Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 7162 274933 141790 2026-10-15T00:49:18Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274933 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Deeringothamnus''<br> Jalǵan pánje |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[Fayl:Deeringothamnus_pulchellus.JPG|sürmesiz]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |''[[Deeringothamnus pulchellus]]'' |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Taxonomy (biology)|Ilimiy minezlemesi]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[Fayl:Red_Pencil_Icon.png|link=Template:Taxonomy/Deeringothamnus| e ]]</span> |- |Tiykarı: |[[Plant|Plantae]] |- |''1. Túsi'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''2. Túsi'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''3. Túsi'': |[[Magnoliids]] |- |Biologiyalıq túri: |[[Magnoliales]] |- |Shańaraǵı: |[[Annonaceae]] |- |Genus: |''[[Deeringothamnus]]''<br /><br /><small>[[John Kunkel Small|kishi]]</small> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Túrleri |- | colspan="2" style="text-align: left" | Maqalaǵa qarań |} '''Deeringothamnus''' ("jalǵan pánje" atı menen belgili) — [[Annonaceae]] shańaraǵına tiyisli eki túrge iye gulli ósimliklerdiń urpaǵi<ref>[https://www.ipni.org/p/586-2 Bulletin of the Torrey Botanical Club] [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/340 Arxivlengen]</ref>. Watanı — [[Florida]]. Ekewi de [[Amerika Qurama Shtatları]]nıń joǵalıp ketiw qáwipi astındaǵı túrleri federal dizimine kiritilgen. == Túrleri == * ''Deeringothamnus pulchellus'' * ''Deeringothamnus rugelii'' == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/ Plant systematics] * [https://web.archive.org/web/20081029224525/http://www.ppp-index.de/ PPP-index] * [https://web.archive.org/web/20090115165326/http://www.catalogueoflife.org/search.php Catalogue of Life] == Derekler == [[Kategoriya: Ósimlikler]] [[Kategoriya: Biologiya]] 0kdu3zz25lyyac03oiju6gud0k91jny 0 10994 274931 266808 2026-10-15T00:28:25Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274931 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Iyun 2023}} {{Muzıkant infoqutısı | atı = Búlbúl | súwret = Bulbul.png | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Murtuza Mashadi Rza ulı Mammadov | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = Xanbaǵı, Kavkaz nayıplıǵı, [[Rossiya imperiyası]] (házirgi [[Ázerbayjan]]) | kelip_shıǵıwı = Ázerbayjan | qaytıs_bolǵan_sánesi = | qaytıs_bolǵan_jeri = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[Sovet Awqamı]] | ólim_sebebi = | bilimi = | janrı = klassika, xalıq muzıkası | kásibi = [[qosıqshı]] | ásbapları = | iskerlik_jılları = 1916–1961 }} '''Búlbúl'''{{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Bülbül}}|{{langx|ru|Бюль-Бюль|{{transliteration|ru|Byul-Byul}}}}}}}} ([[1897|1897-jıl]] [[22-iyun]] — [[1961|1961-jıl]] [[26-sentyabr]], tuwılǵan waqtındaǵı atı '''Murtuza Məşədi Rza ulı Məmmədov'''){{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Murtuza Məşədi Rza oğlu Məmmədov}}|{{langx|ru|Муртуза Мешади Рза оглы Мамедов|{{transliteration|ru|Murtuza Meshadi Rza ogly Mamedov}}}}}}}} — ázerbayjanlı hám sovet operalıq tenorı, xalıq muzıkası atqarıwshısı, Ázerbayjanda vokal kórkem óneri hám milliy muzıkalıq teatrına tiykar salıwshılardıń biri. == Esteligi == Búlbúl Baku qalasındaǵı [[Húrmet qıyabanı]]nda jerlengen. [[Ázerbayjan Mámleketlik mádeniyat ministrligi]] Búlbúldiń hám basqa da ataqlı qarabaǵlı ázerbayjanlılardıń bir waqıtları Shushada ornatılǵan bronza byustlerin Gruziyadaǵı «qara bazardan» satıp alǵan. 1992-jılı Shushanıń armyanlar tárepinen basıp alınıwınan soń, bul estelikler oqqa tutılǵan, óz orınlarınan alınǵan hám metall retinde satılmaqshı bolǵan. Házirgi waqıtta bul estelikler Baku qalasındaǵı Ázerbayjan kórkem óner muzeyi háwlisinde saqlanbaqta<ref>Thomas De Waal, ''Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War'', NYU Press, 2004, {{ISBN|0-8147-1945-7}}. 12-bap: "Shusha: The Last Citadel".</ref>. 2008-jılı [[Ázerbayjan Mámleketlik banki]] Búlbúldiń esteligine arnalǵan 100 [[Ázerbayjan manatı|manatlıq]] altın [[estelik tiyin|tiyin]] shıǵardı<ref>[https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ Ázerbayjan Mámleketlik banki]. Estelik tiyinler. [https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ 1992–2010-jılları shıǵarılǵan tiyınlar] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ |date=2010-01-19 }}: Bulbuldıń esteligine arnalǵan altın tiyın. – Alınǵan sánesi: 25-fevral 2010-jıl.</ref>. == Sıylıqları hám ataǵı == {| |- | [[Fayl:People_Artist_of_the_USSR1.jpg|20px]] | [[SSSR xalıq artisti]] (1938) |- | [[Fayl:Medal_Stalin_Prize.png|20px]] | [[SSSR mámleketlik sıylıǵı|Stalin sıylıǵı]] (1950) |- | [[Fayl:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|60px]] | [[Lenin ordeni]] (1946, 1956) |- | [[Fayl:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg|60px]] | [[Miynet Qızıl Bayraq ordeni]] (1936, 1958) |- | [[Fayl:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|60px]] | [[Húrmet belgisi ordeni]] (1938) |- | [[Fayl:Garibaldi Medal.png|60px]] | [[Garibaldi partizan juldızı]] (Italiya) |- |} * [[Sumqayt]] qalasınıń húrmetli puqarası * [[Ázerbayjan]] SSR xalıq artisti (1935) == Qosımsha qarań== * [[Búlbúl úy-muzeyi|Búlbúl úy-muzeyi (Baku)]] * [[Búlbúl úy-muzeyi (Shusha)]] == Eskertpeler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya}} * {{YouTube|7Qqn7YY2H2I|Koroglu video 1954}} * [http://azer.com/aiweb/categories/music/AudioPages/Bulbul/Bulbul.html Búlbúldi tıńlaw], Azerbaijan International muzıka bólimi {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka muǵallimleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka dirijyorları]] [[Kategoriya:Ázerbayjan opera kompozitorları]] [[Kategoriya:Ázerbayjan kompozitorı]] [[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]] bq78a2ldhjic9xcv0rg6q56fz1kx1dc 0 12674 274938 274197 2026-10-15T03:21:52Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274938 wikitext text/x-wiki {{Shólkem infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Jaslar isleri agentligi |negizgi atı = {{lang-uz|Yoshlar ishlari agentligi}} |logo = Yoshlar ishlari agentligi logotipi.svg |logo táriypi = Jaslar isleri agentligi nıshanı |súwret2 = Youth Affairs Agency of the Republic of Uzbekistan.jpg |astjazıw2 = Jaslar isleri agentligi imaratı |súwret3 = |astjazıw3 = |qısqartpa = |túri = Mámleketlik basqarıw uyımı |iskerligi = |uranı = |statusı = |maqseti = |tiykar salınǵan sáne = 2020-jıl 30-iyun 1918-1991 — Pútkil awqam Leninshi Kommunistlik Jaslar Awqamı 1991-1996 — Ózbekstan jaslar awqamı 1996-2017 — Kamolot 2017-2020 — Ózbekstan jaslar awqamı |tán alınǵan jılı = |iskerligi toqtatılǵan sáne = |toqtatılıw sebebi = |jaylasqan ornı = [[Tashkent]], [[Nawayı kóshesi]], 11-úy |iskerlik aymaǵı = {{UZB}} |tiykarın salıwshılar = |prezident = |direktor = [[Alisher Sadullaev]] |bas sekretar = |iyeleri = |jetekshi_titul = |jetekshi_atı = |jetekshi_titul2 = |jetekshi_atı2 = |jetekshi_titul3 = |jetekshi_atı3 = |bas mákemesi = |dáramat = |aylanba_dáramat = |operacion_payda = |sap_payda = |baylıǵı = |byudjet = |IITKI = |jumısshılar sanı = |volontyor isshiler = |qarıydarlar sanı = |aǵzaları = |ózine tiyisli shólkemler = |websaytı = {{URL|yoshlar.gov.uz}} |tili = [[ózbek tili|ózbek]], [[rus tili|rus]] |kartada = {{Infobox mapframe |shape=none |coord={{Coord|41.320043|N|69.262507|E}}|length_km=0.5|marker-colour=#5E75F2 |background color=red|geomask-stroke-color=#F5EeF2|zoom=20}} }} '''Ózbekstan Respublikası Jaslar siyasatı hám sport ministrligi qasındaǵı Jaslar isleri agentligi''' — jaslar menen baylanıslı mashqalalardı sheshiw, qábiletli jaslardı xoshametlew menen shuǵıllanatuǵın agentlik. == Táriyxı == 1918-jılda Pútkil awqam [[:ru:Всесоюзный ленинский коммунистический союз молодёжи|Leninshi Kommunistlik Jaslar awqamı]] ÓzSSR mákemesi sıpatında shólkemlestirilgen. [[1991|1991-jılda]] Ózbekstan jaslar awqamına aylandırılǵan. [[1996|1996-jılda]] "Kamolot" jaslar sociallıq háreketi bolıp iskerligin baslaǵan. 2017-jılda jáne Ózbekstan jaslar awqamına aylandırılǵan. Ózbekstan Respublikası Prezidenti [[Shavkat Mirziyoyev]]tıń 2020-jıl 30-iyundaǵı PF-6017-sanlı pármanı menen agentlik sıpatında qaytadan shólkemlestirildi. 2022-jıl 30-dekabrda Jaslar isleri agentligi Ózbekstan Respublikası sport ministrligi menen birlestirilip, Ózbekstan Respublikası Jaslar siyasatı hám sport ministrligi shólkemlestirildi. == Wazıypası == Jaslar isleri agentliginiń wazıypaları Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanına<ref>[https://lex.uz/docs/4880189 Oʻzbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini tubdan isloh qilish va yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi PF-6017-son farmon]</ref> muwapıq belgilenip, olar tómendegilerden ibarat: * jaslar menen baylanıslı taraw hám jónelislerde jalǵız mámleketlik siyasatı, strategiyalıq jónelisler hám mámleketlik dástúrlerin islep shıǵıw hám onı ámelge asırıw; * mámlekette jaslardı qollap-quwwatlaw, olardıń nızamlı túrdegi huqıq hám máplerin qorǵawǵa qaratılǵan normativ-huqıqıy hújjetlerin qáliplestiriw boyınsha usınıslar tayarlaw; * jaslar siyasatı tarawındaǵı nızam hújjetlerine ámel etiliwi boyınsha mámleketlik baqlawdı ámelge asırıw; * jaslardı Watanǵa sadıqlıq, milliy hám ulıwmainsanıylıq úrp-ádetlerge húrmet ruwxında tárbiyalaw, ósip kiyatırǵan jas áwladtı ilim-pán hám innovaciyalarǵa keń túrde tartıw, olardı «Milliy tikleniwdan — milliy rawajlanıwǵa qaray! » ideyası átirapında birlestiriwge qaratılǵan ilajlardı belgilew; * jaslardıń huqıq hám erkinlikleri, nızamlı máplerin qorǵaw, jaslar ortasında huqıqbuzarlıqlar hám jınayatshılıq profilaktikasın ámelge asırıwda belsene qatnasıw; * jaslarǵa tiyisli mámleketlik siyasattı ámelge asırıw procesinde mámleketlik emes kommerciyalıq bolmaǵan shólkemler hám puqaralıq jámiyetiniń basqa institutları menen nátiyjeli birge islesiw; * jaslarǵa tiyisli programmalar, joybarlar hám ilimiy-izertlew jumısların finanslıq támiynlew ushın sociallıq buyırtpa formasında ajratılatuǵın mámleket grantlardı hám subsidiyalardı bólistiriw, olardan maqsetli hám nátiyjeli paydalanıwdı támiyinlew; * tárbiya mákemelerin oqıp pitkergen jetim hám ata-anasınıń qaramaǵınan ayırılǵan jaslardıń sociallıq-huqıqıy qorǵalıwın shólkemlestiriw hám bántligin támiyinlew; * intalı jaslardı shet eldegi joqarı tálim mákemelerine tálim alıw ushın jiberiw, xalıqaralıq tańlawlarda qatnasıwın támiyinlew, jetkinshekti mádeniyat, kórkem óner, dene tárbiya hám sport tarawlarına keń túrde qosıw, olardıń informaciya texnologiyaları boyınsha sawatlılıǵın asırıw, jaslar ortasında kıtapqumarlıqtı en jaydırıw, hayal-qızlardıń bántligin támiyinlew wazıypaların qamtıp alǵan bes áhmiyetli usınıstı keń túrde engiziwge qaratılǵan jumıslardı muwapıqlastırıw, olardıń intellektuallıq potencialı hám uqıplılıqların rawajlandırıw; * jaslardı kishi biznes hám jeke isbilermenler qatarına qosıw, zamanagóy kásip-ónerler, cifrlı ekonomika kónlikpelerin puqta iyelewleri ushın qosımsha shárt-shárayatlar jaratıw, olardı jumıs menen támiyinlew proceslerine kómeklesiw; * jaslar siyasatı tarawında xalıqaralıq birge islesiwdi rawajlandırıw, jaslar ortasındaǵı xalıqaralıq reytinglerdegi mámleket poziciyasın asırıw boyınsha zárúrli ilajlar kóriw, shet elde bilim alıp atırǵan jaslar menen birge orınlanatuǵın jumıslardı sistemalı jolǵa qoyıw; * jaslardıń iskerligi menen baylanıslı bolǵan tarawlarǵa shet el investiciyaların hám jańa texnologiyalardı kirgiziw boyınsha ministrlik hám shólkemler menen birgelikte xalıqaralıq finans institutları, donor-mámleketler hám de shet el shólkemleri menen birge islesiwdi rawajlandırıw . Sonday-aq, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020-jıl 30-iyundaǵı «Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentliginiń iskerligin shólkemlestiriw haqqında»ǵı PQ-4768-sanlı qararı<ref>[https://lex.uz/docs/4880129 «Oʻzbekiston Respublikasi yoshlar ishlari agentligi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida»gi PQ-4768-son qarori]</ref> qabıl etilip, agentliktiń shólkemlestiriwshilik strukturası tastıyıqlandı. == Basqarıw quramı == * Alisher Sadullayev — Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentliginiń direktorı. Ol Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020-jıl 10-iyuldaǵı PQ-4780-sanlı qararı<ref>{{Citation|year=|title=A.Z.Saʼdullayevni Oʻzbekiston Respublikasi yoshlar ishlari agentligi direktori lavozimiga tayinlash toʻgʻrisida|url=https://lex.uz/pdfs/4891080|access-date=2020-07-17|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716172604/https://lex.uz/pdfs/4891080}}</ref> menen bul lawazımǵa tayınlanǵan<ref name="lex.uz3">{{Citation|year=|title=Oʻzbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi direktorining oʻrinbosarlarini lavozimlarga tayinlash toʻgʻrisida|url=https://lex.uz/pdfs/4891160|access-date=2020-07-17|archivedate=2020-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200717234127/https://lex.uz/pdfs/4891160}}</ref>; * Jamshid Baxtiyarovich Xodjayev —Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentligi direktorınıń birinshi orınbasarı. * Dilnazaxon Sobir qızı Kattaxanova — Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentligi direktorınıń orınbasarı<ref name="lex.uz3"/>. * Feruz Karimovich Ablayarov — Jaslar isleri agentligi direktorınıń orınbasarı. * Nodir Abduqayumovich Abduqodirov — Jaslar isleri agentligi direktorınıń orınbasarı. * [[Mehrinoz Abbosova|Mehrinoz Nosirjon qızı Abbosova]] — Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentligi oraylıq apparatı Mámleketlik tili máseleleri boyınsha máslahátshisi. * Abdulaziz Majid ulı Mo‘minov — Kadrlar bóliminiń baslıǵı. * Sabir Ibragimovich Abdunazarov — Xabar-analiz hám atqarıwdı qadaǵalaw bóliminiń baslıǵı. * Ixtiyar Ismat ulı Ziyadilloyev — Jumıslar bóliminiń baslıǵı. * Akmalbek Abdumajidovich Alimov — Jaslardı áskeriy-watanpárwarlıq ruwxında tárbiyalaw, olardıń huqıqıy sawatlılıǵın asırıw bóliminiń baslıǵı. * Umidulla Ulashovich Sattarov — Tálim mákemelerinde jaslar menen islew hám volontyorlıq iskerligin rawajlandırıw bóliminiń baslıǵı. * Javohirbek Nozimjon ulı Shamsutdinov — Fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardıń múrájáátleri menen islesiw bóliminiń baslıǵı. * Akmal Nutfullayevich Xalikov — Yuridikalıq byuro baslıǵı. * Sherzad Muradullayevich Olimov — Bes áhmiyetli usınıs joybarların muwapıqlastırıw bóliminiń baslıǵı<ref name="Yoshlar">{{Web deregi| bet = Markaziy apparat| url = https://yoshlar.gov.uz/uz/about-leaders-central/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230626153135/https://yoshlar.gov.uz/uz/about-leaders-central/| arxivsáne = 2023-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-oktyabr }}</ref>. == Tánqidlar == Agentlik turli jámáát hám siyasiy arbaktarǵań tánqidine úshiraǵan. [[2018-jıl]] shilde ayında [[Ózbekstan Prezidenti]] [[Shavkat Mirziyoyev]] jastar menen isleý túzimiǵe razı emesligini bildirip, áyrim is-sharalardıń júzaki hám asırıwlı dabdabalıǵı, jastarǵa tiyisli haqiqiy máselelerdi sheshtiwi ushın jetkilikli dáriǵa bermeyatǵanlıǵın aytıp ótkenden<ref>{{Web deregi | url = https://www.gazeta.uz/ru/2018/07/05/youth/| bet = Президент подверг критике работу с молодежью}}</ref><ref>{{Web deregi| url = https://vzglyad.uz/ru/post/2024/06/28/agentstvo-po-delam-molodeji| bet = Агентство по делам молодёжи получило новые задачи| arxivurl = https://web.archive.org/web/20250409105625/https://vzglyad.uz/ru/post/2024/06/28/agentstvo-po-delam-molodeji| arxivsáne = 2025-04-09| access-date = 2025-04-26}}</ref>. [[2023-jıl]] iyun ayında ózińiń demeyshi bolǵan layiha orındawshıların tender jáńimpazı etip anıqlawı tánqidke sebep bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://kun.uz/news/2023/06/20/yoshlar-agentligi-oz-homiyligidagi-loyiha-ijrochilarini-tender-golibi-deb-topdi| bet = Yoshlar agentligi o‘z homiyligidagi loyiha ijrochilarini tender g‘olibi deb topdi}}</ref>. [[2024|2024-jıl]] mamır ayında «[[Milliy tiklenis]]» partiyasi baslıǵı [[Alisher Qodirov]] Agentlik is-árakati haqqında halıq jetkilikli derejede xabardar emes ekenin, ásegese, shettegi awdandarǵań kób jastarınıń Agentlik taǵdım etken layihaları hám múmkinshilikleri haqqında hám xabarsız ekenin aytıp ótkenden<ref>{{Web deregi | url = https://anhor.uz/news/alisher-kadirov-agency/| bet = Алишер Кадыров раскритиковал Агентство по делам молодежи за недостаточное осведомление граждан}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://m.facebook.com/yoshlaragentligi Rasmiy Facebook sahifasi] * [https://www.instagram.com/yoshlaragentligi/ Rasmiy Instagram sahifasi] * [https://www.youtube.com/channel/UCxE5i6ogttXt5-AKUpJn_jA Rasmiy YouTube kanali] * [https://t.me/yoshlaragentligi Rasmiy Telegram sahifasi] [[Kategoriya:Mámleketlik shólkemler]] [[Kategoriya:Agentlikler]] 6q4gca4j93k7a01u313jysy3w5l3p78 0 20897 274928 273949 2026-10-14T19:52:39Z Amherst99 2381 274928 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Social_media.png|nobaý|[[Smartfon]] ekranındaǵı sociallıq media qosımsha belgileri.]] '''Sociallıq media''' ''([[Inglis tili|ingl]]. social media. Sonday-aq: sociallıq informaciya quralları dep te ataladı)'' ‒ bul virtual jámiyetler hám tarmaqlar arasında kontent (ideyalar, qızıǵıwshılıqlar hám basqa da ózin kórsetiw formaları sıyaqlı) jaratıw, bólisiw hám jıynawdı ámelge asıratuǵın interaktiv texnologiyalar<ref name="Kietzmann">{{Cite journal|last1=Kietzmann|first1=Jan H.|first2=Kristopher|last2=Hermkens|title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media|journal=Business Horizons|year=2011|volume=54|issue=3|pages=241–251|doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005|url=http://summit.sfu.ca/item/18103}}</ref><ref name="SMDefinition" /> Ulıwma ózgeshelikleri tómendegilerdi qamtıydı:<ref name="SMDefinition">{{Cite journal|last1=Obar|first1=Jonathan A.|last2=Wildman|first2=Steve|title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue|journal=Telecommunications Policy|volume=39|issue=9|pages=745–750|doi=10.2139/ssrn.2647377}}</ref>. * [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılarǵa]] mazmun (kontent) jaratıw hám bólisiw, [[sociallıq tarmaq]]ta qatnasıw imkaniyatın beretuǵın onlayn platformalar<ref name="SMDefinition"/><ref name="usersoftheworld">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media|publisher=Kelley School of Business|location=Bloomington, Indiana|date=2010}}</ref><ref name="Fuchs-2017">{{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|title=Social media: a critical introduction|url=https://archive.org/details/socialmediacriti0000fuch|date=2017|publisher=SAGE|isbn=978-1-4739-6683-3|edition=2nd|location=Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne}}</ref>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent - tekst postlar yamasa kommentariyalar, cifrlı súwretler yamasa videolar hám onlayn óz-ara tásirler arqalı payda bolǵan [[maǵlıwmat]]lar.<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Sociallıq media shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanatuǵın xızmetke tiyisli profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison">{{Cite journal|last=Boyd|first=Danah M.|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship}}</ref>. * Sociallıq media paydalanıwshı profilin basqa adamlar yamasa toparlar profilleri menen baylanıstırıw arqalı onlayn sociallıq tarmaqlar rawajlanıwına járdem beredi.<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> "Social" termini media kontekstinde platformalardıń jámiyet xızmetin ámelge asırıwǵa imkaniyat beretuǵının bildiredi. Sociallıq media adam tarmaqların keńeytip, kúsheytiwi múmkin<ref name="Dijck">{{Cite book|last1=Dijck|first1=Jose van|url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media}}</ref>. Paydalanıwshılar sociallıq mediaǵa veb-baǵdarlamalı qosımshalar yamasa mobil qurılmalardaǵı arnawlı qosımshalar arqalı kiredi. Bul interaktiv platformalar jeke adamlarǵa, jámiyetlerge hám shólkemlerge paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan yamasa ózi tańlaǵan kontentti (mazmundı) bólisiw, birgelikte jaratıw, talqılaw, qatnasıw hám ózgertiw imkaniyatın beredi<ref name="Schivinski-2020">{{Cite journal|last1=Schivinski|first1=Bruno|last2=Brzozowska-Woś|first2=Magdalena|title=Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use|journal=Frontiers in Psychology|volume=11|pages=3576|doi=10.3389/fpsyg.2020.617140}}</ref><ref name="boydEllison"/><ref name="Kietzmann"/>. Sociallıq media esteliklerdi hújjetlestiriw, úyreniw hám doslıq qarım-qatnas ornatıw ushın qollanıladı<ref name="Schurgin-2011">{{Cite journal|last1=Schurgin O'Keeffe|first1=Gwenn|last2=Clarke-Pearson|first2=Kathleen|title=The impact of social media on children, adolescents, and families|volume=127|issue=4|pages=800–804|doi=10.1542/peds.2011-0054|journal=Pediatrics|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21444588/}}</ref>. Olar adamlardı, kompaniyalardı, ónimleri hám ideyalardı járiyalaw ushın paydalanılıwı múmkin.<ref name="Schurgin-2011" /> Sociallıq media jańalıqlardı qabıl etiw, járiyalaw yamasa bólisiw ushın qollanılıwı múmkin. 100 millionnan artıq dizimge alınǵan paydalanıwshısı bar kóp qollanılatuǵın sociallıq media platformalarına [[Twitter]], [[Facebook]], [[WeChat]], [[ShareChat]], [[Instagram]], [[Pinterest]], QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads hám [[LinkedIn]] kiredi. Túsindiriwge baylanıslı, geydе sociallıq media xızmetleri dep atalatugın basqa da kóp qollanılatuǵın platformalarǵa [[YouTube]], Letterboxd, QQ, Quora, [[Telegram]], [[WhatsApp]], Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, [[TikTok]] hám Microsoft Teams kiredi. Vikiler birgelikte kontent jaratıwdıń mısalları bolıp tabıladı. Sociallıq media qurallari eski mediadan (mısalı, gazetalar, televidenie hám radio xabar tarqatıw) kóp tárepten, sonıń ishinde sapası<ref name="qualitymedia">{{Cite journal|last1=Agichtein|first1=Eugene|last2=Castillo|first2=Carlos|title=Finding high-quality content in social media|year=2008}}</ref>, jetiw kólemi, jiyiligi, qolaylılıǵı, áhmiyetliligi hám turaqlılıǵı boyınsha ózgeshelenedi<ref name="Tao-2016">{{Cite journal|last1=Tao|first1=Xiaohui|last2=Huang|first2=Wei|title=Special issue on knowledge management of web social media}}</ref>. Sociallıq media quralları dialoglı uzatıw sistemasında (kóp derekten kóp qabıllawshıǵa) isleydi, al dástúrli media monologlı uzatıw modeli (bir derekten kóp qabıllawshıǵa) tiykarında jumıs isleydi. Mısalı, gazeta kóp jazılıwshılarǵa jetkiziledi, al radio stanciyası bir qalaǵa birdey baǵdarlamalardı tarqatadı<ref name="Pavlik-2015">{{Cite book|last1=Pavlik|first1=John|title=Converging Media 4th Edition|url=https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl|last2=MacIntoch|first2=Shawn|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-934230-3|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/convergingmedian0000pavl/page/189 189]}}</ref>. Sociallıq media balalar hám jasóspirimlerge tiygizetugın bir qatar keri tásirler ushın sınǵa alınǵan, sonıń ishinde orınsız kontentke duwshar bolıw, úlkenler tárepinen paydalanıw, uyqı máselesi, dıqqat máselesi, shetke shıǵarılıw sezimi hám hár túrli psixikalıq densawlıq mashqalaları bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.yalemedicine.org/news/social-media-teen-mental-health-a-parents-guide| bet = How Social Media Affects Your Teen's Mental Health: A Parent's Guide| til = en| jumıs = Yale Medicine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.aecf.org/blog/social-medias-concerning-effect-on-teen-mental-health| bet = Social Media and Teen Mental Health| sáne = 2023-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = The Annie E. Casey Foundation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-may }}</ref>. Jasóspirimlerden tısqarı, sociallıq media úlkenlerdiń turmıs tárizinе de tásir etiwi múmkin. Tilekke qarsı, kóp adamlar bul qosımshalarǵa sonshelli kóp waqıt jumsaydı, olar kúndelikli wazıypaların orınlay almaydı yamasa hátte karyerasın baslay almaydı. Ayırımlar sociallıq mediada basqalar aqsha tawıp atırǵanın kórip, olar da onı tabıs deregi sıpatında qollanıwı múmkin dep oylaydı. Bul hámme ushın paydalı yamasa múmkin emes; eger ámelge aspasа, olardıń ruwxıy densawlıǵı jaman bolıp, ómirdi mánissiz dep esaplawı múmkin<ref name="Raffoul 2023 123-135">{{Cite journal|last=Raffoul|first=Amanda|year=2023|title=Impact of social media on mental health|journal=Journal of Health Psychology|volume=27|issue=3|pages=123-135|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10752512/}}</ref>. Sociallıq medianiń unamlı tárepleri bar bolsa da - mısalı, adamlardıń aqsha tabıw imkániyatı - bul olardıń jalǵız tabıs deregi bolmawı kerek. Basqalar onlayn tanısıw arqalı ómirlik baylanıslar tabadı, ayırımları haqıyqatında sociallıq media qosımshaları arqalı ushırasıp, úylenedi. Degen menen, ruwxıy densawlıq máselesi bar adamlar ushın sociallıq media olardıń mashqalaların kúsheytiwi múmkin. Házirgi waqıtta, adamlar qapa yamasa túskinlikke túskende, seyilge shıǵıwdan, kitap oqıwdan yamasa basqalar menen baylanısıwdan qashıwı múmkin. Bunıń ornına, olar kóbinese kúni-túni bul qosımshalarǵa kóz juwırtadı, bul fizikalıq densawlıq máselelerine de alıp keledi, al olardıń ruwxıy halı páseуedi<ref name="Raffoul 2023 123-135"/>. Eger adam jumıssızlıqtan yamasa maqsettiń joqlıǵınan azap shegip atırǵan bolsa, ásirese onıń ushın qattı miynet etkennen keyin, sociallıq mediada basqalardıń ózi qálegeniniń barlıǵına iyе ekenin kóriw jaǵdaydı júdá jamanlatıwı múmkin. Olar úzliksiz ózlerin sol adamlar menen salıstırıwı múmkin, olar haqıyqatında kóringenindey ómir súrmewi múmkin (yaǵnıy social tarmaqtaǵıday). == Tariyxı == === Erte esaplaw texnologiyası === PLATO sisteması 1960-jılı Illinois universitetinde iske túsirildi hám keyinirek Control Data Corporation tárepinen kommerciyalıq jaqtan bazarǵa shıǵarıldı. Ol sociallıq media ózgeshelikleriniń erte formaların usındı, onıń jańalıqlarına Notes, PLATOnıń xabar-forum qosımshasın; TERM-talk, onıń tez xabar almasıw funkciyasın; Talkomatic, bálkim birinshi onlayn sáwbet bólmesi; News Report, kóp [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] tárepinen jaratılǵan onlayn gazeta, blog hám Kiriwge ruqsat dizimleriniń kiriwi, bul jazba faylı yamasa basqa qosımshanıń iyesine belgili bir paydalanıwshılar toparına kiriwdi sheklew imkániyatın berdi, mısalı, tek doslar, klaslaslаr yamasa kásiplesler. [[Fayl:The_IMP_Log_The_Very_First_Message_Sent_on_the_Internet_(6293913865).jpg|nobaý|ARPANET arqalı internet boyınsha jiberilgen birinshi xabarǵa arnalǵan IMP jurnalı.]] 