılmalarda isley alatuǵın RIA-lardı jaratıw hám jetkeriw ushın programmalıq támiynat platforması. Házirgi relizi (JavaFX 12, 2019-jıl 11-mart) stol ústi, brauzer hám mobil telefonlar ushın qosımshalardı qurıwǵa imkaniyat beredi hám 3D qollap-quwatlawı menen keledi. Televizor qosımshaları, oyın konsolleri, Blu-ray pleerleri hám basqa platformalar rejelestirilgen. Java FX plagin Java appleti sıpatında yamasa Webstart arqalı isleydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docs.oracle.com/javafx/2/release_notes_2-2/jfxpub-release_notes_2-2.htm| bet = JavaFX 2.2 Release Notes {{!}} JavaFX 2 Tutorials and Documentation| jumıs = docs.oracle.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Microsoft Silverlight ===
Silverlight Microsoft tárepinen basqa menshikli alternativa sıpatında usınılǵan. Texnologiya keńnen qabıl etilmedi hám, mısalı, kóp mobil qurılmalarda qollap-quwatlaw joq. Qollanıwdıń ayırım mısalları Pekindegi 2008-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2008/01/06/microsoft-silverlight-gets-a-high-profile-win-2008-bejing-olympics/| bet = Microsoft Silverlight Gets a High Profile Win: 2008 Beijing Olympics| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-fevral }}&lt;/ref&gt;, Vankuverdegi 2010-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.businessinsider.com/microsoft-wins-the-2010-olympics-for-silverlight-2009-3| bet = Microsoft Wins The 2010 Olympics For Silverlight| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-fevral }}&lt;/ref&gt;, hám Amerika Qurama Shtatlarındaǵı eki tiykarǵı siyasiy partiyanıń 2008-jılǵı sezdleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.microsoft.com/presspass/features/2008/aug08/08-19conventions.mspx| bet = Microsoft Working to Make Political Conventions Unconventional| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100519135325/http://www.microsoft.com/presspass/features/2008/aug08/08-19conventions.mspx| arxivsáne = 2010-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-fevral }}&lt;/ref&gt; sıyaqlı waqıyalar ushın video aǵımı boldı. Silverlight sonday-aq Netflix tárepinen onıń tez video aǵımı xızmeti ushın paydalanılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=288| bet = Netflix Begins Roll-Out of 2nd Generation Media Player for Instant Streaming on Windows PCs and Intel Macs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100529122655/http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=288| arxivsáne = 2010-jıl 29-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-fevral }}&lt;/ref&gt;. Silverlight endi aktiv rawajlandırılmaydı hám Microsoft Edge Legacy yamasa jańaraq versiyalarında qollap-quwatlanbaydı.

=== Gears ===
Gears, burınǵı Google Gears dep atalǵan - bul Google Chrome-dı qosqanda, veb-brauzerlerge offlayn saqlaw hám basqa qosımsha funkciyalardı usınatuǵın toqtatılǵan utilita programmalıq támiynatı. Gears standartlastırılǵan HTML5 usılları paydasına toqtatıldı. Gears Google Chrome 12-den alıp taslandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://chromereleases.googleblog.com/2011/06/chrome-stable-release.html| bet = Chrome Stable Release| til = en| jumıs = Chrome Releases| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-aprel }}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa usıllar ===
RIA-lar óz funkcionallıǵın jaqsılaw ushın Xforms-tı paydalana aladı. XML hám XSLT&lt;ref name=&quot;Transformation&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.w3.org/standards/xml/transformation| bet = Transformation| sáne = 2012-jıl 19-sentyabr }}&lt;/ref&gt; dı ayırım XHTML, CSS hám JavaScript penen birge paydalanıw, sonday-aq klient tárepinde serverge qaytpastan jergilikli túrde qayta tártipleniwi múmkin bolǵan maǵlıwmatlar kesteleri sıyaqlı bayıraq klient tárepi UI komponentlerin jaratıw ushın qollanılıwı múmkin. Mozilla hám Internet Explorer brauzerleriniń ekewi de bunı qollap-quwatlaydı.

== Eski standartlardaǵı qáwipsizlik máseleleri ==
RIAlar veb izlew sistemaları ushın indekslew qıyınshılıqların tuwdıradı, biraq Adobe Flash kontenti házir keminde bir bólegi indeksleniwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2008/06/30/once-nearly-invisible-to-search-engines-flash-files-can-now-be-found-and-indexed/| bet = Once Nearly Invisible To Search Engines, Flash Files Can Now Be Found And Indexed| avtor = Erick Schonfeld| jumıs = TechCrunch| baspaxana = AOL| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-may }}&lt;/ref&gt;.

Qáwipsizlik qosımsha programmalıq támiynatqa qaraǵanda jaqsılanıwı múmkin (mısalı, qumsalǵıshlar hám avtomat jańalanıwlar arqalı), biraq keńeytpelerdiń ózleri hálsizliklerge ushırawı múmkin hám kiriw kóbinese jergilikli [[Veb-qosımsha|veb qosımshalarına]] qaraǵanda ádewir úlken boladı. Qáwipsizlik maqsetlerinde, kópshilik RIA-lar ózleriniń klient bólimlerin qumsalǵısh dep atalatuǵın klient stolınıń arnawlı izolyaciyalanǵan aymaǵında iske túsiredi. Qumsalǵısh baylanıstıń ekinshi tárepindegi qosımsha serverine klienttegi fayl sistemasına hám operaciyalıq sistemaǵa kóriniwdi hám kiriwdi shekleydi. Bul usıl klient sistemasına jergilikli ámellerdi, qayta formatlawdı hám t.b. orınlawǵa múmkinshilik beredi, sol arqalı klient-server trafiginiń muǵdarın hám jıyiligin azaytadı, ásirese «juqa klientler» dep atalatuǵınlarǵa qurılǵan klient-server ámelge asırıwlarına salıstırǵanda.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]]
[[Kategoriya:Veb 2.0]]</text>
      <sha1>nw0ilv976935ttlw46omzg1at4n1c6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>274863</id>
      <parentid>274818</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="b43f49ldrnan7wvjw3oiy7ck5rwr6th" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122929}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5927}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4234}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1407}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>b43f49ldrnan7wvjw3oiy7ck5rwr6th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>274862</id>
      <parentid>274817</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>274862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="teeur05u1ann2uytgelnwrbifp6bpmu" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122929}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25166}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5927}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4404}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4234}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1407}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>teeur05u1ann2uytgelnwrbifp6bpmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aleksandr Lukashenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47873</id>
    <revision>
      <id>274900</id>
      <parentid>266474</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>274900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14634" sha1="p16bv8vp28u0permg5fq8ob3m7drw9o" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|qaraqalpaqsha atı=Aleksandr Grigoryevich Lukashenko|negizgi atı={{lang-be|Alyaksandr Rıgoravıch Lukashenka}}|súwret=Alexander Lukashenko at the Supreme Eurasian Economic Council meeting in 2024 (cropped 2).jpg|súwret atı=Lukashenko, 2024-jıl|bayraq= Flag of the President of Belarus.svg|bayraq2=Flag of Belarus.svg|lawazımı=Belarus Prezidenti|wákillik baslanıwı=[[1994-jıl]] [[20-iyul]]  2020-jılǵı Belarustaǵı prezident saylawınan berli ayırım mámleketler Lukashenkonı Belarustıń tolıq huqıqlı prezidenti dep tán almaydı.|premyer=[[Mikhail Nikolayevich Chigir|Mikhail Chigir]] * [[Sergey Stepanovich Ling|Sergey Ling]] * [[Vladimir Vasilyevich Yermoshin|Vladimir Yermoshin]] * [[Gennadiy Vasilyevich Novitskiy|Gennadiy Novitskiy]] * [[Sergey Sergeyevich Sidorskiy|Sergey Sidorskiy]] * [[Mikhail Vladimirovich Myasnikovich|Mikhail Myasnikovich]] * [[Andrey Vladimirovich Kobyakov|Andrey Kobyakov]] * [[Sergey Nikolayevich Rumas|Sergey Rumas]] * [[Roman Aleksandrovich Golovchenko|Roman Golovchenko]]|aldınǵı isker=''Lawazım dúzildi, Belarus Joqarı Keńesi baslıǵı sıpatında'' [[Mechislav Ivanovich Grib|Mechislav Grib]]|bayraq_2=Flag of Belarus.svg|bayraq2_2=Emblem of Belarus.svg|lawazımı_2=Belarus Xalıq Assambleyasınıń baslıǵı|lawazımǵa kirisiw sánesi_2=[[2024-jıl]] [[24-aprel]]|bayraq_3=Flag of Belarus.svg|bayraq2_3=Flag of Russia.svg|lawazımı_3=Awqamlas Mámleket Joqarı Mámleketlik Keńesiniń baslıǵı|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[2000-jıl]] [[26-yanvar]]|bayraq_4=Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|bayraq2_4=Coat of Arms of Belarus (1991).svg|lawazımı_4=Belarus Joqarǵı Keńesi 12-shaqırıǵınıń deputatı|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=1990-jıl 15-may|lawazımnan ketiw sánesi_4=1994-jıl 20-iyul|tuwılǵan sánesi=30.08.1954|tuwılǵan jeri=[[Vitebsk wálayatı]], [[Belarus SSR]], [[SSSR]]|partiya=|partiyası=[[Partiyasız]] (1991–)&lt;br&gt;[[Белая Русь]] (2007–)&lt;br&gt;Demokratiya ushın Kommunistler (1991–1992)&lt;br&gt;[[Sovet Awqamı Kommunistlik Partiyası]] (1979–1991)|ómirlik joldası=Galina Rodionovna Lukashenko|balaları={{hlist  |[[Viktor Aleksandrovich Lukashenko  | Viktor]]|[[Dmitriy Aleksandrovich Lukashenko| Dmitriy]] |[[Nikolay Aleksandrovich  Lukashenko| Nikolay]]| }}|anası=Ekaterina Lukashenko|dini=[[ateizm]]|sayt={{URL|https://president.gov.by/be}}}}

'''Aleksandr Grigoryevich Lukashenko''' ([[Belorus tili|belarussha]]: Alyaksandr Rıgoravıch Lukashenka; 1954-jıl [[30-avgust]], [[Vitebsk wálayatı]]) — belarus siyasatshısı, 1994-jıldan berli xızmettegi [[Belorussiya|Belarus]] tariyxındaǵı birinshi hám jalǵız prezident,&lt;ref name=&quot;adyrna&quot;&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/223632 |title=&quot;Еуропаның соңғы жалғыз диктаторы&quot;. Лукашенко жетінші рет президент сайлауына түспек |language=kk |work=adyrna.kz |date=2024-12-23 |accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt; usılayınsha házirgi [[Evropa]]da hákimiyatta eń uzaq otırǵan mámleket baslıǵı.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot;&gt;{{cite web |date=11 September 2020 |title=Belarus President Alexander Lukashenko under fire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |accessdate=2020-09-19 |publisher=BBC News}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200803214913/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |date=2020-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Edwards |first=Christian |title=Lukashenko sweeps to victory in Belarus after stage-managed election |url=https://edition.cnn.com/2025/01/27/europe/belarus-election-lukashenko-win-sham-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2025-01-27 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Siyasiy karyerasına deyin Lukashenko sovxozǵa basshılıq etken, [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSSR]] Shegara áskerleri menen Sovet armiyasında xızmet etken. 1990-jılı ol Belarus SSR Joqarı Keńesine deputat bolıp saylandı. SSSR ıdıraǵannan keyin ol Belarus Joqarı Keńesi waqtınsha Korrupsiyaǵa qarsı komitetiniń baslıǵı boldı. Jańa Konstitutsiya qabıllanǵannan keyin 1994-jılı ótkerilgen mámlekettiń birinshi prezident saylawında Lukashenko jeńiske eristi.

Ekonomikalıq shok terapiyasına qarsı shıǵıp, tiykarǵı óndiris-kárxanaların mámleketlik menshik etip qaldırǵan Lukashenko Belarustı postsovetlik mákan-jaydaǵı basqa mámleketlerde bolǵanday awır recessiyadan saqlap qaldı. Sovetlik ideologiyaǵa jaqın siyasattı ustanǵan Lukashenko [[1995|1995-jıl]]ǵı tartıslı referendumnıń nátiyjesinde rus tilin saqlap qaldı hám mámleketlik belgilerge sovetlik simvolikanı qaytardı.

Tap sol referendum járdemi menen Lukashenko jańa wákilliklerge iye boldı: ol endi Joqarı Keńesti qálegen waqıtta tarata alatuǵın boldı. 1996-jılǵı referendum nátiyjesinde ońıń hákimiyatı jáne de bеkkemlendi. Sol waqıttan berli Lukashenkonıń basqarıwı avtoritar bolıp keldi hám ózi «Evropanıń sońǵı diktatorı» atandı.&lt;ref name=&quot;adyrna&quot; /&gt; Xalıqaralıq baqlawshılar Belarustaǵı saylawlardı (Lukashenkonıń birinshi jeńisin esapqa almaǵanda) ádil hám erkin dep tán almadı. Húkimet qarsılaslarǵa qısım kórsetedi, ǵalaba xabar qurallarınıń erkinligin shekleydi.&lt;ref&gt;
*{{Cite web |date=2019-11-17 |title=Belarus leader dismisses democracy even as vote takes place |url=https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |accessdate=2020-05-21 |publisher=AP NEWS}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191117132427/https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |date=2019-11-17}}
*{{Cite news |last=Rausing |first=Sigrid |date=2012-10-07 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |publisher=[[The Guardian]] |location=Лондон |url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |accessdate=2014-08-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140726110421/http://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |date=2014-07-26}}
*{{Cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |title=World Report 2020: Rights Trends in Belarus |date=2019-12-10 |publisher=[[Human Rights Watch]] |language=en |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200115180942/https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |date=2020-01-15}}
*{{Cite web |year=2007 |title=Human rights by country&amp;nbsp;– Belarus |url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |accessdate=2007-12-22 |website=Amnesty International Report 2007 |publisher=[[Amnesty International]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=2007-12-12}}
*{{Cite web |date=2018  |author=Jones, Mark P.; Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S |title=Presidential and Legislative Elections |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |accessdate=2020-05-21 |website=The Oxford Handbook of Electoral Systems |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001 |isbn=9780190258658 |quote=&quot;unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context.&quot;}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180122054620/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |date=2018-01-22}}
*{{Cite book |last=Levitsky |first=Steven |title=Competitive authoritarianism: hybrid regimes after the Cold War |date=2013 |publisher=[[Кембридж университеті]]нің баспасы |isbn=978-0-521-88252-1 |pages=4, 9–10, 21, 70 |oclc=968631692}}
*{{Cite journal |author=Crabtree, Charles; Fariss, Christopher J.; Schuler, Paul |date=2016 |title=The presidential election in Belarus, October 2015 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |journal=Electoral Studies |language=en |volume=42 |pages=304–307 |doi=10.1016/j.electstud.2016.02.006 |issn=0261-3794 |s2cid=155377250 |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200622151722/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |date=2020-06-22}}
*{{Cite web |title=Belarus strongman Lukashenko marks 25 years in power |url=https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |accessdate=2020-05-21 |publisher=[[Неміс толқыны]] |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190710070927/https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |date=2019-07-10}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде [[Батыстық өркениет|батыстық]] үкіметтердің бірнешеуі Лукашенко мен өзге беларусьтік шенеуніктерге санкция салды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-10-15 |title=COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP concerning restrictive measures against Belarus |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:285:0001:0052:EN:PDF |accessdate=2013-01-07 |publisher=Еуропа Одағының Кеңесі |language=en}} 
*{{Cite web |work=Department of the Treasury |date=2012-12-05 |title=Belarus Sanctions |url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/belarus.aspx |access-date=2013-01-07 |publisher=[[АҚШ үкіметі]]}} 
*{{cite web |date=2020-11-06 |title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049 |accessdate=2020-11-08 |publisher=[[BBC]]}} 
*{{Cite news |last=Ljunggren |first=Josh Smith |date=2020-09-29 |title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV |accessdate=2020-12-13}} 
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223000000/https://web.archive.org/web/20220223093926/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN |date=2022-02-23 }}
*{{Cite news |date=2020-12-12 |title=Swiss freeze assets of Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-swiss-belarus-sanctions-idUKKBN28M09I |accessdate=2022-03-15}} &lt;/ref&gt; Nátiyjede birneshe batıs húkimetleri Lukashenko hám basqa da belaruslıq shınovniklerge sanksiya engizdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-10-15 |title=COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP concerning restrictive measures against Belarus |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:285:0001:0052:EN:PDF |accessdate=2013-01-07 |publisher=Еуропа Одағының Кеңесі |language=en}} 
*{{Cite web |work=Department of the Treasury |date=2012-12-05 |title=Belarus Sanctions |url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/belarus.aspx |access-date=2013-01-07 |publisher=[[АҚШ үкіметі]]}} 
*{{cite web |date=2020-11-06 |title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049 |accessdate=2020-11-08 |publisher=[[BBC]]}} 
*{{Cite news |last=Ljunggren |first=Josh Smith |date=2020-09-29 |title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV |accessdate=2020-12-13}} 
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223000000/https://web.archive.org/web/20220223093926/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN |date=2022-02-23 }}
*{{Cite news |date=2020-12-12 |title=Swiss freeze assets of Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-swiss-belarus-sanctions-idUKKBN28M09I |accessdate=2022-03-15}} &lt;/ref&gt;  [[2020|2020-jıl]]ǵı saylawdaǵı Lukashenkonıń jeńisi tartıslı bolıp shıqtı hám nátiyjede 2020—2021-jılları el tariyxındaǵı eń úlken narazılıq akciyaları bolıp ótti.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot; /&gt;  Usılayınsha [[Ullı Britaniya]], [[Amerika Qurama Shtatları]] hám [[Evropa Awqamı]] Lukashenkonı eldiń prezidenti sıpatında tán almaytuǵın boldı.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-24 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: &quot;Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him&quot; |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |accessdate=2020-08-25 |work=eeas.europa.eu}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201008100014/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |date=2020-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Axios&quot;&gt;{{Cite web|last=Dave |first=Lawler |url=https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |title=U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus |publisher=Axios |date=2020-09-24}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html|date=2021-12-21}}&lt;/ref&gt;

Batıs áleminen ajıralıwı sebepli Belarus [[Rossiya]]ǵa gárezli mámleketke aylandı. Bul qubılıs [[Vladimir Putin]] hákimiyatınıń bеkkemleniwi menen jáne de kúsheydi. Lukashenko, bunnan tısqarı, Belarus hám Rossiya arasındaǵı Awqamlas mámleket dúziliwine úlken úles qostı; bul awqam arqalı belaruslar hám rossiyalılar eki el arasında erkin háreketlene alatuǵın boldı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ǴMDA mámleket basshıları}}

[[Kategoriya:Prezidentler]]
[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Ámeldegi mámleket basshıları]]</text>
      <sha1>p16bv8vp28u0permg5fq8ob3m7drw9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maia Sandu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48119</id>
    <revision>
      <id>274901</id>
      <parentid>274433</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>274901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6798" sha1="0rv1bwjscdz83bpr9wyih666kmpio7t" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|embed=Mámleket basshısı|qaraqalpaqsha atı=Maia Sandu|negizgi atı={{lang-mo|Maia Sandu}}|súwret=Maia Sandu, President of Moldova in 2024 (cropped).jpg|alt=Moldova Prezidenti|bayraq=Flag of the President of Moldova.svg|bayraq2=Coat of arms of Moldova.svg | Реті|lawazımǵa kirisiw sánesi=[[2020-jıl]] [[24-dekabr]]|aldınǵı isker=[[Igor Dodon]]|bayraq_2=Flag of the Prime Minister of Moldova.svg|bayraq2_2=Coat of arms of Moldova.svg|lawazımı_2=Moldova premyer ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_2=[[2019-jıl]] [[8-iyun]]|lawazımnan ketiw sánesi_2=[[2019-jıl]] [[12-noyabr]]|aldınǵı isker_2=Pavel Filipp|keyingi isker_2=Ion Kiku|bayraq_3=Emblema Parlamentului Republicii Moldova.png|bayraq2_3=Flag of Moldova.svg|lawazımı_3=Moldova Respublikası Parlamenti deputatı|lawazımǵa kirisiw sánesi_3=[[2019-jıl]] [[9-mart]]|lawazımnan ketiw sánesi_3=[[2019-jıl]] [[26-iyul]]|keyingi isker_3=Galina Sajin|bayraq_4=Coat of arms of Moldova.svg|bayraq2_4=Flag of Moldova.svg|lawazımı_4=Moldova Respublikası Bilimlendiriw ministri|lawazımǵa kirisiw sánesi_4=[[2012-jıl]] [[24-iyul]]|lawazımnan ketiw sánesi_4=[[2015-jıl]] [[30-iyul]]|aldınǵı isker_4=Mixaiyl Shlyaxtickiy|keyingi isker_4=Korina Fusu|tuwılǵan sánesi=24.05.1972|tuwılǵan jeri=Risipen awılı [[Moldova]]|anası=Emiliya Sandu|ákesi=Grigoriy Sandu|bilim alǵan jeri=Moldova Ekonomikalıq bilim akademiyası, Djon Kennedi basqarıw mektebi|qánigeligi=ekonomist|dini=Moldova pravoclaviye shirkewi|sayt=https://www.presedinte.md/rus}}

Maia Grigorevna Sandu (mold. Maia Sandu; 1972-jıl 24-may, [[Risipen]] awılı, [[Moldaviya SSR]], [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSSR]]) — [[Moldaviya]] siyasiy hám mámleketlik ǵayratkeri. [[2020]]-jıl [[24-dekabr]]den baslap Moldaviya Respublikası Prezidenti. Moldaviyanıń 2020-jıl 23-oktyabrde saylanǵan prezidenti.