1967-jılı iske túsken [[ARPANET]], 1970-jıllardıń aqırına kelip húkimet/bizneskе tiyisli emes ideyalar hám kommunikaciya almasıwın ámelge asırdı, bul 1982-jılı MITtiń Jasalma intellekt laboratoriyasında esaplaw boyınsha qollanbada berilgen tarmaqlıq etiketi (yamasa "netetiketi") menen tastıyıqlanǵan<ref name="Stacy">{{Web deregi | url = https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/ai_wp_235.pdf?sequence=4| bet = Getting Started Computing at the AI Lab| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190323132534/https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/AI_WP_235.pdf?sequence=4| arxivsáne = 2019-jıl 23-mart | avtor = Stacy| at = Christopher C.| sáne = 1982-jıl 7-sentyabr | baspaxana = MIT Artificial Intelligence Laboratory}}</ref>. ARPANET 1990-jıllarda Internetke aylandı. 1979-jılı Nоrth Carolina universitetiniń Chapel Hill filialında hám Duke universitetinde Tom Truscott hám Jim Ellis tárepinen oylap tabılǵan Usenet, 1980-jılı dúzilgen birinshi ashıq sociallıq media qosımshası boldı. [[Fayl:Koala_Country_Doors_Menu.jpg|nobaý|Pikir sorawnaması hám "Búgin kim keldi?" sorawın óz ishine alǵan byulleten taqtası sistemasınıń menyusi]] Elektronlıq byulleten taqtası sistemasınıń (BTS) aldınǵısı, Community Memory dep atalatugın, 1973-jılı payda boldı. Tiykarǵı BTSlar 1978-jılı 16-fevralda iske túsken [[Chikago]]daǵı Kompyuter Byulleten Taqtası Sisteması menen keldi. Kóp ótpey, AQSHtıń kóp iri qalalarında birden artıq BTS bar edi, olar TRS-80, Apple II, Atari, [[IBM|IBM PC]], Commodore 64, Sinclair hám usıǵan uqsas jeke kompyuterlerde isledi. CompuServe, Prodigy hám AOL úsh iri BTS kompaniyalarınan edi hám 1990-jıllarda Internetke birinshi bolıp kóshti. 1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń ortasına shekem tek Arqa Amerikanıń ózinde on mıńlaǵan BTSlar bar edi<ref name="Edwards-2016">{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| bet = The Lost Civilization of Dial-Up Bulletin Board Systems| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2016-jıl 4-noyabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-fevral }}</ref>. Xabar forumlari 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basında BTSnıń belgili qubılısı boldı. 1991-jılı Tim Berners-Li [[HTML]] gipertekst baǵdarlamasın Internet penen birlestirdi, bul Dúnyajúzilik tordı jarattı. Bul áhmiyetli jańalıq bloglar, dizim serverler hám elektron pochta xızmetleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Xabar forumları vebke kóshti hám Internet forumlarına aylandı, bul arzan kiriwge hám bir waqıtta kóbirek adamlardı qollap-quwatlaw imkaniyatına iye boldı. Bul dáslepki tekstke tiykarlanǵan sistemalar XXI ásirde cifrlı kameralar hám kameralı telefonlar járdeminde súwretler hám videolardı óz ishine alıw ushın keńeydi<ref name="spinoff">{{Web deregi | url = https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html| bet = CMOS Sensors Enable Phone Cameras, HD Video| jıl = 2017| jumıs = [[NASA Spinoff]]| baspaxana = [[NASA]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-noyabr }}</ref>. === Sociallıq media platformaları === [[Fayl:SixDegrees.com_logo.png|nobaý|1997-jılı iske túsken SixDegrees kóbinese birinshi sociallıq media saytı dep esaplanadı.]] Onlayn xızmetlerdiń rawajlanıwı tarmaqlanǵan baylanıs kanalları sıpatında xızmet etiwden [[Web 2.0]] dáwirinde tarmaqlanǵan sociallıq óz-ara tásir ushın interaktiv platformalarǵa aylanıwǵa qaray rawajlandı<ref name="Dijck"/>. Sociallıq media 1990-jıllardıń ortalarında GeoCities, Classmates.com hám SixDegrees.com sıyaqlı platformalardıń payda bolıwı menen baslandı<ref name="Ngak-2011">{{Web deregi | url = https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/| bet = Then and now: a history of social networking sites| avtor = Ngak| at = Chenda| sáne = 2011-jıl 6-iyul | jumıs = CBS news| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-yanvar }}</ref>. Sol waqıtta tez xabar almasıw hám sáwbet klientleri bar bolsa da, SixDegrees ózgeshe edi, sebebi ol adamlardıń anonim emes, al ózleriniń haqıyqıy atların qollanıp baylanısıwı ushın arnalǵan birinshi onlayn xızmet edi. Ol profiller, doslar dizimi hám oqıw ornı baylanısları sıyaqlı funkciyalarǵa iye bolıp, onı "eń birinshi sociallıq tarmaq saytı"na aylandırdı<ref name="Ngak-2011" /> Platformanıń atı "altı dárejeli bóliniw" koncepciyasınan ilham alǵan, bul koncepciya planetadaǵı hárbir adam basqa hár kimnen tek altı baylanıs uzaqlıqta ekenin bildiredi.<ref name="Dewzilla-2020">{{Web deregi | url = https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| bet = A Brief History of Social Media & timeline - 1973 to 2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201023215054/https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/| arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | sáne = 2020-jıl 11-fevral | til = en| jumıs = Dewzilla| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyun }}</ref>. 2000-jıllardıń basında sociallıq media platformaları Friendster hám Myspace sıyaqlılar menen keń tarqaldı, keyinirek [[Facebook]], [[YouTube]] hám [[Twitter]] payda boldı. 2015-jılǵı izertlewde xabarlaǵanınday, dúnya boyınsha paydalanıwshılar ózleriniń onlayn waqtınıń 22% in sociallıq tarmaqlarǵa jumsaǵan<ref name="Nielsen-2022">{{Web deregi | url = http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online.html| bet = Social Networks Blogs Now Account for One in Every Four and a Half Minutes Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220506180045/https://www.nielsen.com/us/en/insights/article/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online/| arxivsáne = 2022-jıl 6-may | avtor = Nielsen Company| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = Nielsen| qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-aprel }}</ref>, bul kóbinese [[smartfon]]lardıń qoljetimliliginen bolǵan bolıwı múmkin<ref name="Sterling-2016">{{Web deregi | url = http://marketingland.com/facebook-usage-accounts-1-5-minutes-spent-mobile-171561| bet = Nearly 80 percent of social media time now spent on mobile devices| avtor = Sterling| at = Greg| sáne = 2016-jıl 4-aprel | baspaxana = Marketing Land| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. 2023-jılǵa kelip 4.76 milliard adam<ref>{{Web deregi | url = https://datareportal.com/social-media-users| bet = Global Social Media Statistics| til = en-GB| jumıs = DataReportal – Global Digital Insights| qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral }}</ref> yaǵnıy dúnya xalqınıń 59% i sociallıq medianı paydalanǵan == Anıqlama == 2015-jılǵı shоlıw sociallıq media xızmetlerine tán tórt ózgeshelikti anıqladı<ref name="SMDefinition"/>: * Web 2.0 Internetke tiykarlanǵan qosımshalar<ref name="SMDefinition"/><ref name="usersoftheworld"/>. * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent<ref name="SMDefinition" /><ref name="usersoftheworld" /> * Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan jeke profiller<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison"/> * Profiller arasındaǵı baylanıslar arqalı payda bolǵan sociallıq tarmaqlar,<ref name="SMDefinition" /><ref name="boydEllison" /> mısalı, izlewshiler, toparlar hám dizimler. 2019-jılı Merriam-Webster sociallıq medianı bılay anıqladı: "elektronlıq baylanıstıń túrleri (mısalı, sociallıq tarmaqlar hám mikrobloglar ushın veb-saytlar), olar arqalı paydalanıwshılar maǵlıwmat, ideyalar, jeke xabarlar hám basqa da mazmundı (mısalı, videolar) bólisiw ushın onlayn jámiyetler jaratadı."<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media| bet = social media| baspaxana = Merriam-Webster| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart }}</ref> == Xızmetler == Sociallıq media keńeyip baratırǵan xızmetler toplamın óz ishine aladı<ref name="IJMR Article">{{Cite journal|last1=Aichner|first1=Thomas|last2=Jacob|first2=Frank H.|title=Measuring the Degree of Corporate Social Media Use|journal=International Journal of Market Research| sáne =March 2015|volume=57|issue=2|pages=257–275|url=https://www.researchgate.net/publication/283073224|doi=10.2501/IJMR-2015-018}}</ref>: * Bloglar (mısalı, HuffPost, Boing Boing) * Biznes tarmaqları (mısalı, LinkedIn, XING) * Birgelikte islengen proektler ([[Mozilla]], [[GitHub]]) * Kárxana sociallıq tarmaqları (Yammer, Socialcast, Slack) * Forumlar (Gaia Online, IGN) * Mikrobloglar ([[Twitter]], Tumblr, Weibo) * Súwret bólisiw (Pinterest, Flickr, Photobucket) * Ónim/xızmetlerdi sholıw (Amazon, Upwork) * Sociallıq belgi qoyıw (Delicious, Pinterest) * MMORPG qosqanda sociallıq oyınlar (Fortnite, World of Warcraft) * [[Sociallıq tarmaq]] ''([[Inglis tili|ingl]]. [[:en:Social networking service|Social networking service]])''(Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE) * Video bólisiw (YouTube, Vimeo) * Virtual dúnyalar (Second Life, Twinity) Ayırım xızmetler birneshe xızmet túrin usınadı<ref name="boydEllison"/>. == Mobil sociallıq media == Mobil sociallıq media [[smartfon]]lar hám planshetler sıyaqlı mobil qurılmalarda sociallıq medianı paydalanıwdı bildiredi. Ol óziniń hámme jerde bar bolıwı menen ózgeshelenedi, sebebi paydalanıwshılar endi [[kompyuter]]de qatnasıw ushın stol basında bolıwı shárt emes. Mobil xızmetler paydalanıwshınıń házirgi ornın qollanıp, sol orınǵa baylanıslı maǵlıwmat, baylanıslar yamasa xızmetlerdi usına aladı. Andreas Kaplannıń pikirinshe, mobil sociallıq media xızmetleri tórt túrge bólinedi<ref name="mobileKaplan">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Andreas M.|date=March–April 2012|title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4|url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_march-april-2012_55_2/page/129|journal=Business Horizons|volume=55|issue=2|pages=129–139|doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}</ref>: * Keńislik-waqıt ólshewshiler (orın hám waqıtqa baylanıslı): Belgili bir waqıtta belgili bir orınǵa tiyisli xabarlar almasıw (jolda tıǵılıs haqqında jazıw) * Keńislik-ornalastırıwshılar (tek orınǵa baylanıslı): Belgili bir orınǵa tiyisli, basqalar tárepinen keyinirek oqılatuǵın jazıwlar/xabarlar (mısalı, restoran haqqında pikir) * Tez-taymerler (tek waqıtqa baylanıslı): Tezlikti arttırıw ushın dástúrli sociallıq media mobil qosımshalarınıń kóshiriliwi (mısalı, status jańalawların jiberiwde) * Ásten-taymerler (orın yamasa waqıtqa baylanıslı emes): Dástúrli sociallıq media qosımshalarınıń mobil qurılmalarǵa kóshiriliwi (mısalı, video kóriw) == Elementler hám funkciya == === Virallıq === Geybir mazmun viral túrde tarqalıw potencialına iye, bul viral infekciyalardıń adamnan adamǵa juǵımlı túrde tarqalıwına uqsatıw. Bir paydalanıwshı óziniń tarmаǵı boyınsha post tarqatadı, bul basqa paydalanıwshılardıń da solay islewine alıp keledi. Salıstırmalı túrde belgisiz paydalanıwshınıń postı bir neshe saаt ishinde kóp sanlı adamlarǵa jetip barıwı múmkin. Virallıq kepillengen emes; az ǵana postlar bunday ótiwdi ámelge asıradı. Viral marketing kampaniyaları biznes ushın ayırıqsha tartımlı, sebebi olar dástúrli marketing kampaniyalarına salıstırǵanda az ǵana ǵárejet penen keń kólemli járiyalaw qamtıwın ámelge asıra aladı. Kommerciyalıq emes shólkemler hám aktivistler de mazmundı viral túrde tarqatıwǵa háreket etiwi múmkin. Sociallıq media saytları paydalanıwshılarǵa mazmundı qayta bólisiwge járdem beriw ushın arnawlı funkciyalardı usınadı, mısalı, X hám [[Facebook]]tıń "unatıw" opciyası. ==== Botlar ==== Botlar - bul [[Internet|internette]] isleytuǵın avtomatlastırılǵan baǵdarlamalar<ref>{{Web deregi | url = http://www.dictionary.com/browse/bots?s=t| bet = bots| jumıs = Dictionary.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-may }}</ref>. Olar kóp baylanıs wazıypaların avtomatlastıradı. Bul bot jetkerip beriwshiler industriyasınıń payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://demtech.oii.ox.ac.uk/research/posts/industrialized-disinformation/| bet = DemTech {{!}} Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of Organized Social Media Manipulation| til = en-GB| jumıs = demtech.oii.ox.ac.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-aprel }}</ref>. [[Chatbot]]lar hám sociallıq botlar unatıw, kommentariy qaldırıw hám izlew sıyaqlı adam háreketin eliklew ushın baǵdarlanǵan. Botlar sociallıq media marketingti jeńillestiriw ushın da islep shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|last1=Castronovo|first1=Cristina|last2=Huang|first2=Lei| sáne =2012|title=Social Media in Alternative Marketing Communication Model|journal=Journal of Marketing Development & Competitivness|volume=6|pages=117–136}}</ref>. Botlar marketing industriyasın analitikalıq dáwirge alıp keldi, sebebi botlar adam hám bot óz-ara tásirin ajıratıwdı qıyınlastıradı<ref name="Baym-2013">{{Cite journal|last1=Baym|first1=Nancy K.|date=October 7, 2013|title=Data Not Seen: The uses and shortcomings of social media metrics|journal=First Monday|volume=18}}</ref>. Ayırım botlar platformalardıń paydalanıw shártlerin buzadı, bul botlardı kategoriyalı túrde joq etiw ushın tıyım hám kampaniyalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://help.instagram.com/478745558852511| bet = Terms of Use| til = en| jumıs = help.instagram.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-iyun }}</ref>. Botlar hátte tıyımlardı aylanıp ótiw ushın haqıyqıy adamlar sıpatında kóriniw múmkin<ref name="cgwj">{{Cite journal|last1=Chu|first1=Z.|last2=Gianvecchio|first2=S.|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?|journal=IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing|volume=9|pages=811–824}}</ref>. 'Kiborglar' - bot járdeminde isleytuǵın adamlar yamasa adam járdeminde isleytuǵın botlar<ref name="cgwj"/>—jalǵan xabar tarqatıwdan baslap marketing dábdebe jaratıwǵa shekem, nızamlı hám nızamsız maqsetler ushın qollanıladı<ref>{{Cite journal|last=Stone-Gross|first=B.|title=The Underground Economy of Spam: A Botmaster's Perspective of Coordinating Large-Scale Spam Campaigns|url=http://static.usenix.org/events/leet11/tech/full_papers/Stone-Gross.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|last=House|first=Arthur|title=The real cyborgs - in-depth feature about people merging with machines|work=Telegraph.co.uk|access-date=March 2, 2022}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-twitter-army-228923| bet = Inside Trump's 'cyborg' Twitter army| avtor = Schreckinger| at = Ben| sáne = 2016-jıl 30-sentyabr | jumıs = Politico| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Nızamlı dep esaplanǵan keń tarqalǵan qollanıw belgili bir waqıtta post jaylastırıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://smallbiztrends.com/2021/03/social-media-management-tools.html| bet = 50 Social Media Management Tools for your Business| avtor = Pilon| at = Annie| sáne = 2021-jıl 11-mart | til = en-us| baspaxana = Small Business Trends| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-mart }}</ref>. Adam post mazmunın jazadı, al bot onı belgili bir waqıtta jaylastıradı. Basqa jaǵdaylarda, kiborglar jalǵan xabar tarqatadı.<ref name="cgwj" /> Kiborglar "qolǵap quwırshaqları" sıpatında islewi múmkin, bunda bir adam basqa birew bolıp kóriniw yamasa hárbiri adam bolıp kórinetuǵın bir neshe akkauntlardı basqaradı. ==== Patentler ==== [[AQSh|AQSHta]] sociallıq mediaǵa baylanıslı kóp sanlı patentler bar, olar tez ósip atır. 2020-jılǵa kelip[jańalanǵan], AQSHta 5000 nan artıq sociallıq media patent ótinishleri járiyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| bet = USPTO search on published patent applications mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180915174948/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PG01| arxivsáne = 2018-jıl 15-sentyabr | baspaxana = Appft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. Tek 100 den azǵana aslam patent berilgen<ref>{{Web deregi | url = http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| bet = USPTO search on issued patents mentioning "social media"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210224013356/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&r=0&p=1&f=S&l=50&Query=spec%2F%22social+media%22&d=PTXT| arxivsáne = 2021-jıl 24-fevral | baspaxana = Patft.uspto.gov| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel }}</ref>. === Platforma konvergenciyası === Texnologiyalıq konvergenciyanıń bir kórinisi sıpatında, hár qıylı sociallıq media platformaları ózleriniń dáslepki kólemlerinen tıs funkciyalardı ózlestirip, bir-biri menen kóbirek qabatlasıp baratır. Mısal retinde - bul sociallıq oraylıq sayt [[Facebook]] tıń 2007-jıl may ayında integraciyalanǵan video platformasın iske túsiriwi<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/| bet = Facebook Video Launches: YouTube Beware!| avtor = Cashmore| at = Pete| sáne = 2007-jıl 25-may | jumıs = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-iyun }}</ref>, hám [[Instagram]] nıń, onıń dáslepki kólemi tómen ólshemli foto bólisiw bolǵan, sherek minutlıq 640×640 piksellik videolardı bólisiw imkaniyatın kirgiziwi<ref>{{Web deregi | url = https://about.instagram.com/blog/announcements/introducing-video-on-instagram| bet = Introducing Video on Instagram| sáne = 2013-jıl 20-iyun | til = en| baspaxana = Instagram}}</ref> (keyin ólshemi úlkeytirilgen bir minutqa shekem uzaytılǵan). Instagram keyinirek Snapchat tárepinen keń tarqatılǵan storieslerdi (24 saattan soń ózi joq bolatuǵın qısqa videolar) hám izleniwi múmkin videolar ushın IGTV ni ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://animoto.com/blog/video-marketing/instagram-video-length| bet = Instagram Video Length Guide (An Easy Cheat Sheet)| avtor = Livesay| at = Kari| sáne = 2022-jıl 13-aprel | baspaxana = Animoto| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Keyin storiesler [[YouTube]] tárepinen de qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco| bet = YouTube is rolling out its Instagram-like Stories feature to more creators| avtor = Alexander| at = Julia| sáne = 2018-jıl 29-noyabr | til = en| jumıs = The Verge}}</ref>. X, dáslepki kólemi tekst tiykarındaǵı mikroblog bolǵan, keyinirek foto bólisiwdi qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/2011/08/09/twitter-photo-sharing-all/| bet = Twitter Rolls Out Photo Sharing to All Users| avtor = Parr| at = Ben| sáne = 2011-jıl 10-avgust | til = en| jumıs = Mashable}}</ref>, soń video bólisiwdi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2015/now-on-twitter-group-direct-messages-and-mobile-video-capture.html| bet = Now on Twitter: group Direct Messages and mobile video camera| avtor = Kamdar| at = Jinen| sáne = 2015-jıl 27-yanvar | til = en-us| baspaxana = Twitter}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.twitter.com/en_us/a/2016/new-ways-to-tap-into-video-on-twitter.html| bet = New ways to tap into video on Twitter| avtor = Rishel| at = Jeremy| sáne = 2016-jıl 21-iyun | til = en-us| baspaxana = Twitter| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin YouTubetıń Creator Studiosınan soń biznes paydalanıwshılar ushın media studiyasın qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.socialmediatoday.com/social-business/twitter-updates-media-studio-expands-access-all-users| bet = Twitter Updates Media Studio, Expands Access to All Users| avtor = Hutchinson| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 15-mart | baspaxana = Social Media Today| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Talqılaw platforması Reddit sırtqı súwret bólisiw platforması Imgur dı almastırıwshı integraciyalanǵan súwret jaylastırıwshını qostı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/announcements/comments/4p5dm9/image_hosting_on_reddit/| bet = r/announcements - Image Hosting on Reddit| sáne = 2016-jıl 21-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, soń ishki video jaylastırıw xızmetin<ref>{{Web deregi | url = https://www.reddit.com/r/changelog/comments/6jo5it/reddit_change_introducing_video_uploading_beta/| bet = r/changelog - [Reddit change] Introducing video uploading beta| sáne = 2017-jıl 26-iyun | baspaxana = reddit| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>, al keyin Imgur-dan belgili bolǵan súwret gallereyaların (bir postta bir neshe súwret) qostı<ref>{{Web deregi | url = https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| bet = Introducing Reddit Image Galleries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200716191433/https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyul | sáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Upvoted}}</ref>. Imgur video bólisiwdi ámelge asırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on| bet = Imgur adds 30-second video uploads so your GIFs can have soundtracks| avtor = Liao| at = Shannon| sáne = 2018-jıl 29-may | til = en| jumıs = The Verge}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| bet = How to Upload Video| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190613074923/https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyun | jumıs = Imgur}}</ref>. [[YouTube]] tek tekst postları hám sorawnamalardı bólisiw ushın Community funksiyasın iske túsirdi. == Paydalanıw statistikası == Statista maǵlıwmatlarında, 2022-jılı dúnya boyınsha shama menen 3.96 milliard adam sociallıq medianı paydalanǵan. Bul kórsetkish 2020-jılǵı 3.6 milliardtan ósken<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| bet = Number of global social network users 2017-2025{{!}} Statista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210818050635/https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/| arxivsáne = 2021-jıl 18-avgust | til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Tómende Statista maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, 2024-jıl yanvar ayındaǵı [jańalanǵan] aktiv paydalanıwshılar sanına qaray eń kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi berilgen<ref name="Statista-2022">{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Most popular social networks worldwide as of January 2022, ranked by number of monthly active users (in millions)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220129042041/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| arxivsáne = 2022-jıl 29-yanvar | jumıs = [[Statista]]}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ 2024-jıl yanvar ayındaǵı eń kóp paydalanıwshıǵa iye sociallıq tarmaq xızmetleri<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/| bet = Biggest social media platforms 2024| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref> !# !Tarmaq !Paydalanıwshılar sanı (million) !Islep shıǵarıwshı mámleket |- |1 |[[Facebook]] |3,049 |[[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- |2 |[[YouTube]] |2,491 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[WhatsApp]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |3 |[[Instagram]] |2,000 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |5 |[[TikTok]] |1,526 |[[Qıtay]] |- |6 |WeChat |1,336 |[[Qıtay]] |- |7 |Facebook Messenger |979 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |8 |[[Telegram]] |800 |[[Rossiya]] |- |9 |[[TikTok|Douyin]] |752 |[[Qıtay]] |- |10 |Snapchat |750 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |- |11 |Kuaishou |685 |[[Qıtay]] |- |12 |[[Twitter]] |619 |[[Amerika Qurama Shtatları|Amerika qurama shtatları]] |} === Qollanılıwı: pandemiyaǵa shekem === 2009-jılǵı izertlew kórsetkendey, jeke ózgeshelikler sociallıq medianı kim paydalanatuǵının túsindiriwge járdem beriwi múmkin: ekstraversiya hám ashıqlıq sociallıq media menen unamlı qarım-qatnasqa iye, al emocional turaqlılıq sociallıq media menen unamsız qıyallanǵan qatnasqa iye<ref>{{Cite journal|last1=Correa|first1=Teresa|last2=Hinsley|first2=Amber W.| sáne =October 2009|title=Who Interacts on the Web?: The Intersection of Users' Personality and Social Media Use|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0747563209001472|journal=Computers in Human Behavior|volume=26|issue=2|pages=247–253|doi=10.1016/j.chb.2009.09.003}}</ref>. 2015-jılǵı izertlew xabarlaǵanınday, sociallıq salıstırıw baǵdarı joqarı bolǵan adamlar, sociallıq salıstırıw baǵdarı tómen adamlarǵa qaraǵanda sociallıq medianı kóbirek paydalanatuǵın bolıp kórinedi<ref>{{Cite journal|last1=Vogel|first1=Erin A.|last2=Rose|first2=Jason P.|title=Who compares and despairs? The effect of social comparison orientation on social media use and its outcomes|journal=Personality and Individual Differences|volume=86|pages=249–56|doi=10.1016/j.paid.2015.06.026}}</ref>. Common Sense Media xabarlaǵanınday, AQSHta 13 jastan kishi balalar sociallıq tarmaq xızmetlerin paydalanǵan, biraq kóp sociallıq media saytları paydalanıwshılardıń 13 yamasa onnan úlken bolıwın talap etedi<ref>{{Cite news|last=Jargon|first=Julie|date=June 19, 2019|title=How 13 Became the Internet's Age of Adulthood|url=https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201}}</ref>. 2017-jılı kompaniya tuwılǵannan 8 jasqa shekemgi balalardıń ata-anaları arasında sorawnaмa ótkizip, bul jastaǵı balalardıń 4% i [[Instagram]], [[Snapchat]] yamasa (házirgi waqıtta jumıs islemeytuǵın) Musical.ly sıyaqlı sociallıq media saytların "kóbinese" yamasa "geyde" paydalanatuǵının xabarladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017| bet = The Common Sense census: Media use by kids age zero to eight, 2017| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2017-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Olardıń 2019-jılǵı sorawnaması 8-16 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizilip, 8-12 jas aralıǵındaǵı balalardıń shama menen 31% i sociallıq medianı paydalanatuǵının anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019| bet = The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2019| avtor = Rideout| at = Vicky| sáne = 2019 | jumıs = Common Sense Media}}</ref>. Sol sorawnamada 16-18 jastaǵı jasóspirimlerden sociallıq medianı paydalanıwdı qashаn baslaǵanı soralǵanda, orta jas 14 bolǵan, biraq 28% i 13 jasqa tolmastan aldın paydalanıwdı baslaǵanın aytqan. === Pandemiya waqtındaǵı paydalanıw === ==== Jasóspirimler tárepinen paydalanıw ==== [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında sociallıq media kommunikaciyada áhmiyetli rol atqardı<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in| sáne =2020-09-15|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms}}</ref>. 