Moldaviyanıń 2019-jıl 8-iyunnan 12-noyabrge shekemgi aralıqtaǵı premer-ministri.

2016 hám 2020-jıllardaǵı saylawlarda Moldaviya prezidentligine kandidat.

== Ómirbayanı ==
Ol [[1972-jıl]] [[24-may]]da Moldaviya SSR Faleshti rayonı Risipen awılında Grigoriy hám Emiliya Sandulardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen.

[[1989]] — [[1994]]-jılları Moldaviya ekonomika bilimlendiriw akademiyasınıń basqarıw fakultetinde oqıǵan. [[1995|1995-jıl]]dan [[1998|1998-jıl]]ǵa shekem Moldaviya Prezidenti janındaǵı Mámleketlik basqarıw akademiyasınıń magistraturasında xalıqaralıq qatnasıqlardı úyrengen. 2010-jılı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSh]]-tıń Kembridjdegi Garvard Djon Kennedi atındaǵı Mámleketlik basqarıw institutın tamamlaǵan.

[[Rumın tili|Rumın]], [[Rus tili|rus]], [[Inglis tili|ingliz]] hám [[Ispan tili|ispan]] tillerin jetik biledi.

Turmısqa shıqpaǵan, balaları joq. Ol Kishinevte maydanı 74 m² bolǵan eki xanalı kvartirada jasaydı. Sonday-aq 2007-jılǵı Toyota RAV4 avtomobilin basqaradı.

== Kásiplik xızmeti ==
Maia Sandu 1994-jıl 1-iyuldan baslap Moldaviya Ekonomika ministrligi Sırtqı ekonomikalıq baylanıslar departamentiniń Evropa Awqamı hám Qara teńiz basseyni mámleketleri menen birge islesiw bóliminiń bas qánigesi xızmetin atqardı, al 1996-jıl iyun ayında Xalıqaralıq ekonomikalıq shólkemler menen birge islesiw boyınsha bas basqarmanıń máslahatshisi boldı.

1997 — 1998-jılları ol Xalıqaralıq ekonomikalıq shólkemler menen birge islesiw boyınsha bas direktordıń orınbasarı wazıypasın atqarıwshı boldı.

1998 — 1999-jılları — máslahatshi, 1999 — 2005-jılları — Kishinevtegi Dúnnyajúzlik banktiń mekemesinde ekonomist.

2005 — 2006-jılları Moldaviya Ekonomika ministrliginde Makroekonomikalıq siyasat hám rawajlanıw baǵdarlamalarınıń bas basqarmasınıń direktorı, 2007-jıldıń mart — sentyabr aylarında [[BMSh]]-nıń Moldaviyadaǵı Rawajlanıw baǵdarlaması sheńberindegi baǵdarlamalardıń koordinatorı, 2007 — 2009-jılları oraylıq mámleketlik basqarıwdı reformalaw boyınsha másláhatshi boldı.

2010 — 2012-jılları Vashingtondaǵı Dúnyajúzlik banktiń atqarıwshı direktorınıń másláhatshisi.

== Bilimlendiriw ministri ==

2012-jıldıń 24-iyulinde ol Moldovanıń bilimlendiriw ministri bolıp tayınlandı. Ministr sıpatında ol bir qatar reformalardı kirgize basladı, atap aytqanda milliy imtixanlardı ótkeriw qağıydaları ózgertildi. Imtixan tapsırıw processin qadağalaw sisteması kúsheytildi, kópshilik oraylarda bakalavriatqa imtixan qabıllaw oraylarına kire beriste metall dedektorlar ornatıldı, barlıq kabinetler videobaqlaw kameraları menen qamtıp alındı. Sonıń menen birge studentlerdiń imtixan waqtında qaǵıydalardı buzǵan halatda, tikkeley imtixannan shetletiletuǵın boldı hám olar qayta tapsırıw huquqınan ayrıldı.  Bunday ózgerisler jámáatshilikte qarsı pikirlerdi keltirip shıǵardı, geypara  siyasatshılar bunday qatań qaǵıydalar studentlerge imtixan tapsırıwda qattı psixologiyalıq qısım boladı degen pikirlerin bildirdi.

2014-jıldıń sońında jańa Bilimlendiriw kodeksiniń joybarı jámáatlik talqılawğa usınıldı. Usı joybarğa sáykes, bilim alıw 18 jasqa shekem májbúriy etip belgilendi, al mektep direktorları tek eki múddet qatarına óz lawazımında qala aladı, inglis tili oqıw bağdarlamalarında májbúriy etip belgilendi, al mekteplerde rus tili májbúriy túrde (qosımsha) oqıtıladı. Sonıń menen qatar, joqarı bilim ushın jańa evropa-sha háriplik bahalaw sisteması usınıldı. Bilimlendiriw kodeksiniń joybarı hár túrli basqıshlarda bilim beriwde attestaciyalaw menen sapanı támiyinlewdiń jańa quramların qurıwdı, atap aytqanda Milliy mektep inspekciyası menen kásiplik bilim beriwde sapanı támiyinlew jónindegi milliy agentlik, joqarı bilim beriw sistemasında — Strategiyalıq hám institucionallıq rawajlanıw keńesin, al orta bilim dárejesinde bilim beriw mákemesiniń hákimshilik keńesin qurıwdı gózleydi.

Kirill Gaburich húkimeti otstavkağa ketkennen keyin Moldova Liberal-Demokratiyalıq partiyası Maia Sandudı premer-ministr  kandidaturasına  usındı. Sonıń menen birge onıń kandidaturası Evropalıq integratsiya ushın basqarıwshı alyanstı qurğan basqa partiyalardan qollap-quwatlaw taba almadı. 2015-jıldıń 30-iyulinde Valiu Strelets basqarğan jańa húkimet bekitkennen keyin Maia Sandu ministrlikten ketiwge májbúr boldı, óytkeni basqarıwshı awqam qurıw turalı kelisimge sáykes bul xızmet Liberal-partiyağa arnalǵan edi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ǴMDA mámleket basshıları}}

[[Kategoriya:Prezidentler]]
[[Kategoriya:Ámeldegi mámleket basshıları]]
[[Kategoriya:Moldaviya]]</text>
      <sha1>0rv1bwjscdz83bpr9wyih666kmpio7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistemalı programmalıq támiynat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48381</id>
    <revision>
      <id>274915</id>
      <parentid>274662</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2849" sha1="6gbva0ov39564vsonyvgx0ax8r875cx" xml:space="preserve">
'''Sistemalı programmalıq támiynat''' — basqa [[programmalıq támiynat]] ushın platformanı támiyinleytuǵın programmalıq támiynat&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.britannica.com/technology/system-software|bet=System software|jumıs=Encyclopaedia Britannica|qaralǵan sáne=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;. Bunday programmalıq támiynatqa [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemanıń]] (OS) yadrosı hám qurılma drayverleri mısal bola aladı&lt;ref&gt;
{{Web deregi|url=https://channel9.msdn.com/Events/Lang-NEXT/Lang-NEXT-2014/Panel-Systems-Programming-Languages-in-2014-and-Beyond|bet=Panel: Systems Programming in 2014 and Beyond|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140607224814/https://channel9.msdn.com/Events/Lang-NEXT/Lang-NEXT-2014/Panel-Systems-Programming-Languages-in-2014-and-Beyond|arxivsáne=2014-06-07|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne=4 December 2015}}&lt;/ref&gt;. Platforma ortalıǵında isleytuǵın [[Kompyuter programması|programmanı]] támiyinleytuǵın funkciyaları hám onnan [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] maqsetli toparınıń roline qaray qosımsha yamasa utilitalıq programmalıq támiynat dep klassifikaciyalanadı. Qosımsha programmalıq támiynat kompyuterdiń qalay islewine yamasa onıń jumıs islewi ushın ne talap etiliwine baylanıssız, kompyuterden ádettegi maqsetlerde paydalanıwdı támiyinleydi. Ol hújjetler jazıw, video oyınlar oynaw, muzıka tıńlaw, súwretler salıw, pútkil Dúnya júzi torınan paydalanıw hám programmalıq támiynat islep shıǵıw sıyaqlı aqırǵı paydalanıwshınıń wazıypaların orınlaw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Information and Communication Technology for Intermediate GNVQ.}}&lt;/ref&gt;. Utilitalıq programmalıq támiynat sistema apparatlıq támiynatı hám programmalıq támiynatın basqarıwǵa járdem beredi (sistema administratorınıń wazıypaları).

Sistemalı programmalıq támiynat ádette operaciyalıq sistemalardı, qurılma drayverlerin, utilitalıq programmalar hám kompilyatorlar menen assemblerler sıyaqlı til awdarıwshıların óz ishine aladı.

Kóp operaciyalıq sistemalar qosımsha hám utilitalıq programmalıq támiynat penen birge ornatıladı. Biraq, qosımsha programmalıq támiynat, ulıwma alǵanda, sistemalıq programmalıq támiynat dep klassifikaciyalanbaydı. Ayırım pikirlerge muwapıq, tiykarǵı utilitalıq programmalıq támiynat basqa programmalardıń islewine tásir etpesten óshirip taslanıwı múmkin bolmasa, sistemalı programmalıq támiynat dep esaplanadı&lt;ref name=&quot;webopedia&quot;&gt; {{Web deregi|url=http://www.webopedia.com/TERM/S/systems_software.html|bet=What is systems software?|sáne=May 24, 2021|baspaxana=Webopedia.com|qaralǵan sáne=2022-06-24}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Sistemalı programmalıq támiynat| ]]</text>
      <sha1>6gbva0ov39564vsonyvgx0ax8r875cx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48383</id>
    <revision>
      <id>274912</id>
      <parentid>274665</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Sistemalı programmalıq támiynat|Sistemalı programmalıq támiynat]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="dngwfb3999249xhnnhkssiul0z0zhq9" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Sistemalı programmalıq támiynat]]</text>
      <sha1>dngwfb3999249xhnnhkssiul0z0zhq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274916</id>
      <parentid>274912</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="13hktyyqrq2z0iab8sd8zeteil53ofv" xml:space="preserve">{{main|Operaciyalıq sistema}}
{{Commons cat|Operating systems}}

Bul [[:Wikipedia:Kategoriya|kategoriya]] hám onıń kishi kategoriyaları [[kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] penen tiykarǵı sistema operaciyaların tuwrıdan-tuwrı basqarıw hám qadaǵalawǵa, sonday-aq tekst processorları hám Web-brauzerler sıyaqlı [[ámeliy programmalıq támiynat]]tı iske túsiriwge juwapker bolǵan [[sistemalı programmalıq támiynat|sistemalı programmalıq támiynatları]] — '''[[operaciyalıq sistema]]lar'''ǵa arnalǵan.

Operaciyalıq sistemalar haqqındaǵı maqala sol maqalaǵa sáykes keletuǵın barlıq kishi kategoriyalarǵa kirgiziliwi kerek. Tek ǵana sáykes kishi kategoriyalar bolmaǵan jaǵdayda ǵana maqala ''Operacion sistemalar'' kategoriyasına qosılıwı kerek (túsindirme ushın [[:Wikipedia:Kategoriyalaw hám kishi kategoriyalar]] betin kóriń).

Operaciyalıq sistema túsinikleri hám komponentleri haqqındaǵı maqalalardı [[:Kategoriya:Operaciyalıq sistema texnologiyası]] kategoriyasınan tabıwǵa boladı.

[[Kategoriya:Sistemalı programmalıq támiynat]]</text>
      <sha1>13hktyyqrq2z0iab8sd8zeteil53ofv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Sistemalı programmalıq támiynat</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48384</id>
    <revision>
      <id>274913</id>
      <parentid>274666</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="928" sha1="8fp48o65a20hn9hsh5cr78b0an4g7a4" xml:space="preserve">{{main|Sistemalı programmalıq támiynat}}
{{Commons cat|System software}}

'''[[Sistemalı programmalıq támiynat]]''' — [[kompyuter sisteması|kompyuter sistemaları]] menen tarmaqlardı iske túsiriw hám isletiw ushın paydalanılatuǵın [[kompyuter baǵdarlaması|kompyuter baǵdarlamaları]]na qatnaslı ulıwma atama. Sistemalı programmalıq támiynat [[ámeliy programmalıq támiynat]], [[baǵdarlamalaw ásbapları]] hám [[zıyanlı programmalıq támiynat]]qa (malware) qarama-qarsı qoyıladı. Sistemalı programmalıq támiynatqa tómendegiler kiredi:
#[[Operaciyalıq sistemalar]]
#[[Drayverler|Qurılma drayverleri]]
#[[Ortalıq programmalıq támiynat|Ortalıq programmalıq támiynat (Middleware)]]
#[[Utilitler|Utilit programmalıq támiynatı]]
#[[Qabıq (esaplaw texnikası)|Qabıqlar (shells)]] hám [[aynalar sisteması|aynalar sistemaları]]

[[Kategoriya:Túri boyınsha programmalıq támiynat]]</text>
      <sha1>8fp48o65a20hn9hsh5cr78b0an4g7a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274914</id>
      <parentid>274913</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>274914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="6ad6te1up208j23bdk0gndn3r63catg" xml:space="preserve">{{main|Sistemalı programmalıq támiynat}}
{{Commons cat|System software}}

'''[[Sistemalı programmalıq támiynat]]''' — [[kompyuter sisteması|kompyuter sistemaları]] menen tarmaqlardı iske túsiriw hám isletiw ushın paydalanılatuǵın [[kompyuter baǵdarlaması|kompyuter baǵdarlamaları]]na qatnaslı ulıwma atama. Sistemalı programmalıq támiynat [[ámeliy programmalıq támiynat]], [[baǵdarlamalaw ásbapları]] hám [[zıyanlı programmalıq támiynat]]qa (malware) qarama-qarsı qoyıladı. Sistemalı programmalıq támiynatqa tómendegiler kiredi:
#[[Operaciyalıq sistema]]
#[[Drayverler|Qurılma drayverleri]]
#[[Ortalıq programmalıq támiynat|Ortalıq programmalıq támiynat (Middleware)]]
#[[Utilitler|Utilit programmalıq támiynatı]]
#[[Qabıq (esaplaw texnikası)|Qabıqlar (shells)]] hám [[aynalar sisteması|aynalar sistemaları]]

[[Kategoriya:Túri boyınsha programmalıq támiynat]]</text>
      <sha1>6ad6te1up208j23bdk0gndn3r63catg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Jeke operaciyalıq sistemalar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48385</id>
    <revision>
      <id>274911</id>
      <parentid>274668</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="nimxje3rq7ekuu0flaah9fxyoa3o6z2" xml:space="preserve">{{Commons cat|Proprietary operating systems}}

[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar]]
[[Kategoriya:Túri boyınsha jeke programmalıq támiynat|Operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>nimxje3rq7ekuu0flaah9fxyoa3o6z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aralas kritikalıq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48401</id>
    <revision>
      <id>274868</id>
      <parentid>274854</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="3vui7x4yen6vq2zo37un9a01msq1avt" xml:space="preserve">[[Fayl:Airplane in-flight information.jpg|300px|thumb|upright=1.3|Samolyottıń ushıw waqtındaǵı informaciya sistemasınıń kritikalıq dárejesi ushıwdı basqarıw sistemalarına qaraǵanda ádewir tómen. Biraq ekewi de bir «aralas kritikalıq» mashinada birge isleydi.]]

'''Aralas kritikalıq''' (ingl. ''mixed criticality'') sistema — kritikalıq dárejesi hár túrli bolǵan bir neshe qosımshanı orınlay alatuǵın [[kompyuter]] apparatlıq hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] óz ishine alǵan sistema. Bunday qosımshalarǵa, mısalı, qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes qosımshalar yamasa hár túrli qáwipsizlik pútinlik dárejesindegi (SIL) qosımshalar kiredi. Kritikalıq dárejesi hár túrli qosımshalar hár qıylı kepillik dárejesinde islep shıǵıladı, al kritikalıq dárejesi joqarı qosımshalardı joybarlaw hám tekseriw eń qımbatqa túsedi. Bunday sistemalar ádette qáwipsizligi támiyinleniwi shárt bolǵan mashinalarǵa, mısalı, samolyotqa ornatıladı.

==Principi==
Dástúrli qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalar paydalanıwǵa qáwipsiz ekenin kórsetiw ushın tolıǵı menen sınaqtan ótkerilip, sertifikatlanıwı kerek edi. Biraq bunday sistemalardıń kópshiligi qáwipsizlik ushın kritikalıq hám kritikalıq emes bólimlerden turadı. Mısalı, samolyotta qáwipsizlik ushın kritikalıq ushıw sistemalarınan izolyaciyalanǵan jolawshılarǵa arnalǵan oyın-zawıq sisteması bolǵanda. Aralas kritikalıq sistemalarda sheshiliwi kerek bolǵan geypara máseleler: real waqıt rejimindegi islew, yadtı izolyaciyalaw, maǵlıwmatlar hám basqarıw boyınsha baylanıslılıq.