2020-jılı iyun ayında Cartoon Network hám Cyberbullying Research Center tárepinen ótkizilgen sorawnamada Amerika jasóspirimleriniń (9-12 jas) arasında eń kóp qollanılatuǵın qosımsha YouTube (67%) ekenligin anıqladı<ref name="Patchin-2020">{{Web deregi | url = https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| bet = Tween cyberbullying in 2020| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | avtor = Patchin| at = Justin W.| sáne = 2020 | jumıs = Cartoon Network}}</ref>. (Jas ósken sayın, jasóspirimlerdiń sociallıq media qosımshaları hám oyınlardı paydalanıw itimallıǵı artqan.) Soǵan uqsas, Common Sense Medianıń 2020-jılı 13-18 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizgen sorawnaması YouTubetıń eń kóp tarqalǵanın kórsetti (13-18 jaslılardıń 86% i paydalanǵan)<ref name="Robb-2020">{{Web deregi | url = https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020| bet = Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020| avtor = Robb| at = Michael B.| sáne = 2020 | jumıs = Common Sense Media| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Balalar ósken sayın, olar sociallıq media xızmetlerin kóbirek paydalanıp, YouTubetı mazmun qabıllawda jiyirek qollanǵan. {| class="wikitable sortable" |+2019-2020-jıllarda AQSH jasóspirimleriniń (9-12 jas) paydalanǵan qosımshaları<ref name="Patchin-2020"/> !Platforma !Ulıwma !Balalar !Qızlar !9 jasar balalar !12 jastaǵı balalar |- |[[YouTube]] |67% |68% |66% |53.6% |74.6% |- |Minecraft |48% |61% |35% |43.6% |49.9% |- |Roblox |47% |44% |49% |41.2% |41.7% |- |Google Classroom |45% |48% |41% |39.6% |49.3% |- |Fortnite |31% |43% |20% |22.2% |38.9% |- |[[TikTok]] |30% |23% |30% |16.8% |37% |- |YouTube Kids |26% |24% |28% |32.7% |22.1% |- |Snapchat |16% |11% |21% |5.6% |22.3% |- |Facebook Messenger Kids |15% |12% |18% |19.1% |10.4% |- |[[Instagram]] |15% |12% |19% |3% |28.8% |- |Discord |8% |11% |5% |0.7% |14.4% |- |[[Facebook]] |8% |6% |9% |2.2% |15% |- |Twitch |5% |7% |2% |1.0% |9.9% |- |Joqarıda aytılǵanlardıń heshqaysısı |5% |6% |5% |9.6% |3.3% |} {| class="wikitable" |+2020-jılı (13-18 jas) hám 2017-jılı (10-18 jas) AQSH balaları tárepinen paydalanılǵan sociallıq media platformaları<ref name="Robb-2020"/> !Platforma !2020 !2017 |- |[[YouTube]] |86% |70% |- |[[Instagram]] |69% |60% |- |Snapchat |68% |59% |- |[[TikTok]] |47% |N/A |- |[[Facebook]] |43% |63% |- |[[Twitter]] |28% |36% |- |Reddit |14% |6% |- |Basqa sociallıq tarmaq xızmeti |2% |3% |- |Sociallıq tarmaq xızmetin paydalanbaw |4% |6% |} ==== Úlkenler (eresekler) tárepinen paydalanıw sebepleri ==== Úlkenler (eresekler) [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınan]] aldın sociallıq medianı paydalanıp kelgen bolsa da, kóbirek adamlar sociallıq baylanısta qalıw hám pandemiya jańalıqların alıw ushın onı paydalana basladı.<blockquote>"Sociallıq media medicinаlıq maǵlıwmat izlew ushın keń qollanıla basladı hám jámiyetshilikti koronavirus pandemiyası haqqında hár túrli kóz-qarastan maǵlıwmat jıynawǵa qızıqtırdı. Bul kúnleri adamlar úyde qalıwǵa májbúr bolǵanda, sociallıq media xabardarlıqtı arttırıw hám pandemiya jańalıqların jetkeriwde baylanıstırıwshı hám qollap-quwatlawshı quralǵa aylandı."<ref>{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in|last3=Ida|first3=Rachmah| sáne =2020|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms|journal=Journal of Public Affairs| til =en|volume=20|issue=4|pages=e2417|doi=10.1002/pa.2417|issn=1479-1854}}</ref></blockquote>Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám sistemalar sociallıq medianı adamlardıń densawlıq haqqında maǵlıwmat alatuǵın orın sıpatında kóbirek tán ala basladı:<blockquote>"[[COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde sociallıq medianı paydalanıw házirgi zaman densawlıqtı saqlaw sistemalarınıń hámme jerde bar bólegi bolıp qalatuǵınday dárejege shekem tezlesti."<ref>{{Cite journal|last1=Wong|first1=Adrian|last2=Ho|first2=Serene|last3=Olusanya|first3=Olusegun|last4=Antonini|first4=Marta Velia|last5=Lyness|first5=David|date=2021-08-01|title=The use of social media and online communications in times of pandemic COVID-19|url=https://doi.org/10.1177/1751143720966280|journal=Journal of the Intensive Care Society| til =en|volume=22|issue=3|pages=255–260|doi=10.1177/1751143720966280|issn=1751-1437|pmc=8373288|pmid=34422109}}</ref></blockquote>Bul jaǵday dezinformaciyanıń tarqalıwına da alıp keldi. 2020-jıl 11-dekabrde, CDC "Háreketke shaqırıw: Infodemiyanı basqarıw" degen xabar shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic| bet = Call for Action: Managing the Infodemic| sáne = 2020-jıl 11-dekabr | til = en| baspaxana = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>.Biraq, medicinalıq jámiyetshiliktiń basqa wákilleri sociallıq media ǵárezliligi haqqında tásirlengen edi, sebebi ol barǵan sayın áhmiyetli kontekstke hám sonıń ushın "sociallıq tastıyıqlaw hám kúsheytiwdiń deregi"ne aylanıp baratır edi hám olar sociallıq medianı kóbirek paydalanıw zıyanlı bolıwı yamasa bolmawına isenimsiz edi<ref>{{Cite journal|last1=Singh|first1=Shweta|last2=Dixit|first2=Ayushi|last3=Joshi|first3=Gunjan| sáne =December 2020|title=Is compulsive social media use amid COVID-19 pandemic addictive behavior or coping mechanism?|journal=Asian Journal of Psychiatry|volume=54|pages=102290|doi=10.1016/j.ajp.2020.102290|issn=1876-2018|pmc=7338858|pmid=32659658}}</ref>. === Biznes === Kóp biznesler sociallıq medianı marketing, brendlew<ref>{{Web deregi | url = https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379| bet = 5 Indirect Ways Building Social Authority Improves Your Brand| avtor = Spillane| at = James| sáne = 2013-jıl 3-yanvar | baspaxana = Business 2 Community| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-may }}</ref>, járiyalaw, baylanıs, satıwdı xoshametlew, rásmiy emes xızmetker oqıwı/shólkemdi rawajlandırıw, básekiles analizi, jumısqa alıw, qarım-qatnastı basqarıw/sadıqlıq baǵdarlamaları<ref name="mobileKaplan"/>, hám elektron sawda ushın paydalanadı. Kompaniyalar ózleriniń marketing, satıw hám basqa baǵdarlamalarına járdem beriw ushın sáwbetlerdi baqlaw, izlew hám tallaw ushın sociallıq media monitoringi quralların paydalanadı. Qurallar biypul, tiykarǵı qosımshalardan baslap jazılıwǵa tiykarlanǵan qurallarga shekem boladı. Sociallıq media industriya tendenciyaları haqqında maǵlıwmat beredi. Qarjı industriyasında kompaniyalar bazar keypiyatın tallaw ushın sociallıq medianı qural sıpatında paydalanadı. Bular qarjı ónimlerin marketinglawdan baslap, bazar tendenciyaların hám ishki sawda-satıqtı anıqlaw quralı sıpatında paydalanıwǵa shekem sozıladı. Bul imkániyatlardı paydalanıw ushın bizneslerge hárbir platforma ushın paydalanıw boyınsha kórsetpeler kerek<ref name="usersoftheworld"/>. Sociallıq medianı biznes maqsetlerinde paydalanıw biznestiń óz sociallıq media bar bolıwın tolıq qadaǵalay almaytuǵını sebepli quramalı. Bunıń ornına, ol "sáwbetlesiwge" qatnasıw arqalı óz ornın belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| bet = Research Survey| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120504164122/http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/| arxivsáne = 2012-jıl 4-may | avtor = Rutledge| at = Pamela| baspaxana = The Media Psychology Blog| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-aprel | citata = One of the tenets of social media is that you can't control your message, you can only participate in the conversation.}}</ref>. Biznes sociallıq medianı<ref>{{Cite journal|last1=Meske|first1=Christian|last2=Stieglitz|first2=Stefan| sáne =2014-01-15|title=Reflektion der wissenschaftlichen Nutzenbetrachtung von Social Software / Reflecting the Scientific Discussion of Benefits Induced by Social Software|journal=I-com|volume=13|issue=3|doi=10.1515/icom.2014.0015|issn=2196-6826}}</ref> tutınıwshı-shólkem dárejesinde hám ishki-shólkem dárejesinde paydalanadı. Sociallıq media tabıslardı kórsetiw hám basqa jaǵdayda ańsat qol jetpeytuǵın/belgisiz bolǵan resurslarǵa kiriwdi jeńillestirip, kárxanalıq iskerligi hám innovaciyanı xoshametlewi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Wang|first1=Wei|last2=Liang|first2=Qiaozhuan|last3=Mahto|first3=Raj V.|last4=Deng|first4=Wei|last5=Zhang|first5=Stephen X.|date=2020|journal=Technological Forecasting and Social Change|doi=10.1016/j.techfore.2020.120337|title=Entrepreneurial entry: The role of social media|volume=161|pmid=33012851|pmc=7522013}}</ref>. ==== Marketing ==== "Sociallıq media marketing ónimdi yamasa xızmetti járiyalaw hám tutınıwshılar menen baylanıs ornatıwǵa járdem bere aladı. Sociallıq media marketing tólengen media, tabıs mediası hám menshikli mediaǵa bóliniwi múmkin<ref>{{Cite journal|last=Stephen|first=Andrew T.|date=2012-10-01|title=The Effects of Traditional and Social Earned Media on Sales: A Study of a Microlending Marketplace|url=https://doi.org/10.1509/jmr.09.0401| til =en}}</ref>. Tólengen sociallıq media arqalı firmalar sociallıq media platformasında reklama alıp baradı. Tabıs sociallıq media firmalar mápli táreplerde tásir qaldıratuǵın bir nárse islegende hám olar ol haqqında óz erki menen kontent jaylastırǵanda payda boladı. Menshikli sociallıq media - platformanıń óz paydalanıwshıları ushın kontent jaratıw/járiyalaw arqalı ózin járiyalawı<ref>{{Web deregi | url = https://marketinginsidergroup.com/content-marketing/what-are-paid-owned-and-earned-media-and-which-one-drives-more-roi/| bet = What Are Paid, Owned, and Earned Media, and Which One Drives More ROI?| avtor = Brenner| at = Michael| sáne = 2022-jıl 7-aprel | til = en-US| jumıs = Marketing Insider Group| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-sentyabr }}</ref>. Tiykarǵı maqsetler - brend haqqında xabardarlıqtı payda etiw, tutınıwshılar menen sáwbet arqalı olardı tartıw (mısalı, tutınıwshılar firma haqqında pikir bildiredi) hám tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw imkaniyatın beriw<ref>{{Cite book|last1=Chaffey|first1=Dave|title=Digital Marketing|year=2012|url=https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave|last2=Ellis-Chadwick|first2=Fiona| sáne =2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-273-74610-2|edition=5th|pages=[https://archive.org/details/digitalmarketing0000dave/page/30 30]–31}}</ref>. Sociallıq medianıń teń qatnaslı baylanısı kúshli shólkemnen tutınıwshılarǵa ótkeredi, sebebi tutınıwshı kontenti keń kólemde kórinedi hám kompaniya tárepinen basqarılmaydı<ref>{{Cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Frambach|first2=Ruud T.|date=July 2011|title=Innovations in Retail Business Models|pages=S3–S16}}</ref>. Sociallıq media tulǵaları, kóbinese "tásir etiwshiler" dep ataladı, marketologlar tárepinen onlayn túrde ónimler menen kompaniyalardı járiyalaw ushın qáwenderlik berilgen internet-ataqlı adamlardı. Izertlewler kórsetkenindey<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/danielnewman/2015/06/23/love-it-or-hate-it-influencer-marketing-works/#5718a249150b| bet = Love It Or Hate It: Influencer Marketing Works| avtor = Newman| at = Daniel| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-noyabr }}</ref>, bul usınıslar qaysı ónim/xızmetti satıp alıwdı sheshpegen paydalanıwshılardıń, ásirese jas tutınıwshılardıń itibarın tartadı<ref>{{Cite journal|last1=Dunkley|first1=Lydia|title=Reaching The Zolom's Children: Harnessing the Power of Digital Influencers in Film Publicity|url=https://promotionalcommunications.org/index.php/pc/article/view/85|access-date=2017-11-11| sáne =7 February 2017}}</ref>. Tásir etiwshilerdi óz auditoriyasına ónim yamasa xızmetti marketinglaw yamasa járiyalaw ushın paydalanıw ámeliyatı kóbinese tásir etiwshi marketing dep ataladı." "2013-jılı Birlesken Korollik Reklama Standartları Administraciyası (ASA) ataqlı adamlardı ónim yamasa xızmetti usınıw ushın tólengenligin anıq kórsetiw ushın #spon yamasa #ad heshteglerinen paydalanıwdı usınıs etti. AQSH Federal Sawda Komissiyası usıǵan uqsas kórsetpeler berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2019/11/ftc-releases-advertising-disclosures-guidance-online-influencers| bet = FTC Releases Advertising Disclosures Guidance for Online Influencers| sáne = 2019-jıl 5-noyabr | til = en| baspaxana = Federal Trade Commission| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may }}</ref>. Sociallıq media platformaları reklamada belgili bir auditoriyaǵa baǵdarlanıw imkaniyatın beredi. Sociallıq media paydalanıwshıları reklamanı bólisip, pikir bildire aladı, bul passiv tutınıwshılardı aktiv járiyalawshılarǵa hám hátteki óndiriwshilerge aylandıradı<ref>{{Cite journal| sáne =2011|title=Viral Advertising in Social Media Participation in Facebook Groups and Responses among College-Aged Users|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15252019.2011.10722189|access-date=2018-03-07}}</ref>. Maqsetti anıqlaw reklama beriwshilerden durıs paydalanıwshılarǵa qalay jetiwdi túsiniw ushın qosımsha kúsh talap etedi<ref name="usersoftheworld"/>. Kompaniyalar házilik (mısalı, shitposting) arqalı básekileslerinen kúlip qoyıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.qsrmagazine.com/exclusives/wendys-roasts-its-way-social-media-stardom| bet = Wendy's Roasts its Way to Social Media Stardom| avtor = Hardy| at = Kevin| sáne = 2018-jıl 18-iyun | jumıs = qsrmagazine.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-iyun }}</ref>. Reklama hatte fanart dóretiwge ilham berip, jańa auditoriyalardı tartıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.deviantart.com/tag/wendysmascot| bet = Explore the Best Wendysmascot Art| til = en| jumıs = DeviantArt| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-dekabr }}</ref>. Heshtegler (mısalı, #ejuice hám #eliquid) qızıǵıwshı paydalanıwshılardı obyektke alıwdıń bir usılı<ref>{{Cite journal|title=From Apple to Werewolf: A content analysis of marketing for e-liquids on Instagram}}</ref>. Paydalanıwshı kontenti tásir etiwshilerdiń qatnasısız teńlesler tásirin payda etip, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıwı múmkin. 2012-jılı ótkerilgen izertlew bul baylanıstı úyrenip, teńlesler arasındaǵı baylanıstıń satıp alıw niyetine tásir etiwi múmkinligin bildirdi: sáykeslikti xoshametlewge tikkeley tásir hám ónimge qızıǵıwshılıqtı arttırıw arqalı reklama tásir. Bul izertlew ónim haqqında teńlesler arasındaǵı baylanıs ónimge qızıǵıwshılıqtı arttıradı dep tastıyıqladı<ref name="Wang2011">{{Cite journal|last=Wang|first=Xia| sáne =November 2012|title=Social Media Peer Communication and Impacts on Purchase Intentions: A Consumer Socialization Framework|url=http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/78294.pdf}}</ref>. === Ilim === Ilimpazlar ilimiy bilimler hám izertlewlerin bólisiw ushın ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X hám Academia.edu sıyaqlı sociallıq media platformalarınan paydalanadı<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/s41556-018-0253-6|title=Social media for scientists|year=2018|pmid=30482942}}</ref>. Eń kóp qollanılatuǵın platformalar - X hám bloglar. Sociallıq medianı qollanıw ilimpazlar, jurnalistler hám jámiyet arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqsılaǵanı haqqında xabarlar bar. 2010-jıl 1-sentyabrden 2011-jıl 31-avgustqa shekem X platformasında ilim menen baylanıslı 495,000 nan aslam pikir bólisildi<ref>{{Cite journal|title=Building Buzz: (Scientists) Communicating Science in New Media Environments|last1=Liang|first1=Xuan|author2=Su|author3=Yeo|doi=10.1177/1077699014550092}}</ref>. Ilim menen baylanıslı bloglar jámiyettiń ilimdi úyreniw, izbe-iz qızıǵıw hám talqılaw qızıǵıwshılıǵına juwap beredi hám motivaciya beredi. Jazıwlar tez jazılıwı múmkin hám oqıwshılarǵa avtorlar menen real waqıtta óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/23674/chapter/6|doi=10.17226/23674|title=Communicating Science Effectively|year=2017|isbn=978-0-309-45102-4|last1=National Academies Of Sciences|first1=Engineering|author2=Division of Behavioral Social Sciences Education|author3=Committee on the Science of Science Communication: A Research Agenda}}</ref>. Klimattıń ózgeriwin izertlew kontekstinde ótkerilgen bir izertlew klimatolog ilimpazlar hám ilimiy institutlar onlayn talqılawda minimallıq rol atqarǵanın hám húkimetlik emes shólkemler tárepinen alǵa ilgerlegenin bildirdi<ref>{{Cite journal|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcc.191|title=Online communication on climate change and climate politics: a literature review|last1=Schäfer|first1=Mike S.|doi=10.1002/wcc.191}}</ref>. === Akademiya === Akademikler sociallıq media belsendiligin akademiyalıq basılımlardı bahalaw<ref>{{Cite journal|last1=Haustein|first1=Stefanie|year=2016|title=Grand challenges in altmetrics: Heterogeneity, data quality and dependencies|journal=Scientometrics|volume=108|pages=413–423|bibcode=2016arXiv160304939H|doi=10.1007/s11192-016-1910-9}}</ref>, jámiyetlik pikirdi ólshew<ref>{{Cite journal|last1=Yang|first1=Y|title=Sentiment Analysis of Tweets on Menu Labeling Regulations in the US.|journal=Nutrients|volume=15|doi=10.3390/nu15194269}}</ref>, tásir etiwshi akkauntlardı anıqlaw<ref>{{Cite journal|last1=Howard|first1=C|title=The top sports medicine influencers on X (formerly Twitter).|journal=Journal of Sports Sciences|pages=1–6|doi=10.1080/02640414.2023.2259723}}</ref>, yamasa ideyalar yamasa sheshimlerdi crowdsourcing etiw ushın paydalanadı<ref>{{Cite journal|last1=Mondal|first1=H|title=Twitter-based crowdsourcing: What kind of measures can help to end the COVID-19 pandemic faster?|journal=Frontiers in Medicine|volume=9|pages=961360|doi=10.3389/fmed.2022.961360}}</ref>. Facebook, X sıyaqlı sociallıq media platformaları da sezimlerdi analizlew arqalı saylaw nátiyjelerin boljaw ushın birlestirip qollanıladı<ref>{{Cite journal|last1=Chauhan|first1=P.|title=The emergence of social media data and sentiment analysis in election prediction|journal=Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing|volume=12|pages=2601–2627|doi=10.1007/s12652-020-02423-y}}</ref>. Qosımsha sociallıq media (mısalı, YouTube, Google Trends) dawıs beriwshilerdiń keńirek segmentine jetip barıw, mediaga tán birjaqlılıqtı minimallastırıw hám ortasha haqıyqıy dawıs úlesinen yarım procent ayrılıp turatuǵın saylaw boljamların arzan bahalawga qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Franch|first1=F.|title=(Wisdom of the Crowds)^2: 2010 UK election prediction with social media|journal=Journal of Information Technology & Politics|volume=10|pages=57–71|doi=10.1080/19331681.2012.705080}}</ref>. === Oqıw ornına qabıllaw === Ayırım jerlerde oqıwshılar sociallıq media parolların mektep administraciyasına tapsırıwǵa májbúr bolǵan<ref name="ACLU1">{{Web deregi | url = https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools| bet = ACLU-MN Files Lawsuit Against Minnewaska Area Schools| sáne = 2012-jıl 6-mart | baspaxana = ACLU Minnesota| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Oqıwshılardıń sociallıq media qupıyalıǵın qorǵaytugın nızamlar az. ACLU sıyaqlı shólkemler qupıyalıqtı qorǵawdı kúsheytiwdi talap etedi. Olar akkaunt maǵlıwmatların beriwge qısım kórsetilgen oqıwshılardı qarsılıq kórsetiwge shaqıradı. Kolledjler hám universitetler qabıllaw processi dawamında ótinish beriwshilerdiń sociallıq media profillerinen ibarat internet xızmetlerine kiriwi múmkin. Joqarı oqıw ornına tayarlıq xızmetlerin kórsetiwshi Kaplan, Inc korporaciyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jılı qabıllaw xızmetkerleri ótinish beriwshiler haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 27% jaǵdayda Google, 26% jaǵdayda Facebook paydalanǵan<ref>{{Web deregi| url = http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned/| bet = Kaplan Test Prep Survey: More College Admissions Officers Checking Applicants' Digital Trails, But Most Students Unconcerned| sáne = 2013-jıl 31-oktyabr | baspaxana = Kaplan Test| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180907204829/http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned| arxivsáne = 2018-jıl 7-sentyabr }}</ref>. Sociallıq media betlerinde gúmanlı materiallar bar oqıwshılar qabıllaw processinen shıǵarılıwı múmkin.<blockquote>"2017-jıl iyul ayında Amerikanıń Kollej Registratorları hám Qabıllaw Xızmetkerleri Assocaciyası tárepinen ótkerilgen bir sorawnama boyınsha, respondentlerdiń 11 procenti sociallıq media mazmunı tiykarında talabandı qabıllawdan bas tartqanın bildirgen. Bul kórsetkish Birinshi dúzetiwge tiyisli bolǵan mámleketlik institutlardıń 8 procentin óz ishine aladı. Soraw-juwap nátiyjesinde institutlardıń 30 procenti ótinish beriwshilerdiń jeke sociallıq media akkauntların hesh bolmaǵanda geyde qarap shıǵıwın moyınlaǵan."<ref>{{Web deregi | url = https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion| bet = The First Amendment, Social Media and College Admissions| avtor = LoMonte| at = Frank| sáne = 2021-jıl 13-dekabr | til = en-US| baspaxana = Inside Higher Ed}}</ref></blockquote> === Sud isleri === Sociallıq media kommentariyaları hám súwretleri jumıs nızamı, balaǵa ǵamxorlıq/balanı qollap-quwatlaw hám mayıplıq talapları boyınsha sud islerinde qollanılǵan. [[Apple Inc.|Apple]] xızmetkeri óz jumıs beriwshisin [[Facebook]] ta sınǵa alǵannan keyin, ol jumıstan shıǵarıldı. Burınǵı xızmetker Apple kompaniyasın ádalatsız bosatıw boyınsha sudqa bergen waqtında, sud xızmetkerdiń Facebook jazıwların teksergennen soń, jazıwlar Apple siyasatın buzǵanın aytıp, Apple paydasına qarar shıǵarǵan<ref name="BlogHerald">{{Web deregi | url = https://www.blogherald.com/2017/08/24/5-court-cases-social-media-played-part/| bet = 5 Court Cases Where Social Media Played a Part| sáne = 2017-jıl 24-avgust | jumıs = Blog Herald| qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-oktyabr }}</ref>. Bir jup ajırasqannan keyin, er adam "repperdiń burınǵı hayalın óltiriw fantaziyaları haqqında aytqan" qosıq sózlerin jaylastırıp, qorqıtıwlar járiyalaǵan. Sud onı ayıplı dep esaplaǵan.<ref name="BlogHerald" /> Mayıplıq talabı boyınsha bir iste, jumısta qulaǵan hayal óziniń birotala jaraqatlanǵanın aytqan; jumıs beriwshi onıń sociallıq media jazıwların onıń talabına qarsı dalil retinde qollanǵan.<ref name="BlogHerald" /> === Densawlıq === ==== Jasóspirimler ==== Sociallıq media jasóspirimler densawlıǵı ushın qollap-quwatlaw sistemasın usına aladı, sebebi ol olardı ózi ushın áhmiyetli dep esaplaǵan densawlıq máselelerine dıqqatın qaratıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite journal| sáne =June 2016|title=Our future: a Lancet commission on adolescent health and wellbeing}}</ref>. Mısalı, semizlikti emlewden ótip atırǵan jasóspirimlerdegi klinikalıq izertlewde, qatnasıwshılar sociallıq media olardı jeke salmaǵın túsiriw mazmunına hám basqa semiz jasóspirimlerdegi sociallıq qollap-quwatlawǵa kiriwine imkaniyat bergenin aytqan<ref>{{Cite journal|title=Health literacy in a complex digital media landscape: Pediatric obesity patients' experiences with online weight, food, and health information}}</ref><ref name="media and eating disorders">{{Web deregi | url = https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders| bet = media and eating disorders| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | baspaxana = National Eating Disorder Association| qaralǵan sáne = 2021-jıl 15-may }}</ref>. Sociallıq media densawlıq haqqında maǵlıwmat bere alsa da, ádette bul maǵlıwmattıń sapasın támiyinlew mexanizmi joq<ref name="media and eating disorders"/>. Milliy As Buzılıwları Assocaciyası salmaǵın túsiriw mazmunı menen nadurıs maǵlıwmatqa tásirlengen hayallar arasındaǵı tartipsiz awqatlanıw arasında joqarı baylanıs bar ekenin xabarladı.<ref name="media and eating disorders" /> Densawlıq sawatlılıǵı paydalanıwshılarǵa bunday mazmundı anıqlaw/aldın alıw kónlikpelerin beredi. Húkimetler hám jámiyetlik densawlıq shólkemleri tárepinen densawlıq sawatlılıǵın arttırıw boyınsha kórsetilgen háreketler sheklengen tabısqa eriskenin bildirdi. Anoreksiyaǵa qarsı saytlar sıyaqlı sociallıq media, ásirese jasóspirimlerde, sociallıq media arqalı zıyanlı densawlıqqa baylanıslı háreketlerdi kúsheytip, zıyan keltiriw qáwpin arttıradı dep xabarlanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| bet = Eating Disorders and the Internet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101019032231/http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/| arxivsáne = 2010-jıl 19-oktyabr | baspaxana = National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-sentyabr }}</ref>. ==== Pandemiya ==== Koronavirus pandemiyası waqtında, hár tárepleme nadurıs maǵlıwmatlar sociallıq media arqalı keń tarqaldı<ref>{{Cite journal| sáne =2023|title=The impact of fake news on social media and its influence on health during the COVID-19 pandemic: a systematic review}}</ref>. Burmalanıp kórsetiwge duwshar bolǵan temalar emlewdi, juqtırıwdan saqlanıwdı, vakcinaciyalanıwdı hám jámiyetlik siyasattı óz ishine aldı. Bir waqıttıń ózinde, húkimetler hám basqalar jámiyetlik siyasattı qollap-quwatlaw ushın durıs hám nadurıs maǵlıwmatlardı basıp qoyıwǵa sociallıq media platformalarına tásir etti<ref>{{Cite news|date=2022-10-09|title=How social media 'censorship' became a front line in the culture war|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/|access-date=2024-05-26}}</ref>. Sociallıq medianı kóbirek paydalanıw teoriyalardı qabıl etiwge kóbirek baylanıslı bolǵanı xabarlandı, bul psixikalıq densawlıqtıń jamanlasıwına<ref>{{Cite journal|title=Belief in a COVID-19 Conspiracy Theory as a Predictor of Mental Health and Well-Being of Health Care Workers in Ecuador: Cross-Sectional Survey Study}}</ref> hám jámiyetlik densawlıq usınıslarına az ámel etiwge alıp keldi<ref>{{Cite journal|title=Social media use as a predictor of handwashing during a pandemic: evidence from COVID-19 in Malaysia}}</ref>. ==== Ǵárezlilik ==== Sociallıq media platformaları ǵárezlilikke baylanıslı háreketler ushın qolaylı ortalıq bolıwı múmkin, izertlewler shekten tıs paydalanıw ǵárezlilikke uqsas belgilerge alıp keliwi múmkinligin kórsetedi. Bul belgilerge májbúriy tekserip turıw, kewil-keyiptiń ózgeriwin hám sociallıq medianı paydalanbaw waqtında ózin jaman seziwdi óz ishine aladı, bul betpe-bet sociallıq qarım-qatnaslardıń azayıwına hám jeke qarım-qatnaslar hám jalǵızlıq seziminiń jamanlasıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite journal|title=Meta-analyses of comparative efficacy of antidepressant medications on peripheral BDNF concentration in patients with depression}}</ref>. === Uyqınıń buzılıwı === 2017-jılǵı izertlew uyqınıń buzılıwı menen sociallıq medianı paydalanıw arasındaǵı baylanıs haqqında xabarladı. Ol kompyuter/telefon displeylerinen shıǵatuǵın kók jaqtılıq - hám waqıttıń dawamınlıǵınan góre jiyiligi, "obsessiv 'tekserip turıw'" dep atalatuǵın uyqınıń buzılıwın boljaydı dep juwmaq shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bbc.com/future/story/20180104-is-social-media-bad-for-you-the-evidence-and-the-unknowns| bet = Is social media bad for you? The evidence and the unknowns| avtor = Brown| at = Jessica| til = en| baspaxana = BBC| qaralǵan sáne = 2018-jıl 13-iyun }}</ref>. Sociallıq medianı paydalanıw menen uyqınıń buzılıwı arasındaǵı baylanıs jas úlkenler ushın klinikalıq aqıbetlerge iye<ref name="Levenson 36–41">{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults}}</ref>. Jaqında ótkerilgen izertlew háptesine sociallıq medianı eń kóp paydalanatuǵın adamlarda uyqınıń eń kóp buzılıwı kózge taslanǵanın kórsetti. Kúnine sociallıq medianı paydalanıwdıń orta esap penen waqtı 61 minut boldı. Hayallarda uyqınıń buzılıwınıń joqarı dárejesi kóbirek ushırasıwı itimal<ref>{{Cite journal|last=Levenson|first=Jessica C.