Kompyuter ilimi qánigeleri usınday aralas kritikalıqqa iye sistemalar menen islew usılların islep shıqtı. Biraq ásirese kóp yadrolı apparatlıq támiynat ushın ele de kóplegen máseleler sheshilmey qalmaqta&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www-users.cs.york.ac.uk/~burns/RTSS.pdf | bet =Response-Time Analysis for Mixed Criticality Systems | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, SK |author2=Burns, A |author3=Davis, RI }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf | bet =Scheduling real-time mixed-criticality jobs | qaralǵan sáne = 2013-jıl 19-fevral |author1=Baruah, S |author2=Bonifaci, V |author3=D'Angelo, G |author4=Li, H |author5=Marchetti-Spaccamela, A |author6=Megow, N |author7=Stougie, L | arxivsáne = 2013-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130108023906/http://www.mpi-inf.mpg.de/~nmegow/papers/mfcs10-mcscheduling.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.vmars.tuwien.ac.at/documents/intern/3091/across-mpsoc-paper_submission.pdf |bet=The ACROSS MPSoC – A New Generation of Multi-Core Processors designed for Safety-Critical Embedded Systems |qaralǵan sáne= 2013-jıl 17-may |author1=El-Salloum, C. |author2=Elshuber, M. |author3=Höftberger, O. |author4=Isakovic, H. |author5=Wasicek, A. |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160306150721/http://www.vmars.tuwien.ac.at/documents/intern/3091/across-mpsoc-paper_submission.pdf |arxivsáne= 2016-jıl 6-mart }}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www-users.cs.york.ac.uk/burns/review.pdf | bet =Mixed Criticality Systems - A Review | baspaxana =University of York | qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-mart |author1=Burns, A |author2=Davis, R.I. }}&lt;/ref&gt;.

== Prioritet hám kritikalıq ==
Tiykarınan, házirgi waqıtta qátelerdiń kópshiligi prioritet beriw menen kritikalıqtı basqarıwdı shatastırıwdan kelip shıǵadı. Prioritet sistema ishinde jiberiletuǵın hár túrli wazıypalar yamasa xabarlar arasındaǵı tártipti anıqlaydı. Al kritikalıq bolsa xabarlar klassların anıqlaydı, bul klasslar ámeldegi qollanıw jaǵdayına (use case) baylanıslı hár túrli parametrlerge iye bolıwı múmkin. Mısalı, avtomobil dúgisiwiniń aldın alıw yamasa tosqınlıqtı aldın ala anıqlaw jaǵdayında kamera sensorları kútilmegende jiyirek xabar jibere baslawı múmkin. Bul sistemada artıqsha júkleme payda etedi. Mine usı waqıtta aralas kritikalıq mexanizmin iske qosıw kerek boladı: bunday artıqsha júkleme jaǵdaylarında sistema arqalı jetkeriliwine tolıq kepillik beriliwi kerek bolǵan xabarlar tańlanadı.
==Derekler==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>3vui7x4yen6vq2zo37un9a01msq1avt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Bultlı infrastruktura</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48416</id>
    <revision>
      <id>274879</id>
      <parentid>274716</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Bultlı esaplawlar|Bultlı esaplawlar]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Bultlı esaplaw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="cxdwjrjg3uzzgzzhshzeajkza5y0z52" xml:space="preserve">{{main|Bultlı esaplawlar#Infrastruktura xızmet sıpatında (IaaS)}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Infrastruktura]]
[[Kategoriya:IT infrastruktura]]
[[Kategoriya:Intellektual kapital]]</text>
      <sha1>cxdwjrjg3uzzgzzhshzeajkza5y0z52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274883</id>
      <parentid>274879</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>274883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="tvd0w77t5p1c0zie2bf0mdwavl2db8n" xml:space="preserve">{{main|Bultlı esaplaw#Infrastruktura xızmet sıpatında (IaaS)}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Infrastruktura]]
[[Kategoriya:IT infrastruktura]]
[[Kategoriya:Intellektual kapital]]</text>
      <sha1>tvd0w77t5p1c0zie2bf0mdwavl2db8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274884</id>
      <parentid>274883</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="m01g94pj6tkp5dia2rynka4j6y2me8w" xml:space="preserve">{{main|Bultlı esaplaw#Xızmet modelleri}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Infrastruktura]]
[[Kategoriya:IT infrastruktura]]
[[Kategoriya:Intellektual kapital]]</text>
      <sha1>m01g94pj6tkp5dia2rynka4j6y2me8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Bultlı esaplaw provayderleri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48417</id>
    <revision>
      <id>274878</id>
      <parentid>274725</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Bultlı esaplawlar|Bultlı esaplawlar]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Bultlı esaplaw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="1ky0g2r4i9qvo1l3a2x75mm1a63ppql" xml:space="preserve">{{Commonscat|Cloud computing providers}}
{{seealso|Bultlı esaplawlar}}
'''Bultlı esaplaw provayderleri''' — áhmiyetli dárejede óndiristlik [[bultlı esaplawlar]] xızmetlerin usınıwshı kózge kóringen shólkemler bolıp tabıladı.

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter kompaniyaları]]</text>
      <sha1>1ky0g2r4i9qvo1l3a2x75mm1a63ppql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274881</id>
      <parentid>274878</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>274881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="5m29jegdp9qoaui698rvqb7l8wcwdz5" xml:space="preserve">{{Commonscat|Cloud computing providers}}
{{seealso|Bultlı esaplaw}}
'''Bultlı esaplaw provayderleri''' — áhmiyetli dárejede óndiristlik [[bultlı esaplawlar]] xızmetlerin usınıwshı kózge kóringen shólkemler bolıp tabıladı.

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter kompaniyaları]]</text>
      <sha1>5m29jegdp9qoaui698rvqb7l8wcwdz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274882</id>
      <parentid>274881</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>274882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="lsbhum4ssh33gt12yn9cmt8wnc40833" xml:space="preserve">{{Commonscat|Cloud computing providers}}
{{seealso|Bultlı esaplaw}}
'''Bultlı esaplaw provayderleri''' — áhmiyetli dárejede óndiristlik [[bultlı esaplaw]] xızmetlerin usınıwshı kózge kóringen shólkemler bolıp tabıladı.

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter kompaniyaları]]</text>
      <sha1>lsbhum4ssh33gt12yn9cmt8wnc40833</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynat talapları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48423</id>
    <revision>
      <id>274887</id>
      <parentid>274840</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11128" sha1="n63hdphcrmloofssixifjru0xp6z7xy" xml:space="preserve">Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
# Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik
# Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik
# 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi

Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| url =http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents| baspaxana =IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi | bet =Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation| url =https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart |website=www.kernel.org}}&lt;/ref&gt;.

==Talaplardı jıynaw==
{{main|Talaplardı jıynaw}}
Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}&lt;/ref&gt; Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı.

==Analiz==
{{main|Talaplardı analizlew}}
Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı.

Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin.

==Specifikaciya==
{{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}}
Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı.

==Validaciya==
Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}&lt;/ref&gt;.

==Basqarıw==
{{main|Talaplardı basqarıw}}
Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}&lt;/ref&gt;. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı.

==Talaplar injeneriyası ushın qurallar==

===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları===
Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/| bet = 7 Tools to Gather Better Software Requirements| sáne = 2015-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı.

Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı.
Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı.
Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

===Talaplardı specifikaciyalaw quralları===

Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin.

===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi.

===Talaplardı salıstırıw quralları===
Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı.

===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi.

===Talaplardıń izin baqlaw quralları===
Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi.

===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları===
Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi.
Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin.

Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek).

===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları===
Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları| ]]</text>
      <sha1>n63hdphcrmloofssixifjru0xp6z7xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48424</id>
    <revision>
      <id>274886</id>
      <parentid>274743</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="r99yzzxro5r1s69f3y4vmmb7avviblj" xml:space="preserve">{{Commons cat|Software requirements}}
{{main|Programmalıq támiynat talapları}}


[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Talaplar]]</text>
      <sha1>r99yzzxro5r1s69f3y4vmmb7avviblj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48437</id>
    <revision>
      <id>274910</id>
      <parentid>274761</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="cwh6d7p28j4gjq06hyqqzbd08h6bmak" xml:space="preserve">{{main|Adam-kompyuter óz-ara tásiri}}
{{Commons cat|Human-computer interaction}}

[[Kategoriya:Insan–mashina qatnasıǵı|Kompyuter]]
[[Kategoriya:Informaciyalıq ilim]]
[[Kategoriya:Insan baylanısı]]
[[Kategoriya:Kompyuter iliminiń tarawları]]
[[Kategoriya:Kiberkeńislik]]
[[Kategoriya:Esaplaw texnikası hám jámiyet]]</text>
      <sha1>cwh6d7p28j4gjq06hyqqzbd08h6bmak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Ajax (programmalastırıw)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48438</id>
    <revision>
      <id>274897</id>
      <parentid>274764</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="3x885r1o43u31xesc8uzs4yndjgsvt6" xml:space="preserve">{{commonscat|AJAX (programming)}}
{{main|Ajax (programmalastırıw)}}

[[Kategoriya:JavaScript]]
[[Kategoriya:Veb 2.0]]
[[Kategoriya:XML]]
[[Kategoriya:Veb baǵdarlamalaw]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]]</text>
      <sha1>3x885r1o43u31xesc8uzs4yndjgsvt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Ashıq kodlı</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48439</id>
    <revision>
      <id>274892</id>
      <parentid>274767</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="9hz3rul65fwswzbehlchcn861c5z4jw" xml:space="preserve">{{main|Ashıq kodlı}}
{{Commons kategoriya|Open source}}

[[Kategoriya:Túri boyınsha programmalıq támiynat]]</text>
      <sha1>9hz3rul65fwswzbehlchcn861c5z4jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48440</id>
    <revision>
      <id>274893</id>
      <parentid>274773</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Ashıq kodlı|Ashıq kodlı]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="jq7ly54qoylwkktvtee1vvz6nff7i8f" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Ashıq kodlı]]</text>
      <sha1>jq7ly54qoylwkktvtee1vvz6nff7i8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274895</id>
      <parentid>274893</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="bov5zkwfuibfogh4vkyudaxqdy32mx2" xml:space="preserve">{{main|Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat}}

[[Kategoriya:Erkin kontent|Programmalıq támiynat]]
[[Kategoriya:Licenziyası boyınsha programmalıq támiynat]]
[[Kategoriya:Kompyuter etikası]]
[[Kategoriya:Másele boyınsha aktivizm]]
[[Kategoriya:Ashıq kod]]</text>
      <sha1>bov5zkwfuibfogh4vkyudaxqdy32mx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:HTML</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48441</id>
    <revision>
      <id>274889</id>
      <parentid>274776</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>274889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="95lx5ilb4yti9hi7uoz7uezx4gvfkzj" xml:space="preserve">{{main|HTML}}
{{Commons cat|HTML}}

[[Kategoriya:Belgilew tilleri]]
[[Kategoriya:Veb baǵdarlamalaw]]
[[Kategoriya:Ofis hújjet fayl formatları]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]]
[[Kategoriya:Belgilew tilleri atı menen atalǵan Wikipedia kategoriyaları]]</text>
      <sha1>95lx5ilb4yti9hi7uoz7uezx4gvfkzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlar orayı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48478</id>
    <revision>
      <id>274867</id>
      <parentid>274827</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35088" sha1="lv717veh1v9tuc96ttqa1ufdqzsgp4z" xml:space="preserve">[[Fayl:Data Center of CNPC.jpg|thumb|upright=1.2|CNPC kompaniyasınıń Chanpin rayonındaǵı maǵlıwmatlar orayı]]

'''Maǵlıwmatlar orayı''' — [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] hám informaciyanı saqlaw, basqarıw hám tarqatıw ushın arnalǵan fizikalıq bólme, imarat yamasa obekt. Ol [[Kompyuter|kompyuter]] sistemaların hám olarǵa baylanıslı komponentlerdi óz ishine aladı, IT infrastrukturasın jaylastıradı hám [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] oqıtıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mineo | at =Liz | sáne = 2026-jıl 9-aprel | bet =Why are communities pushing back against data centers? | url =https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=Harvard Gazette | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 5-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260705193838/https://news.harvard.edu/gazette/story/2026/04/why-are-communities-pushing-back-against-data-centers/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Data Center | url =https://www.waru.edu/glossary/data-center | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Smalley | at =Stephanie Susnjara, Ian | sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | bet =What Is a Data Center? | url =https://www.ibm.com/think/topics/data-centers | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=IBM | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. AQSH Kongresiniń aktı — 2007-jılǵı Energetikalıq ǵárezsizlik hám qáwipsizlik haqqındaǵı nızam (Energy Independence and Security Act of 2007) maǵlıwmatlar orayın «tiykarınan cifrlı informaciyanı qayta islew, saqlaw hám uzatıw ushın qollanılatuǵın elektron úskenelerden turatuǵın qálegen obekt» dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions | url =https://www.congress.gov/crs-product/R48646 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bunday obektlerge «óz aldına turǵan imarat» yamasa «elektron úskenelerdiń islewi ushın tiyisli shárayatlardı saqlap turıw maqsetinde ortalıqtı basqarıw úskenelerin qollanatuǵın, úlkenirek imarat ishindegi obekt» kiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions | url =https://www.congress.gov/crs-product/R48646 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IBM kompaniyasınıń málim etiwinshe, maǵlıwmatlar orayları 1940-jıllardan baslanadı, olardıń erte mısalı — AQSH áskeriy kúshleriniń ENIAC (Electrical Numerical Integrator and Computer) kompyuteri&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Smalley | at =Stephanie Susnjara, Ian | sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | bet =What Is a Data Center? | url =https://www.ibm.com/think/topics/data-centers | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=IBM | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlar oraylarınıń júklemesine qarap hár túrli modelleri bar. Kárxana (jergilikli) modelinde IT infrastrukturası hám maǵlıwmatlar kárxananıń óz aymaǵında jaylasadı. Al bultlı maǵlıwmatlar orayları, sonıń ishinde giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları, IT infrastrukturası resursların internet baylanısı arqalı usınadı. Olardı Amazon Web Services, Google Cloud Platform, IBM Cloud hám Microsoft Azure sıyaqlı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qollanadı. Olarda kóbinese mıńlaǵan serverler hám kóp kilometrlik joqarı tezlikli maǵlıwmat baylanısı úskeneleri boladı, al eń úlkenleriniń maydanı {{convert|10000000|sqft|m2}} jetedi&lt;ref name=facts&gt;[https://programs.com/resources/data-center-statistics/ Measuring the Data Center Boom: Facts and Statistics (2026)], programs.com&lt;/ref&gt;. Basqarılatuǵın xızmet maǵlıwmatlar oraylarında kompaniya atınan jallanǵan úshinshi tárep basqarıwshıları isleydi. Bunda kompaniya úskeneler menen infrastrukturanı satıp almay, ijaraǵa aladı. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları kompaniyalarǵa basqalarǵa tiyisli sırtqı maǵlıwmatlar orayınan orın jalǵa alıwǵa múmkinshilik beredi. Bunda kolokaciya maǵlıwmatlar orayı infrastrukturanı usınadı, al kompaniya komponentlerdi ózi jetkerip beredi hám basqaradı. Shetki (edge) maǵlıwmatlar orayları — sońǵı paydalanıwshılar menen qurılmalarǵa jaqınıraq jaylasqan kishirek, oraylaspaǵan obektler&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Types of Data Centers {{!}} How do you Choose the Right Data Center? | url =https://www.maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr |website=Maysteel Industries, LLC | arxivsáne = 2023-jıl 1-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230601152244/https://maysteel.com/blog/types-of-data-centers-how-do-you-choose-the-right-data-center |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is a Data Center - Types of Data Centers | url =https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=Cisco | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260621063743/https://www.cisco.com/site/us/en/learn/topics/computing/what-is-a-data-center.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Smalley | at =Stephanie Susnjara, Ian | sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | bet =What Is a Data Center? | url =https://www.ibm.com/think/topics/data-centers | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=IBM | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710223802/https://www.ibm.com/think/topics/data-centers |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Lawrence Berkeley National Laboratory ''2024 U.S. Data Center Energy Usage Report'' (AQSH maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı boyınsha 2024-jılǵı esabat) hújjetinde 2023-jılı kompyuter serverleriniń 74%-i giper masshtablı hám kolokaciya oraylarında bolǵan dep bahaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Data Centers and Their Energy Consumption: Frequently Asked Questions | url =https://www.congress.gov/crs-product/R48646 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul | arxivsáne = 2026-jıl 10-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260710193932/https://www.congress.gov/crs-product/R48646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Iri maǵlıwmatlar orayların islew ushın kóp energiya talap etiledi, eń úlkenleri 3000 MVt-tan aslam energiya tutınadı&lt;ref&gt;[https://gbc-engineers.com/news/largest-data-center-in-the-world Top 5 Largest Data Center in The World 2026], gbc-engineers.com&lt;/ref&gt;. Bul energiya tutınıwı boyınsha tashwishler tuwdırmaqta. Xalıqaralıq energetika agentligi (IEA) bul maǵlıwmatlar oraylarınıń elektr energiyasın tutınıwı 2024-jılı shama menen 415 teravatt-saattı (TVt·s) qurap, global elektr energiyası tutınıwınıń shama menen 1,5%-in quraǵanın bahaladı. Aldınǵı bes jıl dawamında bul kórsetkish jılına 12%-ke ósken&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{web deregi | bet =Energy demand from AI – Energy and AI – Analysis | url =https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=IEA | til =en-GB | arxivsáne = 2026-jıl 17-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260517032539/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. IEA boljawı boyınsha, bul muǵdar jılına shama menen 15%-ke ósip, 2030-jılǵa shekem eki ese artıp, shama menen 945 TVt·s-qa jetiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;. Basqa qálegen mámleketke qaraǵanda derlik toǵız ese kóp maǵlıwmatlar orayı bar AQSH-tıń ózinde&lt;ref name=facts/&gt; maǵlıwmatlar oraylarınıń energiya tutınıwı «házirden 2030-jılǵa shekem elektr energiyasına talaptıń ósiwiniń derlik yarımın» quraydı dep boljanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2025-jıl 10-aprel | bet =AI is set to drive surging electricity demand from data centres while offering the potential to transform how the energy sector works - News | url =https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=IEA | til =en-GB | arxivsáne = 2026-jıl 2-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260702211526/https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul elektr energiyası bahalarınıń ósiwin de óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |date=July 27, 2025 |title=The AI explosion means millions are paying more for electricity |url=https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |access-date=March 19, 2026 |newspaper=The Washington Post|first=Peter|last=Whoriskey |archive-date=October 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004022426/https://www.washingtonpost.com/business/2025/07/27/electricity-rates-ohio-data-centers-ai/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Qorshaǵan ortalıqqa tásir, energiya hám suw tutınıwı hám basqa da qárejetler boyınsha tashwishler jasalma intellekttiń jedel rawajlanıw dáwirinde (AI boom) jańa maǵlıwmatlar oraylarına qarsılıqqa alıp keldi. Bunday háreketler Evropanıń, AQSH-tıń hám Qubla Amerikanıń geypara bólimlerinde júz berdi. Data Center Watch shólkeminiń birinshi esabatı 2024-jıl may ayınan 2025-jıl mart ayına shekemgi dáwirdi qamtıdı. Bul dáwirde «jergilikli qarsılıq ulıwma 64 mlrd dollarlıq maǵlıwmatlar orayı proektlerin toqtattı yamasa keshiktirgen (altı proekt pútkilley toqtatıldı, al 10 proekt keshiktirildi)» ekeni anıqlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Taft | at =Molly | bet =New report indicates a growing public resistance to data centers | url =https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 3-iyul |website=Mother Jones | til =en-US | arxivsáne = 2025-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251207212420/https://www.motherjones.com/politics/2025/11/report-growing-public-resistance-data-centers-ai-power-bills-water-land-use/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları ekonomikalıq iskerlik hám texnologiyalıq múmkinshilikler ushın áhmiyetli qozǵawshı kúsh bolıp tabıladı. PwC kompaniyasınıń ekonomikalıq tásir analizine qaraǵanda, AQSH-ta 2021-jılı bul taraw IJÓ-ge shama menen 486 mlrd dollar úles qosqan hám ulıwma 4,2 million jumıs ornın qollaǵan. Bunda hárbir tikkeley jumıs ornı ekonomikanıń basqa tarawlarında altıdan aslam qosımsha jumıs ornın payda etken&lt;ref&gt;{{Cite news |last=PricewaterhouseCoopers |title=A new era of load growth: How data centers are becoming part of our communities and energy system |url=https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260518131855/https://www.pwc.com/us/en/industries/energy-utilities-resources/library/data-centers.html |archive-date=2026-05-18 |access-date=2026-09-15 |work=PwC |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ǵárezsiz akademiyalıq izertlewler iri obektler qurılatuǵın jergilikli miynet bazarlarında bántlik hám miynet haqına ólshewge bolatuǵın tásirdi de anıqladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =New evidence on data center employment effects | url =https://www.brookings.edu/articles/new-evidence-on-data-center-employment-effects/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-sentyabr |website=Brookings | til =en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
[[Fayl:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|thumb|300px|AQSH-taǵı Amazon Web Services maǵlıwmatlar orayı]]
Maǵlıwmatlar orayları ádette iyelik modeline, kólemine hám maqsetine qarap klassifikaciyalanadı.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|+Maǵlıwmatlar oraylarınıń keń tarqalǵan túrleri hám olardıń ádettegi ózgeshelikleri&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;
!Túri
!Ádettegi kólemi
!Tiykarǵı maqseti
!Tiykarǵı ózgesheligi
|-
|Kárxana
|1–10 MVt
|Ishki IT operaciyaları
|Bir shólkemge tiyisli hám sol shólkem basqaradı
|-
|Kolokaciya
|10–100 MVt
|Bir neshe klient ushın ulıwma xosting
|Klientler orın, energiya hám salqınlatıwdı ijaraǵa aladı
|-
|Giper masshtablı
|100 MVt-tan aslam
|Bultlı xızmetler hám JI júklemeleri
|Júdá úlken masshtablanıwshılıq; iri bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı
|-
|Shetki
|1–10 MVt
|Tómen keshigiwli jergilikli qayta islew
|Sońǵı paydalanıwshılar yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqın bólistirilgen
|}
Sońǵı on jıl ishinde esaplaw júklemeleriniń bul tórt kategoriya arasında bólistiriliwi anaǵurlım ózgerdi. 2023-jılı giper masshtablı hám kolokaciya orayları birgelikte AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń shama menen 74%-in quradı, al 2014-jılı bul kórsetkish 40%-ten kem edi. 2028-jılǵa shekem bul úles 85%-ke jetedi dep boljanadı. Degen menen, bul klassifikaciyalar bir-birin biykarlamaydı hám belgili bir maǵlıwmatlar orayınıń operaciyalıq strukturası menen xızmet modeline qarap qabatlasıwı múmkin.

=== Kárxana ===
Kárxana maǵlıwmatlar orayları basqa kompaniyalardıń maǵlıwmatların kommerciyalıq xosting ushın emes, al bir shólkemniń óz ishki informaciyalıq texnologiyalar (IT) mútajlikleri ushın sol shólkemge tiyisli bolıp, sol shólkem tárepinen basqarıladı&lt;ref name=&quot;katal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Katal |first1=Avita |last2=Dahiya |first2=Susheela |last3=Choudhury |first3=Tanupriya |title=Energy efficiency in cloud computing data centers: a survey on software technologies |journal=Cluster Computing |date=June 2023 |volume=26 |issue=3 |pages=1845–1875 |doi=10.1007/s10586-022-03713-0 |pmc=9424070 |pmid=36060618 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot;&gt;{{web deregi | bet =What is a Data Center? – Cloud Data Center Explained| url =https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2026-jıl 13-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260213211103/https://aws.amazon.com/what-is/data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibm&quot;&gt;{{web deregi | bet =What Is a Data Center?| url =https://www.ibm.com/topics/data-centers|website=IBM| sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-fevral | arxivsáne = 2024-jıl 11-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20241211190253/https://www.ibm.com/topics/data-centers|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar burın áhmiyetli infrastruktura bolǵan: 2014-jılı kárxana maǵlıwmatlar orayları AQSH-taǵı serverlerdiń energiya tutınıwınıń 60%-ten aslamın quraǵan. Biraq júklemeler giper masshtablı hám kolokaciya obektlerine kóshkenlikten, 2023-jılǵa shekem bul úles shama menen 10%-ke shekem aytarlıqtay tómenledi. Kárxana maǵlıwmatlar orayınıń energiya nátiyjeliligi ádette giper masshtablı obektlerge qaraǵanda ádewir tómen. Bunıń sebebi — salqınlatıw: kárxana obektlerinde ol elektr energiyası tutınıwınıń 30%-ten aslamın quraydı, al nátiyjeli giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarında shama menen 7% boladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot;&gt;{{web deregi | avtor =International Energy Agency| sáne =2025| bet =Executive summary – Energy and AI – Analysis| url =https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|website=IEA| qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-mart | arxivsáne = 2026-jıl 30-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260430112434/https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kárxana obektlerinen bultlı hám kolokaciya infrastrukturasına ótiw aldınǵı on jıllıqtıń tiykarǵı strukturalıq tendenciyalarınıń biri bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot;&gt;{{web deregi | avtor =Synergy Research Group| sáne = 2024-jıl 7-avgust | bet =Hyperscale Operators and Colocation Continue to Drive Huge Changes in Data Center Capacity Trends| url =https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|website=Synergy Research Group| qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-mart | arxivsáne = 2026-jıl 12-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260212061636/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-operators-and-colocation-continue-to-drive-huge-changes-in-data-center-capacity-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Kolokaciya ===
Kolokaciya orayları energiya, salqınlatıw, orın hám t.b. sıyaqlı ulıwma fizikalıq infrastrukturanı óz obektlerin qurmay, orındı ijaraǵa alatuǵın bir neshe ijarashıǵa usınadı&lt;ref name=&quot;katal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;aws&quot; /&gt;. Kolokaciya maǵlıwmatlar orayları shólkemlerdiń qárejetlerin azaytadı hám operatorlarǵa energiya satıp alıw hám salqınlatıw nátiyjeliliginde masshtab únemine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Dúnyadaǵı eń úlken maǵlıwmatlar oraylarınıń geyparaları kolokaciya orayları bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edwards |first1=Dustin |last2=Cooper |first2=Zane Griffin Talley |last3=Hogan |first3=Mél |title=The making of critical data center studies |journal=Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies |date=April 2025 |volume=31 |issue=2 |pages=429–446 |doi=10.1177/13548565231224157 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı bul kategoriya dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 22%-in quradı hám quwat boyınsha giper masshtablı obektlerden keyingi ekinshi úlken kategoriya boldı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. Iri kolokaciya xızmetlerin jetkerip beriwshilerge Equinix, Switch, COPT hám Digital Realty kiredi, olar bir neshe materikte obektlerdi basqaradı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Kolokaciya orayları kóbinese tómendegilerdi jaylastıradı: óz klientleri, internet tranzit jetkerip beriwshileri, internet xızmet jetkerip beriwshileri hám bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı jeke piring baylanısları&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2021-jıl 22-iyun | bet =Touring the PhoenixNAP Data Center | url =https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |website=servethehome.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-may | arxivsáne = 2025-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250523012819/https://www.servethehome.com/touring-the-phoenixnap-data-center/2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 6-oktyabr | bet =The rise and rebirth of carrier hotels | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |website=datacenterdynamics.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-may | arxivsáne = 2023-jıl 6-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231106200130/https://www.datacenterdynamics.com/en/analysis/the-rise-and-rebirth-of-carrier-hotels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, klientlerdi baylanıstırıw ushın meet-me bólmeleri&lt;ref&gt;{{cite magazine |author=Dave Bullock |date=April 3, 2008 |title=A Lesson in Internet Anatomy: The World's Densest Meet-Me Room |url=https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |magazine=Wired |access-date=June 16, 2022 |archive-date=August 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815102804/https://www.wired.com/2008/04/gallery-one-wilshire/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, internet almasıw noqatları&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 13-sentyabr | bet =AWASR, AMS-IX, and Alliance Networks launch Internet exchange in Oman | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |website=datacenterdynamics.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-may | arxivsáne = 2023-jıl 6-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231206172736/https://www.datacenterdynamics.com/en/news/awasr-ams-ix-and-alliance-networks-launch-internet-exchange-in-oman/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-iyul | bet =Data Center Tours: Equinix DC12, Ashburn, Virginia | url =https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |website=datacenterfrontier.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-may | arxivsáne = 2025-jıl 22-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250522111322/https://www.datacenterfrontier.com/colo/article/55125540/data-center-tours-equinix-dc12-ashburn-virginia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, sonday-aq optikalıq talshıqlı suw astı baylanıs kabelleriniń shıǵıw noqatları hám terminal úskeneleri&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2016-jıl 26-may | bet =How the Internet works: Submarine fiber, brains in jars, and coaxial cables | url =https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |website=arstechnica.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-may | arxivsáne = 2025-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250523132557/https://arstechnica.com/information-technology/2016/05/how-the-internet-works-submarine-cables-data-centres-last-mile/#page-4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bular internetti baylanıstırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | bet =Equinix Expands Miami Data Center Key to Latin American Connectivity | qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-may | arxivsáne = 2025-jıl 18-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250618180636/https://www.datacenterknowledge.com/networking/equinix-expands-miami-data-center-that-s-key-to-latin-american-connectivity | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Giper masshtablı ===
Giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 100 megavatttan aslam bolǵan iri kólemli obektler. Olar bultlı xızmetler, JI-di oqıtıw hám iri kólemli maǵlıwmatlardı qayta islew ushın úlken, masshtablanatuǵın esaplaw júklemelerin qollawǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;ibm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. 2024-jıldıń aqırına shekem dúnya júzinde 1136 giper masshtablı maǵlıwmatlar orayı islep turdı. Bul san aldınǵı bes jıl ishinde eki ese artqan, al ulıwma giper masshtablı quwattıń shama menen 54%-i AQSH-qa tiyisli&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2025-jıl 19-mart | bet =Hyperscale Data Center Count Hits 1,136; Average Size Increases; US Accounts for 54% of Total Capacity | url =https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-may |website=Synergy Research Group | arxivsáne = 2026-jıl 19-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260519233713/https://www.srgresearch.com/articles/hyperscale-data-center-count-hits-1136-average-size-increases-us-accounts-for-54-of-total-capacity |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Atap aytqanda, úsh eń iri operator — Amazon Web Services, Microsoft Azure hám Google Cloud — birgelikte dúnyadaǵı barlıq giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 59%-in quraydı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Chen | at =Amber X. | bet =A.I. Is on the Rise, and So Is the Environmental Impact of the Data Centers That Drive It | url =https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=Smithsonian Magazine | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 22-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260322165232/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/with-ai-on-the-rise-what-will-be-the-environmental-impacts-of-data-centers-180987379/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ósip baratuǵın tendenciya retinde, 2024-jılı giper masshtablı maǵlıwmatlar orayları dúnyadaǵı maǵlıwmatlar orayları quwatınıń shama menen 41%-in quradı. Kárxananıń jergilikli infrastrukturası qısqarıwın dawam ettirip atırǵanlıqtan, 2029-jılǵa shekem bul kórsetkish 60%-ten asadı dep boljanadı&lt;ref name=&quot;synergy2024&quot; /&gt;. JI maǵlıwmatlar orayları ádettegi maǵlıwmatlar oraylarına qaraǵanda tezirek qurılmaqta. Xalıqaralıq energetika agentliginiń atap ótiwinshe, ádettegi maǵlıwmatlar orayı 100 000 úy xojalıǵı tutınatuǵınday elektr energiyasın tutınıwı múmkin, al házirgi waqıtta qurılıp atırǵan eń iri jańa áwlad kampusları shama menen buǵan qaraǵanda 20 ese kóp energiya talap etedi dep kútilmekte&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Data centre electricity use surged in 2025, even with tightening bottlenecks driving a scramble for solutions | baspaxana =International Energy Agency | sáne = 2025 | url =https://www.iea.org/news/data-centre-electricity-use-surged-in-2025-even-with-tightening-bottlenecks-driving-a-scramble-for-solutions | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-avgust }}&lt;/ref&gt;.

=== Shetki ===
Shetki maǵlıwmatlar orayları — ádette quwatı 1 megavatttan 10 megavattqa shekem bolǵan kishirek obektler&lt;ref name=&quot;iea4e&quot;&gt;{{web deregi |last1=Kamiya|first1=George|last2=Coroamă|first2=Vlad C.| sáne =2025| bet =Data Centre Energy Use: Critical Review of Models and Results| url =https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|website=IEA 4E TCP – EDNA| qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-mart | arxivsáne = 2026-jıl 19-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260219165722/https://www.iea-4e.org/wp-content/uploads/2025/05/Data-Centre-Energy-Use-Critical-Review-of-Models-and-Results.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Olar tarmaqtıń keshigiwin (latency) azaytıw hám real waqıt rejimindegi qosımshalardı qollaw ushın sońǵı paydalanıwshılarǵa yamasa maǵlıwmat dereklerine jaqınıraq jaylastırıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Bunday qosımshalarǵa avtonom transport quralları, sanaattı avtomatlastırıw hám kontentti jetkerip beriw kiredi. Giper masshtablı maǵlıwmatlar oraylarınan ayırmashılıǵı, shetki maǵlıwmatlar orayları bir jerge jıynalmay, qasaqana kóplegen orınlarǵa bólistiriledi. Olar qala aymaqlarında, uyalı baylanıs minaraları jaylasqan orınlarda hám sanaat obektlerinde ornatıladı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;. Shetki esaplaw infrastrukturasınıń ósiwi 5G sımsız tarmaqlarınıń keńeyiwi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gameiro |first1=João |last2=Rosmaninho |first2=Rodrigo |last3=Perna |first3=Gonçalo |last4=Rito |first4=Pedro |last5=Sargento |first5=Susana |last6=Marques |first6=Carlos |last7=Pinto |first7=Filipe |title=Edge computing and 5G network integration for mobility-aware service deployments |journal=Pervasive and Mobile Computing |date=January 2026 |volume=115 |article-number=102134 |doi=10.1016/j.pmcj.2025.102134 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; hám Zatlar interneti (IoT) qurılmalarınıń barǵan sayın kóp qollanılıwı menen baylanıslı&lt;ref name=&quot;iea20252&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Edge Computing with 5G: Synergies, Use Cases &amp; Best Practices | url =https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-may |website=floLIVE | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 8-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260308065418/https://flolive.net/blog/glossary/edge-computing-with-5g-synergies-use-cases-and-best-practices/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =University | at =EC-Council | sáne = 2025-jıl 11-dekabr | bet =Why IoT, 5G, and Edge Computing Demand a New Cybersecurity Mindset | url =https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-may |website=eccuedu | til =en-US | arxivsáne = 2026-jıl 16-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260216163903/https://www.eccu.edu/blog/iot-5g-edge-computing-cybersecurity-mindset/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul qurılmalar payda etetuǵın maǵlıwmatlardı oraylasqan maǵlıwmatlar orayına jiberiwden góre, olardıń derek jerine jaqın jerde qayta islew nátiyjelirek.

Mikro maǵlıwmatlar orayları (MDC) — ádettegi maǵlıwmatlar oraylarınan kishirek, biraq sonday múmkinshiliklerge iye kiriw dárejesindegi maǵlıwmatlar orayları&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ibrahim |first1=Rosdiazli |url=https://books.google.com/books?id=6tabEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA461 |title=International Conference on Artificial Intelligence for Smart Community: AISC 2020, 17–18 December, Universiti Teknologi Petronas, Malaysia |last2=Porkumaran |first2=K. |last3=Kannan |first3=Ramani |last4=Nor |first4=Nursyarizal Mohd |last5=Prabakar |first5=S. |date=November 13, 2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-2183-3 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar baylanıstaǵı keshigiwlerdi azaytıw ushın ádette maǵlıwmat deregine jaqın jaylasadı. Olardıń kishi ólshemi bir neshe MDC-ni keń aymaqqa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Guo |first1=Song |url=https://books.google.com/books?id=9IxVEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA12 |title=Edge Learning for Distributed Big Data Analytics: Theory, Algorithms, and System Design |last2=Qu |first2=Zhihao |date=February 10, 2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83237-3 |pages=12–13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hWV2EAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA55 |title=Research Anthology on Edge Computing Protocols, Applications, and Integration |date=April 1, 2022 |publisher=IGI Global |isbn=978-1-6684-5701-6 |page=55 |language=en}}&lt;/ref&gt;. MDC-ler paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan, frontend qosımshaları ushın qolaylı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Furht |first1=Borko |url=https://books.google.com/books?id=29UIY9EZTzYC&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Handbook of Data Intensive Computing |last2=Escalante |first2=Armando |date=December 9, 2011 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-4614-1414-8 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Olar ádette shetki esaplawlarda hám tómen keshigiwli maǵlıwmatlardı qayta islew kerek bolatuǵın basqa tarawlarda qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Srivastava |first1=Gautam |url=https://books.google.com/books?id=ahvHEAAAQBAJ&amp;dq=micro+data+center&amp;pg=PA17 |title=Security and Risk Analysis for Intelligent Edge Computing |last2=Ghosh |first2=Uttam |last3=Lin |first3=Jerry Chun-Wei |date=June 24, 2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-28150-1 |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Modullik hám iykemlilik ====
{{main|Modullik maǵlıwmatlar orayı}}
[[Fayl:IBMPortableModularDataCenter.jpg|thumb|right|40 futlıq kóshpeli modullik maǵlıwmatlar orayı]]

Modullik hám iykemlilik — maǵlıwmatlar orayınıń waqıt ótiwi menen ósiwine hám ózgeriwine múmkinshilik beretuǵın tiykarǵı elementler. Maǵlıwmatlar orayı modulleri — aldın ala injenerlik jaqtan joybarlanǵan, standartlastırılǵan qurılıs blokları. Olardı kerek bolǵanda konfiguraciyalawǵa hám kóshiriwge boladı&lt;ref&gt;Niles, Susan. &quot;Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure,&quot; 2011, Schneider Electric, page 4. {{web deregi | bet =Standardization and Modularity in Data Center Physical Infrastructure | url =http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120416120624/http://www.apcmedia.com/salestools/VAVR-626VPD_R1_EN.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 16-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-fevral }}&lt;/ref&gt;.