|title=The Association Between Social Media Use and Sleep Disturbance Among Young Adults}}</ref>. Kóplegen jasóspirimler túnde telefonlarında uzaq waqıt otırıwdan uyqısızlıqqa ushıraydı, bul olardı mektepte sharshaǵan hám dıqqatsız qıladı<ref>{{Cite news|last=Ritcher|first=Ruthann|title=Among teens, sleep deprivation an epidemic|url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2015/10/among-teens-sleep-deprivation-an-epidemic.html|access-date=14 November 2020|publisher=Stanford School of Medicine| til =en}}</ref>. 2011-jılǵı izertlew Facebook ta ótkerilgen waqıt GPA menen keri baylanısta ekenin kórsetti, biraq uyqınıń buzılıwı menen baylanıs anıqlanbaǵan<ref>{{Cite journal|last=Junco|first=Reynol|title=Too Much Face and Not Enough Books}}</ref>. === Emocionallıq tásirler === Sociallıq medianıń izertlengen tásirleriniń biri - 'Facebook depressiyası', ol sociallıq mediada júdá kóp waqıt ótkiziw jasóspirimlerge tásir etedi<ref name="Schurgin-2011" /> Bul adamnan qashıwǵa alıp keliwi múmkin, ol jalǵızlıq hám óz-ózine tómen baha beriwdi kúsheytiwi múmkin.<ref name="Schurgin-2011"/>. Sociallıq media paydalanıwshılardı aylandırıwdı dawam etiwge xoshametlewshi kontentti tańlaydı<ref name="Levenson 36–41"/>. Izertlewler balalardıń óz-ózine baha beriwi unamlı pikirler menen unamlı tásir etiletuǵının hám keri pikirler yamasa pikirlerdiń joqlıǵı menen keri tásir etiletuǵının kórsetedi. Bul óz-ózin qabıl etiwge tásir etti<ref>{{Cite book|last1=Seymour|title=Successes and setbacks of social media: impact on academic life|year=2021|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-69523-3|pages=132}}</ref>. 2017-jılı 6,000 ǵa jaqın jasóspirimlerde ótkerilgen izertlew, sociallıq medianı paydalanıwda ǵárezlilikke uqsas belgileri bar dep xabarlaǵanlar óz-ózine tómen baha beriw hám depressiya belgileriniń joqarı dárejesi haqqında xabarlaw itimallıǵı joqarı ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|last1=Bányai|title=Problematic Social Media Use: Results from a Large-Scale Nationally Representative Adolescent Sample|pages=e0169839}}</ref>. Ekinshi emocionallıq tásir - sociallıq media tulǵasızlanıw, ol ambivalentlik, emocionallıq sharshaǵanlıq hám depersonalizaciya dep anıqlanadı. Ambivalentlik - sociallıq medianı paydalanıwdan payda haqqında túsinbewshilik. Emocionallıq sharshaǵanlıq - sociallıq medianı paydalanıwdan stress. Depersonalizaciya (tulǵasızlanıw) - sociallıq mediadan emocionallıq uzaqlasıw. Tulǵasızlanıwdıń bul úsh faktorı sociallıq mediada dawam etiw itimallıǵına keri tásir etedi<ref>{{Cite journal|last1=Han|year=2018|title=Social Media Burnout: Definition, Measurement Instrument, and Why We Care|pages=1–9}}</ref>. Úshinshi emocionallıq tásir - "qaldırıp ketiwden qorqıw" (FOMO), ol "basqalar ózi joq bolǵan qızıqlı waqıyalardı bastan keship atırǵan bolıwı múmkin degen keń tarqalǵan qorqınısh"<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013">{{Cite journal|last1=Przybylski|first1=Andrew K.|last2=Murayama|first2=Kou|last3=DeHaan|first3=Cody R.|last4=Gladwell|first4=Valerie|year=2013|title=Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=4|pages=1841–1848|doi=10.1016/j.chb.2013.02.014}}</ref>. Bul sociallıq mediadaǵı doslarǵa kóbirek itibar beriwge baylanıslı.<ref name="Przybylski, Andrew K. 2013" /> Sociallıq media sonday-aq Twitter medicinaǵa baylanıslı jámááti ushın islegenindey qollap-quwatlaw usına aladı<ref>{{Cite journal|last1=Fuller|first1=Maren Y.|last2=Allen|first2=Timothy Craig| sáne =2016-09-01|title=Let's Have a Tweetup: The Case for Using Twitter Professionally|url=http://meridian.allenpress.com/aplm/article/140/9/956/196157/Lets-Have-a-Tweetup-The-Case-for-Using-Twitter|journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine| til =en|volume=140|issue=9|pages=956–957|doi=10.5858/arpa.2016-0172-SA|pmid=27195434|issn=1543-2165}}</ref>. X densawlıqtı saqlaw qánigeleri hám studentler arasında akademiyalıq talqılawlardı ámelge asırdı, sol waqıtta bul adamlar ushın qollap-quwatlawshı jámáátti támiyinlep, aǵzalarǵa bir-birin like, kommentariyalar hám postlar arqalı qollap-quwatlawǵa imkaniyat berdi<ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Lisa|last2=Woo|first2=Benjamin K P|date=2021-01-19|title=Twitter as a Mental Health Support System for Students and Professionals in the Medical Field|journal=JMIR Medical Education| til =en|volume=7|issue=1|pages=e17598|doi=10.2196/17598|pmid=33464210|issn=2369-3762}}</ref>. Sociallıq mediaǵa kiriw ómirlik joldaslarınıń óliminen hám dosları hám jaqınlarınan geografiyalıq uzaqlıqtan keyin, úlken jastaǵı adamlardı baylanısta saqlawdıń bir usılın usındı<ref>{{Cite journal|last1=Cotten|first1=Shelia R.|last2=Schuster|first2=Amy M.|date=2022-06-01|title=Social media use and well-being among older adults|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X21002451|journal=Current Opinion in Psychology|volume=45|pages=101293|doi=10.1016/j.copsyc.2021.12.005|pmid=35065352|issn=2352-250X}}</ref>. === Baylanıs === Sociallıq media hár túrli mádeniyatlarda baylanısıwdıń hár qıylı usıllarına qaramastan, kóp sanlı mádeniyat almasıwına hám mádeniyatlar aralıq baylanısqa imkaniyat beredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.pbs.org/ampu/crosscult.html| bet = Working on Common Cross-cultural Communication Challenges| avtor = DuPraw| at = Marcelle E.| sáne = 1997 | jumıs = www.pbs.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-avgust }}</ref>. Sociallıq media jaslardıń baylanısıw usılına tásir etti, tildiń jańa formaların kirgizdi<ref>{{Cite book|doi=10.1007/978-3-030-84230-7|title=Esperanto Revolutionaries and Geeks| sáne =2021|last1=Fians|first1=Guilherme|isbn=978-3-030-84229-1}}</ref>. Jańa qısqartıwlar waqıttı únemleydi, bul "LOL" mısalında kórsetilgen, ol "qattı dawıslap kúliw" ushın keń tarqalǵan qısqartpa. Heshteg maǵlıwmat izlewdi ańsatlastırıw hám paydalanıwshılarǵa basqalardıń dıqqatın tartıw úmitinde qızıǵıwshılıq temalardı atap kórsetiw imkaniyatın beriw ushın jaratılǵan. Heshtegler háreketke járdem beriw, kontentti keleshekte paydalanıw ushın belgilew hám basqa paydalanıwshılarǵa talqılawǵa úles qosıw imkaniyatın beriw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Saxton|title=#AdvocatingForChange: The Strategic Use of Hashtags in Social Media Advocacy|pages=154–169}}</ref>. Ayırım jaslar ushın, sociallıq media hám xabar jazısıw kóbinese jeke baylanıslardıń ornın basqan, pandemiya sebebinen bólekleniwden beter bolǵan, sáwbet hám basqa da sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın keshiktirgen<ref>{{Web deregi | url = https://childmind.org/article/how-using-social-media-affects-teenagers/| bet = How Using Social Media Affects Teenagers| til = en-us| jumıs = Child Mind Institute| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}</ref>. === Kontent iyeligi === Sociallıq media kontenti paydalanıwshılar tárepinen jaratıladı. Biraq, kontent (mazmun) iyeligi paydalanıwshılar kelisim bergen Xızmet Kórsetiw Shártleri menen anıqlanadı. Platformalar mazmunǵa kiriwdi basqaradı hám onı úshinshi táreplerge beriw múmkin<ref name="Jones">{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/student-papers/fall05-papers/facebook.pdf| bet = Facebook: Threats to Privacy| avtor = Jones| at = Harvey| jıl = 2005| baspaxana = MIT Computer Science & Artificial Intelligence Lab| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}</ref>. Platformalardıń shártleri hár qıylı bolsa da, ulıwma olar barlıǵı paydalanıwshılardıń avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın jumısların platformanıń qálewinshe paydalanıwǵa ruqsat beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2015/05/20/what-you-really-sign-up-for-when-you-use-social-media.html| bet = What you really sign up for when you use social media| avtor = Thompson| at = Cadie| sáne = 2015-jıl 20-may | til = | jumıs = [[CNBC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. 2012-jılı Facebook tárepinen satıp alınǵannan keyin, Instagram paydalanıwshılardan ruqsat soramay yamasa olardı tólemsiz mazmundı járiyalawlarda paydalanıwdı niyetlegenin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/tech-industry/instagram-says-it-now-has-the-right-to-sell-your-photos/| bet = Instagram says it now has the right to sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-dec-17-la-fi-tn-instagram-sell-photos-terms-of-service-20121217-story.html| bet = Instagram may have ads, let companies use your photos for the ads| avtor = Rodriguez| at = Salvador| sáne = 2012-jıl 17-dekabr | jumıs = [[Los Angeles Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Keyin bul ózgerislerdi qaytardı, sol waqıttaǵı CEO Kevin Systrom xızmet kórsetiw shártlerin jańalawǵa wáde berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/instagram-apologizes-to-users-we-wont-sell-your-photos/| bet = Instagram apologizes to users: We won't sell your photos| avtor = McCullagh| at = Declan| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/12/18/3781860/instagram-on-its-new-tos-its-not-our-intention-to-sell-your-photos| bet = Instagram says 'it's not our intention to sell your photos'| avtor = Sottek| at = T.C.| sáne = 2012-jıl 18-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|last=Aral|first=Sinan|year=2020|title=The Hype Machine: How Social Media Disrupts Our Elections, Our Economy, and Our Health—and How We Must Adapt|url=https://archive.org/details/hypemachinehowso0000aral|isbn=978-0-525-57451-4|publisher=Currency}} * {{Cite book|last=Fuchs|first=Christian|year=2014|title=Social Media: A Critical Introduction|publisher=Sage|isbn=978-1-4462-5731-9}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] d23az66z9mvwopmx8o57vva92hqx9cy 0 21029 274932 274562 2026-10-15T00:47:00Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274932 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Dallas <!--Do not add state, per Infobox:settlement.-->|túri=Qala|súwret={{multiple image|total_width = 300px|perrow = 1/3/2/3|border = infobox|caption_align = center | image1 = View of Dallas from Reunion Tower August 2015 13.jpg | alt1 = | caption1 = [[Downtown Dallas]] }}|bayraq=Flag of Dallas.svg|bayraq eni=100px|mámleket=AQSH|region túri=AQSH{{!}}Shtat|region=[[Texas]]|rayon túri=[[List of counties in Texas|Counties]]|rayon=[[Dallas County, Texas|Dallas]], [[Collin County, Texas|Collin]], [[Denton County, Texas|Denton]], [[Kaufman County, Texas|Kaufman]], [[Rockwall County, Texas|Rockwall]]|ishki bóliniwi=<!-- parts text, or header for parts list -->|basshı túri=Mayor of Dallas{{!}}Mayor|basshı=<nowiki>Eric Johnson (Texas politician)|Eric Johnson]] (Republican Party (United States)|R)</nowiki>|dúzilgen waqtı={{Start date and age|1856|02|02}}|jer maydanı=999.2|xalıq sanı=1,304,379|sanalǵan jıl=2020|etnoxoronim=Dallasite|DST=−05:00|telefon kodı=[[Area codes 214, 469, 972, and 945|214, 469, 945, 972]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=682&frmNXX=&frmCity=Dallas&frmState=TX&frmZip=&frmCounty=Dallas&frmCompany=&search.x=0&search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=817&frmNXX=&frmCity=Dallas&frmState=TX&frmZip=&frmCounty=Dallas&frmCompany=&search.x=0&search.y=0| bet = Area Code Lookup (NPA NXX)| jumıs = Area-codes.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>|pochta indeksi={{collapsible list |title = ZIP Codes<ref>{{Web deregi | url = http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| baspaxana = USPS| bet = Zip Code Lookup| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp| arxivsáne = 2010-jıl 4-noyabr }}</ref> |framestyle = border:none; padding: 0; |liststyle = text-align:center;display:none |75201-75212, 75214-75238, 75240-75244, 75246-75254, 75260-75267, 75270, 75275, 75277, 75283-75285, 75287, 75301, 75303, 75312-75313, 75315, 75320, 75326, 75336, 75339, 75342, 75354-75360, 75367-75368, 75370-75374, 75376, 75378-75382, 75389-75395, 75397-75398}}|sayt={{URL|http://www.dallascityhall.com/|dallascityhall.com}}|koordinatlar={{Coord|32|46|45|N|96|48|32|W|type:city(1,300,000)_region:US-TX|display=inline,title}}}} '''Dallas''' ‒ [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] [[Texas]] shtatındaǵı qalası bolıp, eń úlken metropolitan aymaqlarınıń tórtinshisi, Texastıń eń úlken metropolitan aymaǵı bolǵan Dallas–Fort Worth metropleksiniń eń kóp xalıqlı qalası, onıń xalqı 7.5 million adamdı quraydı. Bul qala Dallas okruginiń orayı bolıp, Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına da en jayǵan<ref>{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| bet = American FactFinder – Results| arxivurl = https://archive.today/20200213004937/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNCHG.US24PR| arxivsáne = 2020-jıl 13-fevral | avtor = Bureau| at = U.S. Census| til = en| jumıs = factfinder.census.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-may }}</ref>. 2020-jılǵı sanaq boyınsha xalqı 1,304,379 adam bolıp, AQSH boyınsha xalqı eń kóp toǵızınshı qala hám Xyuston hám San Antoniodan keyingi Texas boyınsha úshinshi orındaǵı eń kóp xalıqlı qala bolıp esaplanadı<ref name="Infoplease-2023">{{Web deregi | url = https://www.infoplease.com/us/cities/top-50-cities-us-population-and-rank| bet = Top 50 Cities in the U.S. by Population and Rank| jumıs = www.infoplease.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://texasalmanac.com/topics/facts-profile| bet = Facts| sáne = 2017-jıl 20-noyabr | til = en| jumıs = Texas Almanac| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. Arqa Texas aymaǵında jaylasqan Dallas qalası [[Qubla Amerika]] [[Amerika Qurama Shtatları|Qurama Shtatlarınıń]] eń úlken metropolitan aymaǵınıń tiykarǵı orayı hám teńizge shıǵatuǵın jolı bolmaǵan AQSH-tıń eń úlken ishki metropolitan aymaǵı bolıp tabıladı. Dallas hám onıń qasındaǵı Fort Worth dáslebinde Arqa hám Shıǵıs Texastaǵı [[paxta]], sharwa hám keyin [[neft]] resurlarına jetip barıw ushın qurılǵan úlken temir jol tarmaqlardıń nátiyjesinde rawajlandı. Avtomagistral sistemasınıń qurılıwı qalada tórt úlken shtatlar aralıq avtojoldıń tutasıwı hám onıń átirapında besinshi shtatlar aralıq aylanba joldıń bolıwı menen Dallastıń transport orayı sıpatındaǵı áhmiyetin bekkemledi. Dallas bunnan soń úlken temir jol tarmaqlardıń, shtatlar aralıq avtojollardıń tutasıwı hám dúnyadaǵı eń úlken hám eń bánt aeroportlardıń biri bolǵan Dallas Fort Worth Xalıqaralıq aeroportınıń qurılıwı arqasında kúshli industrial hám finans orayı hamde úlken ishki port sıpatında rawajlandı. Sonıń menen  qatar, Dallas Aymaǵı Tez Transit (DART) qala hám onıń átirapındaǵı jabıq qalalarda temir jol hám avtobus transport xızmetlerin kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = https://dart.org/maps/printrailmap.asp| bet = DART Rail System Map| jumıs = dart.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Onıń kóp tarawlı ekonomikasınıń tiykarǵı sektorlarına qorǵanıw, finanslıq xızmetler, [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]], telekommunikaciyalar hám transport kiredi<ref>{{Web deregi| url = http://www.city-data.com/us-cities/The-South/Dallas-Economy.html| bet = Dallas: Economy – Major Industries and Commercial Activity, Incentive ProgramsNew and Existing Companies| til = en| jumıs = City-data.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-iyun| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180630214111/http://www.city-data.com/us-cities/The-South/Dallas-Economy.html| arxivsáne = 2018-06-30 }}</ref>. Dallas–Fort Worth metropleksi 23 Fortune 500 kompaniyasın óz ishine alıp, bul Texas boyınsha ekinshi hám [[AQSh]] boyınsha tórtinshi orında turadı<ref name="ODOnnell-2022">{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/business/local-companies/2022/05/23/led-by-exxon-mobil-23-dallas-fort-worth-companies-score-spots-on-2022s-fortune-500/| bet = Led by Exxon Mobil, 23 Dallas-Fort Worth companies score spots on 2022's Fortune 500| sáne = 2022-jıl 23-may | til = en| jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref><ref name="Fortune-2022a">{{Web deregi | url = https://fortune.com/2022/06/04/fortune-500-companies-by-region-west-midwest-south-northeast/| bet = Here are this year's Fortune 500 companies by region| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref>, hám bul kompaniyalardıń 11-i Dallas qalası shegarasında jaylasqan<ref name="Fortune-2022">{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2022/search/?hqcity=Dallas&hqstate=TX| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-iyun }}</ref>. Onıń metropolitan aymaǵında 41-den aslam kolledj hám universitet bar bolıp, bul Texas boyınsha metropolitan aymaqlar arasında eń kóp kórsetkish bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://dallas.culturemap.com/news/city-life/04-11-19-most-diverse-cities-america-wallethub-rank-2019/| bet = Dallas deemed one of the country's 5 most diverse cities by new report| sáne = 2019-jıl 11-aprel | til = en| jumıs = CultureMap Dallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Cram_Dallas,_Texas_1890_UTA.jpg|solğa|nobaý|Djordj Kramnıń 1890-jıldaǵı Dallas kartası]] Arqa Texastaǵı jergilikli qáwimlerge Kaddo, Tavakoni, Vichita, Kikapu hám Komanch qáwimleri kirgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.star-telegram.com/news/local/fort-worth/article267106456.html| bet = Which indigenous tribes lived in North Texas? Find out with this interactive map| avtor = Cardona| at = Megan| sáne = 2022-jıl 10-oktyabr | jumıs = Fort Worth Star-Telegram| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2020/09/09/what-happened-to-native-american-tribes-that-once-existed-in-north-texas-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Native American tribes that once existed in North Texas? Curious Texas investigates| avtor = Keomoungkhoun| at = Nataly| sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2021/11/tales-from-the-dallas-history-archives-honoring-native-american-heritage-month/| bet = Tales from the Dallas History Archives: Honoring Native American Heritage Month| avtor = Murray| at = Brandon| sáne = 2021-jıl 24-noyabr | jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-fevral }}</ref>. [[Ispaniya|Ispan]] koloniyashıları XVIII ásirde [[Texas]] aymaǵın Jańa Ispaniya vice-korollıgınıń bir bólegi sıpatında óz qaramaǵına alǵan. Keyinirek [[Franciya]] da bul aymaqqa talaban bolǵan, biraq bul jerde úlken mákan qurmaǵan. Ulıwma aytqanda, qala tariyxı dawamında altı mámleket bayraǵı bul aymaqta jelbiregen: Franciya, Ispaniya hám [[Meksika]], Texas Respublikası, Konfederaciya hám [[Amerika Qurama Shtatları]] bayraqları<ref>{{Web deregi | url = https://www.statesman.com/news/20161012/a-brief-history-of-the-six-flags-over-texas--including-the-confederate-flag| bet = A brief history of the six flags over Texas — including the Confederate flag| avtor = Alvarado| at = Catherine| til = en| jumıs = Austin American-Statesman| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}</ref>. 1819-jılı AQSH hám Ispaniya arasındaǵı Adams-Onis shártnaması Qızıl dáryanı Jańa Ispaniyanıń arqa shegarası etip belgiledi, bul arqalı keleshektegi Dallastıń ornı rásmiy túrde Ispaniya aymaǵına kirdi<ref name="bolton">{{Cite book|last=Bolton|first=Herbert E.|title=Athanase de Mezieres and the Louisiana-Texas Frontier 1768–1780|url=https://archive.org/details/athanasedemzire01mzgoog|publisher=Arthur H Clark Company|year=1914|location=Cleveland}}</ref>. Bul aymaq 1821-jılǵa shekem Ispaniya basqarıwında boldı, Meksika Ispaniyadan ǵárezsizlik járiyalaǵannan keyin, bul aymaq Koauila y Texas degen Meksika shtatınıń bir bólegi boldı. 1836-jılı kópshilik anglo-amerikalı kóship kelgenlerden ibarat texaslılar Meksikadan ǵárezsizlik alıp, Texas Respublikasın dúzdi. Texastıń ǵárezsizlikke erisiwinen úsh jıl ótkennen keyin, Djon Nely Bryan házirgi Dallas átirapındaǵı aymaqtı izertledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. 1839-jılı ol Ned dep atalǵan iyti, Cheroki menen birge Trinity dáryasınıń úsh tarmaǵı qasındaǵı bir biyiklikte jerge qazıq qaǵıp belgilep ketken<ref>{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/opinion/commentary/2017/05/17/dallas-became-dallas|title=The story of how Dallas became Dallas you probably haven't heard|access-date=May 23, 2019}}</ref>. Eki jıldan soń, 1841-jılı, ol Dallas dep atalatuǵın turaqlı elat dúziw ushın qaytıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| bet = Dallas Historical Society: Dallas History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060422183559/http://www.dallashistory.org/history/dallas/dallas_history.htm| arxivsáne = 2006-jıl 22-aprel | sáne = 2006-jıl 22-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-avgust }}</ref>. Qala atınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Rásmiy tariyxıy belgi boyınsha, qala Pensilvaniya shtatınıń Filadelfiya qalasınan shıqqan vice-prezident Djordj M. Dallas húrmetine qoyılǵan. Degen menen, bul pikir talaslı bolıp esaplanadı. Kelip shıǵıwı haqqındaǵı basqa teoriyalarǵa onıń tuwısqanı, kapitan Aleksandr Djeyms Dallas, sonday-aq tuwısqanları Walter R. Dallas hám Djeyms R. Dallas názerde tutılıwı múmkin<ref>{{Cite news|url=http://www.corsicanadailysun.com/news/local_news/stringer---how-did-dallas-get-its-name/article_10df5bb3-45e1-5e6d-abf4-cc5b233cab15.html|title=Stringer – How did Dallas get its name?|access-date=September 27, 2017|til=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203174529/https://www.corsicanadailysun.com/news/local_news/stringer---how-did-dallas-get-its-name/article_10df5bb3-45e1-5e6d-abf4-cc5b233cab15.html|archivedate=February 3, 2019}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://dallascityhall.com/government/citysecretary/archives/Pages/Archives_DallasNameOrigin.aspx| bet = Origin of the Name Dallas| avtor = Dallas City Hall| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}</ref>. Jáne bir teoriya boyınsha, qala atı Shotlandiyaǵı Moray rayonındaǵı Dallas awılınan alınǵan dep esaplanadı, dál Texastaǵı Xyuston qalasınıń ata-babaları Shotlandiya Renfrewshirdegi Xyuston awılınan shıqqan Sam Xyuston húrmetine qoyılǵan sıyaqlı. Texas Respublikası 1845-jılı AQSH quramına kirdi hám keyingi jılı Dallas okrugi dúzildi. Dallas 1856-jılı 2-fevralda rásmiy túrde qala bolıp belgilendi. 1800-jıllardıń ortasında bir topar francuz socialistleri házirgi Batıs Dallas degen jerde Trinity dáryasınıń boyında La Reunion dep atalǵan qısqa waqıtlı jámáát dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/post/1800s-french-socialists-came-dallas-and-built-utopia-collapsed-immediately| bet = In The 1800s, French Socialists Came To Dallas And Built A Utopia That Collapsed Immediately| avtor = Kuo| at = Stephanie| sáne = 2017-jıl 23-oktyabr | til = en| jumıs = Keranews.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 2-may }}</ref>. [[Fayl:Postcard_of_crowd_two_hours_after_the_lynching_of_Allen_Brooks_in_1910.jpg|nobaý|1910-jılı Downtown Dallasta Allen Brukstıń linch usılı menen óltirilgenin kórsetken pochta otkrıtkası]] Temir jollardıń qurılıwı menen Dallas biznes hám sawda orayına aylanıp, XIX ásirdiń aqırına qaray tez rawajlana basladı. Ol sanaat qalasına aylanıp, [[Texas]], Qubla hám Orta Batıstan jumısshılardı ózine tartıp basladı. 1909-jılı qurılǵan 15 etajlı Dallastaǵı Pretoriya imaratı [[Missisipi dáryası|Missisipi]] dáryasınıń batısındaǵı dáslepki biyik imaratlardan biri bolıp, bir waqıtlar Texas boyınsha eń biyik imarat boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/1996/october/dallas-tallest/| bet = Dallas' Tallest| sáne = October 1996 | til = en| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Bul Dallas qalasınıń áhmiyetiniń artıp baratırǵanın bildirdi. Hasıl tuqımlı atlar ushın shabıs maydanı qurıldı hám onıń iyeleri Dallas Jockey Klubın dúzdi. Fort Wortha shabıs atları usınday shabandozlar klubı bar trek maydanda jarısqa tústi. Xalıq sanınıń tez ósiwi jumıs hám úy-jay ushın básekiniń kúsheyiwine alıp keldi. 