Modullik maǵlıwmatlar orayı júk konteynerlerine yamasa sonday kóshpeli konteynerlerge jaylastırılǵan maǵlıwmatlar orayı úskenelerinen turıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2011-jıl 8-sentyabr | bet =Strategies for the Containerized Data Center |work=Data Center Knowledge | url =http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-fevral | arxivsáne = 2012-jıl 23-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120123193211/http://www.datacenterknowledge.com/archives/2011/09/08/strategies-for-the-containerized-data-center/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmatlar orayınıń komponentleri aldın ala tayarlanıwı hám standartlastırılıwı múmkin, bul kerek bolǵanda olardı kóshiriwdi jeńillestiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Niccolai | at =James | sáne = 2010-jıl 27-iyul | bet =HP says prefab data center cuts costs in half | url =http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-fevral | arxivsáne = 2013-jıl 3-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130603111508/http://www.infoworld.com/d/green-it/hp-says-prefab-data-center-cuts-costs-in-half-837?page=0,0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bunday modullik maǵlıwmatlar orayları IT apatlarınan keyin qayta tiklew ushın paydalı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Tynan | at =Dan | sáne = 2013-jıl 28-oktyabr | bet =The Thoroughly Modular Data Center | url =https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-may |website=FedTech | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 11-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260311200832/https://fedtechmagazine.com/article/2013/10/thoroughly-modular-data-center |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Disaster Recovery | url =https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 11-may |website=Modular | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 19-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240619164654/https://modulardtc.com/en/disaster-recovery-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kóshpeli maǵlıwmatlar orayları úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı olardı saqlaytuǵın apparatlıq támiynattı fizikalıq túrde tasıw arqalı kóshiriw ushın da qollanıladı. Sonday-aq olar kriptovalyuta qazıp alıwda da qollanıladı: bunda arzanıraq energiya dereklerinen paydalanıw ushın kóshpeli maǵlıwmatlar oraylarınıń toparları bir jerden ekinshi jerge tasıladı&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Tarqatılǵan esaplawlardıń qollanılıwı]]
[[Kategoriya:Bultlı saqlaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter tarmaqları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlar orayları]]
[[Kategoriya:Maǵlıwmatlardı basqarıw]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw sistemaları]]
[[Kategoriya:Tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw]]
[[Kategoriya:Serverler]]
[[Kategoriya:Infrastruktura]]</text>
      <sha1>lv717veh1v9tuc96ttqa1ufdqzsgp4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Bultlı saqlaw</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48479</id>
    <revision>
      <id>274876</id>
      <parentid>274828</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar, tolıqtırıldı</comment>
      <origin>274876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="0fus2s1iecan5lq6sz0xq98cxn09ly3" xml:space="preserve">Bul kategoriya, tiykarınan, rezerv nusqa (backup) emes, al tiykarǵı saqlaw ornı retinde paydalanılatuǵın onlayn maǵlıwmat hám fayllardı saqlaw xızmetlerin óz ishine aladı.
{{main|Bultlı saqlaw}}

[[Fayl xostingi xızmeti|Fayl xostingi xızmetleriniń]] dizimi ushın taǵı [[:Kategoriya:Fayl xostingi]] hám [[Fayl xostingi xızmetlerin salıstırıw]] betlerin kóriń. (Wikipediada elege shekem ''Fayl xostingi xızmetleri'' kategoriyası joq).

Paydalanıwshınıń sistemasınan rezervlew procesin muwapıqlastırıwshı qosımshanı óz ishine alatuǵın onlayn hám aralıqtan kompyuter maǵlıwmatlarınıń rezerv nusqasın jaratıw qosımshaları ushın sonday-aq baylanıslı [[:Kategoriya:Onlayn rezerv nusqa xızmetleri]] betin kóriń.


[[Kategoriya:Bultlı esaplawlar|Saqlaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw]]
[[Kategoriya:Bólip tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw]]
[[Kategoriya:Fayl xostingi]]</text>
      <sha1>0fus2s1iecan5lq6sz0xq98cxn09ly3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274880</id>
      <parentid>274876</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Bultlı esaplawlar|Bultlı esaplawlar]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Bultlı esaplaw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>274880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="hfkz1pi9yf2ycipp1vvk9f4qqykgckb" xml:space="preserve">Bul kategoriya, tiykarınan, rezerv nusqa (backup) emes, al tiykarǵı saqlaw ornı retinde paydalanılatuǵın onlayn maǵlıwmat hám fayllardı saqlaw xızmetlerin óz ishine aladı.
{{main|Bultlı saqlaw}}

[[Fayl xostingi xızmeti|Fayl xostingi xızmetleriniń]] dizimi ushın taǵı [[:Kategoriya:Fayl xostingi]] hám [[Fayl xostingi xızmetlerin salıstırıw]] betlerin kóriń. (Wikipediada elege shekem ''Fayl xostingi xızmetleri'' kategoriyası joq).

Paydalanıwshınıń sistemasınan rezervlew procesin muwapıqlastırıwshı qosımshanı óz ishine alatuǵın onlayn hám aralıqtan kompyuter maǵlıwmatlarınıń rezerv nusqasın jaratıw qosımshaları ushın sonday-aq baylanıslı [[:Kategoriya:Onlayn rezerv nusqa xızmetleri]] betin kóriń.


[[Kategoriya:Bultlı esaplaw|Saqlaw]]
[[Kategoriya:Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw]]
[[Kategoriya:Bólip tarqatılǵan maǵlıwmatlardı saqlaw]]
[[Kategoriya:Fayl xostingi]]</text>
      <sha1>hfkz1pi9yf2ycipp1vvk9f4qqykgckb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı saqlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48480</id>
    <revision>
      <id>274866</id>
      <parentid>274829</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43486" sha1="1an8tmm8linorzid78otq8ckmj5ogi5" xml:space="preserve">'''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiyisli bolıp, sol tárepinen basqarıladı. Bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardıń qoljetimli bolıwına, sonday-aq fizikalıq ortalıqtıń qorǵalǵan, qáwipsiz hám islep turıwına juwapker. Adamlar hám shólkemler paydalanıwshı, shólkem yamasa qosımsha maǵlıwmatların saqlaw ushın xızmet jetkerip beriwshilerden saqlaw kólemin satıp aladı yamasa jalǵa aladı.

Bultlı saqlaw xızmetlerine kolokaciyalanǵan bultlı esaplaw xızmeti, veb-xızmettiń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) yamasa API-di qollanatuǵın qosımshalar arqalı kiriwge boladı. Bunday qosımshalarǵa bultlı jumıs stolı saqlawı, bultlı saqlaw shlyuzı yamasa vebke tiykarlanǵan kontentti basqarıw sistemaları kiredi.

==Tariyxı==
Bultlı esaplawdı 1960-jıllarda Dj. K. R. Liklayder oylap tapqan dep esaplanadı. Ol ARPANET boyınsha jumısında adamlar menen maǵlıwmatlardı qálegen jerden hám qálegen waqıtta baylanıstırıwdı maqset etken&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|work=ComputerWeekly|title=A History of Cloud Computing|author-first1=Arif|author-last1=Mohamed|date=9 April 2018|archive-date=21 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172050/http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1983-jılı CompuServe óz paydalanıwshılarına olar júklewdi qálegen hár qanday fayllardı saqlaw ushın az muǵdarda disk ornın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Increase Your 100's Storage with 128K from Compuserve|last = Louden|first = Bill|date = September 1983|journal = Portable 100|volume = 1|publisher = New England Publications Inc.|issue = 1|page = 22|issn = 0738-7016}}&lt;/ref&gt;.

1994-jılı AT&amp;T jeke hám biznes baylanısı hám isbilermenlik ushın PersonaLink Services onlayn platformasın iske qostı. Bul saqlaw xızmeti tolıǵı menen vebke tiykarlanǵan birinshi xızmetlerdiń biri boldı. Kompaniyanıń reklamalarında ol «biziń elektron ushırasıw ornımızdı bult dep oylawıńızǵa boladı» dep súwretlengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |author-first1=Daniela |author-last1=Hernandez |date=May 23, 2014 |title=Tech Time Warp of the Week |url=https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921010826/https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-date=2020-09-21 |access-date=2024-08-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. Amazon Web Services 2006-jılı Amazon S3 bultlı saqlaw xızmetin usındı. Bul xızmet SmugMug, Dropbox hám Pinterest sıyaqlı belgili xızmetlerdiń saqlaw jetkerip beriwshisi retinde keń tanıldı hám keń qollanıla basladı. 2005-jılı Box kompaniyası biznes ushın onlayn fayl almasıw hám jeke bultlı kontentti basqarıw xızmetin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |title= Box.net lets you store, share, work in the computing cloud |url= http://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |access-date= October 2, 2016 |publisher= Silicon Valley Business Journal |date= December 16, 2009 |url-access= limited |archive-date= April 3, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230403144337/https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud AWS-ten úsh jıl keyin, 2009-jılı sentyabr ayında iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Russell | at =Ron Miller, Jon | sáne = 2017-jıl 27-fevral | bet =Ambitious Alibaba takes aim at the kings of cloud computing | url =https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250907153033/https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ | arxivsáne = 2025-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=TechCrunch | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha Gartner bultlı saqlaw platformaların tómendegishe reytingledi: AWS, Google, Microsoft, Oracle, Alibaba, IBM, Huawei hám Tencent. Olar global bultlı xızmetler bazarınıń 97%-in quraydı. Bul reyting bazarda ámelge asırıw qábiletine hám innovaciyalıq kózqarasqa tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haranas | at =Mark | bet =Top 8 Cloud Platform Services Ranked: Azure, AWS, Google Lead Gartner Magic Quadrant | url =https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250629015956/https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivsáne = 2025-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=www.crn.com}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Qıtaydıń texnologiyalıq kompaniyalarınıń 80%-i&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 31-oktyabr | bet =Alibaba's cloud unit now serves 80% of Chinese tech companies | url =https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260304123818/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms | arxivsáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=South China Morning Post | til =en}}&lt;/ref&gt; hám JI úlken til modelleri (LLM) kompaniyalarınıń yarımı Alibaba Cloud platformasında isledi. Al AQSH-ta 31–50% úles penen AWS ústemlik etti&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2022-jıl 7-fevral | bet =AWS vs Azure vs GCP vs Alibaba - Cloud Providers Comparison | url =https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251216052934/https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ | arxivsáne = 2025-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı Alibaba keyingi úsh jıl ishinde jasalma intellekt hám bultlı infrastruktura ushın 300 million yuannan, yaǵnıy shama menen 52 mlrd dollardan aslam qarjı jumsawdı jobalastırǵan. Bul aldınǵı jılı jumsalǵan muǵdardan anaǵurlım kóp. Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları hám Qwen sıyaqlı JI modelleri de keńeytiledi. Alibaba kompaniyasınıń bas direktorı Eddi Vu bul qárejetti bult hám JI ushın búgingi kúnge shekemgi eń úlken qárejet dep táriyipleydi. Sonday-aq ol ishki JI júklemeleriniń kóp bólegi Alibaba Cloud platformasında isleydi dep kútiletuǵının túsindirdi. Alibaba-nıń Accio Work sıyaqlı geypara JI quralları jergilikli saqlawdı hám bultqa tiykarlanǵan xızmetlerdi biriktiredi, biraq olardıń texnikalıq arxitekturasınıń tolıq táriypi joq&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haleem | at =Abbas | sáne = 2026-jıl 24-mart | bet =Alibaba International announces AI agent fleets via Accio Work | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/03/24/alibaba-international-announces-ai-agent-fleets-via-accio-work/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Jumıs stolı qosımshası fayllarǵa kire aladı hám nátiyjeler dúze aladı. Sonday-aq ol paydalanıwshınıń qurılmasında yad yamasa iskerlik maǵlıwmatların saqlay aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Staff | at =Digital Commerce 360 | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =The Sourcing Tool That Works While You Sleep | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/22/accio-sourcing-tool-that-works-while-you-sleep/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Qupıyalıq siyasatına sáykes, Accio Work kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerdi, xabarlasıwlardı, texnikalıq maǵlıwmatlardı hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaydı, olardı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler qayta islewi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Duckett | at =Beth | sáne = 2026-jıl 24-iyul | bet =Alibaba adds more agentic AI to B2B sourcing | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/24/alibaba-accio-work-agentic-ai-b2b-sourcing/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Accio Work qupıyalıq siyasatında onıń paydalanıwshılardıń kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerin, xabarlasıwların, texnikalıq maǵlıwmatların hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaytuǵını, al olardıń jergilikli orınlaw menen birge bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler tárepinen qayta islenıwi múmkin ekeni aytılǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =say | at =Georgia Butler Have your | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Alibaba considers increasing AI data center capex spend to $69bn over three years - report | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/alibaba-considers-increasing-ai-data-center-capex-spend-to-69bn-over-three-years-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=www.datacenterdynamics.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Sharwood | at =Simon | sáne = 2026-jıl 21-avgust | bet =Alibaba Cloud plans to use fewer Western chips, to boost its already huge AI margins | url =https://www.theregister.com/off-prem/2026/08/21/alibaba-cloud-plans-to-use-fewer-western-chips-to-boost-its-already-huge-ai-margins/5290815 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=theregister | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul xızmet paydalanıwshınıń kompyuterinde fayllar menen islew hám wazıypalardı orınlaw ushın «local-first» (birinshi náwbette jergilikli) dep táriyiplenedi. Al bultlı infrastruktura akkauntlardı basqarıw, xızmet kórsetiw, xabarlasıw hám geypara JI jobalastırıw hám model inferenciyası ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Zulhusni | at =Muhammad | sáne = 2026-jıl 23-sentyabr | bet =Alibaba Cloud plans 20GW AI infrastructure expansion by 2032 | url =https://www.cloudcomputing-news.net/news/alibaba-cloud-ai-infrastructure-20gw-2032/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=Cloud Computing News | til =en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Accio Work 隐私协议 | url =https://cdn.contract.alibaba.com/terms/privacy_policy_full/20260406201836579/20260406201836579.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=cdn.contract.alibaba.com}}&lt;/ref&gt;. Jergilikli keńislik fayllar menen islewdi hám wazıypalardı orınlawdı qollaydı, al bultlı infrastruktura akkauntlardı, xızmet kórsetiwdi, kommunikaciyalardı hám, múmkin, JI jobalastırıwdı qollaydı. Bul bóliniw paydalanıwshı JI quralına qaysı aymaqtan kiretuǵınına baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba launches latest agentic AI platform with international unit's Accio Work | url =https://www.reuters.com/business/finance/alibaba-launches-latest-agentic-ai-platform-with-international-units-accio-work-2026-03-23/ |url-status=live |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;. Qárejetler ishki júklemelerdi hám sırtqı klient funkciyaların qollaw ushın GPU-ǵa uqsas tezletkishler hám iri kólemli maǵlıwmatlar orayları sıyaqlı arnawlı elementlerdi óz ishine aladı. Bul Alibaba kompaniyasınıń elektron sawdadan bultlı infrastrukturaǵa burılıwın kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Qu | at =Tracy | sáne = 2025-jıl 24-fevral | bet =Alibaba to Spend More Than $52 Billion in AI, Cloud Over Next Three Years | url =https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250530170911/https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea | arxivsáne = 2025-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=The Wall Street Journal | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =闫星周 | bet =Alibaba accelerates cloud and AI growth with $52.4b investment | url =http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260324130113/http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html | arxivsáne = 2026-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=www.chinadaily.com.cn}}&lt;/ref&gt;.
==Arxitekturası==
[[Fayl:Cloud storage architecture.png|thumb|Bultlı saqlawdıń joqarı dárejeli arxitekturası]]

Bultlı saqlaw joqarı dárejede virtuallastırılǵan infrastrukturaǵa tiykarlanadı. Ol interfeysler, derlik dárhal iykemlilik hám masshtablanıwshılıq, kóp ijarashılıq (multi-tenancy) hám resurslardı ólshep paydalanıw jaǵınan ulıwma bultlı esaplawǵa uqsas. Bultlı saqlaw xızmetlerin sırtqı xızmet (Amazon S3) retinde qollanıwǵa yamasa kárxananıń óz aymaǵında (ViON Capacity Services) ornatıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =On-premises private cloud storage description, characteristics, and options| url =http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160322022215/http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı saqlawdıń úsh túri bar: xostinglengen obekt saqlaw xızmeti, fayl saqlaw hám blok saqlaw. Bul bultlı saqlaw túrleriniń hárbiriniń óziniń ayrıqsha artıqmashılıqları bar.

* Bultlı saqlaw qásiyetlerine iye bolıp xostinglenetuǵın hám ornatılatuǵın obekt saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon S3, Oracle Cloud Storage hám Microsoft Azure Storage xızmetlerin keltiriwge boladı. Sonday-aq olarǵa Openstack Swift sıyaqlı obekt saqlaw programmalıq támiynatı, EMC Atmos, EMC ECS hám Hitachi Content Platform sıyaqlı obekt saqlaw sistemaları, OceanStore&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot;&gt;S. Rhea, C. Wells, P. Eaton, D. Geels, B. Zhao, H. Weatherspoon, and J. Kubiatowicz, Maintenance-Free Global Data Storage. IEEE Internet Computing, Vol 5, No 5, September/October 2001, pp 40–49. [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329061438/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf|date=2012-03-29}} [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623031932/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html|date=2011-06-23}}&lt;/ref&gt; hám VISION Cloud sıyaqlı tarqatılǵan saqlaw boyınsha ilimiy proektler kiredi&lt;ref&gt;{{cite book | doi = 10.1109/CloudCom.2011.55 | year=2011 | pages=357–366 | last1 = Kolodner | first1 = Elliot K. | last2 = Tal | first2 = Sivan | last3 = Kyriazis | first3 = Dimosthenis | last4 = Naor | first4 = Dalit | last5 = Allalouf | first5 = Miriam | last6 = Bonelli | first6 = Lucia | last7 = Brand | first7 = Per | last8 = Eckert | first8 = Albert | last9 = Elmroth | first9 = Erik | last10 = Gogouvitis | first10 = Spyridon V. | last11 = Harnik | first11 = Danny | last12 = Hernandez | first12 = Francisco | last13 = Jaeger | first13 = Michael C. | last14 = Bayuh Lakew | first14 = Ewnetu | last15 = Manuel Lopez | first15 = Jose | last16 = Lorenz | first16 = Mirko | last17 = Messina | first17 = Alberto | last18 = Shulman-Peleg | first18 = Alexandra | last19 = Talyansky | first19 = Roman | last20 = Voulodimos | first20 = Athanasios | last21 = Wolfsthal | first21 = Yaron| title=2011 IEEE Third International Conference on Cloud Computing Technology and Science | chapter=A Cloud Environment for Data-intensive Storage Services | isbn=978-1-4673-0090-2 | s2cid=96939 }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud obekt saqlaw xızmetiniń (OSS) taǵı bir mısalı bolıp tabıladı. Ol tolıq basqarılatuǵın, masshtablanatuǵın, qáwipsiz hám únemli bultlı saqlaw bolıp, Amazon S3 hám Microsoft Azure Storage sıyaqlı úlken kólemdegi strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa kiriw ushın arnalǵan. OSS bucket (sıyımlıq) tiykarındaǵı saqlawdı, global kiriwdi hám joqarı shıdamlılıqtı qollaydı. Bul onı standart bultlı obekt saqlaw platformasına aylandıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Object Storage Service - Alibaba Cloud | url =https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260520054414/https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ | arxivsáne = 2026-jıl 20-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=www.alibabacloud.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba Cloud OSS | url =https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251212182718/https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) | arxivsáne = 2025-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=S&amp;P Global Marketplace | til =en}}&lt;/ref&gt;.

* Fayl saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon Elastic File System (EFS) hám Qumulo Core xızmetlerin keltiriwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Cardin |first1=Jay | bet =Qumulo – Because Data Storage Is Not Created Equal | url =https://blog.wei.com/qumulo-because-data-storage-is-not-created-equal |website=WEI Tech Exchange | baspaxana =WEI | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;. Olar ulıwma fayllarǵa kiriwdi hám fayl sistemasın talap etetuǵın qosımshalar ushın qollanıladı. Bunday saqlaw kóbinese tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw (Network Attached Storage, NAS) serveri arqalı qollap-quwatlanadı. Ol iri kontent repozitoriyleri, islep shıǵıw ortalıqları, media saqlawlar yamasa paydalanıwshılardıń úy katalogları ushın qollanıladı.

* Amazon Elastic Block Store (EBS) sıyaqlı blok saqlaw xızmeti maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı basqa kárxana qosımshaları ushın qollanıladı. Ol kóbinese hárbir xost ushın arnawlı, tómen keshigiwli saqlawdı talap etedi. Bul geypara tárepleri boyınsha tikkeley jalǵanǵan saqlawǵa (direct attached storage, DAS) yamasa saqlaw tarmaǵına (storage area network, SAN) uqsas.

Bultlı saqlaw tómendegishe sıpatlanadı&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot; /&gt;:
* Kóplegen tarqatılǵan resurslardan turadı, biraq federativ&lt;ref&gt;Vernik, Gil, et al. &quot;Data On-boarding in Federated Storage Clouds.&quot; Proceedings of the 2013 IEEE Sixth International Conference on Cloud Computing. IEEE Computer Society, 2013.&lt;/ref&gt; yamasa kooperativ saqlaw bultı arxitekturasında bir pútin retinde isleydi
* Maǵlıwmatlardıń artıqsha nusqaları hám olardıń tarqatılıwı arqalı qátelerge joqarı dárejede shıdamlı
* Versiyalanǵan nusqalardı jaratıw arqalı joqarı dárejede uzaq saqlanadı
* Ádette maǵlıwmatlar replikaları boyınsha aqır-aqıbetinde kelisilgen (eventual consistency)&lt;ref&gt;Kemme, Bettina, et al. &quot;Consistency in Distributed Systems (Dagstuhl Seminar 13081).&quot; (2013).&lt;/ref&gt;

==Artıqmashılıqları==
* Kompaniyalar tek haqıyqatında paydalanǵan saqlaw kólemi ushın tóleydi, ádette bul bir ay, sherek yamasa jıl ishindegi ortasha tutınıw boladı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Bul bultlı saqlawdıń arzanıraq ekenin bildirmeydi, tek ol kapital qárejetler emes, al operaciyalıq qárejetler payda etedi.
* Bultlı saqlawdı paydalanatuǵın kompaniyalar óz energiya tutınıwın 70%-ke shekem azaytıp, ekologiyalıq jaqtan tazaraq biznes bola aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The usage and adoption of cloud computing by small and medium businesses|last = Gupta|first = P|date = 20 October 2013|journal = International Journal of Information Management|doi = 10.1016/j.ijinfomgt.2013.07.001|volume = 33|issue = 5|pages = 861–874}}&lt;/ref&gt;.
* Shólkemler sırtqı hám jergilikli bultlı saqlaw variantları arasında yamasa olardıń aralasın tańlay aladı. Tańlaw dáslepki tikkeley qárejetlerdi únemlew múmkinshiligin tolıqtıratuǵın tiyisli sheshim qabıl etiw kriteriylerine baylanıslı. Mısalı, operaciyalardıń úziliksizligi (COOP), apatlardan keyin qayta tiklew (DR), qáwipsizlik (PII, HIPAA, SARBOX, IA/CND), sonday-aq jazbalardı saqlaw boyınsha nızamlar, normativlik aktler hám siyasatlar&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Ochs, R. (2012). The New Decision-Makers. CRN (June 22, 2012). Retrieved on December 10, 2012.| url =http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160805183008/http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| arxivsáne = 2016-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;.
* Saqlawdıń qoljetimliligi hám maǵlıwmatlardı qorǵaw obekt saqlaw arxitekturasınıń ishki qásiyetleri bolıp tabıladı. Sonlıqtan qosımshaǵa qarap, qoljetimlilik hám qorǵawdı qosıw ushın kerek bolatuǵın qosımsha texnologiya, miynet hám qárejetlerdi joq etiwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | bet =4 reasons why cloud and on-premises storage are different, but equally good for people data | sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130925073953/http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | arxivsáne = 2013-jıl 25-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Qosımsha saqlaw kólemin satıp alıw sıyaqlı saqlawǵa xızmet kórsetiw wazıypaları xızmet jetkerip beriwshiniń juwapkershiligine ótkeriledi&lt;ref name=&quot;zdnet&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2010-jıl 4-iyun | bet =Nasuni Cloud Storage Gateway {{!}} ZDNet |website=ZDNet | url =http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100604074228/http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | arxivsáne = 2010-jıl 4-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlaw paydalanıwshılarǵa veb-xızmet interfeysi arqalı basqa shólkemniń infrastrukturasında jaylasqan keń kólemli resurslar menen qosımshalarǵa dárhal kiriw múmkinshiligin beredi&lt;ref&gt;O'Brien, J. A. &amp; Marakas, G. M.  (2011).  Computer Software.  Management Information Systems 10th ed.  145.  McGraw-Hill/Irwin&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların bulttan jergilikli orınlarǵa kóshiriw yamasa virtual mashina obrazın jergilikli orınnan bulttaǵı obrazlar kitapxanasına import etiw ushın qollanıwǵa boladı. Bunnan basqa, bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların paydalanıwshı akkauntları arasında yamasa maǵlıwmatlar orayları arasında kóshiriw ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;Wu C F, Wang Y S, Liu G N, Amies, A, 2012, [http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html Create solutions on IBM SmartCloud Enterprise: Transfer image assets between different accounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902000723/http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html |date=2013-09-02 }} ''IBM developerWorks'', June 6.&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı tábiyiy apatlarǵa shıdamlı rezerv nusqa retinde qollanıwǵa boladı, sebebi ádette dúnyanıń hár túrli jerlerinde jaylasqan 2 yamasa 3 hár túrli rezerv server boladı.
* Bultlı saqlawdı WebDAV protokolı arqalı jergilikli disk retinde jalǵawǵa boladı. Ol bir neshe keńsesi bar shólkemler ushın oraylıq fayl serveri retinde xızmet ete aladı.
==Itimal mashqalalar==

===Maǵlıwmatlar qáwipsizligi===
Sezimtal maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshide saqlaǵanda saqlanıp turǵan maǵlıwmatlar menen uzatılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi mashqala bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlardı saqlawdı autsorsingke beriw hújim maydanın úlkeytedi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface | bet =The Attack Surface Problem | baspaxana =Sans.edu | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921221257/http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface }}&lt;/ref&gt;. Bultlı saqlaw xakerler ushın da, milliy qáwipsizlik agentlikleri ushın da bay resurs bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mello | at =John P. | sáne = 2012-jıl 20-mart | bet =National Security Agency Pressed to Reveal Details on Google Deal | url =http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130611043843/http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html | arxivsáne = 2013-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Spring | at =Tom | bet =Google Ditches Microsoft's Windows Over Security Issues, Report Claims | url =http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110701071233/http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivsáne = 2011-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;. Bult kóplegen hár túrli paydalanıwshılar menen shólkemlerdiń maǵlıwmatların saqlaytuǵınlıqtan, xakerler onı júdá qımbatlı nıshana dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Subashini |first1=S. |last2=Kavitha |first2=V. |date=2011-01-01 |title=A survey on security issues in service delivery models of cloud computing |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=34 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.jnca.2010.07.006 |s2cid=7924866}}&lt;/ref&gt;.
# Maǵlıwmatlar tarqatılǵanda, olar kóbirek orınlarda saqlanadı. Bul maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız fizikalıq kiriw táwekelin arttıradı. Mısalı, bultqa tiykarlanǵan arxitekturada maǵlıwmatlar jiyi replikaciyalanadı hám kóshiriledi, sonlıqtan maǵlıwmatlardı ruqsatsız qayta tiklew táwekeli anaǵurlım artadı. Bunday jaǵday, mısalı, eski úskenelerdi utilizaciyalawda, disklerdi qayta paydalanıwda hám saqlaw ornın qayta bólistiriwde júz beredi. Maǵlıwmatlardıń replikaciyalanıw usılı klient tańlaǵan xızmet dárejesine hám usınılatuǵın xızmetke baylanıslı. Shifrlaw qollanılǵanda, ol qupıyalılıqtı támiyinley aladı. Maǵlıwmatlardı (diskte) joq etkende kripto-joq etiw (crypto-shredding) usılın qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligi bar hám tásirge ushırawı (mısalı, para alıwı yamasa májbúrleniwi) múmkin bolǵan adamlar sanı anaǵurlım artadı. Bir kompaniyada administratorlar, tarmaq injenerleri hám texniklerden turatuǵın kishi topar bolıwı múmkin. Al bultlı saqlaw kompaniyasınıń kóplegen klientleri hám mıńlaǵan serverleri boladı. Sonlıqtan onıń pútkil obekttegi yamasa, múmkin, pútkil kompaniyadaǵı derlik barlıq maǵlıwmatlarǵa fizikalıq hám elektron kiriw múmkinshiligi bar texnikalıq xızmetkerlerdiń toparı ádewir úlken boladı&lt;ref name=ICS_1&gt;{{web deregi | bet =US-CERT ICS-TIP-12-146-01 Targeted Cyber Intrusion and Detection Mitigation Strategies| url =https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| baspaxana =U.S. Department of Homeland Security| sáne = 2012-jıl 19-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231205164351/https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Deshifrlaw giltleri xızmet jetkerip beriwshide emes, al xızmet paydalanıwshısında saqlanǵanda, xızmet jetkerip beriwshi xızmetkerleriniń maǵlıwmatlarǵa kiriwi sheklenedi. Bultta kóp maǵlıwmattı kóp paydalanıwshı menen bólisiw ushın deshifrlaw maqsetinde paydalanıwshılarǵa qáwipsiz kanallar arqalı kóp sanlı gilt tarqatılıwı kerek. Sonday-aq olardı paydalanıwshılar óz qurılmalarında qáwipsiz saqlawı hám basqarıwı kerek. Bul giltlerdi saqlaw ushın júdá qımbat qáwipsiz saqlaw kerek boladı. Bul mashqalanı sheshiw ushın giltlerdi biriktiriwshi kriptosistemanı (key-aggregate cryptosystem)&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Key-Aggregate Cryptosystem for Scalable Data Sharing in Cloud Storage|journal = IEEE Transactions on Parallel and Distributed Systems|date = 2014-02-01|issn = 1045-9219|pages = 468–477|volume = 25|issue = 2|doi = 10.1109/TPDS.2013.112|first1 = Cheng-Kang|last1 = Chu|first2 = Sherman S.M.|last2 = Chow|first3 = Wen-Guey|last3 = Tzeng|first4 = Jianying|last4 = Zhou|first5 = Robert H.|last5 = Deng|s2cid = 13030328|url = https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|archive-date = 2021-01-19|access-date = 2020-09-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210119053946/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|url-status = live}}&lt;/ref&gt; qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlar ótetuǵın tarmaqlar sanı artadı. Bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın tek lokal esaplaw tarmaǵı (LAN) yamasa saqlaw tarmaǵı (SAN) emes, al olardı baylanıstıratuǵın global tarmaq (WAN) ta kerek boladı.
# Saqlaw hám tarmaqlardı kóplegen basqa paydalanıwshılar/klientler menen bólisiwde basqa klientlerdiń siziń maǵlıwmatlarıńızǵa kiriwi múmkin. Bul geyde nadurıs háreketler, nasaz úskeneler yamasa programmadaǵı qátelik sebepli, al geyde jınayıy niyet sebepli júz beredi. Bul táwekel tek bultlı saqlawǵa emes, al saqlawdıń barlıq túrlerine tiyisli. Uzatıw waqtında maǵlıwmatlardıń oqılıw táwekelin shifrlaw texnologiyası arqalı azaytıwǵa boladı. Uzatıw waqtındaǵı shifrlaw maǵlıwmatlardı bultlı xızmetke jiberiw hám onnan alıw waqtında qorǵaydı&lt;ref name=MC_1&gt;{{web deregi | bet =4 Ways: Transfer Files from One OneDrive Account to Another without Downloading| url =https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| baspaxana =MultCloud| sáne =2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616124728/https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Saqlawdaǵı shifrlaw xızmet jetkerip beriwshide saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı qorǵaydı. Maǵlıwmatlardı jergilikli bultlı xızmetke kiriw sistemasında (on-ramp) shifrlaw qorǵawdıń eki túrin de támiyinley aladı.

Qáwipsizlik mashqalalarınan qashıwdıń bir neshe jolı bar. Olardıń biri — ulıwma paydalanıwdaǵı bulttıń ornına jeke bulttı qollanıw. Basqa bir jolı — maǵlıwmatlardı shifrlanǵan formatta júklew, bunda gilt jergilikli infrastrukturada saqlanadı. Bul maqsette kóbinese maǵlıwmatlardı jiberiwden aldın shifrlaw múmkinshiligi bar jergilikli bultlı saqlaw shlyuzları qollanıladı.

===Uzaq múddetlilik===
Kompaniyalar máńgi emes, al olar usınatuǵın xızmetler menen ónimler ózgeriwi múmkin. Maǵlıwmatlardı saqlawdı basqa kompaniyaǵa autsorsingke beriw dıqqat penen izertlewdi talap etedi, hám bunda hesh nárse anıq bolmaydı. Kompaniya ómir súriwin toqtatqanda yamasa onıń jaǵdayı ózgergende, ózgermes dep esaplanǵan kelisimler hesh nársege turmaytuǵın bolıp qalıwı múmkin. Kompaniyalar&lt;ref name=&quot;netwk-wld-cloud&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Cloud's worst-case scenario: What to do if your provider goes belly up | url =https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2014-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231117235114/https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp-world-longshut&quot;&gt;{{web deregi |last1=Gaudin |first1=Sharon | bet =Verizon gets 'black eye' in long cloud shutdown | url =http://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |work=Computerworld | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2015-jıl 12-yanvar | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616102943/https://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netwk-wld-goesdark&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Free cloud storage service MegaCloud goes dark | url =https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2013-jıl 1-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240806125539/https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:
# Bankrot bolıwı múmkin.
# Keńeyip, óz baǵdarın ózgertiwi múmkin.
# Basqa iri kompaniyalar tárepinen satıp alınıwı múmkin.
# Eksport sheklewlerine sáykeslikti biykar etetuǵın mámlekette bas keńsesi jaylasqan kompaniya tárepinen satıp alınıwı yamasa sonday mámleketke kóshiwi múmkin. Bunday jaǵdayda maǵlıwmatlardı kóshiriw zárúr boladı.
# Qayta tiklep bolmaytuǵın apatqa ushırawı múmkin.
===Qoljetimlilik===
* Autsorsingke berilgen saqlawdıń ónimliligi jergilikli saqlawǵa qaraǵanda tómenirek bolıwı itimal. Bul klienttiń WAN ótkeriw qábiletine qansha qarjı jumsawǵa tayın ekenine baylanıslı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;
* Isenimlilik hám qoljetimlilik global tarmaqtıń qoljetimliligine hám xızmet jetkerip beriwshi qollanatuǵın qáwipsizlik ilajlarınıń dárejesine baylanıslı. Isenimlilik apparatlıq támiynatqa, sonday-aq qollanılatuǵın hár túrli algoritmlerge tiykarlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Cloud Data Storage Companies, Here are 15 Services and Innovators | url =https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-sentyabr |website=mediaipnu.or.id | sáne = 2022-jıl 16-sentyabr | til =en-gb | arxivsáne = 2022-jıl 20-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220920173123/https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń sheklewleri ===
Ádette bultlı saqlawdıń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler sol xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın basqa xızmetlerde hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, xızmet jetkerip beriwshiler ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

===Basqa mashqalalar===
* Jazbalardı saqlaw boyınsha arnawlı talapları bar paydalanıwshılar, mısalı, nızamǵa sáykes elektron jazbalardı saqlawı kerek bolǵan mámleketlik mekemeler bultlı esaplaw hám saqlawdı qollanıwda qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi Qorǵanıw informaciyalıq sistemaları agentligine (DISA) jazbalardı saqlaw, jeke identifikaciyalaytuǵın maǵlıwmatlar (PII) hám qáwipsizlik (informaciya qáwipsizligin támiyinlew; IA) boyınsha barlıq talaplarǵa juwap beretuǵın jazbalardı basqarıw ónimleriniń dizimin júrgiziwdi tapsırǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =DoDD 5015.2 DOD Records Management Program, Section 5.1.3| url =http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110322204713/http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;
* Fayl almasıwǵa ruqsat beretuǵın saytlar qaraqshılıqqa hám avtorlıq huqıqın buzıwǵa jol ashıwı múmkin. Mısalı, CodexCloud elektron kitaplar saqlaw saytı onda júklengen hám tarqatılǵan intellektual menshik iyeleriniń sud talaplarına ushıradı. Onı salıstırǵan Grooveshark hám [[YouTube]] saytları da sonday jaǵdayǵa ushıraǵan&lt;ref&gt;{{cite news|journal=MakeUseOf|author=Justin Pot|title=Codex Cloud: Upload Your Books &amp; Read Them Online Along With Other People's Uploads|url=http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|date=7 December 2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archive-date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|journal=NextWeb|date=18 October 2011|title=Publishers beware: Is CodexCloud the Grooveshark for ebooks?|author=Nancy Messieh|url=https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|archive-date=15 January 2021|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190113/https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Fayllardı mámleket ishinde, ásirese xalıqaralıq dárejede saqlaǵanda normativlik talaplarǵa sáykeslik kózqarasınan huqıqıy tárep mashqala bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Jones | at =Hadley | url =http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ | bet =When Online File Storage Gets Legal: Regulatory Compliance | sáne = 2014-jıl 16-yanvar | baspaxana =CloudWedge | qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-yanvar | arxivsáne = 2018-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181019121948/http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Iri maǵlıwmatlar orayların dúziw ushın, ásirese olardı energiya menen támiyinlew ushın kerek bolatuǵın resurslar mámleketlerdi energiya óndiriwin anaǵurlım arttırıwǵa májbúr etpekte. Bul klimatqa jáne de zıyan keltiretuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

==Gibridli bultlı saqlaw==
{{main|Gibridli bultlı saqlaw}}

Gibridli bultlı saqlaw — jergilikli saqlaw resursların bultlı saqlaw menen birge qollanatuǵın saqlaw infrastrukturası ushın termin. Jergilikli saqlawdı ádette shólkemniń ózi basqaradı, al bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı basqarıw hám olardıń qáwipsizligi ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshi juwapker&lt;ref name=&quot;jones1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage | bet =Hybrid Cloud Storage |work=SearchStorage | at =Margaret | familiya =Jones | sáne = July 2019 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621203942/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı saqlawdı jergilikli bultlı saqlaw shlyuzı arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Bul shlyuz fayl sisteması yamasa obekt saqlaw interfeysin usınadı, paydalanıwshılar oǵan jergilikli saqlaw sistemasına kirgendey kire aladı. Bultlı saqlaw shlyuzı maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetine hám onnan paydalanıwshıǵa kórinbeytuǵın túrde jiberedi hám jergilikli kesh arqalı maǵlıwmatlarǵa tómen keshigiw menen kiriwdi támiyinleydi&lt;ref name=&quot;searchstorage1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway | bet =Definition: cloud storage gateway |work=SearchStorage | at =Mike | familiya =Barrett | sáne = July 2014 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621201806/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı shólkemniń ishki saqlaw resursların tolıqtırıw ushın yamasa tiykarǵı saqlaw infrastrukturası retinde qollanıwǵa boladı. Eki jaǵdayda da gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge dástúrli jergilikli saqlaw infrastrukturasına qaraǵanda kóbirek iykemlilik hám masshtablanıwshılıq beriwi múmkin&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı qollanıwdıń bir neshe artıqmashılıqları bar. Mısalı, jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlardı tez kiriw ushın jergilikli keshte saqlawǵa boladı, al aktiv emes salqın maǵlıwmatlar (cold data) sırtta, bultta saqlanadı. Bul orındı únemlewge, saqlaw qárejetlerin azaytıwǵa hám ónimlilikti arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, maǵlıwmatlar jergilikli hám bultlı saqlaw infrastrukturasında da saqlanatuǵınlıqtan, gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge artıqsha nusqalardıń kóbirek bolıwın hám qátelerge joqarıraq shıdamlılıqtı támiyinley aladı&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı saqlaw]]</text>
      <sha1>1an8tmm8linorzid78otq8ckmj5ogi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274875</id>
      <parentid>274866</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43489" sha1="egrjet448v5eeuav66fyhzw0l86kycj" xml:space="preserve">'''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiyisli bolıp, sol tárepinen basqarıladı. Bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardıń qoljetimli bolıwına, sonday-aq fizikalıq ortalıqtıń qorǵalǵan, qáwipsiz hám islep turıwına juwapker. Adamlar hám shólkemler paydalanıwshı, shólkem yamasa qosımsha maǵlıwmatların saqlaw ushın xızmet jetkerip beriwshilerden saqlaw kólemin satıp aladı yamasa jalǵa aladı.