1921-jılı Meksika prezidenti Alvaro Obregon burınǵı revolyucioner general menen birge Dallas oraylıq bólimindegi "Kishkene Meksika" rayonındaǵı Meksika parkine keldi; bul kishkene park házirgi Fairmont miymanxanası jaylasqan Akard hám Karut kósheleriniń tutasqan jerinde bolǵan. "Kishkene Meksika" rayonında Amerika ármanı, jaqsı turmıs sharayatları<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/education/2015-07-31/in-dallas-a-new-generation-learns-the-history-of-little-mexico-and-pike-park| bet = In Dallas, A New Generation Learns The History Of Little Mexico And Pike Park| sáne = 2015-jıl 31-iyul | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>, hám Meksika revolyuciyası<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2018/03/14/dallas-little-mexico-is-nearly-gone-in-uptown-but-heres-what-remains/| bet = Dallas' Little Mexico is nearly gone in Uptown, but here's what remains| sáne = 2018-jıl 14-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref> sebepli Dallasqa kóship kelgen latın amerikalılar jasaǵan. Úlken depressiya baslanıwına qaramastan, 1930-jılı qurılıs rawajlanıwın dawam etti. Sol jılı Kolumbus Marion "Dad" Joiner Dallastıń shıǵısında 160 kilometr qashıqlıqta jaylasqan Kilgoreda neft taptı, bunıń nátiyjesinde Shıǵıs Texasta neft boom baslandı. Dallas tez arada Texas hám Oklahoma shtatlarınıń neft sanaat orayına aylandı. [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urısı]] dáwirinde Dallas Amerika Qurama Shtatları hám Awqamlaslar kúshleri ushın áskeriy avtomobillerdi hám samolyotlardı shıǵaratuǵın iri óndiris orayına aylandı. Shıǵıs Dallastaǵı Ford zavodında 94,000 nan aslaw jeep hám 6,000 nan aslaw áskeriy avtomobil islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| bet = Ford assembly plant in East Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021104749/https://lakewood.advocatemag.com/1998/06/01/ford-influence/| arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | sáne = June 1998 | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. North American Aviation kompaniyasınıń Dallas zavodında 18,000 nan aslaw samolyot, sonıń ishinde T-6 Texan úyretiwshi samolyotı, P-51 Mustang áskeriy qırǵıshı hám B-24 Liberator bombardirovshigi islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://warbirdsnews.com/warbirds-news/caf-webinarthe-history-north-american-aviation-plant-dallas.html| bet = CAF Webinar: The History of the North American Aviation Plant in Dallas| sáne = 2015-jıl 4-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:JFK_limousine.png|nobaý|Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedi]] ózi óltirilmesten bir neshe minut aldın Dallastıń sırtında ashıq avtomobilde hayalı Jaklin hám basqa adamlar menen birge júrip baratır]] 1963-jıl 22-noyabrde Amerika Qurama Shtatlarınıń Prezidenti Djon Kennedi Dallas qalası orayındaǵı Dili maydanı arqalı ótip baratırǵanda Elm kóshesinde óltirildi. Warren Komissiyası málimlemesine qaraǵanda, Li Xarvi Oswald Kennedidi atıp tasladı dep xabarlaǵan imarattıń joqarı eki qabatı házirgi waqıtta prezidenttiń ómiri hám jetiskenlikleri haqqında tariyxıy muzeyge aylandırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.archives.gov/research/jfk/warren-commission-report/chapter-1| bet = Report of the President's Commission on the Assassination of President Kennedy, Chapter 1: Summary and Conclusions| sáne = 2016-jıl 15-avgust | til = en| jumıs = National Archives| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Kennedi atılǵannan keyin 30 minuttan azıraq waqıt ótkende Dallas Parkland Memorial emlewxanasında qaytıs bolǵanı tastıyıqlandı. == Geografiyası == [[Fayl:The_Crescent_Uptown_Dallas.jpg|oñğa|nobaý|Dallastıń arqa bólimi qala oraylıǵı menen birge]] [[Fayl:Dallas_bridge_skyline.jpg|nobaý|Dallas filantropı Margaret Xant Xilldiń húrmeti menen atalǵan kópir Trinity dáryasın kesip ótedi.]] Dallas AQSH-tıń qublasında, Arqa Texasta jaylasqan. Ol Dallas okruginiń administrativ orayı bolıp, qala shegaraları Kollin, Denton, Kaufman hám Rokwall okruglarına shekem sozılǵan. Dallastı kóplegen qala etekleri qorshap turadı; qala shegarası ishinde úsh anklavı bar - Kokrell Xill, Xayland Park hám Universitet Parkı. AQSH-tıń sanaw byurosı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, qalanıń ulıwma maydanı 385.8 kvadrat mil (999.3 km2) quraydı; Dallastıń 340.5 kvadrat mili (881.9 km2) qurǵaqlıq hám 45.3 kvadrat mili (117.4 km2) yaki 11.75% suw<ref>{{Web deregi | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/dallascitytexas/PST045217| bet = U.S. Census Bureau QuickFacts: Dallas city, Texas| til = en-US| jumıs = Census Bureau QuickFacts| qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-noyabr }}</ref>. Dallas barlıq texasalılardıń tórtten biri jasaytuǵın Dallas-Fort-Uert metropleksi dep atalıwshı úlken urbanizaciyalanǵan aymaqtıń besinshi bólegin quraydı. === Arxitektura === Dallastıń aspan sızıǵında biyikligi 490 fut (150 m) tan asatuǵın jigirma imarat aspanǵa tirelgen imaratlar dep klassifikaciyalanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.skyscrapercenter.com/compare-data/submit?base_city=1554&base_company=All&base_country=0&base_height_range=0&base_max_year=9999&base_min_year=0&base_region=0&comp_city=0&comp_company=All&comp_country=0&comp_height_range=3&comp_max_year=2018&comp_min_year=1960&comp_region=0&dataSubmit=Show%20Results&output%5B%5D=list&skip_comparison=on&status%5B%5D=COM&type%5B%5D=building| bet = The Skyscraper Center: Dallas, Texas| jumıs = Skyscrapercenter.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Eń biyik imaratı 980 fut (300 m) ke jetpese de, Dallasta óziniń ayrıqsha imaratı - neon jaqtılar menen jaqtılandırılǵan Bank of America Plaza bar, biraq ol dúnyadaǵı eń biyik eki júz imarattıń qatarına kirmeydi. Dallastıń arxitekturasınıń bir bólegi XIX ásirdiń aqırı hám XX ásirdiń baslarına tiyisli bolsa da, qaladaǵı kórnekli arxitekturanıń kópshiligi modernistlik hám postmodernistlik dáwirlerge tiyisli. Modernistlik arxitekturanıń ayrıqsha mısalları - Reunion minarası, Djon Fitzgerald Kennedi esteligi, I. M. Peydiń Dallas qalalıq hákimiyatı imaratı hám Morton H. Meyerson simfoniyalıq orayı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/architecture/2020/03/05/architect-of-fountain-place-who-shaped-dallas-dies-at-93/| bet = Architect of Fountain Place who shaped Dallas, dies at 93| sáne = 2020-jıl 5-mart | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Postmodernistlik aspanǵa tirelgen imaratlardıń jaqsı mısalları - Fountain Place, Bank of America Plaza, Renaissance Tower, JPMorgan Chase Tower hám Comerica Bank Tower. Downtown Dallasta sonday-aq turaq jay kompleksleri bar, olardıń ayırımları qalanıń kórkem siluetiniń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úyler sıyaqlı Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem barlıq arxitekturalıq stillerdi óz ishine alǵan bir qansha kishirek qurılıslar gotikalıq qayta tikleniwshi stilde islengen, mısalı, Kirby imaratı hám Davis hám Wilson imaratlarında kórinetuǵın neoklassikalıq stilde. Qaladaǵı arxitekturalıq "noqatı" - Swiss Avenue boyındaǵı tariyxıy úylerdiń bir bólegi bolıp, onda Victorian stilinen baslap neoklassikalıq stilge shekem arxitekturanıń barlıq túrleri hám variantları bar. Dallas Downtown tariyxıy rayonı 1880-jıllardan 1940-jıllarǵa shekemgi Dallas kommerciyalıq arxitekturasınıń hár qıylı túrlerin qorǵaydı. === Elatlar === Dallas qalası kóplegen aymaqlar, rayonlar hám jámiyetlerdiń úyi bolıp tabıladı. Dallastı bir neshe geografiyalıq aymaqlarǵa bóliw múmkin, olar makrorayonlardı payda etiwshi kóplegen bólimsheler yamasa elatlardı óz ishine alatuǵın úlken geografiyalıq bólimlerdi quraydı. Oraylıq Dallastıń tiykarı - qala orayı bolǵan Downtown Dallas, sonday-aq kóp sanlı usaqlap satıw, restoranlar hám túngi ómir xarakterli Oak Lawn hám Uptown rayonları<ref>{{Web deregi | url = https://neighborhoods.dmagazine.com/dallas/central-dallas/downtown/| bet = Downtown Dallas| avtor = Knightengale| at = Krista| til = en| jumıs = D Magazine Neighborhoods| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Downtown Dallasta bir qansha atı bar rayonlar bar, olardıń ishinde West End tariyxıy rayonı, Kórkem óner rayonı, Main Street rayonı, Fermerlerdıń bazar rayonı, Qala orayı biznes rayonı, Kórgizbeler orayı rayonı hám Reunion rayonı. Bul aymaqqa Uptown, Victory Park, Harood, Oak Lawn, Dallas Design District, Trinity Groves, Turtle Creek, Cityplace, Knox/Henderson, Greenville hám West Village kiredi. ==== Shıǵıs Dallas ==== Shıǵıs Dallas - bul Downtown ǵa jaqın kórkem óner rayonı Deep Ellum, Lakeood rayonı (hám oǵan jaqın rayonlar, sonıń ishinde Lakeood Heights, Wilshire Heights, Tómengi Greenville, Junius Heights hám Hollyood Heights/Santa Monica), Vickery Place hám Bryan Place, sonday-aq arxitekturalıq áhmiyetke iye Swiss Avenue hám Munger Place rayonları jaylasqan jer. Onıń tariyxıy rayonında [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]-taǵı [[Frank Lloyd Wright]] tásirindegi preyriy stilindegi úylerdiń eń iri toplamlarınıń biri bar. Qalanıń arqa-shıǵıs bóliminde Dallastıń eń birlesken orta klass rayonlarınıń biri Lake Highlands jaylasqan. ==== Oak Kliff ==== [[Fayl:Oak_Cliff_September_2016_51_(Dallas_Streetcar).jpg|oñğa|nobaý|Oak Kliff rayonı Dallas tramvayı menen hám arqa tárepinde Downtown Dallas penen birge]] Oraylıq qala bóliminiń qubla-batısında Oak Cliff jaylasqan. 1800-jıllardıń ortalarında tiykarı salınǵan bul ayırım qala 1903-jılı Dallas tárepinen qosıp alındı. Dallastıń eń eski rayonlarınıń biri sıpatında, tóbeshikli Arqa Oak Cliff Dallastıń 13 qorǵaw rayonınıń 5 in óz ishine aladı, olarǵa arxitekturalıq áhmiyetke iye Kessler Park elatı hám zámanagóy Bishop Arts rayonı kiredi. ==== Qubla Dallas ==== Qubla Dallas - bul hár jılı sentyabrdiń aqırınan oktyabrdiń ortasına shekem ótkiziletuǵın Texas shtatınıń jıllıq yarmarkası bolatuǵın Cedars hám Fair Park jaylasqan jer. Bul jerde sonday-aq aǵashlar menen qorshalǵan Exposition prospektinde súwretshiler, kórkem óner galereyaları hám barlar jaylasqan Exposition Park, Dallas bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| bet = Things To Do in Dallas: Find Dallas Events & Attractions: GuideLive| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150910021549/http://www.guidelive.com/hubs/state-fair| arxivsáne = 2015-jıl 10-sentyabr | jumıs = GuideLive| qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr }}</ref>. South Side Dallas túngi [[oyın-zawıq]] ushın tanımal orın. Bul rayon keń kólemli rawajlanıw hám jámiyet integraciyasın basınan keshirdi. Burın joqarı kámbaǵalshılıq hám jinayatshılıq penen xarakterlengen aymaq endi qalanıń eń tartımlı sociallıq hám jasaw ornına aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.keranews.org/news/2018-05-25/six-years-into-growsouth-developers-are-starting-to-pay-attention-to-southern-dallas| bet = Six Years Into GrowSouth, Developers Are Starting To Pay Attention To Southern Dallas| sáne = 2018-jıl 25-may | til = en| jumıs = KERA News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Arjaǵı, qalanıń qubla-shıǵıs bóliminde, úlken Pleasant Grove rayonı jaylasqan. Burın ǵárezsiz qala bolǵan bul jer qubla-shıǵısta Seagoville ge shekem sozılǵan, tiykarınan tómen támiyinlengen turaq jay rayonlarınıń jıyındısı. Qala rayonı bolıwına qaramastan, Pleasant Grove hámme tárepinen rawajlanbaǵan jerler menen qorshalǵan. Onı Qubla Dallasdan bólip turatuǵın batpaqlıq hám suw basqan jerler qalanıń Trinity River Proektiniń bir bólimi bolǵan Úlken Trinity toǵayınıń bir bólegi bolıp<ref name="The Great Trinity Forest-Dallas">{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| bet = The Great Trinity Forest-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116152340/http://www.trinityrivercorridor.org/html/great_trinity_forest.html| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar | jumıs = The Great Trinity Forest| baspaxana = City of Dallas Trinity River Corridor Project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}</ref>, ol endi jasaw ortalıǵı hám suw tasqınların qadaǵalaw ushın joqarı bahalanıp atır. === Topografiya === [[Fayl:Downtown_Dallas_TX_2013-06-08_087.jpg|oñğa|nobaý|West End tariyxıy rayonı]] [[Fayl:Dallas_Arboretum_and_Botanical_Garden_September_2017_04_(A_Woman's_Garden_Pool).jpg|nobaý|Dallas Arboretum hám Botanikalıq baǵı]] [[Fayl:ISS067-E-170869_Dallas.jpg|nobaý|2022-jıl 1-iyulde Dallas, arqa tómenge hám shep tárepke qaratılǵan. Xalıqaralıq kosmoslıq stanciyanıń 67-ekspediciyası waqtında túsirilgen.]] [[Fayl:White_Rock_Lake.jpg|oñğa|nobaý|White Rock kóli hám Bath House mádeniyat orayı]] Dallas hám onıń átirapı tiykarınan tegis. Qala teńiz dárejesinen 450 den 550 futqa (137 den 168 metrge) shekem bolǵan biyiklikte jaylasqan. Ostin bur formaсiyasınıń batıs sheti, hák tas jartası (sonday-aq "Aq jartas" dep te belgili), 230 fut (70 metr) biyiklikke kóterilip, Dallas okrugi arqalı shama menen arqadan qublaǵa qaray sozılıp baradı. Triniti dáryasınıń qublasında, bul kóteriliw Ouk-Kliff jámiyetlerinde hám oǵan shegaralas Kokrell-Xill, Sedar-Xill, Grand-Preyri hám Irving qalalarında ayrıqsha seziledi. Jerdiń ayqın ózgeshelikleri jáne de Fort-Uerttiń átirapındaǵı Tarrant okruginiń qalalarında, sonday-aq qala orayınıń arqasındaǵı Tortl-Krik boyında da ushırasadı. Dallas, basqa kóp qalalar sıyaqlı, dárya boyında tiykarı salınǵan. Qala Trinity dáryasınıń "aq tasta ótiw" ornında qurılǵan, bul jerde parom yamasa kópirler payda bolmasınan aldın arbalarǵa dáryadan ótiw ańsat bolǵan. Trinity dáryası paydalı kemeler qatnawı ushın jaramsız bolsa da, qala arqalı ótetuǵın tiykarǵı suw jolı bolıp esaplanadı. 35E avtomagistralı Stemmons dálizi boyınsha Dallas arqalı onıń jolın qublaǵa qaray qala orayınıń batıs bólegi boyınsha, keyin South Dallas hám Pleasant Grove arqalı izbe-iz jaylasqan, sol jerde dárya 45-avtomagistral menen qatarlas bolıp, qaladan shıǵıp, qubla-shıǵısqa, Xyuston tárepke qaray baradı. Dáryanıń eki tárepinde de qala xalqın jiyı suw tasıwlardan qorǵaw ushın 50 fut (15 metr) biyiklikte topıraq dambalar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| bet = History of the Dallas Floodway| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090325122856/http://www.trinityrivercorridor.org/pdf/DallasFloodwayHistoryPaper.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 25-mart | avtor = John N. Furlong| jıl = 2003| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}</ref>. 1920-jıllardıń aqırında onıń baǵdarı ózgertilgennen keyin, dárya qala orayınıń joqarı hám tómengi tárepindegi bir neshe mil aralıqta suw tasıw tegisligindegi drenaj salmasınan artıq bolmay qaldı, al joqarı hám tómengi aǵısta onıń baǵdarı ádettegidey. Biraq Dallas postindustriyalıq jámiyetke qaray ózgere baslaǵanda<ref>{{Web deregi | url = http://www.discoverthetrinity.org/| bet = Discover The Trinity-Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090925092304/http://www.discoverthetrinity.org/| arxivsáne = 2009-jıl 25-sentyabr | jumıs = Discover The Trinity| baspaxana = Discoverthetrinity.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-sentyabr }}</ref>, dáryanıń estetikalıq hám dem alıw maqsetinde paydalanılmawına baylanıslı jámiyetshiliktiń narazılıǵı aqır-aqıbetinde 2000-jıllardıń basında baslanǵan Trinity dáryası Joybarına alıp keldi. Joybar maydanı qala ishinde 20 milden (32 kilometrden) aslamdı quraydı, al Jer paydalanıw Jobasında qáliplestirilgen ulıwma geografiyalıq jer maydanı shama menen 44,000 akr (180 kv.km) ólshemge iye - bul Dallastaǵı jer maydanınıń shama menen 20% in quraydi. Dárya boyındaǵı jasıl maydan shama menen 10,000 akrdı (40 kv.km) quraydı, bul onı dúnyadaǵı eń úlken hám hár qıylı qalalıq parklardıń biri etedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| bet = Trinity River Corridor Project Frequently Asked Questions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061011061245/http://www.trinityrivercorridor.org/html/faqs.html| arxivsáne = 2006-jıl 11-oktyabr | avtor = Trinity River Corridor Project Management Office| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}</ref>. White Rock kóli hám Joe Pool kóli Dallastıń basqa da áhmiyetli suw obyektlerin quraytuǵın suw saqlaǵıshlar bolıp tabıladı. XX ásirdiń basında qurılǵan White Rock kóli parkı qayıqshılar, eskek esiwshiler, juwırıwshılar hám velosipedshiler ushın, sonday-aq qala turǵınlarına kóldiń shıǵıs jaǵalawında jaylasqan 66 akr (267,000 m²) maydandı iyeleytuǵın Dallas Arboretumı hám Botanikalıq baǵında tınıshlıq izlep keliwshiler ushın da áhmiyetli orın bolıp esaplanadı. White Rock saǵası White Rock kóline quyıladı, keyin Dallas qalasınıń oraylıq bóliminiń shıǵıs-qublasında Trinity dáryasına quyıladı. White Rock saǵası boyındaǵı soqpaqlar keń tarmaqlı Dallas okrugı soqpaqlar sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Love Field aeroportınıń arqa-batısında jaylasqan Bachman kóli - dem alıw ushın keń qollanılatuǵın kishirek kól. Qalanıń arqa-shıǵısında Garland, Rowlett, Rockwall hám Sunnyvale qalalıq posyolkaları menen qorshalǵan Dallastıń shegara bóliminde 22,745 akr (92&nbsp;km²) maydandı iyeleytuǵın úlken Ray Hubbard kóli jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| bet = Lake Ray Hubbard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090606090611/http://www.rtis.com/reg/lakes/rayhubba.htm| arxivsáne = 2009-jıl 6-iyun | avtor = Bobby Farquhar and Mark McDonald| jumıs = Set the Hook Guide to Lone Star Lakes and Lunkers| qaralǵan sáne = 2009-jıl 5-avgust }}</ref>. Qalanıń batısında Mountain Creek kóli bar, bul jer burın Naval Air Station Dallas (Hensley Field) hám bir qansha áskeriy samolyot óndiriwshilerdiń ornı bolǵan. Dallastıń shegara bóliminde jaylasqan hám Irving hám Coppell qalaları menen qorshalǵan North kóli dáslep jaqın átiraptaǵı elektr stanciyası ushın suw deregi sıpatında xızmet etken, biraq házir Dallas/Fort Orth xalıqaralıq áeroportına jaqın jaylasqanı sebepli dem alıw kóline aylandırıw joybarı bar, biraq bul joybardı qońsılas qalalar qollap-quwatlamaydı<ref>{{Cite news|author=Aasen|title=Foes say North Lake development a threat to lifestyle}}</ref>. === Klimat === Dallas qalası qurǵaq subtropikalıq klimatqa iye (Kyoppen klimat klassifikaсiyası boyınsha: Cfa, Trevarta boyınsha: Cfhk), bul Qurama Shtatlardıń Qublalıq tegisligine tán. Sonday-aq, ol kontinentallıq hám tropikalıq qásiyetlerge de iye bolıp, keńlik ushın salıstırmalı túrde keń jıllıq temperatura diapazonı menen sıpatlanadı. Tornado sızıǵınıń tómengi bóliminde jaylasqan bolıp, ekstremal hawa rayı, tornadolar hám burshaq jawıwına beyim. Dallasta jaz ayları joqarı ılǵallılıq penen júdá ıssı boladı, degen menen qurǵaq hawa rayınıń uzaq dáwirleri de jiyi ushırasadı. Iyul hám avgust ayları ádette eń ıssı aylar bolıp, ortasha maksimal temperatura 96.0&nbsp;°F (36&nbsp;°C) hám ortasha minimal temperatura 76.7&nbsp;°F (25&nbsp;°C) ti quraydı. Jaz aylarında joqarı ıǵallılıq sebepli, ıssılıq indeksi kóbinese 105&nbsp;°F (41&nbsp;°C) ten asıp ketedi, bul jazdaǵı ıssını derlik shıdamsız etedi. Eń joqarı temperatura rekordı 113&nbsp;°F (45&nbsp;°C) bolıp, ol 1980-jılǵı ıssı tolqın waqtında, 26-27-iyun kúnleri jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında dizimge alınǵan<ref name="NOAA Online">{{Web deregi| url = https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| bet = NowData – NOAA Online Weather Data| baspaxana = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210514013416/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd| arxivsáne = 2021-jıl 14-may }}</ref><ref name="NWS Records">{{Web deregi | url = http://www.srh.noaa.gov/fwd/?n=dgr8mxmn| bet = Dallas/Fort Worth – All-Time Maximum and Minimum Temperatures| baspaxana = National Weather Service Fort Worth| qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-dekabr }}</ref>. Dallasta qıs máwsimi ádette jumsaq bolıp, ara-tura suwıq tolqınları bolıp turadı. Birinshi ayazdıń ortasha sánesi 12-noyabr, al aqırǵı ayazdıń ortasha sánesi 12-mart. Yanvar ádette eń suwıq ay bolıp, kúndizgi ortasha joqarı temperatura 56.8&nbsp;°F (14&nbsp;°C) hám túngi ortasha tómen temperatura 37.3&nbsp;°F (3&nbsp;°C) ti quraydı. Yanvar ayındaǵı kúndelikli ortasha temperatura 47.0&nbsp;°F (8&nbsp;°C) biraq temperaturada keskin ózgerisler bolıwı múmkin, sebebi "Kók arqalıqlar" dep atalatuǵın kúshli suwıq frontlar Dallas regionı arqalı ótip, temperaturanı bir neshe kún dawamında 40&nbsp;°F (4&nbsp;°C) ten tómenge túsirip jiberedi, al ayırım kúnleri temperatura 80&nbsp;°F (27&nbsp;°C) ten de joqarı bolıwı múmkin. Qala aymaǵında qardıń jawıwı qıs máwsiminiń shama menen 70% ında baqlanadı, qar ádette jılına 1-2 kún jawıp, máwsimlik ortasha muǵdarı 1.5 dyuym (4 sm) ti quraydı. Degen menen, regionnıń ayırım uchastkalarında bunnan da kóbirek qar jawsa, basqa jerlerde qar derlik jawmaydı yamasa ulıwma jawmaydı. Qaladaǵı eń tómen temperatura rekordı −3&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) bolıp, ol 1930-jıldıń 18-yanvarında dizimge alınǵan. Jaqın jaylasqan Dallas/Fort-Uert Xalıqaralıq aeroportında temperatura 2021-jıldıń 16-fevralında Arqa Amerikanıń 2021-jılǵı qıs dawılı waqtında −2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) ke jetken. Báhár hám gúz máwsimleri ortasha hám jaǵımlı hawa rayı menen ótetuǵın ótpeli máwsimler. Jarqın jabayı gúller (mısalı, kók qalpaqsha, hind boyawshı gúli hám basqa da ósimlikler) báhárde gúllep, pútkil Texas boylap tas jollardıń boylarına egiledi. Báhárgi hawa rayı aytarlıqtay ózgermeli bolıwı múmkin, biraq temperaturalardıń ózi jumsaq boladı. Báhárdiń aqırı menen jazdıń bası jáne de eń ıǵallı máwsim bolıp, ıǵallılıq dárejesi kóbinese 75% ten asıp ketedi. Dallastaǵı hawa rayı sentyabrdıń aqırınan dekabrdıń basına shekem hám kóplegen qıs kúnleri de jaǵımlı boladı. Gúz máwsimi kóbinese kóbirek dawıllar hám tornado qáwiplerin alıp keledi, biraq olar ádette báhárge salıstırǵanda az hám jeńilirek boladı. [[Fayl:Dusk_view_of_the_skyline,_Dallas,_Texas_LCCN2011631144.tif|oñğa|nobaý|Dallas qalasınıń orayında kún batıwı]] Arqadan qublaǵa qaray jıljıytuǵın suwıq frontlar hár báhárde Meksika qoltıǵınan keletuǵın jıllı, ıǵallı hawa menen soqlıǵısıp, gúldirmama menen qosılǵan kúshli nóserli jawınlar, burshaq jawıwı hám geyde tornadolar menen birge kúshli gúrkirewli borannan payda boladı. Waqıt ótiwi menen tornadolar qala ushın eń áhmiyetli tábiyiy qáwip bolǵan bolsa kerek, sebebi ol Tornado sızıǵınıń orayına jaqın jaylasqan. Dallasta hár qısta bir neshe ret qubladan keletuǵın jıllı hám ıǵallı hawa suwıq, qurǵaq hawanı basıp ótip, muzlı jawın yamasa muz payda bolıwına alıp keledi hám jollar menen tas jollar tayǵaq bolıp qalsa, qalada tosıqlar payda boladı. Temperatura hár qıs ayında keminde tórt kún 70&nbsp;°F (21&nbsp;°C) ke jetedi. Dallasta jılına ortasha 26 tún ayaz boladı<ref name="NOAA Online"/>, al 1999-2000 jıllardaǵı qısta eń az ayaz bolǵan túnler rekordı - 14 tún bolǵan. Usı 15 jıllıq dáwir ishinde regionda temperatura tek eki ret 15&nbsp;°F (-9&nbsp;°C) ten tómen túsken, degen menen kópshilik jaǵdaylarda (67%) 20&nbsp;°F (-7&nbsp;°C) ten tómen túsedi.<ref name="NOAA Online" /> [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Awıl xojalıǵı ministrligi Dallastı Ósimliklerdiń shıdamlılıq zonası 8b ǵa jaylastırǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.plantmaps.com/interactive-texas-usda-plant-zone-hardiness-map.php| bet = Texas USDA Hardiness Zone Map| qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| bet = Plant Hardiness Zone Map: South-Midwest US| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130514085928/http://www.usna.usda.gov/Hardzone/hzm-sm1.html| arxivsáne = 2013-jıl 14-may | avtor = Jordan| at = Ramon| sáne = 2012-jıl 24-yanvar | baspaxana = Usna.usda.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Degen menen, ótken 15-20 jıl dawamındaǵı jumsaq qıs temperaturaları Washingtonia filifera hám Washingtonia robusta palmaları sıyaqlı suwıqqa sezgir ósimliklerdiń kóbirek ósiwine jol ashqan, olardıń derlik hámmesi 2021-jılǵı fevraldaǵı [[Arqa Amerika]]nıń qıs dawılı waqtında nabıt bolǵan. Amerika ókpe assoсiaсiyasınıń maǵlıwmatı boyınsha, Dallas AQSH qalaları arasında hawanıń pataslanıwı boyınsha 12-orındı iyeleydi, Los-Andjeles hám Xyustonnan keyin turadı. Dallas hám onıń átirapındaǵı hawanıń pataslanıwınıń kópshilik bólegi Midlotian degen kishi qaladaǵı qáwipli materiallardı jaǵıw zavodınan hám qońsılas Ellis okrugindegi сement zavodlarınan keledi. Dallasta ortasha kúndelikli tómen temperatura 57.4&nbsp;°F (14&nbsp;°C), al ortasha kúndelikli joqarı temperatura 76.9&nbsp;°F (25&nbsp;°C) ti quraydı. Dallas jılına shama menen 39.1 dyuym (993&nbsp;mm) jawın aladı. Dallastaǵı qar jawıw rekordı 2010-jıldıń 11-fevralında 11.2 dyuym (28 sm) bolǵan == Demografiya == Dallas AQSHta xalıq sanı boyınsha toǵızınshı hám Texasta Xyuston hám San-Antonio qalalarınan keyin úshinshi orında turadı<ref name="Infoplease-2023"/>. Onıń metropoliten aymaǵı Texas xalqınıń tórtten bir bólegin qamtıydı hám Qubla AQSH hám Texastaǵı eń úlken metropoliten aymaq bolıp, onnan keyin Úlken Xyuston metropoliten aymaǵı turadı. 2020-jılǵı AQSH xalıq sanaǵı boyınsha Dallas qalasında 1,304,379 turǵın jasaǵan, bul 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵınan 106,563 ge kóp<ref name="American Factfinder-2020">{{Web deregi | url = https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| bet = Community Facts: Dallas city, Texas| arxivurl = https://archive.today/20200214004151/https://factfinder.census.gov/bkmk/cf/1.0/en/place/Dallas%20city,%20Texas/POPULATION/PEP_EST| arxivsáne = 2020-jıl 14-fevral | til = en-US| jumıs = American Factfinder| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-iyun }}</ref>. Degen menen, AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń bahalawı boyınsha 2022-jıldıń 1-iyulına kelip, Dallas 2020-jılǵı xalıq sanaǵınan keyingi dáslepki jıllarda 4,835 adamnan ayırılıp, qala xalqınıń sanı 1,299,544 ke túsken. 2020-jılǵı bahalawlar boyınsha 524,498 úy xojalıǵı bar bolǵan<ref name="US Census-2020">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&g=1600000US4819000&tid=ACSDP5Y2020.DP02| bet = ACS 2020 Social Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>, bul 2010-jılǵı 458,057 úy xojalıǵınan kóbeygen, olardıń 137,523 inde 18 jasqa tolmaǵan balalar jasaǵan<ref name="US Census-2020a">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20households&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S1101| bet = ACS 2020 Households and Families Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. Shama menen 36.2% úy xojalıqların birge jasaytuǵın erli-zayıplılar basqarǵan, 57.2% ında hayalı ya kúyewi joq jalǵız erkek yamasa hayal basshılıq etken, al 35.6% ı úy iyesi jalǵız jasaytuǵın shańaraqlıq emes úy xojalıqları sıpatında klassifikaсiyalanǵan<ref name="US Census-2020" /> 2010-jılı barlıq úy xojalıqlarınıń 33.7% ında 18 jastan kishi bir yamasa bir neshe adam, al 17.6% ında 65 yamasa onnan úlken jastaǵı bir yamasa bir neshe adam bolǵan. 2020-jılı ortasha úy xojalıǵı kólemi 2.52 ni, al ortasha shańaraq kólemi 3.41 di quraǵan.<ref name="US Census-2020a" /> 2018-jılı úy iyeleriniń jasap atırǵan turaq jay kórsetkishi 40.2% ti, al ijaraǵa alıp jasap atırǵanlar kórsetkishi 59.8% ti quraǵan.<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20owner-occupied%20housing%20rate&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2018.DP04&t=Housing&layer=place| bet = ACS 2018 Housing Characteristics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2010-jılǵı xalıq sanaǵında qala xalqınıń jas boyınsha bólistiriliwi 18 jastan kishi 26.5% ti hám 65 hám onnan úlken jastaǵılar 8.8% ti kórsetken. Ortasha jas 31.8 jastı quraǵan. 