Bultlı saqlaw xızmetlerine kolokaciyalanǵan bultlı esaplaw xızmeti, veb-xızmettiń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) yamasa API-di qollanatuǵın qosımshalar arqalı kiriwge boladı. Bunday qosımshalarǵa bultlı jumıs stolı saqlawı, bultlı saqlaw shlyuzı yamasa vebke tiykarlanǵan kontentti basqarıw sistemaları kiredi.

==Tariyxı==
Bultlı esaplawdı 1960-jıllarda Dj. K. R. Liklayder oylap tapqan dep esaplanadı. Ol ARPANET boyınsha jumısında adamlar menen maǵlıwmatlardı qálegen jerden hám qálegen waqıtta baylanıstırıwdı maqset etken&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|work=ComputerWeekly|title=A History of Cloud Computing|author-first1=Arif|author-last1=Mohamed|date=9 April 2018|archive-date=21 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172050/http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1983-jılı CompuServe óz paydalanıwshılarına olar júklewdi qálegen hár qanday fayllardı saqlaw ushın az muǵdarda disk ornın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Increase Your 100's Storage with 128K from Compuserve|last = Louden|first = Bill|date = September 1983|journal = Portable 100|volume = 1|publisher = New England Publications Inc.|issue = 1|page = 22|issn = 0738-7016}}&lt;/ref&gt;.

1994-jılı AT&amp;T jeke hám biznes baylanısı hám isbilermenlik ushın PersonaLink Services onlayn platformasın iske qostı. Bul saqlaw xızmeti tolıǵı menen vebke tiykarlanǵan birinshi xızmetlerdiń biri boldı. Kompaniyanıń reklamalarında ol «biziń elektron ushırasıw ornımızdı bult dep oylawıńızǵa boladı» dep súwretlengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |author-first1=Daniela |author-last1=Hernandez |date=May 23, 2014 |title=Tech Time Warp of the Week |url=https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921010826/https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-date=2020-09-21 |access-date=2024-08-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. Amazon Web Services 2006-jılı Amazon S3 bultlı saqlaw xızmetin usındı. Bul xızmet SmugMug, Dropbox hám Pinterest sıyaqlı belgili xızmetlerdiń saqlaw jetkerip beriwshisi retinde keń tanıldı hám keń qollanıla basladı. 2005-jılı Box kompaniyası biznes ushın onlayn fayl almasıw hám jeke bultlı kontentti basqarıw xızmetin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |title= Box.net lets you store, share, work in the computing cloud |url= http://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |access-date= October 2, 2016 |publisher= Silicon Valley Business Journal |date= December 16, 2009 |url-access= limited |archive-date= April 3, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230403144337/https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud AWS-ten úsh jıl keyin, 2009-jılı sentyabr ayında iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Russell | at =Ron Miller, Jon | sáne = 2017-jıl 27-fevral | bet =Ambitious Alibaba takes aim at the kings of cloud computing | url =https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250907153033/https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ | arxivsáne = 2025-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=TechCrunch | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha Gartner bultlı saqlaw platformaların tómendegishe reytingledi: AWS, Google, Microsoft, Oracle, Alibaba, IBM, Huawei hám Tencent. Olar global bultlı xızmetler bazarınıń 97%-in quraydı. Bul reyting bazarda ámelge asırıw qábiletine hám innovaciyalıq kózqarasqa tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haranas | at =Mark | bet =Top 8 Cloud Platform Services Ranked: Azure, AWS, Google Lead Gartner Magic Quadrant | url =https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250629015956/https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivsáne = 2025-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=www.crn.com}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Qıtaydıń texnologiyalıq kompaniyalarınıń 80%-i&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 31-oktyabr | bet =Alibaba's cloud unit now serves 80% of Chinese tech companies | url =https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260304123818/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms | arxivsáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=South China Morning Post | til =en}}&lt;/ref&gt; hám JI úlken til modelleri (LLM) kompaniyalarınıń yarımı Alibaba Cloud platformasında isledi. Al AQSH-ta 31–50% úles penen AWS ústemlik etti&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2022-jıl 7-fevral | bet =AWS vs Azure vs GCP vs Alibaba - Cloud Providers Comparison | url =https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251216052934/https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ | arxivsáne = 2025-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı Alibaba keyingi úsh jıl ishinde jasalma intellekt hám bultlı infrastruktura ushın 300 million yuannan, yaǵnıy shama menen 52 mlrd dollardan aslam qarjı jumsawdı jobalastırǵan. Bul aldınǵı jılı jumsalǵan muǵdardan anaǵurlım kóp. Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları hám Qwen sıyaqlı JI modelleri de keńeytiledi. Alibaba kompaniyasınıń bas direktorı Eddi Vu bul qárejetti bult hám JI ushın búgingi kúnge shekemgi eń úlken qárejet dep táriyipleydi. Sonday-aq ol ishki JI júklemeleriniń kóp bólegi Alibaba Cloud platformasında isleydi dep kútiletuǵının túsindirdi. Alibaba-nıń Accio Work sıyaqlı geypara JI quralları jergilikli saqlawdı hám bultqa tiykarlanǵan xızmetlerdi biriktiredi, biraq olardıń texnikalıq arxitekturasınıń tolıq táriypi joq&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haleem | at =Abbas | sáne = 2026-jıl 24-mart | bet =Alibaba International announces AI agent fleets via Accio Work | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/03/24/alibaba-international-announces-ai-agent-fleets-via-accio-work/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Jumıs stolı qosımshası fayllarǵa kire aladı hám nátiyjeler dúze aladı. Sonday-aq ol paydalanıwshınıń qurılmasında yad yamasa iskerlik maǵlıwmatların saqlay aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Staff | at =Digital Commerce 360 | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =The Sourcing Tool That Works While You Sleep | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/22/accio-sourcing-tool-that-works-while-you-sleep/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Qupıyalıq siyasatına sáykes, Accio Work kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerdi, xabarlasıwlardı, texnikalıq maǵlıwmatlardı hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaydı, olardı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler qayta islewi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Duckett | at =Beth | sáne = 2026-jıl 24-iyul | bet =Alibaba adds more agentic AI to B2B sourcing | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/24/alibaba-accio-work-agentic-ai-b2b-sourcing/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Accio Work qupıyalıq siyasatında onıń paydalanıwshılardıń kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerin, xabarlasıwların, texnikalıq maǵlıwmatların hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaytuǵını, al olardıń jergilikli orınlaw menen birge bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler tárepinen qayta islenıwi múmkin ekeni aytılǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =say | at =Georgia Butler Have your | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Alibaba considers increasing AI data center capex spend to $69bn over three years - report | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/alibaba-considers-increasing-ai-data-center-capex-spend-to-69bn-over-three-years-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=www.datacenterdynamics.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Sharwood | at =Simon | sáne = 2026-jıl 21-avgust | bet =Alibaba Cloud plans to use fewer Western chips, to boost its already huge AI margins | url =https://www.theregister.com/off-prem/2026/08/21/alibaba-cloud-plans-to-use-fewer-western-chips-to-boost-its-already-huge-ai-margins/5290815 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=theregister | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul xızmet paydalanıwshınıń kompyuterinde fayllar menen islew hám wazıypalardı orınlaw ushın «local-first» (birinshi náwbette jergilikli) dep táriyiplenedi. Al bultlı infrastruktura akkauntlardı basqarıw, xızmet kórsetiw, xabarlasıw hám geypara JI jobalastırıw hám model inferenciyası ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Zulhusni | at =Muhammad | sáne = 2026-jıl 23-sentyabr | bet =Alibaba Cloud plans 20GW AI infrastructure expansion by 2032 | url =https://www.cloudcomputing-news.net/news/alibaba-cloud-ai-infrastructure-20gw-2032/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=Cloud Computing News | til =en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Accio Work 隐私协议 | url =https://cdn.contract.alibaba.com/terms/privacy_policy_full/20260406201836579/20260406201836579.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=cdn.contract.alibaba.com}}&lt;/ref&gt;. Jergilikli keńislik fayllar menen islewdi hám wazıypalardı orınlawdı qollaydı, al bultlı infrastruktura akkauntlardı, xızmet kórsetiwdi, kommunikaciyalardı hám, múmkin, JI jobalastırıwdı qollaydı. Bul bóliniw paydalanıwshı JI quralına qaysı aymaqtan kiretuǵınına baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba launches latest agentic AI platform with international unit's Accio Work | url =https://www.reuters.com/business/finance/alibaba-launches-latest-agentic-ai-platform-with-international-units-accio-work-2026-03-23/ |url-status=live |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;. Qárejetler ishki júklemelerdi hám sırtqı klient funkciyaların qollaw ushın GPU-ǵa uqsas tezletkishler hám iri kólemli maǵlıwmatlar orayları sıyaqlı arnawlı elementlerdi óz ishine aladı. Bul Alibaba kompaniyasınıń elektron sawdadan bultlı infrastrukturaǵa burılıwın kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Qu | at =Tracy | sáne = 2025-jıl 24-fevral | bet =Alibaba to Spend More Than $52 Billion in AI, Cloud Over Next Three Years | url =https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250530170911/https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea | arxivsáne = 2025-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=The Wall Street Journal | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =闫星周 | bet =Alibaba accelerates cloud and AI growth with $52.4b investment | url =http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260324130113/http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html | arxivsáne = 2026-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=www.chinadaily.com.cn}}&lt;/ref&gt;.
==Arxitekturası==
[[Fayl:Cloud storage architecture.png|thumb|Bultlı saqlawdıń joqarı dárejeli arxitekturası]]

Bultlı saqlaw joqarı dárejede virtuallastırılǵan infrastrukturaǵa tiykarlanadı. Ol interfeysler, derlik dárhal iykemlilik hám masshtablanıwshılıq, kóp ijarashılıq (multi-tenancy) hám resurslardı ólshep paydalanıw jaǵınan ulıwma bultlı esaplawǵa uqsas. Bultlı saqlaw xızmetlerin sırtqı xızmet (Amazon S3) retinde qollanıwǵa yamasa kárxananıń óz aymaǵında (ViON Capacity Services) ornatıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =On-premises private cloud storage description, characteristics, and options| url =http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160322022215/http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı saqlawdıń úsh túri bar: xostinglengen obekt saqlaw xızmeti, fayl saqlaw hám blok saqlaw. Bul bultlı saqlaw túrleriniń hárbiriniń óziniń ayrıqsha artıqmashılıqları bar.

* Bultlı saqlaw qásiyetlerine iye bolıp xostinglenetuǵın hám ornatılatuǵın obekt saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon S3, Oracle Cloud Storage hám Microsoft Azure Storage xızmetlerin keltiriwge boladı. Sonday-aq olarǵa Openstack Swift sıyaqlı obekt saqlaw programmalıq támiynatı, EMC Atmos, EMC ECS hám Hitachi Content Platform sıyaqlı obekt saqlaw sistemaları, OceanStore&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot;&gt;S. Rhea, C. Wells, P. Eaton, D. Geels, B. Zhao, H. Weatherspoon, and J. Kubiatowicz, Maintenance-Free Global Data Storage. IEEE Internet Computing, Vol 5, No 5, September/October 2001, pp 40–49. [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329061438/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf|date=2012-03-29}} [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623031932/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html|date=2011-06-23}}&lt;/ref&gt; hám VISION Cloud sıyaqlı tarqatılǵan saqlaw boyınsha ilimiy proektler kiredi&lt;ref&gt;{{cite book | doi = 10.1109/CloudCom.2011.55 | year=2011 | pages=357–366 | last1 = Kolodner | first1 = Elliot K. | last2 = Tal | first2 = Sivan | last3 = Kyriazis | first3 = Dimosthenis | last4 = Naor | first4 = Dalit | last5 = Allalouf | first5 = Miriam | last6 = Bonelli | first6 = Lucia | last7 = Brand | first7 = Per | last8 = Eckert | first8 = Albert | last9 = Elmroth | first9 = Erik | last10 = Gogouvitis | first10 = Spyridon V. | last11 = Harnik | first11 = Danny | last12 = Hernandez | first12 = Francisco | last13 = Jaeger | first13 = Michael C. | last14 = Bayuh Lakew | first14 = Ewnetu | last15 = Manuel Lopez | first15 = Jose | last16 = Lorenz | first16 = Mirko | last17 = Messina | first17 = Alberto | last18 = Shulman-Peleg | first18 = Alexandra | last19 = Talyansky | first19 = Roman | last20 = Voulodimos | first20 = Athanasios | last21 = Wolfsthal | first21 = Yaron| title=2011 IEEE Third International Conference on Cloud Computing Technology and Science | chapter=A Cloud Environment for Data-intensive Storage Services | isbn=978-1-4673-0090-2 | s2cid=96939 }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud obekt saqlaw xızmetiniń (OSS) taǵı bir mısalı bolıp tabıladı. Ol tolıq basqarılatuǵın, masshtablanatuǵın, qáwipsiz hám únemli bultlı saqlaw bolıp, Amazon S3 hám Microsoft Azure Storage sıyaqlı úlken kólemdegi strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa kiriw ushın arnalǵan. OSS bucket (sıyımlıq) tiykarındaǵı saqlawdı, global kiriwdi hám joqarı shıdamlılıqtı qollaydı. Bul onı standart bultlı obekt saqlaw platformasına aylandıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Object Storage Service - Alibaba Cloud | url =https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260520054414/https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ | arxivsáne = 2026-jıl 20-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=www.alibabacloud.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba Cloud OSS | url =https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251212182718/https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) | arxivsáne = 2025-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=S&amp;P Global Marketplace | til =en}}&lt;/ref&gt;.

* Fayl saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon Elastic File System (EFS) hám Qumulo Core xızmetlerin keltiriwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Cardin |first1=Jay | bet =Qumulo – Because Data Storage Is Not Created Equal | url =https://blog.wei.com/qumulo-because-data-storage-is-not-created-equal |website=WEI Tech Exchange | baspaxana =WEI | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;. Olar ulıwma fayllarǵa kiriwdi hám fayl sistemasın talap etetuǵın qosımshalar ushın qollanıladı. Bunday saqlaw kóbinese tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw (Network Attached Storage, NAS) serveri arqalı qollap-quwatlanadı. Ol iri kontent repozitoriyleri, islep shıǵıw ortalıqları, media saqlawlar yamasa paydalanıwshılardıń úy katalogları ushın qollanıladı.

* Amazon Elastic Block Store (EBS) sıyaqlı blok saqlaw xızmeti maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı basqa kárxana qosımshaları ushın qollanıladı. Ol kóbinese hárbir xost ushın arnawlı, tómen keshigiwli saqlawdı talap etedi. Bul geypara tárepleri boyınsha tikkeley jalǵanǵan saqlawǵa (direct attached storage, DAS) yamasa saqlaw tarmaǵına (storage area network, SAN) uqsas.