2010-jılı xalıqtıń 50.0% i erkekler hám 50.0% i hayallar bolǵan<ref name="Census 20102">{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 Demographic Profile Data (DP-1): Dallas city, Texas| baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-yanvar }}</ref>. 2020-jılı ortasha jas 32.9 jas bolǵan; hár 100 hayalǵa 98.4 erkek tuwrı kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20age&t=Age%20and%20Sex&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S0101| bet = ACS 2020 Age and Sex Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2020-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnaması boyınsha, qaladaǵı úy xojalıǵınıń ortasha tabısı $54,747 bolǵan; shańaraqlardıń ortasha úy xojalıǵı tabısı $60,895; erli-zayıplı shańaraqlar $81,761; hám shańaraq emesler $45,658 bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20median%20income&t=Income%20%28Households,%20Families,%20Individuals%29&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S1901| bet = ACS 2020 Income Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. 2003-2007 jıllardaǵı sorawnamada, tolıq jumıs kúni isleytuǵın erkeklerdiń ortasha tabısı $32,265 bolsa, tolıq jumıs kúni isleytuǵın hayallardıń ortasha tabısı $32,402 bolǵan. Qala boyınsha jan basına tabıs $25,904 ti quraǵan. Shańaraqlardıń shama menen 18.7% i hám ulıwma xalıqtıń 21.7% i jarlılıq shegarasınan tómen jasaǵan, sonıń ishinde 18 jastan kishilerdiń 33.6% i hám 65 yaki onnan úlken jastaǵılardıń 13.4% i bolǵan. 2007-jılǵı sorawnama boyınsha, úydiń ortasha bahası $129,600 bolǵan<ref name="quickfacts.census.gov2">{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the U.S. Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131118233505/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-noyabr | avtor = United States Census Bureau| baspaxana = United States Census Bureau| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-noyabr }}</ref>; 2020-jılǵa kelip, úydiń ortasha bahası $252,300 ge jetken, úy iyeleri jasap atırǵan birliklerdiń 54.4% ı $50,000 nan $299,999 ǵa shekemgi bahada bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20home%20value&t=Income%20(Households,%20Families,%20Individuals)&g=1600000US4819000&tid=ACSST5Y2020.S2506| bet = ACS 2020 Characteristics For Households With Mortgages| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. 2022-jılǵı «Point-In-Time Homeless Count» izertlewshisi Dallasta 4,410 úysiz adam bar ekenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| bet = Dallas' mayor right to put homeless strategy under a microscope| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230227130733/https://www.dallasnews.com/opinion/editorials/2023/02/26/dallas-mayor-right-to-put-homeless-strategy-under-a-microscope/| arxivsáne = 2023-jıl 27-fevral | sáne = 2023-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart }}</ref><ref name="Troisi-2022">{{Web deregi | url = https://housingforwardntx.org/wp-content/uploads/2023/02/FINAL-2022-PIT-Document-7.19.22-final.pdf| bet = Metro Dallas Homeless Alliance Continuum of Care 2022 Homeless Count & Survey Independent Analysis| qaralǵan sáne = }}</ref>. Metro Dallas Úysizler Alyansınıń Ǵamqorlıq Kontinyumı 2022-jılǵı Úysizler Sanaǵı hám Soraw Ǵárezsiz Analizine sáykes, "úysizlikti bastan keshirip atırǵanlardıń shama menen 3 ten 1-i (31%) kóshelerde yamasa adam jasawına arnalmaǵan basqa jerlerde tabıldı."<ref name="Troisi-2022" /> Dallastı qorshaǵan aymaq shıbınlar ushın qolaylı ortalıq bolıp, adamlar ushın zıyankeslik mashqalasın payda etedi. Dallas hám onıń átirapı Batıs Nil virusı sıyaqlı shıbınlar arqalı tarqalatuǵın keselliklerdi qadaǵalaw ushın úziliksiz dárileniw isleri alıp barıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/city-of-dallas-getting-set-mosqutio-spraying-several-positive-west-nile-virus-samples/287-b04348b1-17ce-4c4c-a36f-1f636b130700| bet = City of Dallas getting set for spraying after several positive West Nile virus samples| avtor = Wilson| at = Stacia| sáne = 2023-jıl 9-iyun }}</ref>. === Rasa hám etnikalıq quram === Dallastıń xalqı tariyxıy jaqtan tiykarınan aq násilli bolǵan (1930-jılı aq násilli ispan emes xalıq 82.8% ti quraǵan)<ref name="census12">{{Web deregi | url = https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| bet = Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html| arxivsáne = 2012-jıl 12-avgust | baspaxana = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2011-jıl 18-dekabr }}</ref>, biraq XX ásir dawamında immigraсiya hám aq násillilerdiń kóship ketiwi sebepli onıń xalqınıń quramı ádewir ózgergen. Sol waqıttan baslap, ispan emes aq násilli xalıqtıń úlesi qalanıń ulıwma xalqınıń úshten birinen de azayıp ketken<ref>{{Web deregi | url = http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| bet = Cordell, Dennis D., Southern Methodist University (Dallas) and Garcia y Griego, Manuel, University of Texas at Arlington, "The Integration of Nigerian and Mexican immigrants in Dallas/Fort Worth, Texas", working paper, 2005| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110720030824/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51068| arxivsáne = 2011-jıl 20-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}</ref>. 2010-jılǵı AQSH xalıq sanaǵına sáykes, xalıqtıń 50.7% ın aq násilliler (28.8% ı ispan emes aq násilliler), 24.8% ın qara násilliler yamasa afrika-amerikalılar, 0.7% ın amerika indeecleri hám Alyaska jergilikli xalqı, 2.9% ın aziyalılar hám 2.6% ın eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar quraǵan; ulıwma xalıqtıń 42.4% ı ispan yamasa latın amerikalı shıǵısına iye bolǵan (olar hár qıylı rasaǵa tiyisli bolıwı múmkin)<ref>{{Web deregi | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| bet = Dallas (city) QuickFacts from the US Census Bureau| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130506223734/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4819000.html| arxivsáne = 2013-jıl 6-may | baspaxana = Quickfacts.census.gov| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. AQSH Xalıq sanaǵı byurosınıń 2019-jılǵı bahalawları boyınsha, 29.1% ispan emes aq násilliler, 24.3% qara hám afrika-amerikalılar, 0.3% amerika indeecleri yamasa Alyaska jergilikli xalqı, 3.7% aziyalılar hám 1.4% eki yamasa onnan kóp rasaǵa tiyisli adamlar bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2019.DP05&hidePreview=false| bet = American Community Survey 2019 Demographic Estimates| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210811112513/https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2019.DP05&hidePreview=false| arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. 2019-jılǵı sanaq bahalawlarına kóre, gavaylılar hám basqa Tınıq okean atawlarınıń turǵınları ulıwma 312 adamdı quraǵan, bul 2017-jıldaǵı 606 adamnan tómenlegen<ref name="US Census-2019">{{Web deregi | url = https://www.census.gov| bet = U.S. Census website| avtor = Bureau| at = U. S. Census| til = en| jumıs = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-mart }}</ref>. 2019-jılı hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar bahalanǵan xalıqtıń 41.2% ın quraǵan. 2019-jılı ispan yamasa latın amerikalı xalıq arasında Dallastıń 34.6% ın meksikalılar, 0.4% ın puerto-rikalılar, 0.2% ın kubalılar hám 6.0% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan. 2017-jılǵı Amerika Jámiyetlik Sorawnamasınıń bahalawları boyınsha demografiyalıq quramnıń 35.5% ın meksikalılar, 0.6% ın puerto-rikalılar, 0.4% ın kubalılar hám 5.4% ın basqa ispan yamasa latın amerikalılar quraǵan<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20population&g=1600000US4819000&tid=ACSDP1Y2017.DP05&hidePreview=false| bet = American Community Survey 2017 Demographic Estimates| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. 2020-jılǵa kelip, hár qanday rasadaǵı ispan yamasa latın amerikalılar qala xalqınıń eń úlken etnikalıq toparı bolıp qalıwın dawam etti<ref name="US Census-2022">{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US4819000&y=2020&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29&tid=DECENNIALPL2020.P2| bet = P2 Hisapnic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race| jumıs = U.S. Census Bureau| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-may }}</ref>, bul pútkil el boyınsha demografiyalıq tendenсiyalardı kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2021/08/12/texas-2020-census/| bet = People of color make up 95% of Texas' population growth, and cities and suburbs are booming, 2020 census shows| avtor = Ura| at = Alexa| sáne = 2021-jıl 12-avgust | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.pewresearch.org/fact-tank/2022/02/03/u-s-hispanic-population-continued-its-geographic-spread-in-the-2010s/| bet = U.S. Hispanic population continued its geographic spread in the 2010s| avtor = Passel| at = Jeffrey S.| til = en-US| jumıs = Pew Research Center| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/research/new-census-data-shows-the-nation-is-diversifying-even-faster-than-predicted/| bet = The nation is diversifying even faster than predicted, according to new census data| avtor = Frey| at = William H.| sáne = 2020-jıl 1-iyul | til = en-US| jumıs = Brookings| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. Dallas aymaǵı meksikalı amerikalılar hám basqa ispan hám latın amerikalı immigrantlar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı. Qalanıń qubla-batıs bólegi, ásirese Ouk Kliff tiykarınan ispan hám latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasobserver.com/news/mexicans-saved-oak-cliff-while-they-saved-american-cities-bikos-came-later-7126267| bet = Mexicans Saved Oak Cliff While They Saved American Cities. Bikos Came Later.| avtor = Schutze| at = Jim| sáne = 2015-jıl 17-mart | jumıs = Dallas Observer| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/books/2019/12/05/how-latino-immigrants-saved-oak-cliff-new-book-explores-immigrants-contributions-to-dallas/| bet = How Latino immigrants saved Oak Cliff: new book explores immigrants' contributions to Dallas| sáne = 2019-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Qalanıń qubla-shıǵıs bólegi Plezant Grouv tiykarınan afrika-amerikalı hám ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar tárepinen mákanlanǵan, al qalanıń qubla bólegi kóbinese qara násilliler tárepinen mákanlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.texastribune.org/2020/01/08/dallas-historically-black-neighborhood-tenth-street-history-preservati/| bet = Dallas neighborhood established by freed slaves fights to keep its history alive| avtor = Perez| at = Miguel| sáne = 2020-jıl 8-yanvar | til = en| jumıs = The Texas Tribune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blacksindallas.com/southdallas/| bet = South Dallas| til = en-US| jumıs = BlacksInDallas.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri tiykarınan ispan yamasa latın amerikalı turǵınlar; Garlandta da úlken ispan tilinde sóylesiwshi xalıq bar. Arqa Dallasta kóbinese aq, qara hám ásirese ispan yamasa latın amerikalı turǵınlardıń kóp sanlı anklavları bar. Dallas aymaǵı sonday-aq tiykarınan kúshli hám hár qıylı ekonomikası sebepli qara hám afrika-amerikalılar ushın tiykarǵı jasaw ornı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2012/may/why-young-black-professionals-are-wary-of-dallas/| bet = Why Young Black Professionals Are Wary of Dallas| sáne = 2012-jıl 18-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theledger.com/story/news/2011/02/16/census-estimates-indicate-blacks-in-us-moving-south-for-better-jobs/26415661007/| bet = Census Estimates Indicate Blacks in U.S. Moving South for Better Jobs}}</ref>. 2010-jıl menen 2020-jıl aralıǵında Dallas aymaǵı Atlanta aymaǵınan keyin hám Xyuston aymaǵınan sál joqarı turıp, jańa qara hám afrika-amerikalı turǵınlardıń sanı boyınsha ekinshi orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/articles/a-new-great-migration-is-bringing-black-americans-back-to-the-south/| bet = A 'New Great Migration' is bringing Black Americans back to the South| avtor = H. Frey| at = William| sáne = 2022-jıl 12-sentyabr | jumıs = brookings.edu}}</ref>. Afrika-amerikalılardıń aytarlıqtay aǵımınıń birazi Jańa Ullı Kóshiwge baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| bet = The New Black South| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729031923/https://www.governing.com/gov-new-black-south.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | sáne = August 2017 | til = en| jumıs = Governing.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>. Afrika Múyizinen, Efiopiya, Eritreya hám Somaliden kelgen immigrantlardıń aytarlıqtay sanı bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2011/june/how-dallas-got-so-many-ethiopian-restaurants/| bet = How Dallas Got So Many Ethiopian Restaurants| avtor = Reiss| at = Sarah| sáne = 2011-jıl 25-may | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyun }}</ref>. Dallas-Fort-Uort metropoleksinde (2012-jıl 6-noyabr jaǵdayına qaraǵanda) shama menen 70,000 orıs tilinde sóylesiwshi bar bolıp, olardıń kópshiligi burınǵı Keńes Awqamınan kelgen immigrantlar<ref>{{Cite news| sáne =April 18, 2017|title=70,000 Russian-speakers in Dallas, According to Mayor of Dallas|url=http://www.dallastelegraph.com/70000-russian-speakers-dallas-accordding-mayor-dallas/|access-date=April 18, 2017}}</ref>. Bul xalıq quramına orıslar, orıs evreyleri, ukrainler, belaruslar, moldavanlar, ózbekler, qırǵızlar hám basqalar kiredi. Dallastaǵı orıs tilinde sóylesiwshi xalıqtıń sanı "amerikalı kúyewler-orıs hayalları" sektorında ósiwin dawam etpekte. Orıs tilli DFW óziniń "The Dallas Telegraph" gazetasına iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallastelegraph.com/about/| bet = About ⋆ Russian Dallas - Русский Даллас| sáne = 2012-jıl 17-oktyabr | til = en-US| jumıs = Russian Dallas - Русский Даллас| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url = https://cw33.com/news/what-its-like-being-a-russian-speaker-in-america/| bet = Dallas couple tell what it's like being Russian in America| sáne = 2018-jıl 1-aprel | til = en-US| jumıs = CW33 Dallas / Ft. Worth| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210120041527/https://cw33.com/news/what-its-like-being-a-russian-speaker-in-america/| arxivsáne = 2021-jıl 20-yanvar }}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Dallas hám onıń shetki aymaqları úlken sandaǵı aziyalı amerikalılardıń, sonıń ishinde hindistanlı, vetnamlı, qıtaylı, koreyalı, filippinli, yaponlı hám basqa shıǵısı bar adamlardıń mákanı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi| url = http://dallas.areaconnect.com/statistics.htm| bet = Dallas Population and Demographics| baspaxana = areaconnect.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122071456/http://dallas.areaconnect.com/statistics.htm| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nbcdfw.com/news/local/Asian-American-Growth-Steady-in-North-Texas-259670561.html| bet = Asian-American Growth Steady in North Texas| avtor = Schnyder| at = Mark| sáne = 2014-jıl 17-may | jumıs = nbcdfw.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-noyabr }}</ref>. AQSHtaǵı úlken qalalar arasında Dallastıń arqa shetki aymaǵı bolǵan Plano 2016-jılǵa kelip qıtaylı amerikalılar sanı boyınsha 6-orındı iyeledi. Ásirese Plano-Richardson aymaǵında 2012-jılı shama menen 30,000 iranlı amerikalı bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://s3.amazonaws.com/texasbaptists/intercultural-ministry/IRANIAN-COMMUNITY-IN-NORTH-TEXAS.pdf| bet = IRANIAN COMMUNITY IN NORTH TEXAS| jumıs = S3.amazonaws.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Kóplegen immigrant toparları bolǵanlıqtan, lingvistikalıq landshaftta kóp tilli belgiler jiyi ushırasadı. AQSH Azamatlar dizimi byurosınıń 2013-jıldıń dekabrinde járiyalanǵan maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Dallas okrugi turǵınlarınıń 23 procenti, al Tarrant okrugi turǵınlarınıń 16 procenti sırtta tuwılǵan. 2018-jılǵı puqaralar dizimi bahalawları Dallas qalasınıń sırtta tuwılǵan xalqınıń 25.4 procenti naturalizaciyalanǵan puqaralar hám 74.6 procenti puqara emeslerden ibarat ekenligin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=Dallas%20city,%20Texas%20foreign-born&g=1600000US4819000&tid=ACSST1Y2018.S0502&t=Foreign%20born&layer=place&vintage=2018| bet = ACS 2018 Foreign-Born Statistics| jumıs = data.census.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-fevral }}</ref>. == Ekonomika == [[Fayl:Comerica_Bank_Tower_01.jpg|oñğa|nobaý|Comerica Bank imaratı]] [[Fayl:GalleriaMallBarreledSkyLight.jpg|nobaý|Galleria Dallas]] Dáslebinde Dallas ózin qollap-quwatlaw ushın diyxanshılıqqa, qońsı Fort-Uorttıń mal bazarlarına hám Amerika jergilikli xalıqlarınıń sawda jollarındaǵı qolaylı jaylasıwına súyendi. Dallastıń ósiwindegi tiykarǵı faktor 1873-jılı qala arqalı bir neshe temir jol baǵdarlarınıń qurılıwı boldı. Dallas ósip, texnologiya rawajlanǵan sayın, paxta onıń ekonomikalıq tiykarı boldı hám 1900-jılǵa kelip Dallas dúnyadaǵı eń iri ishki paxta bazarına aylandı, paxta tazalaw mashinaların islep shıǵarıwda jetekshi boldı. 1900-jıllardıń basına kelip Dallas AQSHtıń pútkil qubla bólegindegi ekonomikalıq xızmettiń orayına aylandı hám 1914-jılı On birinshi Federal Rezerv okruginiń orayı etip saylandı. 1925-jılǵa kelip Texas mámlekettiń paxta zúráátiniń yarımınan kóbiregin islep shıǵardı, bunda Texas paxtasınıń 31 proсenti Dallastan 100 milya (160&nbsp;km) radiusta óndirildi. 1930-jıllarda Dallastan shıǵısta, Kilgor qasında neft tabıldı. Dallastıń bul ashılıwǵa jaqın jaylasıwı onı dárhal mámlekettiń neft bazarınıń orayına aylandırdı. Keyingi jılları Permian basseyninde, Panxendlde, Meksika qoltıǵı jaǵalawında hám Oklaxomada neft kánleriniń ashılıwı Dallastıń bazardaǵı oraylıq ornın jáne de bekkemledi<ref name="paynechapV">{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/n192 189]–221|chapter=Chapter VII: The Emergence of "Big D"}}</ref>. [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi dúnya júzlik urıstıń]] tamamlanıwı Dallastı Collins Radio Corporation sıyaqlı kompaniyalar arqalı baylanıs, injeneriya hám óndiris talantı orayına aylandırdı. On jıllardan keyin de, telekommunikaсiya hám informaсiya revolyuсiyaları jergilikli ekonomikanıń úlken bólegin háreketke keltiriwdi dawam etpekte. Qala geyde aymaqtaǵı telekommunikaсiya kompaniyalarınıń joqarı toplanıwı sebepli "Kremniy dalasınıń" júregi dep ataladı, bunıń epiсentri Dallastıń arqa shetki rayonı Richardsondaǵı Telekom dálizi boylap jaylasqan. Telekom dálizinde 5,700 den aslam kompaniya jaylasqan, olardıń arasında Texas Instruments (bas keńsesi Dallasta), Nortel Networks, Alcatel Lucent, AT&T, Ericsson, Fujitsu, [[Nokia]], Rockwell Collins, Cisco Systems, T-Mobile, Verizon Communications hám CompUSA (házirgi waqıtta bas keńsesi Mayami, Florida shtatında) bar. Iri óndiriwshi Texas Instruments Dallastaǵı bas keńsesi hám chip zavodlarında 10,400 adamdı jumıs penen támiyinleydi. 1980-jıllarda Dallas shın mánisinde jıljımaytuǵın múlk bazarınıń qaynaǵan orayına aylandı, ósip atırǵan qala xalqı jańa turaq jaylar hám keńse orınlarına bolǵan talaptı arttırdı. Oraylıq Dallastıń eń úlken imaratlarınıń bir neshewi usı gúlleniw dáwiriniń jemisi boldı, biraq shekten tıs spekulyaсiya, saqlaw hám qarız krizisi hám neft bumınıń tamamlanıwı 1980-jıllardaǵı qurılıs bumın Dallas ushın da, onıń qos qalası Xyuston ushın da tamamladı. 1980-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń bası arasında oraylıq Dallas áste ósiw dáwirin basınan keshirdi. Degen menen, 2000-jıllardıń basınan baslap Dallastıń oraylıq bólegi turaqlı hám áhmiyetli ósiwdi bastan keshirmekte, bul proсess oraylıq Dallastaǵı eski kommerсiyalıq imaratlardı turaq jay hám miymanxana maqsetlerinde qayta paydalanıwdı, sonday-aq jańa keńse hám turaq jay imaratlarınıń qurılısın óz ishine aladı. Woodall Rodgers tez júriw jolı arqalı qurılǵan hám oraylıq Dallastıń oraylıq isbilermenlik rayonın Uptown/Victory Park penen tikkeley baylanıstırǵan Klyde Warren parkiniń ashılıwı júdá tabıslı Dallas kórkem óner rayonı menen birge sinergiyalıq tásir kórsetti, sonıń nátiyjesinde ekewi de oraylıq Dallasta áhmiyetli jańa rawajlanıwdıń katalizatorlarına aylandı. Dallas–Fort-Uert metropoliyasındaǵı turaq jay múlk bazarı tek ǵana turaqlı bolıp qalmay, jáne bir márte gúlleniw dárejesine qaytıp keldi. Dallas hám onıń úlken metro aymaǵı kvartira qurılısı hám taza arendaǵa beriw boyınsha mámlekette jetekshi bolıp kelmekte, bunda arenda bahaları eń joqarı dárejege jetti. Burınnan bar yamasa jańadan qurılǵan jeke úylerdiń satılıwı, sonday-aq úy bahalarınıń ósiwi 2015-jıldan baslap mámlekette aldıńǵı orındı iyelep kelmekte<ref name="Economic Snapshot">{{Cite news|title=DFW Apartment Boom Hits Region|url=http://www.bizjournals.com/dallas/news/2015/07/01/dfw-apartment-boom-hits-region-with-all-time.html|newspaper=Dallas Business Journal|access-date=July 1, 2015}}</ref><ref name="Dallas Residential Real Estate">{{Cite news|title=Dallas Area Home Price Growth Dwarfs National Gains|url=https://www.dallasnews.com/business/residential-real-estate/20150630-dallas-area-home-price-growth-dwarfs-national-gains.ece|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=June 30, 2015}}</ref>. 2014-jıldıń ortasınan baslap neft bahasınıń kútilmegen tómenlewi hám 2015-jıl dawamında tezlesiwi Dallas hám onıń úlken metro aymaǵına ekonomikasınıń joqarı dárejede diversifikaсiyalanǵan tábiyatı sebepli áhmiyetli tásir etpedi. Dallas hám metropoliya aymaǵı turaq jay, kvartira hám keńse ijarası, sawda orayı keńisligi, qoyma hám sanaat keńisligine bolǵan kúshli talaptı kórip atır, ulıwma jumıs orınlarınıń ósiwi júdá bekkem bolıp qalmaqta. Neftke ǵárezli qalalar hám aymaqlar tómenlewdiń áhmiyetli tásirin sezdi, biraq Dallastıń ósiwi toqtawsız dawam etti, 2015-jılı jáne de kúsheydi. Aymaqqa áhmiyetli milliy bas keńselerdiń kóship keliwi (mısalı, [[Toyota]]nıń [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyadan]] ketip, Dallas aymaǵında óziniń jańa [[Arqa Amerika]] bas keńsesin qurıw haqqındaǵı sheshimi) hám hár qıylı korporaсiyalardıń aymaqlıq keńseleriniń áhmiyetli keńeyiwi, sonday-aq kompaniyalardıń Oraylıq Dallasqa kóship keliwi Dallas ekonomikasınıń gúlleniwine túrtki boldı. Dallas–Fort-Uert aymaǵı Amerika Qurama Shtatlarında ashıq sawda kompaniyalarınıń bas keńseleriniń eń úlken toplanıwlarınıń biri bolıp esaplanadı. Fortune jurnalınıń 2022-jılǵı Amerikadaǵı Fortune 500 diziminiń jıllıq dizimine qaraǵanda, Dallas qalasında 11 Fortune 500 kompaniyası bar edi<ref name="Fortune-2022a"/>. Al pútkil DFW aymaǵında 23 kompaniya bar edi.[2] 2022-jılǵa kelip, Dallas–Fort-Uert Texastaǵı Fortune 500 bas keńseleriniń ekinshi eń úlken toplanıwın hám Qurama Shtatlardaǵı tórtinshi eń úlken toplanıwın kórsetedi, Xyuston (24), Chikago (35) hám Nyu-York (62) metropoliya aymaqlarınan keyin turadı.<ref name="Fortune-2022a" /> 2008-jılı AT&T kompaniyası óziniń bas keńsesin Oraylıq Dallasqa kóshirdi<ref>{{Cite news|title=AT&T Making a Move|url=https://www.nytimes.com/2008/06/30/technology/30phone.html|newspaper=The New York Times| sáne =June 30, 2008|access-date=June 30, 2008}}</ref>; AT&T dúnyadaǵı eń úlken telekommunikaсiya kompaniyası bolıp, 2017-jılı mámlekettegi túsim boyınsha toǵızınshı eń úlken kompaniya edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/antoinegara/2017/05/24/the-worlds-largest-telecom-companies-att-and-verizon-top-china-mobile/#f0a9a30a4523| bet = The World's Largest Telecom Companies: AT&T And Verizon Top China Mobile| avtor = Gara| at = Antoine| sáne = 2017-jıl 24-may | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2017-jıl 24-may }}</ref>. Dallasta jaylasqan basqa Fortune 500 kompaniyaları reyting tártibinde: Energy Transfer Equity, CBRE (2020-jılı óz bas keńsesin Los-Andjelesten Dallasqa kóshirgen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| bet = CBRE relocating headquarters to Dallas from Los Angeles, sources say| arxivurl = https://archive.today/20201028181308/https://www.bizjournals.com/dallas/news/2020/10/28/cbre-headquarters-relocation.html| arxivsáne = 2020-jıl 28-oktyabr | avtor = Salchert| at = Ryan| sáne = 2020-jıl 28-oktyabr | jumıs = Dallas Business Journal| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://finance.yahoo.com/news/real-estate-brokerage-cbre-moves-193907122.html| bet = Real estate brokerage CBRE moves headquarters from Los Angeles to Dallas| avtor = Vincent| at = Roger| sáne = 2020-jıl 29-oktyabr | til = en-US| jumıs = Yahoo Finance| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>, Tenet Healthcare, Southwest Airlines, Texas Instruments, Jacobs Engineering, HollyFrontier, Dean Foods hám Builders FirstSource. 2016-jıldıń oktyabr ayında dúnyadaǵı eń úlken injenerlik kompaniyalarınıń biri bolǵan Jacobs Engineering Kaliforniyadaǵı Pasadenadan Oraylıq Dallasqa kóshti<ref>{{Web deregi | url = http://www.bizjournals.com/dallas/news/2016/10/24/jacobs-engineering-global-hq-dallas-california.html| bet = Global engineering firm to relocate headquarters from California to Dallas| jumıs = Bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>. Jaqın jaylasqan Irvingte altı Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde: McKesson, eldegi eń iri farmaсevtikalıq distribyutor hám 2021-jılǵı Fortune 500 diziminde jeti nomeri menen jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/11/largest-pharmaceutical-company-in-u-s-moving-headquarters-from-california-to-dfw/| bet = Largest Pharmaceutical Company in U.S. Moving its HQ from California to DFW| sáne = 2018-jıl 1-dekabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.bizjournals.com/dallas/news/2018/11/30/mckesson-relocates-headquarters-to-north-texas.html| bet = Fortune 500 company to move headquarters from California to DFW| jumıs = www.bizjournals.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://fortune.com/fortune500/2021/| bet = Fortune 500| til = en| jumıs = Fortune| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>, Fluor (injeneriya), Kimberly-Clark, Celanese, Michaels Companies hám Vistra Energy. Planoda jáne tórt Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń qatarında J.C. Penney, Alliance Data Systems, Yum China hám Dr. Pepper Snapple.[4] Fort-Uertte eki Fortune 500 kompaniyası bar, olardıń ishinde American Airlines, dúnyadaǵı túsim, flot kólemi, payda, tasılǵan jolawshılar hám jolawshı-miyl túsimi boyınsha eń iri aviakompaniya, hám D.R. Horton, Amerikadaǵı eń iri úy qurıwshı kompaniya<ref name="Fortune 500" /> Fort-Uerttiń arqasında jaylasqan Uestleyk, TX qalasında házir eki Fortune 500 kompaniyası bar: finanslıq xızmetler gigantı Charles Schwab hám qolaylı dúkan distribyutorı Core-Mark.<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/charles-schwabs-move-to-dfw-shakes-up-leaderboard-in-region-already-undergoing-changes/287-36f72c12-37ae-4f7c-bce0-7d6eed949316| bet = Charles Schwab's move to DFW shakes up leaderboard in region already undergoing changes| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | til = en-US| jumıs = wfaa.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/commercial-real-estate/2018/09/fortune-500-company-relocating-to-dfw/| bet = Fortune 500 Company Relocating From California to DFW| sáne = 2018-jıl 6-sentyabr | til = en-US| jumıs = D Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-fevral }}</ref>. Bir Fortune 500 kompaniyası, GameStop, Greypvaynde jaylasqan. [[Fayl:NorthPark_Center_March_2017_4.jpg|solğa|nobaý|NorthPark orayı]] Dallasta hám onıń metro aymaǵında jaylasqan qosımsha iri kompaniyalarǵa mınalar kiredi: Comerica, ol 2007-jılı óziniń milliy bas keńsesin Detroyttan Dallas orayına kóshirgen<ref>{{Web deregi | url = http://www.toledoblade.com/business/2007/03/06/Comerica-Inc-to-relocate-headquarters-from-Detroit-to-Dallas.html| bet = Comerica Inc. to relocate headquarters from Detroit to Dallas| jumıs = toledoblade.com| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-mart }}</ref>, NTT DATA Services, Regency Energy Partners, Atmos Energy, Neiman Marcus, AECOM, Think Finance, 7-Eleven, Brinker International, Primoris Services, AMS Pictures, id Software, Mary Kay Cosmetics, Chuck E. Cheese's, Zale Corporation hám Fossil, Inc. Bul kompaniyalardıń kópshiligi - hám DFW metropoleksindegi basqa kompaniyalar - Dallas aymaqlıq palatasın quraydı. Dúnyadaǵı eń iri emshek rak shólkemi bolǵan Susan G. Komen for the Cure Dallasta qurılǵan hám sol jerde jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| bet = Ambassador Nancy G. Brinker, Founder of the World's Largest (March 27, 2007)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090817145240/http://jerusalem.usconsulate.gov/pr-03272007b.html| arxivsáne = 2009-jıl 17-avgust | sáne = 2007-jıl 27-mart | baspaxana = Jerusalem.usconsulate.gov| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-may }}</ref>. Kóp sanlı bizneslerden tısqarı, Dallasta Qurama Shtatlardaǵı basqa qalalarǵa salıstırǵanda jan basına shaqqanda eń kóp sawda orayları bar hám sonday-aq AQSHta ekinshi bolıp salınǵan sawda orayı - 1931-jılı ashılǵan Highland Park Village usı qalada jaylasqan<ref name="VisitDallas_Shopping">{{Web deregi | url = https://www.visitdallas.com/things-to-do/shopping/index.html| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160404181001/http://www.visitdallas.com:80/things-to-do/shopping/index.html| arxivsáne = 2016-jıl 4-aprel | jumıs = VisitDallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-iyun }}</ref>. Dallas Arqa Texastaǵı eki iri sawda orayınıń úyi bolıp tabıladı: Dallas Galleria hám NorthPark Center, ol Texastaǵı ekinshi eń úlken sawda orayı bolıp esaplanadı. Eki sawda orayı da joqarı dárejeli dúkanlarǵa iye hám aymaq ushın turistlerdi tartıwshı tiykarǵı orınlar bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.northparkcenter.com/pages/northpark-history| bet = NorthPark Center History – Luxury Shopping in Dallas| jumıs = Northparkcenter.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.galleriadallas.com/shopping/| bet = Shopping| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161122072055/http://www.galleriadallas.com/shopping/| arxivsáne = 2016-jıl 22-noyabr | jumıs = Galleriadallas.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-avgust }}</ref>. Forbes jurnalınıń 2011-jılı 21-sentyabrde járiyalanǵan "Amerikanıń eń bay adamları" atlı jıllıq dizimine qaraǵanda, qalada 17 milliarder jasaydı, bul 2009-jılǵı 14 milliarderden kóbeygen. 2009-jılı (14 milliarder menen) qala dúnya júzi boyınsha milliarderleri eń kóp qalalar arasında altınshı orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/forbes-400/#p_34_s_astate_All%20industries_All%20states_All%20categories_| bet = The Richest People in America, September 21, 2011| jumıs = Forbes Magazine| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| bet = Top World Cities for Billionaires, April 22, 2009| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090426051829/http://www.overseaspropertymall.com/stats/top-world-cities-for-billionaires/| arxivsáne = 2009-jıl 26-aprel | baspaxana = Overseas Property Mall, Guide to International Real Estate Investment| qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-oktyabr }}</ref>. Dallas Qurama Shtatlarda biznes saparları ushın úshinshi eń kóp tańlanatuǵın qala bolıp tabıladı, al Kay Bailey Hutchison konvenсiya orayı 1,000,000 kvadrat futtan (93,000 m²) aslamıraq maydanı menen eldegi eń úlken hám bánt konvenсiya oraylarınıń biri hám dúnyadaǵı eń úlken baǵanasız kórgizbe zalı bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| bet = Meeting Professionals – Why Dallas?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080413060744/http://www.dallascvb.com/meetings/why_dallas/| arxivsáne = 2008-jıl 13-aprel | baspaxana = Dallascvb.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-avgust }}</ref>. VisitDallas turizmdi alǵa ilgerletiw hám konvenсiyalardı tartıw ushın shártnama dúzilgen 501(c)(6) shólkemi, biraq 2019-jıldıń yanvar ayında járiyalanǵan audit bul maqsetlerge erisiwdegi nátiyjeliligine gúman tuwdırdı. == Kórkem óner hám mádeniyat == [[Fayl:Chandelier_and_stage_inside_the_auditorium_of_the_Margot_&_Bill_Winspear_Opera_House,_part_of_the_AT&T_Performing_Arts_Center_complex_in_the_Arts_District_of_Dallas,_Texas_LCCN2015630583.tif|oñğa|nobaý|Margot hám Bill Winspear Opera úyiniń ishki kórinisi]] === Kórkem óner hám muzeyler === Oraylıq qalanıń arqa bólimindegi Kórkem óner rayonı bir neshe kórkem óner orınlarına iye hám Qurama Shtatlardaǵı eń úlken tutas kórkem óner rayonı bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|title=ArtPlace names the Dallas Arts District one of the nation's top 12 ArtPlaces|url=https://www.dallasnews.com/arts/arts/2013/01/08/artplace-names-the-dallas-arts-district-one-of-the-nations-top-12-artplaces|first=Michael|last=Granberry| sáne =January 8, 2013|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|access-date=September 7, 2014}}</ref>. Bul rayondaǵı belgili orınlar qatarına Dallas kórkem óner muzeyi; Dallas simfoniyalıq orkestri hám Dallas samal simfoniyasınıń úyi bolǵan Morton H. Meyerson simfoniya orayı; Nasher estelik orayı; hám Trammell & Margaret Crow Aziya kórkem óneri toplamı kiredi. Sonday-aq, Oraylıq Dallasta jaylasqan Perot tábiyat hám ilim muzeyi tábiyiy tariyx hám ilim muzeyi bolıp tabıladı. 2005-jılǵı Pritzker arxitektura sıylıǵınıń laureatı Thom Mayne hám onıń Morphosis Architects firması tárepinen joybalastırılǵan 180,000 kvadrat futlıq (17,000 m²) imarat altı qabattan ibarat hám shama menen 14 qabat biyiklikte. AT&T Dallas Atqarıwshılıq óner orayına tiyisli orınlar qatarına Dallas kameralıq simfoniyasınıń úyi bolǵan Moody atqarıwshılıq zalı; Dallas teatr orayı hám Dallas qara terili oyın teatrınıń úyi bolǵan Dee hám Charles Wyly teatrı; hám Dallas operası hám Texas balet teatrınıń úyi bolǵan Winspear opera úyi kiredi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| bet = The Winspear Opera House| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051215052732/http://www.dallasopera.org/the_company/the_winspear.php| arxivsáne = 2005-jıl 15-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| bet = Building the Center| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080315224549/http://www.dallasperformingarts.org/buildingthecenter.html| arxivsáne = 2008-jıl 15-mart | jumıs = [[Dallas Center for the Performing Arts]]}}</ref>. [[Fayl:Dallas_Holocaust_&_Human_Rights_Museum_Photo.png|solğa|nobaý|Dallas Xolokost hám adam huqıqları muzeyi]] Bul aymaqtan uzaq emes arqada Southern Methodist universitetindegi Meadows muzeyi jaylasqan. 2009-jılı ol Madridtiń Prado muzeyi menen úsh jıllıq sheriklik ornattı. Prado ispan kórkem ónerine baǵdarlanǵan hám Arqa Amerikadaǵı ispan kórkem óneri toplamına iye bolıp, de Xuanes, El Greko, Fortuni, Goyya, Murilo, Pikasso, Pkensa, Ribera, Riko, Velaskes, Surbaran hám basqa da ispan suwretshileriniń shıǵarmaların óz ishine aladı. Bul shıǵarmalar, sonday-aq Roden hám Murdıń músinleri sıyaqlı ispan emes ataqlı shıǵarmalar da, sheriklik sonshelli tabıslı bolǵanlıǵı sebepli Prado hám Meadows muzeyleri sheriklikti uzaytıwǵa kelisti<ref>{{cite press release|url=http://www.smu.edu/News/2012/meadows-prado-agreement-13july2012|title=Prado and Meadows Museum announce expansion of partnership – SMU| sáne =July 13, 2012|work=[[Southern Methodist University]]|via=www.smu.edu|access-date=May 11, 2013}}</ref>. Jaratılıs izertlew institutı Dallasta kreaсionizm muzeyi bolǵan ICR Ilim hám Jer tariyxı ashılıw orayın basqaradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wfaa.com/article/news/local/inside-the-dallas-museum-where-faith-meets-science/287-253a5519-bd1b-4506-8362-af9d0c69f138| bet = Inside the Dallas museum where faith meets science| avtor = Panicker| at = Jobin| sáne = 2019-jıl 18-aprel | jumıs = [[WFAA]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-yanvar }}</ref>. Burınǵı Texas mektep kitapları qoyması, Uorren komissiyasınıń esabı boyınsha, Li Xarvi Osvald 1963-jılı Prezident [[Kennedi, Jon Ficjerald|Djon F. Kennedige]] atıp óltirgen jer, 1980-jıllardan baslap okrug húkimet keńsesi imaratı sıpatında xızmet etip kelmekte, tek altınshı hám jetinshi qabatları Altınshı qabat muzeyin jaylastırǵan. Amerika miniatyura óneri muzeyi Fair Park daǵı Mámleket zalında jaylasqan. Óner aymaǵında jáne jaqında keńeytilgen magnit mektebi bolǵan DISD niń Buker T. Vashington atındaǵı atqarıwshılıq hám kórkem óner joqarı mektebi bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.artsmagnet.org/| bet = Artsmagnet.org| baspaxana = Artsmagnet.org| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Óner aymaǵına jaqın jaylasqan Qala orayı aymaǵında Dallas zamanagóy óner muzeyi jaylasqan. [[Fayl:American_Airlines_Center_August_2015.jpg|oñğa|nobaý|American Airlines orayı]] Downtown nıń dál shıǵısında jaylasqan Deep Ellum, dáslep 1920-jıllar hám 1930-jıllarda Qubladaǵı eń ataqlı djaz hám blyuz orayı sıpatında belgili boldı<ref name="paynechapVI">{{Cite book|last=Payne|first=Darwin|title=Dallas, an illustrated history|url=https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn|year=1982|publisher=Windsor Publications|location=Woodland Hills, California|isbn=0-89781-034-1|pages=[https://archive.org/details/dallasillustrate0000payn/page/157 157]–185|chapter=Chapter VI: The Spirit of Enterprise}}</ref>. Blind Lemon Jefferson, Robert Johnson, Huddie "Lead Belly" Ledbetter hám Bessie Smith sıyaqlı artistler Deep Ellum daǵı Harlem hám Palace sıyaqlı dáslepki klublarda óner kórsetti. Búgingi kúnde Deep Ellum júzlegen artistlerdiń mákanına aylanǵan, olar pútkil aymaq boylap barlar, pablar hám konсert zallarınıń qasında jaylasqan loftlarda jasap, studiyalarda isleydi. Aymaqtaǵı úlken kólemdegi kórkem óner qosılıwı qalanıń graffitige bolǵan biyǵam qatnasınan kelip shıqqan, hám kóplegen jámiyetlik orınlar, sonıń ishinde tunneller, imaratlardıń diywalları, trotuarlar hám kósheler freskalar menen qaplanǵan. Bir úlken mısal, Good-Latimer tunneli, 2006-jıldıń aqırında usı jerden jeńil relsli jol qurılısın júrgiziw ushın buzıp taslandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| bet = Thinking of Relocating to Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130121032504/http://www.hgrouphomes.com/About_Dallas_Texas/page_2476195.html| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar | avtor = Hobson Real Estate Group| baspaxana = Hobson Real Estate Group| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-iyun }}</ref>. [[Fayl:Dallas_Museum_of_Art_July_2015_02.jpg|solğa|nobaý|Dallas kórkem óner muzeyi]] Deep Ellum sıyaqlı, Downtown nıń qublasında jaylasqan Cedars elatı da studiya artistleriniń kóbeyiwin hám [[oyın-zawıq]] orınlarınıń keńeyiwin kórip atır. Aymaqtaǵı kórkem óner kórinisi 2000-jıllardıń basında Southside on Lamar dıń ashılıwı menen rawajlana basladı, bul eski Sears Roebuck and Company qoyması loftlarǵa, studiyalarǵa hám usaqlap satıw oraylarına aylandırılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.southsideonlamar.com/| bet = Southside on Lamar Apartments Located in Downtown Dallas| jumıs = South Side On Lamar}}</ref>. Házirgi waqıtta bul jerde Gilley's Dallas hám Poor David's Pub sıyaqlı [[oyın-zawıq]] orınları bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| bet = The Legend Returns: Gilley's Brings New Life to Downtown Dallas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20050403173814/http://www.gilleysdallas.com/PressRoom/pressreleases/PRrelease0911.pdf| arxivsáne = 2005-jıl 3-aprel | sáne = 2003-jıl 11-sentyabr | jumıs = Gilley's Dallas| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Dallas Mavericks komandasınıń iyesi hám jergilikli isbilermen Mark Cuban 2005-jıldıń sentyabr ayında Cedars stanсiyası janındaǵı Lamar kóshesinde jer satıp aldı, hám jergilikli turǵınlar onıń bul jerde oyın-zawıq kompleksin jobalastırıp atırǵanın boljap atır<ref>{{Cite news|url=https://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/classifieds/news/homecenter/realestate/stories/DN-cuban_01bus.ART.State.Edition2.13bfde7f.html|title=Mark Cuban snaps up tracks near downtown|access-date=April 20, 2006}}</ref>. Trinity dáryasınıń qublasında, Oak Cliff te jaylasqan Bishop Arts District te kóplegen studiya artistleri qayta qurılǵan qoymalarda jasaydı. Tar kósheler hám kósheler boyındaǵı imaratlardıń diywalları freskalar menen bezelgen, al átiraptaǵı kóshelerde kóplegen ózgeshe restoranlar hám dúkanlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.bishopartsdistrict.com/| bet = Bishop Arts District| baspaxana = Bishop Arts District| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-may }}</ref>. Dallas qalasınıń húkimet bólimi sıpatında Mádeniyat isleri boyınsha basqarması bar. Bul basqarma qala boyınsha altı mádeniyat orayın basqaradı, jergilikli súwretshiler hám teatrlarǵa qarjı bóledi, jámiyetlik kórkem óner joybaların baslaydı hám qalaǵa tiyisli klassikalıq radio stanсiyası WRR dı basqaradı. Los Andjeles klassındaǵı suw astı qayıǵı USS Dallas 2014-jıldıń sentyabr ayında xızmetten shıǵarılǵannan keyin Trinity dáryası janında muzey kemesine aylandırılıwı jobalastırılǵan edi, biraq bul joba keyinge qaldırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dmagazine.com/frontburner/2017/12/uss-dallas-maritime-museum-hunt-red-october-submarine/| bet = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas?| avtor = Macon| at = Alex| sáne = 2017-jıl 8-dekabr | jumıs = Could the Nuclear Submarine USS Dallas Finally Come to Dallas? – D Magazine| baspaxana = A Magazine| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Ol Xyuston da úlken bólimlerge bólinip, júk mashinaları menen muzey ornına alıp kelinedi hám sol jerde qayta qurastırıladı. === Kitapxanalar === [[Fayl:Biblioteca_Dallas_Interior.jpg|oñğa|nobaý|Dallas Jámiyetlik Kitapxanası]] Qala Dallas Jámiyetlik Kitapxanası sisteması tárepinen xızmet kórsetiledi. Bul sistema Dallas Hayal-qızlar Klubları Federaсiyası tárepinen dúzilgen bolıp, sol waqıttaǵı prezident May Dickson Exall basshılıǵında ámelge asırılǵan. Onıń qarjı jıynaw háreketleri filantrop hám polat magnatı Andrew Carnegie den grant alıwǵa alıp keldi, bul kitapxana sistemasına 1901-jılı óziniń birinshi filialın qurıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi| url = https://dallaslibrary2.org/about/history.php| bet = Library History| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240229235411/https://dallaslibrary2.org/about/history.php| arxivsáne = 2024-jıl 29-fevral }}</ref>. TBúgingi kúnde kitapxana sisteması qala boyınsha 30 filialdı basqaradı, sonıń ishinde qalanıń Húkimet rayonında jaylasqan 8 qabatlı J. Erik Jonsson Oraylıq Kitapxanası bar<ref>{{Web deregi| url = https://dallaslibrary2.org/hours.php| bet = Hours| baspaxana = Dallas Public Library| qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240229235406/https://dallaslibrary2.org/hours.php| arxivsáne = 2024-jıl 29-fevral }}</ref>. === Aspazlıq === Dallas óziniń barbekyu, haqıyqıy Meksika hám Tex-Mex aspazlıǵı menen tanımalı. Dallas aspazlıq saxnasınıń ataqlı ónimleriniń qatarına 1971-jılı restorator Mariano Martinez tárepinen oylap tabılǵan muzlatılǵan margarita mashinası kiredi<ref>{{Cite news|last=Nelson|first=Colleen McCain|title=One Man's Invention, Forever Frozen In Time – Dallas: Margarita Machine Takes Its Rightful Place In History|newspaper=[[The Dallas Morning News]]| sáne =October 9, 2005|url=https://www.dallasnews.com/s/dws/news/city/lakewood/stories/DN-margarita_09met.ART.West.Edition2.4242abd.html|access-date=February 7, 2007}}</ref>. [[Fayl:State_Fair_of_Texas_September_2019_02_(Centennial_Hall).jpg|oñğa|nobaý|Fair Park daǵı Texas Mámleketlik Yarmarkası]] === Ilajlar === Texas Mámleketlik Yarmarkası 1886-jıldan berli hár jılı Fair Park ta ótkerilip kelmekte hám qala ekonomikasına jılına shama menen 50 million dollar payda alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/2016/04/19/big-tex-s-economic-impact-try-50-million-says-new-study-on-the-state-fair/| bet = Big Tex's economic impact? Try $50 million, says new study on the State Fair| avtor = Steve| at = Thompson| sáne = 2016-jıl 19-aprel | jumıs = The Dallas Morning News| qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-aprel }}</ref>. Cotton Bowl da ótkeriletuǵın<ref>{{Web deregi | url = https://www.kvue.com/article/sports/ncaa/longhorns/red-river-showdown-history-behind-the-texas-oklahoma-rivalry/269-2ae1103e-2409-44c4-96fa-a3df41f24da7| bet = Red River Showdown: The history behind the Texas-Oklahoma rivalry| sáne = 2019-jıl 8-oktyabr | til = en-US| jumıs = kvue.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>, Texas Universiteti (Ostin) menen Oklaxoma Universitetin qarsı qoyatuǵın futbol oyını Red River Shootout ta qalaǵa kóp sanlı qonaqlardı alıp keledi. Qala jáne de Cotton Bowl da State Fair Classic hám Heart of Dallas Bowl turnirlerin ótkeredi. Basqa festivallar qatarına qalanıń úlken meksikalı-amerikalı xalqı tárepinen ótkeriletuǵın bir neshe Cinco de Mayo bayramları hám Lower Greenville Avenue boylap ótetuǵın Áwliye Patrik kúni paradı, Juneteenth bayramları, Taste of Dallas, Deep Ellum Kórkem óner festivalı, Dallas Grek awqatları festivalı, jıl sayınǵı Xellouin ilajı "The Wake", hám Xellouinde ótkeriletuǵın eki jıllıq waqıya, sonıń ishinde Cedar Springs Road taǵı Xellouin paradı hám Kórkem óner rayonındaǵı Oraylıq Dallas ta ótkeriletuǵın "Zombi júriwi" kiredi. Victory Park tıń ashılıwı menen, WFAA telekanalı AT&T Plaza da jıl sayınǵı Jańa jıl keshesin ótkere basladı. Telekanal bul bayramnıń Nyu-Yorktıń Times Square daǵı bayramlarǵa uqsas bolıwın úmit etti. 2011-jılǵı Jańa jıl keshesinde 32,000 adam qatnasıp, jańa rekord ornatıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dallasnews.com/news/curious-texas/2019/12/30/what-happened-to-big-d-nye-curious-texas-investigates/| bet = What happened to Big D NYE? Curious Texas investigates| sáne = 2019-jıl 30-dekabr | til = en| jumıs = Dallas News| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-iyun }}</ref>. Bir neshe jıldan keyin "Big D NYE" bayramları toqtatılǵannan soń, qala orayında jańa jıl aqırǵı waqıyası baslandı. Bunda Reunion Tower da úlken salyut showı ótkerilip, ol KXAS hám pútkil shtat hám aymaq boyınsha basqa da telekanallarda kórsetildi. Sonıń menen birge, Dallas aymaǵındaǵı bir neshe Omni qonaqxanaları jańa jıldı qarsı alıw ushın úlken ilajlar shólkemlestiredi. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Qalalar hám elatlar]] 7rp1ysly7ovoc93xsnbd1593g00grsa 4 23879 274922 274861 2026-10-14T12:01:01Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274922 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25210}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4404}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} n4k57az2og90tygagpolx6vt8i51kyr 0 24364 274949 180996 2026-10-15T09:08:46Z Kvazimodo 10433 kategoriya 274949 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ejaculation anatomy en.svg|200px|right|thumb|Erkekler eyakulyaciyasınıń anatomiyasın kórsetiwshi diagramma.]] [[Fayl:Ejaculation educational seq 4.png|roght|thumb|200px|Erkek jınısıy organınıń ushınan bólinip shıqqan eyakulyaciya mısalı.]] '''Bóliniw''' yamasa '''eyakulyaciya''' — bul erkekler denesinde spermatozoidlar bar bolǵan suyıqlıq erkek jınısıy organınıń ushınan sırtqa shıǵarılıwı esaplanadı. [[Jınıslıq qatnas|Jınısıy birigiwdiń]] aqırǵı basqıshı bolıp, [[orgazm]] menen birge keledi. Ajıralıw spermatozoidlardı óz ishine alǵan maniya sebepli tábiyiy tuqımlanıwdıń tiykarǵı elementi bolıp esaplanadı. Jınısıy baylanıstan tısqarı, masturbaciya menen de bosatılıwı múmkin. Uyqı waqtında bosasıw óz-ózinen de júz beriwi múmkin. Eyakulyaciyanıń ámelge asıwı ushın fizikalıq qosılıwdıń zárúrligi joq. Psixologiyalıq jaqtan [[Erotizm|erotikalıq]] jaqınlasıwlar, birge bolıwlar bunıń hám ruwxıy hám fizikalıq jaqtan qálewine sebep bolıwı múmkin. Hayallarda bolsa bóliniw basqasha, onı ''squirting'' (shashıratıw) menen aljastırmaw kerek. Erkeklerde eyakulyaciya oǵada lázzet beriwshi hám tınıshlandırıwshı bolıp esaplanadı, óytkeni ol kóbinese orgazm menen birge boladı. == Process == Erkeklerde bólip shıǵarıw procesi tómendegishe ámelge asadı: Dáslep fizikalıq yamasa psixologiyalıq jaqtan jınısıy qozıw júz beredi. Bul qozǵalıw nátiyjesinde dene aǵzası qattılasadı, sozıladı, úlkeyedi hám erekciya júz beredi. Keyingi ámeller nátiyjesinde de (jınısıy baylanıs yamasa [[masturbaciya]]) bosatılıw júz beredi. Ajıralıwdan kóp waqıt ótpey-aq, jınısıy qálew kem-kemnen azayıp, bosasadı. # Jınısıy qozǵaw (fizikalıq hám psixologiyalıq) # Qattıwlanıw # Bólip shıǵarıw # Bosańlasıw == Mashqalalar == Bólip shıǵarıw fiziologiyalıq kózqarastan ápiwayı, biraq gormonal, ximiyalıq, elektr, mexanikalıq hám psixologiyalıq kózqarastan quramalı process. Er adamnıń ózi yamasa ómirlik joldası qálewinen aldın (erterek bosatıw) yamasa keyin (keshiktirilgen bosatıw) bosatıwı qálemegen, biraq keń tarqalǵan jınısıy mashqalalar bolıp esaplanadı<ref>Öztürk, Metin İshak; Koca, Orhan; Kahraman, Muhammet İhsan. 2008. «Gecikmiş ejakülasyon». Haydarpaşa Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Tıp Dergisi, 48(2): 108-122</ref><ref>Gökkaya, Ali. Erken Boşalma Tedavi Teknikleri. İstanbul: Oksijen Yayınları, 2008. ISBN 9789758911424</ref><ref>Doğan, Sultan; Doğan, Mehmet. 2007. «Erken boşalma, tedavisi ve selektif seratonin gerialım inhibitörlerinin etkinliği». Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 17(2): 87-99.</ref><ref>Demir, Ömer; Cihan, Ahmet ; Kefi, Aykut; Esen, Ahmet Adil. 2009. «Prematür ejakülasyon hastalarinin klinik ve demografik özelliklerinin değerlendirilmesi». Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 23(3): 123-128.</ref>. Bosalmay qalıw jaǵdayı bolsa patologiyalıq funkciyalıq buzılıw bolıp<ref>İnci, Kubilay ve Ergen, Ali Ergen. 2009. «Erektil disfonksiyon ve oral farmakoterapi». Hacettepe Tıp Dergisi C.40 S.1: 45-52.