Bultlı saqlaw tómendegishe sıpatlanadı&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot; /&gt;:
* Kóplegen tarqatılǵan resurslardan turadı, biraq federativ&lt;ref&gt;Vernik, Gil, et al. &quot;Data On-boarding in Federated Storage Clouds.&quot; Proceedings of the 2013 IEEE Sixth International Conference on Cloud Computing. IEEE Computer Society, 2013.&lt;/ref&gt; yamasa kooperativ saqlaw bultı arxitekturasında bir pútin retinde isleydi
* Maǵlıwmatlardıń artıqsha nusqaları hám olardıń tarqatılıwı arqalı qátelerge joqarı dárejede shıdamlı
* Versiyalanǵan nusqalardı jaratıw arqalı joqarı dárejede uzaq saqlanadı
* Ádette maǵlıwmatlar replikaları boyınsha aqır-aqıbetinde kelisilgen (eventual consistency)&lt;ref&gt;Kemme, Bettina, et al. &quot;Consistency in Distributed Systems (Dagstuhl Seminar 13081).&quot; (2013).&lt;/ref&gt;

==Artıqmashılıqları==
* Kompaniyalar tek haqıyqatında paydalanǵan saqlaw kólemi ushın tóleydi, ádette bul bir ay, sherek yamasa jıl ishindegi ortasha tutınıw boladı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Bul bultlı saqlawdıń arzanıraq ekenin bildirmeydi, tek ol kapital qárejetler emes, al operaciyalıq qárejetler payda etedi.
* Bultlı saqlawdı paydalanatuǵın kompaniyalar óz energiya tutınıwın 70%-ke shekem azaytıp, ekologiyalıq jaqtan tazaraq biznes bola aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The usage and adoption of cloud computing by small and medium businesses|last = Gupta|first = P|date = 20 October 2013|journal = International Journal of Information Management|doi = 10.1016/j.ijinfomgt.2013.07.001|volume = 33|issue = 5|pages = 861–874}}&lt;/ref&gt;.
* Shólkemler sırtqı hám jergilikli bultlı saqlaw variantları arasında yamasa olardıń aralasın tańlay aladı. Tańlaw dáslepki tikkeley qárejetlerdi únemlew múmkinshiligin tolıqtıratuǵın tiyisli sheshim qabıl etiw kriteriylerine baylanıslı. Mısalı, operaciyalardıń úziliksizligi (COOP), apatlardan keyin qayta tiklew (DR), qáwipsizlik (PII, HIPAA, SARBOX, IA/CND), sonday-aq jazbalardı saqlaw boyınsha nızamlar, normativlik aktler hám siyasatlar&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Ochs, R. (2012). The New Decision-Makers. CRN (June 22, 2012). Retrieved on December 10, 2012.| url =http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160805183008/http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| arxivsáne = 2016-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;.
* Saqlawdıń qoljetimliligi hám maǵlıwmatlardı qorǵaw obekt saqlaw arxitekturasınıń ishki qásiyetleri bolıp tabıladı. Sonlıqtan qosımshaǵa qarap, qoljetimlilik hám qorǵawdı qosıw ushın kerek bolatuǵın qosımsha texnologiya, miynet hám qárejetlerdi joq etiwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | bet =4 reasons why cloud and on-premises storage are different, but equally good for people data | sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130925073953/http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | arxivsáne = 2013-jıl 25-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Qosımsha saqlaw kólemin satıp alıw sıyaqlı saqlawǵa xızmet kórsetiw wazıypaları xızmet jetkerip beriwshiniń juwapkershiligine ótkeriledi&lt;ref name=&quot;zdnet&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2010-jıl 4-iyun | bet =Nasuni Cloud Storage Gateway {{!}} ZDNet |website=ZDNet | url =http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100604074228/http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | arxivsáne = 2010-jıl 4-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlaw paydalanıwshılarǵa veb-xızmet interfeysi arqalı basqa shólkemniń infrastrukturasında jaylasqan keń kólemli resurslar menen qosımshalarǵa dárhal kiriw múmkinshiligin beredi&lt;ref&gt;O'Brien, J. A. &amp; Marakas, G. M.  (2011).  Computer Software.  Management Information Systems 10th ed.  145.  McGraw-Hill/Irwin&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların bulttan jergilikli orınlarǵa kóshiriw yamasa virtual mashina obrazın jergilikli orınnan bulttaǵı obrazlar kitapxanasına import etiw ushın qollanıwǵa boladı. Bunnan basqa, bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların paydalanıwshı akkauntları arasında yamasa maǵlıwmatlar orayları arasında kóshiriw ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;Wu C F, Wang Y S, Liu G N, Amies, A, 2012, [http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html Create solutions on IBM SmartCloud Enterprise: Transfer image assets between different accounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902000723/http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html |date=2013-09-02 }} ''IBM developerWorks'', June 6.&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı tábiyiy apatlarǵa shıdamlı rezerv nusqa retinde qollanıwǵa boladı, sebebi ádette dúnyanıń hár túrli jerlerinde jaylasqan 2 yamasa 3 hár túrli rezerv server boladı.
* Bultlı saqlawdı WebDAV protokolı arqalı jergilikli disk retinde jalǵawǵa boladı. Ol bir neshe keńsesi bar shólkemler ushın oraylıq fayl serveri retinde xızmet ete aladı.
==Itimal mashqalalar==

===Maǵlıwmatlar qáwipsizligi===
Sezimtal maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshide saqlaǵanda saqlanıp turǵan maǵlıwmatlar menen uzatılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi mashqala bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlardı saqlawdı autsorsingke beriw hújim maydanın úlkeytedi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface | bet =The Attack Surface Problem | baspaxana =Sans.edu | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921221257/http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface }}&lt;/ref&gt;. Bultlı saqlaw xakerler ushın da, milliy qáwipsizlik agentlikleri ushın da bay resurs bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mello | at =John P. | sáne = 2012-jıl 20-mart | bet =National Security Agency Pressed to Reveal Details on Google Deal | url =http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130611043843/http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html | arxivsáne = 2013-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Spring | at =Tom | bet =Google Ditches Microsoft's Windows Over Security Issues, Report Claims | url =http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110701071233/http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivsáne = 2011-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;. Bult kóplegen hár túrli paydalanıwshılar menen shólkemlerdiń maǵlıwmatların saqlaytuǵınlıqtan, xakerler onı júdá qımbatlı nıshana dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Subashini |first1=S. |last2=Kavitha |first2=V. |date=2011-01-01 |title=A survey on security issues in service delivery models of cloud computing |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=34 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.jnca.2010.07.006 |s2cid=7924866}}&lt;/ref&gt;.
# Maǵlıwmatlar tarqatılǵanda, olar kóbirek orınlarda saqlanadı. Bul maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız fizikalıq kiriw táwekelin arttıradı. Mısalı, bultqa tiykarlanǵan arxitekturada maǵlıwmatlar jiyi replikaciyalanadı hám kóshiriledi, sonlıqtan maǵlıwmatlardı ruqsatsız qayta tiklew táwekeli anaǵurlım artadı. Bunday jaǵday, mısalı, eski úskenelerdi utilizaciyalawda, disklerdi qayta paydalanıwda hám saqlaw ornın qayta bólistiriwde júz beredi. Maǵlıwmatlardıń replikaciyalanıw usılı klient tańlaǵan xızmet dárejesine hám usınılatuǵın xızmetke baylanıslı. Shifrlaw qollanılǵanda, ol qupıyalılıqtı támiyinley aladı. Maǵlıwmatlardı (diskte) joq etkende kripto-joq etiw (crypto-shredding) usılın qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligi bar hám tásirge ushırawı (mısalı, para alıwı yamasa májbúrleniwi) múmkin bolǵan adamlar sanı anaǵurlım artadı. Bir kompaniyada administratorlar, tarmaq injenerleri hám texniklerden turatuǵın kishi topar bolıwı múmkin. Al bultlı saqlaw kompaniyasınıń kóplegen klientleri hám mıńlaǵan serverleri boladı. Sonlıqtan onıń pútkil obekttegi yamasa, múmkin, pútkil kompaniyadaǵı derlik barlıq maǵlıwmatlarǵa fizikalıq hám elektron kiriw múmkinshiligi bar texnikalıq xızmetkerlerdiń toparı ádewir úlken boladı&lt;ref name=ICS_1&gt;{{web deregi | bet =US-CERT ICS-TIP-12-146-01 Targeted Cyber Intrusion and Detection Mitigation Strategies| url =https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| baspaxana =U.S. Department of Homeland Security| sáne = 2012-jıl 19-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231205164351/https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Deshifrlaw giltleri xızmet jetkerip beriwshide emes, al xızmet paydalanıwshısında saqlanǵanda, xızmet jetkerip beriwshi xızmetkerleriniń maǵlıwmatlarǵa kiriwi sheklenedi. Bultta kóp maǵlıwmattı kóp paydalanıwshı menen bólisiw ushın deshifrlaw maqsetinde paydalanıwshılarǵa qáwipsiz kanallar arqalı kóp sanlı gilt tarqatılıwı kerek. Sonday-aq olardı paydalanıwshılar óz qurılmalarında qáwipsiz saqlawı hám basqarıwı kerek. Bul giltlerdi saqlaw ushın júdá qımbat qáwipsiz saqlaw kerek boladı. Bul mashqalanı sheshiw ushın giltlerdi biriktiriwshi kriptosistemanı (key-aggregate cryptosystem)&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Key-Aggregate Cryptosystem for Scalable Data Sharing in Cloud Storage|journal = IEEE Transactions on Parallel and Distributed Systems|date = 2014-02-01|issn = 1045-9219|pages = 468–477|volume = 25|issue = 2|doi = 10.1109/TPDS.2013.112|first1 = Cheng-Kang|last1 = Chu|first2 = Sherman S.M.|last2 = Chow|first3 = Wen-Guey|last3 = Tzeng|first4 = Jianying|last4 = Zhou|first5 = Robert H.|last5 = Deng|s2cid = 13030328|url = https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|archive-date = 2021-01-19|access-date = 2020-09-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210119053946/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|url-status = live}}&lt;/ref&gt; qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlar ótetuǵın tarmaqlar sanı artadı. Bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın tek lokal esaplaw tarmaǵı (LAN) yamasa saqlaw tarmaǵı (SAN) emes, al olardı baylanıstıratuǵın global tarmaq (WAN) ta kerek boladı.
# Saqlaw hám tarmaqlardı kóplegen basqa paydalanıwshılar/klientler menen bólisiwde basqa klientlerdiń siziń maǵlıwmatlarıńızǵa kiriwi múmkin. Bul geyde nadurıs háreketler, nasaz úskeneler yamasa programmadaǵı qátelik sebepli, al geyde jınayıy niyet sebepli júz beredi. Bul táwekel tek bultlı saqlawǵa emes, al saqlawdıń barlıq túrlerine tiyisli. Uzatıw waqtında maǵlıwmatlardıń oqılıw táwekelin shifrlaw texnologiyası arqalı azaytıwǵa boladı. Uzatıw waqtındaǵı shifrlaw maǵlıwmatlardı bultlı xızmetke jiberiw hám onnan alıw waqtında qorǵaydı&lt;ref name=MC_1&gt;{{web deregi | bet =4 Ways: Transfer Files from One OneDrive Account to Another without Downloading| url =https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| baspaxana =MultCloud| sáne =2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616124728/https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Saqlawdaǵı shifrlaw xızmet jetkerip beriwshide saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı qorǵaydı. Maǵlıwmatlardı jergilikli bultlı xızmetke kiriw sistemasında (on-ramp) shifrlaw qorǵawdıń eki túrin de támiyinley aladı.

Qáwipsizlik mashqalalarınan qashıwdıń bir neshe jolı bar. Olardıń biri — ulıwma paydalanıwdaǵı bulttıń ornına jeke bulttı qollanıw. Basqa bir jolı — maǵlıwmatlardı shifrlanǵan formatta júklew, bunda gilt jergilikli infrastrukturada saqlanadı. Bul maqsette kóbinese maǵlıwmatlardı jiberiwden aldın shifrlaw múmkinshiligi bar jergilikli bultlı saqlaw shlyuzları qollanıladı.

===Uzaq múddetlilik===
Kompaniyalar máńgi emes, al olar usınatuǵın xızmetler menen ónimler ózgeriwi múmkin. Maǵlıwmatlardı saqlawdı basqa kompaniyaǵa autsorsingke beriw dıqqat penen izertlewdi talap etedi, hám bunda hesh nárse anıq bolmaydı. Kompaniya ómir súriwin toqtatqanda yamasa onıń jaǵdayı ózgergende, ózgermes dep esaplanǵan kelisimler hesh nársege turmaytuǵın bolıp qalıwı múmkin. Kompaniyalar&lt;ref name=&quot;netwk-wld-cloud&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Cloud's worst-case scenario: What to do if your provider goes belly up | url =https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2014-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231117235114/https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp-world-longshut&quot;&gt;{{web deregi |last1=Gaudin |first1=Sharon | bet =Verizon gets 'black eye' in long cloud shutdown | url =http://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |work=Computerworld | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2015-jıl 12-yanvar | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616102943/https://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netwk-wld-goesdark&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Free cloud storage service MegaCloud goes dark | url =https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2013-jıl 1-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240806125539/https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:
# Bankrot bolıwı múmkin.
# Keńeyip, óz baǵdarın ózgertiwi múmkin.
# Basqa iri kompaniyalar tárepinen satıp alınıwı múmkin.
# Eksport sheklewlerine sáykeslikti biykar etetuǵın mámlekette bas keńsesi jaylasqan kompaniya tárepinen satıp alınıwı yamasa sonday mámleketke kóshiwi múmkin. Bunday jaǵdayda maǵlıwmatlardı kóshiriw zárúr boladı.
# Qayta tiklep bolmaytuǵın apatqa ushırawı múmkin.
===Qoljetimlilik===
* Autsorsingke berilgen saqlawdıń ónimliligi jergilikli saqlawǵa qaraǵanda tómenirek bolıwı itimal. Bul klienttiń WAN ótkeriw qábiletine qansha qarjı jumsawǵa tayın ekenine baylanıslı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;
* Isenimlilik hám qoljetimlilik global tarmaqtıń qoljetimliligine hám xızmet jetkerip beriwshi qollanatuǵın qáwipsizlik ilajlarınıń dárejesine baylanıslı. Isenimlilik apparatlıq támiynatqa, sonday-aq qollanılatuǵın hár túrli algoritmlerge tiykarlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Cloud Data Storage Companies, Here are 15 Services and Innovators | url =https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-sentyabr |website=mediaipnu.or.id | sáne = 2022-jıl 16-sentyabr | til =en-gb | arxivsáne = 2022-jıl 20-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220920173123/https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń sheklewleri ===
Ádette bultlı saqlawdıń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler sol xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın basqa xızmetlerde hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, xızmet jetkerip beriwshiler ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

===Basqa mashqalalar===
* Jazbalardı saqlaw boyınsha arnawlı talapları bar paydalanıwshılar, mısalı, nızamǵa sáykes elektron jazbalardı saqlawı kerek bolǵan mámleketlik mekemeler bultlı esaplaw hám saqlawdı qollanıwda qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi Qorǵanıw informaciyalıq sistemaları agentligine (DISA) jazbalardı saqlaw, jeke identifikaciyalaytuǵın maǵlıwmatlar (PII) hám qáwipsizlik (informaciya qáwipsizligin támiyinlew; IA) boyınsha barlıq talaplarǵa juwap beretuǵın jazbalardı basqarıw ónimleriniń dizimin júrgiziwdi tapsırǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =DoDD 5015.2 DOD Records Management Program, Section 5.1.3| url =http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110322204713/http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;
* Fayl almasıwǵa ruqsat beretuǵın saytlar qaraqshılıqqa hám avtorlıq huqıqın buzıwǵa jol ashıwı múmkin. Mısalı, CodexCloud elektron kitaplar saqlaw saytı onda júklengen hám tarqatılǵan intellektual menshik iyeleriniń sud talaplarına ushıradı. Onı salıstırǵan Grooveshark hám [[YouTube]] saytları da sonday jaǵdayǵa ushıraǵan&lt;ref&gt;{{cite news|journal=MakeUseOf|author=Justin Pot|title=Codex Cloud: Upload Your Books &amp; Read Them Online Along With Other People's Uploads|url=http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|date=7 December 2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archive-date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|journal=NextWeb|date=18 October 2011|title=Publishers beware: Is CodexCloud the Grooveshark for ebooks?|author=Nancy Messieh|url=https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|archive-date=15 January 2021|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190113/https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Fayllardı mámleket ishinde, ásirese xalıqaralıq dárejede saqlaǵanda normativlik talaplarǵa sáykeslik kózqarasınan huqıqıy tárep mashqala bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Jones | at =Hadley | url =http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ | bet =When Online File Storage Gets Legal: Regulatory Compliance | sáne = 2014-jıl 16-yanvar | baspaxana =CloudWedge | qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-yanvar | arxivsáne = 2018-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181019121948/http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Iri maǵlıwmatlar orayların dúziw ushın, ásirese olardı energiya menen támiyinlew ushın kerek bolatuǵın resurslar mámleketlerdi energiya óndiriwin anaǵurlım arttırıwǵa májbúr etpekte. Bul klimatqa jáne de zıyan keltiretuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

==Gibridli bultlı saqlaw==
{{main|Gibridli bultlı saqlaw}}

Gibridli bultlı saqlaw — jergilikli saqlaw resursların bultlı saqlaw menen birge qollanatuǵın saqlaw infrastrukturası ushın termin. Jergilikli saqlawdı ádette shólkemniń ózi basqaradı, al bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı basqarıw hám olardıń qáwipsizligi ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshi juwapker&lt;ref name=&quot;jones1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage | bet =Hybrid Cloud Storage |work=SearchStorage | at =Margaret | familiya =Jones | sáne = July 2019 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621203942/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı saqlawdı jergilikli bultlı saqlaw shlyuzı arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Bul shlyuz fayl sisteması yamasa obekt saqlaw interfeysin usınadı, paydalanıwshılar oǵan jergilikli saqlaw sistemasına kirgendey kire aladı. Bultlı saqlaw shlyuzı maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetine hám onnan paydalanıwshıǵa kórinbeytuǵın túrde jiberedi hám jergilikli kesh arqalı maǵlıwmatlarǵa tómen keshigiw menen kiriwdi támiyinleydi&lt;ref name=&quot;searchstorage1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway | bet =Definition: cloud storage gateway |work=SearchStorage | at =Mike | familiya =Barrett | sáne = July 2014 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621201806/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı shólkemniń ishki saqlaw resursların tolıqtırıw ushın yamasa tiykarǵı saqlaw infrastrukturası retinde qollanıwǵa boladı. Eki jaǵdayda da gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge dástúrli jergilikli saqlaw infrastrukturasına qaraǵanda kóbirek iykemlilik hám masshtablanıwshılıq beriwi múmkin&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı qollanıwdıń bir neshe artıqmashılıqları bar. Mısalı, jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlardı tez kiriw ushın jergilikli keshte saqlawǵa boladı, al aktiv emes salqın maǵlıwmatlar (cold data) sırtta, bultta saqlanadı. Bul orındı únemlewge, saqlaw qárejetlerin azaytıwǵa hám ónimlilikti arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, maǵlıwmatlar jergilikli hám bultlı saqlaw infrastrukturasında da saqlanatuǵınlıqtan, gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge artıqsha nusqalardıń kóbirek bolıwın hám qátelerge joqarıraq shıdamlılıqtı támiyinley aladı&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı saqlaw| ]]</text>
      <sha1>egrjet448v5eeuav66fyhzw0l86kycj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı esaplaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48481</id>
    <revision>
      <id>274865</id>
      <parentid>274833</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>274865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40615" sha1="i3cq2j98923sboep1r3f03bet50lf4a" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>i3cq2j98923sboep1r3f03bet50lf4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274874</id>
      <parentid>274865</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>274874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40618" sha1="t3y9ncm2i47lcykx6zflycgo8xjqf6s" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>t3y9ncm2i47lcykx6zflycgo8xjqf6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Qcdrsodovoe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48489</id>
    <revision>
      <id>274864</id>
      <timestamp>2026-10-13T15:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="9l2krm4myec2dpo1z96cgu0q9u9othr" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:37, 2026-jıl 13-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>9l2krm4myec2dpo1z96cgu0q9u9othr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:I love Miku and Teto</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48490</id>
    <revision>
      <id>274869</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="4f19sg87jy26dmzcx99im67juqhkmr6" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 22:39, 2026-jıl 13-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>4f19sg87jy26dmzcx99im67juqhkmr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:MiseryMyra</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48491</id>
    <revision>
      <id>274870</id>
      <timestamp>2026-10-14T03:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="bw9dajjg59vdh4d4ka7y5tu1b47y66h" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 03:39, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>bw9dajjg59vdh4d4ka7y5tu1b47y66h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Astral Alternates</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48492</id>
    <revision>
      <id>274871</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="e79bevwwu0kz8galxvwfllqppvp5rmy" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 04:40, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>e79bevwwu0kz8galxvwfllqppvp5rmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Darxan08</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48493</id>
    <revision>
      <id>274873</id>
      <timestamp>2026-10-14T06:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="894bd5p1x9e1kdwow8qc1czptr5veul" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:40, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>894bd5p1x9e1kdwow8qc1czptr5veul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Mahla777</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48495</id>
    <revision>
      <id>274898</id>
      <timestamp>2026-10-14T09:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="8i7c59gw5ggt1axazmhgid0wcwmdy0x" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:40, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>8i7c59gw5ggt1axazmhgid0wcwmdy0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Jangabaevva lariy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48496</id>
    <revision>
      <id>274921</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>274921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="r68erc5v62zk5zlnhri9rtmh0hjv7u0" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:41, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>r68erc5v62zk5zlnhri9rtmh0hjv7u0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>