</ref>, kóbinese jeterli dárejede qattılanbaǵanı (erektil disfunkciyası) menen birgelikte baqlanadı hám medicinada [[aneyakulyaciya]] dep ataladı. == Payda bolıwı == Bólip shıǵarıw [[prostata bezi]]niń ayırım mashqalaları sebepli, geyde bolsa uyqı waqtındaǵı psixologiyalıq qozǵalıwlar nátiyjesinde júzege keliwi múmkin. Bul jaǵday da uyqıda bólip shıǵarıw dep ataladı. Uyqıda bólip shıǵarıw tek erkeklerde emes, hayallarda da baqlanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Eyakulyaciya| ]] [[Kategoriya:Andrologiya]] [[Kategoriya:Fertillik]] [[Kategoriya:Orgazm]] [[Kategoriya:Urologiya]] [[Kategoriya:Sút emiziwshilerdiń erkek reproduktiv sisteması]] [[Kategoriya:Penis]] [[Kategoriya:Sperma]] [[Kategoriya:Erkekler salamatlıǵı]] 48lactxrh6vp2vit9xmg3y52j4z8xsu 0 24377 274955 213902 2026-10-15T09:26:39Z Kvazimodo 10433 /* Derekler */ qáte dúzetildi 274955 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Phonesex.svg|right|200px]] [[Fayl:Phone box prostitute calling cards 1.jpg|right|200px]] '''Telefondaǵı jınısıy qatnasıq''' — telefon arqalı sóylesiw bolıp, eki yamasa onnan artıq adam arasındaǵı jınısıy qozǵalıstı payda etiwge qaratılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cosmopolitan.com/sex-love/g2275/how-to-have-phone-sex/| bet = 20 Ways to Have Phone Sex Without Feeling Awkward AF| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220128105720/https://www.cosmopolitan.com/sex-love/g2275/how-to-have-phone-sex/| arxivsáne = 28-1-2022 }}</ref>. Barlıq tárepler ıqtıyarlı túrde qatnasadı, kóbinese [[masturbaciya]] boladı. Qosımsha sıpatında ol aylandırılatuǵın telefonlar bolǵan eski dáwirlerge shekem baradı. Telefon menen jınısıy qatnasıq eki táreptiń de [[Qıyalıy jınısıy qatnasıq|qıyalına]] keledi, sebebi eki tárep te virtual jınısıy baylanıstı qıyalına keltiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.healthline.com/health/healthy-sex/how-to-have-phone-sex| bet = 27 Tips to Help You Have the Hottest Phone Sex of Your Life| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220128105726/https://www.healthline.com/health/healthy-sex/how-to-have-phone-sex| arxivsáne = 28-1-2022 }}</ref>. Erotikalıq sóylesiw telefon arqalı, ásirese qatnasıwshılardan keminde birewi masturbaciya qılǵanda yamasa jınısıy fantaziyaǵa kiriskende júz beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.self.com/story/how-to-have-phone-sex/amp| bet = How to Have Phone Sex That's Fun for Everyone Involved| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxiv-url = https://web.archive.org/web/20220128105722/https://www.self.com/story/how-to-have-phone-sex/amp| arxivsáne = 28-1-2022 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Masturbaciya}} [[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]] [[Kategoriya:Pornografiya]] [[Kategoriya:Masturbaciya]] [[Kategoriya:Jınıslıq qatnas industriyası]] p1tvb9koy79mihom4e0evmz38y91l5q 14 24388 274950 107987 2026-10-15T09:12:26Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 274950 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Male masturbation}} {{main|Erkek masturbaciyası}} {{seealso|:Kategoriya:Hayal masturbaciyası}} [[Kategoriya:Masturbaciya]] [[Kategoriya:Erkekler hám jınıslılıq]] [[Kategoriya:Eyakulyaciya]] 47trtoq2wtliu7t96wiwjocw8iu7own 0 24393 274953 213910 2026-10-15T09:20:01Z Kvazimodo 10433 Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Jınısıy qatnasıq mashinası]] betin [[Jınıslıq qatnas mashinası]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama 213910 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Fucking Machines device example The Toolbox cropped to machine.jpg|right|150px]] [[Fayl:Fucking Machines device example Annihilator cropped to machine.jpg|right|150px]] [[Fayl:Fucking Machines device example Intruder MK II cropped to machine.jpg|right|150px]] '''Seks''' yamasa '''jınısıy qatnasıq ushın arnalǵan mashina''' — adamnıń jınısıylıǵın yamasa adamnıń jınısıy háreketin simulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın mexanikalıq qural<ref>{{Web deregi | url = https://www.shape.com/lifestyle/sex-and-love/best-sex-machines| bet = Arxiv nusqa| qaralǵan sáne = 30-3-2021 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126041324/https://www.shape.com/lifestyle/sex-and-love/best-sex-machines| arxivsáne = 26-1-2021 }}</ref>. Ásbaplar tesiwshi yamasa shıǵarıwshı bolıwı múmkin. Ekstraktiv qurılma avtomat sawıw mashinası sıyaqlı isleydi hám deneniń [[penis]]ke, [[kókirek]]ke yamasa basqa bólimine ornatılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.bustle.com/p/9-genius-sex-toys-that-do-all-the-work-for-you-78459| bet = Arxiv nusqa| = qaralǵan sáne 30-3-2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201123223745/https://www.bustle.com/p/9-genius-sex-toys-that-do-all-the-work-for-you-78459| arxivsáne = 23-11-2020 }}</ref>. Zamanagóy avtomatlastırılǵan erotikalıq stimulyaciya ásbapları [[vibrator]]lardan parıq qıladı. Bul qurılmalar geyde avtoerotik yaki birgeliktegi tutqınlıq oyınınıń bir bólegi sıpatında qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.wellandgood.com/cowgirl-sex-machine-sale/| bet = Arxiv nusqa| qaralǵan sáne = 30-3-2021 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210116174307/https://www.wellandgood.com/cowgirl-sex-machine-sale/| arxivsáne = 16-1-2021 }}</ref>. [[Teledildonika]] aralıqtan paydalanılatuǵın hár túrli seks mashinalar hám internet interfeysinen paydalanıwdı birlestiredi. == Qosımsha qarań == * [[Jelli quwırshaq]] * [[Jugum penis]] * [[Vibrator]] == Derekler == {{Derekler}} {{Masturbaciya}} [[Kategoriya:Jınısıy qatnasıq oyınshıqları]] [[Kategoriya:Masturbaciya]] 472h590knjbcvab714rln4tf7vxx5rt 10 24469 274954 195634 2026-10-15T09:20:51Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 274954 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Masturbaciya | bodyclass = hlist | title =[[Masturbaciya]] | default = {{{state|collapsed}}} | basestyle = text-align:center; |titlestyle = background | group1 =Texnikalar | list1 = * [[Anal masturbaciya]] * [[Avtokunnilingus]] * [[Avtofellyaciya]] * [[Erotikalıq elektrostimulyaciya]] * [[Telefonda jınısıy qatnasıq]] * [[Prostata bezin massajlaw|Prostata masajı]] * [[Teledildonika]] * [[Erotikalıq asfiksiya]] * [[Jámáátlik masturbaciya]] * [[Orgazm kontroli]] |group2 = [[Jınıslıq qatnas oyınshıqları|Áspablar]] |list2 = * [[Anal monshaqlar]] * [[Jasalma qın]] ([[Fleshlight]]) * [[Ben Wa topları]] * [[Falloimitator]] ([[Qos penetrativli dildo]]) * [[Jelli quwırshaq]] * [[Jınıslıq qatnas mashinası]] ([[Sybian]] {{*}} [[Venus 2000]] {{*}} [[Vibrator (jınısıy qatnasıq)|Vibrator]]) * [[Uretral sesler|Ses]] |group3 = Ilajlar |list3 = * [[Masturbate-a-thon]] * [[Xalıqaralıq masturbaciya kúni]] * [[Wank háptesi]] |group4 = Tariyxı hám jaǵdayı |list4 = * [[Masturbaciya tariyxı]] * [[Jınıslıq revolyuciya]] * [[Masturbaciya haqqında diniy kóz-qaraslar|Diniy kóz-qaraslar]] * [[Haywanlarda jınıs]] |group5 = Masturbaciya oqıtıwshıları |list5 = * [[Betty Dodson]] * [[Joycelyn Elders]] |group6 = Baylanıslı |list6 = * [[Avtoerotizm]] * [[Penisti ayaq penen qozdırıw]] * [[Penisti qol menen qozdırıw]] * [[Jugum penis]] * [[Uyqıda bóliniw]] * [[NoFap]] * [[Jınıslıq tilsim]] * [[Venus Butterfly]] | below = *[[q:Masturbaciya|Wikicitata]] *[[wikt:masturbaciya|Wikisózlik]] *[[Commons:Category:Masturbation|Wikimedia Commons]] *[[s:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiderek]] *[[n:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikijańalıq]] *[[v:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiversitet]] *[[b:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikikitaplar]] }} <noinclude> [[Kategoriya:Jınıs hám seksuallıq úlgiler]] [[Kategoriya:Masturbaciya]] </noinclude> gtyt5wpwv2l0plni9l8i2wsnmcglscn 0 24536 274935 213936 2026-10-15T01:13:53Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274935 wikitext text/x-wiki '''El Klasiko''' ([[Ispan tili|ispan tilinde]], kishi háripler menen de jazıladı<ref name="fundéu">{{Web deregi | url = https://www.fundeu.es/recomendacion/el-clasico-en-minuscula-y-sin-comillas/| bet = el clásico, en minúscula y sin comillas| til = es| jumıs = fundeu.es| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-mart }}</ref>; ispansha aytılıwı: [el ˈklasiko]) yamasa '''El Klassik''' ([[Katalan tili|katalon tilinde]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.elpunt.cat/noticia/article/8-esports/48-barca/329919-el-classic-es-jugara-dilluns.html| bet = El clàssic es jugarà dilluns| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101231000103/http://www.elpunt.cat/noticia/article/8-esports/48-barca/329919-el-classic-es-jugara-dilluns.html| arxivsáne = 2010-jıl 31-dekabr | sáne = 2010-jıl 18-noyabr | baspaxana = [[El Punt]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-noyabr }}</ref>, aytılıwı [әl ˈklasik]), ekewi de «Klassika» mánisin ańlatadı, bul atama básekiles klublar [[FC Barcelona|Barselona]] hám [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] arasındaǵı hár qanday [[futbol]] matchına berilgen. Dáslep [[La Liga|Ispaniya chempionatındaǵı]] jarıslarǵa qatnaslı bolǵan bul termin, házir klublar arasındaǵı barlıq oyınlardı, sonıń ishinde UEFA Chempionlar Ligası, Ispaniya Superkubogı hám Ispaniya Kubogı oyınların da óz ishine aladı. Bul sporttaǵı eń qatal básekilerdiń biri dep esaplanadı hám onıń matchların dúnya júzi boyınsha júz millionlaǵan adam kóredi<ref name="BBC History">{{Cite news|title=Barca & Real renew El Clasico rivalry|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7773758.stm| sáne =12 December 2008|access-date=15 August 2010}}</ref><ref>{{Cite news|title=The bitterest rivalry in world football|url=https://www.theguardian.com/football/2002/aug/28/sport.danrookwood|work=[[The Guardian]]|date=28 August 2002}}</ref>. Óziniń intensivligi menen belgili bolǵan bul oyın eki komandanıń da este qalarlı [[Goldı bayramlaw|gol bayramlawın]] óz ishine aladı, kóbinese eki táreptiń de bir-birin mısqıllawı menen baylanıslı boladı<ref name="Marca">{{Cite news|title=Real Madrid-Barcelona: Celebrations in enemy territory|url=http://www.marca.com/en/football/barcelona/2017/04/24/58fe5ed8ca47413f548b461c.html|access-date=9 October 2018|work=Marca}}</ref>. Olar dúnyadaǵı eń bay hám tabıslı futbol klubları qatarına kiredi; 2014-jılı Forbes jurnalı Barselona hám Real Madridti dúnyadaǵı eń qımbat eki sport komandası dep atadı. Eki klubtıń da dúnya júzi boyınsha tárepdarları bar hám olar sociallıq tarmaqlarda eń kóp baqlanatuǵın eki sport komandası bolıp tabıladı<ref>{{Cite news|title=Barcelona becomes first sports team to have 50 million Facebook fans|url=https://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2014/01/03/barcelona-becomes-first-sports-team-to-have-50-million-facebook-fans/|newspaper=Forbes}}</ref>. Real Madrid rásmiy báseki oyınlarında óz-ara nátiyjeler boyınsha 105 jeńis penen aldıńǵı orında, Barselonanıń 103 jeńisi bar, 2025-jıl 26-aprelde ótkerilgen oyınǵa shekem 52 teńlik bolǵan<ref>{{Cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/en/el-clasico|title=Barça and Real Madrid: El Clásico|publisher=FC Barcelona|access-date=23 May 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://cadenaser.com/nacional/2023/03/02/las-estadisticas-del-clasico-partidos-goles-y-datos-de-los-enfrentamientos-entre-real-madrid-y-barcelona-cadena-ser/?outputType=amp|title=Las estadísticas del Clásico: partidos, goles y datos de los enfrentamientos entre Real Madrid y Barcelona|access-date=23 May 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/el-clasico-barca-real-madrid/20170728/43102933574/barca-madrid-clasico-amistoso.html?facet=amp|title=26 años sin un Clásico amistoso|access-date=23 May 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lagalerna.com/los-amistosos-real-madrid-barcelona/|title=Los amistosos Real Madrid–Barcelona|access-date=23 May 2023}}</ref>. Atletik Bilbao menen birge, olar [[La Liga|La Ligada]] hesh qashan tómengi ligaǵa túspegen jalǵız klublar bolıp esaplanadı. == Oyınshılar arasındaǵı básekiler == === Laslo Kubala hám Alfredo Di Stefano (1953–1961) === 1950-jıllardıń basına shekem Real Madrid Ispaniyada turaqlı chempionlıqqa talaban emes edi, 1929-jıldan 1953-jılǵa shekem tek eki Primera Divizion titulın jeńip alǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.worldfootball.net/winner/esp-primera-division/| bet = Primera División – Champions| til = en| jumıs = worldfootball.net| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyul }}</ref>. Biraq, 1953-jılı Alfredo Di Stefanonıń, sol jılı Pako Gentonıń, 1956-jılı Raymond Kopanıń hám 1958-jılı Ferenc Pushkashtıń keliwi menen Real ushın jaǵday ózgerdi. Bul dáwirde Real Madridtiń kúshi artıp, komanda Ispaniya hám Evropaǵa húkimdarlıq etti, al Barselona bolsa óziniń vengriyalı juldızı Laslo Kubalaǵa hám 1955-jılı qosılǵan Luis Suaresqa, sonıń menen birge vengriyalı oyınshılar Shandor Kochish hám Zoltan Cibor hám braziliyalı Evaristoǵa súyendi. Kubala hám Di Stefanonıń keliwi menen Barselona hám Real Madrid sol jılları Evropadaǵı eń áhmiyetli klublardıń qatarına kirdi, al bul oyınshılar óz komandalarınıń tariyxındaǵı burılıs noqatın bildirdi<ref>{{Web deregi| url = https://www.martiperarnau.com/el-ano-en-que-kubala-entreno-a-di-stefano/| bet = Historias de la Liga: el año en que Kubala entrenó a Di Stéfano| til = es| jumıs = martiperarnau.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200803095208/https://www.martiperarnau.com/el-ano-en-que-kubala-entreno-a-di-stefano/| arxivsáne = 2020-08-03| access-date = 2025-05-03}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.academia.edu/9073734| bet = Kubala e Di Stefano: le nuove stelle del cinema spagnolo durante il franchismo| avtor = Sanjurjo| at = Juan Antonio Simón| til = it| jumıs = academia.edu}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.lavanguardia.com/deportes/barsa-madrid/20120420/54284642303/messi-cristiano-di-stefano-kubala-barsa-madrid.html| bet = Messi y Cristiano; Di Stéfano y Kubala: La lucha entre Barça y Madrid| sáne = 2012-jıl 19-aprel | til = es| jumıs = lavanguardia.com}}</ref>. Kubala hám Di Stefano menen báseki payda boldı, biraq onıń búgingi kúndegi jaǵdayǵa keliwi ushın ele kóp waqıt kerek boldı<ref>{{Web deregi | url = https://spainsnews.com/real-madrid-kubalas-last-battle-against-real-madrid/| bet = Real Madrid: Kubala's last battle against Real Madrid| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220704082114/https://spainsnews.com/real-madrid-kubalas-last-battle-against-real-madrid/| arxivsáne = 2022-jıl 4-iyul | jumıs = spainsnews.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyul }}</ref>. Bul dáwir hár qıylı turnirlerdegi oyınlardıń kópligi menen sıpatlandı, óytkeni olar sol waqıtta bar bolǵan barlıq turnirlerde, ásirese Evropa dárejesinde, eki máwsim qatar eki ret ushırastı. Olardıń dáwirinde El Klasiko 26 ret ótkerildi: Real 13 matchtı, Barselona 10 matchtı jeńdi, al 3 match teń tamamlandı. Bul oyınlarda Di Stefano 14, al Kubala 4 gol urdı. === Krishtianu Ronaldu hám Lionel Messi (2009–2018) === <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div class="thumbimage" style="height:192px;overflow:hidden">[[Fayl:Cristiano_Ronaldo609.jpg|alt=Cristiano Ronaldo in 2012|192x192 nükte]]</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div class="thumbimage" style="height:192px;overflow:hidden">[[Fayl:Lionel_Messi_Player_of_the_Year_3,_2011.jpg|alt=Lionel Messi in 2011|193x193 nükte]]</div></div></div><div class="trow" style="display:flex"><div class="thumbcaption">[[Krishtianu Ronaldu]] hám [[Lionel Messi]] 2011–12 máwsiminde</div></div></div></div>2009-jıldan 2018-jılǵa shekemgi [[Lionel Messi]] hám [[Krishtianu Ronaldu]] arasındaǵı báseki El Klasiko tariyxındaǵı eń básekige tolı boldı, eki oyınshı da óz klublarınıń barlıq waqıtlardaǵı eń kóp gol urǵan oyınshıları boldı. Olardıń dáwirinde eki klub ushın da kóplegen rekordlar jańalandı; eki oyınshı Real Madrid hám Barselonada bolǵan kópshilik máwsimlerde La Liga hám Chempionlar Ligasında gezekpe-gezek eń kóp gol urıwshılar boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-lionel-messi-rivalry-26494935| bet = EXCLUSIVE: Cristiano Ronaldo's former coach explains impact of Lionel Messi rivalrys| sáne = 2022-jıl 21-mart | jumıs = [[Daily Mirror]]}}</ref>. Bul dáwirde Ronaldu Evropa Altın butsın úsh ret, al Messi bes ret jeńip aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/gboot.html| bet = Golden Boot ("Soulier d'Or") Awards| jumıs = [[RSSSF]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar }}</ref>. Bunnan tısqarı, Messi Altın toptı bes ret, al Ronaldu tórt ret jeńip aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fourfourtwo.com/features/ballon-dor-complete-list-of-winners| bet = Every Ballon d'Or winner: A complete list of every men's player to have won the award| avtor = White| at = Mark| sáne = 2022-jıl 17-oktyabr | til = en| jumıs = FourFourTwo| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar }}</ref>. Ispaniyada birge oynaǵan toǵız jıl dawamında, eki oyınshı barlıǵı bolıp 922 gol urdı, sonıń ishinde El Klasiko oyınlarında 38 gol, olardıń 20-sın Messi, al 18-in Ronaldu urdı. 2024-jılǵa kelip, Ronaldu UEFA Chempionlar Ligasınıń barlıq waqıtlardaǵı eń kóp gol urǵan oyınshısı bolıp turıptı, al Messi ekinshi orında<ref>{{Web deregi | url = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0257-0e910cf2494a-5185150de9d4-1000--champions-league-all-time-top-scorers-cristiano-ronaldo-lionel-/| bet = Champions League all-time top scorers: Cristiano Ronaldo, Lionel Messi, Robert Lewandowski, Karim Benzema| sáne = 2022-jıl 28-iyun | jumıs = [[UEFA]]}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Messi 474 gol menen La Liganıń barlıq waqıtlardaǵı eń kóp gol urǵan oyınshısı, al Ronaldu 311 gol menen ekinshi orında<ref>{{Web deregi | url = https://www.goal.com/en/news/lionel-messi-cristiano-ronaldo-top-10-la-liga-goalscorers-of-all-time/xrsq7xenmn81mtodnebf9q7s| bet = All-time La Liga top scorers: From Lionel Messi and Cristiano Ronaldo to Raul| jumıs = goal.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar }}</ref>. Eki oyınshı da óz klublarınıń La Liga tariyxındaǵı eń kóp upay jıynaw rekordına úles qostı, Real Madrid 2011–12 máwsiminde hám Barselona 2012–13 máwsiminde 100 upaydan topladı. Messi-Ronaldu básekilesi eki oyınshınıń da kóplegen gollar urıwı menen, sonday-aq olardıń jetisiwinde úlken sebepker bolǵan kóplegen jergilikli hám Evropa titulları menen sıpatlandı. Óz dáwirinde, olar klublarınıń Evropadaǵı ústemligine úles qostı, sebebi olar toǵız máwsim ishinde altı Chempionlar Ligası titulın jeńip aldı, sonıń ishinde 2014-jıldan 2018-jılǵa shekem bes izbe-iz máwsim bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.worldfootball.net/winner/champions-league/| bet = Champions League – Champions| til = en| jumıs = worldfootball.net| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-iyul }}</ref>. El Klasiko oyınlarında Messi óz karerasında 26 gol urıp, rekord ornattı. Ronaldu 18 gol urıp, bul kórsetkish penen Di Stefano menen birge oyınnıń tariyxındaǵı ekinshi orındı bólisip tur. Ekinshi tárepten, Ronaldunıń minut basına gol urıw qatnasında azǵana artıqmashlıǵı bar, ol El Klasiko oyınlarında hár 141 minutta bir gol urǵan. Onnan sál artta Messi turıptı, ol hár 151.54 minutta bir gol urǵan. Olardıń dáwirinde Real Madrid penen Barselona arasındaǵı básekilesik Ronaldu menen Messidiń básekilesigi menen sıpatlandı. Barselonanıń [[Neymar]] hám [[Luiz Suarez|Luis Suarestı]], al Real Madridtiń Garet Beyl hám Karim Benzemanı juldız oyınshılar sıpatında satıp alıwınan keyin, básekilesik klublardıń hújim úshlikleri arasındaǵı gúreske keńeytildi. Bul úshlikler «BBC» (Beyl-Benzema-Krishtianu) hám «MSN» (Messi-Suares-Neymar) degen laqaplar menen belgili boldı. Ronaldu 2018-jılı Real Madridten [[Yuventus|Yuventuske]] ótti, al 2018-19-jıllardaǵı La Liganıń birinshi ushırasıwı aldındaǵı háptede Messi qolınan jaraqat alıp, oyınnan shetletildi. Bul 2007-jıldan berli birinshi ret eki oyınshınıń da qatnaspaǵan El Klasikosı boldı, hám ayırım ǵalaba xabar quralları bunı «dáwirdiń aqırı» dep sıpatladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.standard.co.uk/sport/football/first-clasico-without-lionel-messi-or-cristiano-ronaldo-since-2007-marks-end-of-an-era-for-barcelona-a3972466.html?amp| bet = Barcelona vs Real Madrid: First Clasico without Lionel Messi or Cristiano Ronaldo since 2007 marks end of era| sáne = 2018-jıl 26-oktyabr | jumıs = [[Evening Standard]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.fourfourtwo.com/news/no-messi-or-ronaldo-el-clasico-first-time-2007?_format=amp| bet = No Messi or Ronaldo in El Clasico for first time since 2007| sáne = 2018-jıl 20-oktyabr | jumıs = [[FourFourTwo]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 26-oktyabr }}</ref>. Barselona bul oyında 5-1 esabı menen jeńiske eristi<ref name="oct185-1">{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/sport/football/45995215| bet = Barcelona 5–1 Real Madrid| sáne = 2018-jıl 28-oktyabr | jumıs = BBC Sport| qaralǵan sáne = 2018-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ p5s9gw35naky5uvbg6z5noxqw3xl3jh 0 25276 274936 214736 2026-10-15T02:14:04Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274936 wikitext text/x-wiki '''Google Gadgets''' — bul [[Veb-bet|veb-betke]] engiziwge bolatuǵın dinamikalıq veb-kontent. Olardı [[Google|Googledıń]] jekelestirilgen iGoogle bas betine (2013-jıl noyabrde toqtatılǵan, biraq iGoogle gadjetleri basqa veb-saytlarda ele de isleydi) hám Google Desktop (2011-jıl sentyabrde toqtatılǵan) qosımshasına, sonday-aq Google Wave (bul da endi Google tárepinen qollap-quwatlanbaydı) hám Google Sites saytlarına qosıw hám olar menen tıǵız baylanısta islew múmkin edi. Veb-sheberler ózleriniń biznes yaki jeke veb-saytlarına gadjet qosıp, onı beyimlestire aladı, bul process «sindikaciya» dep ataladı. Gadjetler Google hám úshinshi tárep baǵdarlamashıları tárepinen XML hám [[JavaScript]] sıyaqlı tiykarǵı veb-texnologiyalardı qollanıp, Google Gadgets API járdeminde islep shıǵıladı. == Kóp paydalanıwshı turaqlı - Wave gadjetleri == Google Wave-tiń (házirgi Apache Wave) payda bolıwı menen gadjetler turaqlı saqlaǵıshqa hám kóp paydalanıwshılı imkaniyatlarǵa, sonday-aq jaqsıraq jaǵdaydı basqarıwǵa iye boldı. Usı usıl menen Google Wave-di qollanatuǵın gadjetler tek ǵana «Wave gadjetleri» dep ataldı. Mısalı, Google Gadget járdeminde jazılǵan oyın, upaylardı xostinglengen serverde qalay turaqlı saqlaw haqqında táshwishlenbesten, paydalanıwshılar dizimin hám joqarı upaylardı jazıp alıw ushın Google Wave texnologiyasınan paydalana alatuǵın edi. Google Wave-ti qollanıw gadjetke kóp paydalanıwshılı hám turaqlı saqlaw imkaniyatların beretuǵın edi. Mısalı, upaylar paydalanıwshı ushın hesh qanday tólemsiz, Google tárepinen turaqlı xostinglenetuǵın Google Wave-te saqlanıwı múmkin edi. 2013-jıldıń basında Google Gadgets Google Spreadsheets (elektron kesteleri) xızmetinde eskirgen dep tabıldı. Aradan kóp waqıt ótpey, olar barlıq elektron kestelerden alıp taslandı<ref>{{Web deregi | url = http://googleblog.blogspot.com/2012/09/more-spring-cleaning.html| bet = More spring cleaning| baspaxana = Google| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url = https://support.google.com/drive/bin/answer.py?hl=en&answer=2791335| bet = Deprecation of Gadgets in Google Spreadsheets| baspaxana = Google| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-oktyabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130301144244/http://support.google.com/drive/bin/answer.py?hl=en&answer=2791335| arxivsáne = 2013-03-01 }}</ref>. == Texnologiya == Google gadjetleri XML tilinde jazıladı hám olardıń [[HTML]] hám [[JavaScript]] komponentleri bolıwı múmkin edi, sonday-aq olar Google Wave-ten paydalana alatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/gadgets/docs/gs| bet = Get Started Writing Gadgets| til = en| jumıs = Google Developers}}</ref>. Tómende Google Gadget texnologiyası járdeminde jazılǵan [[«Hello, World» programması|Hello World]] baǵdarlamasınıń mısalı keltirilgen.<syntaxhighlight lang="XML"> <?xml version="1.0" encoding="UTF-8" ?> <Module> <ModulePrefs title="Hello world example" /> <Content type="html"><![CDATA[ <marquee>Hello world!</marquee> ]]></Content> </Module> </syntaxhighlight>'''Google Gadgets API''' - bul baǵdarlamashılarǵa Google gadjetlerin ańsat jaratıwǵa imkaniyat beretuǵın Google API<ref>{{Web deregi | url = https://digitrio.com.sg/the-return-of-the-penguin/| bet = Google Real Time Penguin Infographic| sáne = 2016-jıl 16-sentyabr | baspaxana = Digitrio.com.sg}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google xızmetleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ ip20avirefswakecojgl8n58ctdjd83 4 26380 274924 274863 2026-10-14T12:01:03Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274924 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122933}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5927}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4241}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1410}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} p2q2b1zh4j19xtty9275ou6d0fjxb1t 4 27432 274923 274862 2026-10-14T12:01:02Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 274923 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122933}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25210}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5927}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4404}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4241}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1410}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} a2u55l07qoadog43atgjuimlmm5rf9r 0 30405 274934 169485 2026-10-15T01:13:13Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274934 wikitext text/x-wiki '''Ekinshi tildi ózlestiriw''' ({{lang-en|SLA — Second Language Acquisition}}), yaǵnıy '''ekinshi tildi iyelew''' — bul insannıń óz ana tilinen basqa bir tildi úyreniw barısı. SLA izertlewlerin úyreniwshiler ekinshi til haqqındaǵı bilimlerin qalay rawajlandırıwın úyrenedi. SLA boyınsha izertlewler kognitivlik, sociallıq hám lingvistikalıq kózqaraslardan alıp barıladı: * Kognitivlik jantasıwlar eslew hám dıqqat barısların izertleydi. * Sociologiyalıq-mádeniy teoriyalar jámiyetlik óz ara tásir hám ortalıqqa sińiw (immersion) roline itibar beredi. * Til bilimi izertlewleri tildegi tuwma hám úyrenilgen táreplerin úyrenedi. Jası, motivaciya hám jeke ózgeshelikler sıyaqlı jeke faktorlar da SLA barısına tásir etedi. Bul jaǵday «kritikalıq dáwir gipotezası» hám úyreniw strategiyaları haqqındaǵı pikir-talaslarda kórinedi. Tildi ózlestiriwden tısqarı, SLA til joǵalıwı (yamasa ekinshi tildi umıtıw — second-language attrition) hám de ruxsat etilgen bilimlendiriwdiń (yaǵnıy, rásmiy oqıtıwdıń) úyreniw nátiyjelerine tásirin de úyrenedi. == Anıqlamaları == ''Ekinshi til'' ataması insannıń birinshi tilinen tısqarı úyrengen hár qanday tilge qarata qollanıladı. Bul túsinik ''ekinshi'' tildi ózlestiriw dep atalǵan bolsa da, ol úshinshi, tórtinshi yamasa onnan keyingi tillerdi úyreniwdi de óz ishine aladı{{sfn|Gass|Selinker|2008|p=7}}. Ekinshi tildi ózlestiriw (SLA) — bul úyreniwshiler ne islep atırǵanın bildiredi; ol til oqıtıw ámeliyatlarına tikkeley tiyisli emes, al oqıtıw barısı ózlestiriwge tásir etiwi múmkin. ''Ózlestiriw (acquisition)'' ataması dáslep úyreniw procesiniń sanasız (yaǵnıy, tábiyiy, sezilmeytuǵin) tábiyatın atap ótiw ushın qollanılǵan<ref group="note">{{Harvtxt|Krashen|1982}} ''úyreniw'' (learning) hám ''ózlestiriw'' (acquisition) ortasında keskin ayırmashılıqtı keltirip ótken - ol ''úyreniw''di sanalı úyreniw procesleri, ''ózlestiriw''di bolsa sanasız (subconscious) process sıpatında talqılaǵan. Házirgi izertlewshiler bul qatań ajıratıwdı hádden tıs ápiwayılastırılǵan dep esaplasa da, Krashenniń gipotezaları júdá tásirsheń bolǵan hám sol sebepli terminologiya saqlanıp qalǵan.</ref>, biraq sońǵı jılları bolsa ''úyreniw'' hám ''ózlestiriw'' atamaları derlik sinonim sıpatında qollanılmaqta. SLA geyde miyras til úyreniwdi (heritage language learning) de óz ishine aladı{{sfn|Gass|Selinker|2008|pp=21–24}}, biraq ádette ol eki tillilik (bilingualism) túsinigin qamtıp almaydı. Kópshilik SLA izertlewshileri eki tillilikti tildi úyreniw barısınıń nátiyjesi, biraq ózi process emes, dep esaplaydı hám onı ana tiline uqsas erkinlik penen baylanıstıradı. Biraq, bilimlendiriw hám psixologiya tarawlarındaǵı qánigeler eki tillilikti kóbinese kóp tilliliktiń (multilingvizm) barlıq formalarına qarata keń mániste qollanadı{{sfn|Gass|Selinker|2008|pp=24–25}}. Sonday-aq, SLA di shet tilin ózlestiriw (foreign language acquisition) menen qarama-qarsı qoyıw durıs emes; sebebi ekinshi tildi hám shet tilin úyreniw birdey tiykarģı barıslardı óz ishine aladı, tek túrli shárayatlarda júz beredi{{sfn|Ellis|1997|p=3}}. == Izertlewler tariyxı == Ekinshi tildi ózlestiriw páni - ámeliy lingvistika (applied linguistics) nıń bir bólimi esaplanadı. Bul baǵdar keń kólemli hám salıstırmalı jańa taraw bolıp, til biliminiń hár qıylı tarawları menen bir qatarda, ekinshi tildi ózlestiriw páni psixologiya hám bilimlendiriw tarawları menen de tıǵız baylanıslı. Pán sıpatında bul baǵdardı tildi úyreniw barısınan ajıratıp kórsetiw ushın tómendegi atamalar da qollanıladı: ''ekinshi tildi ózlestiriwdiń ilimiy- izertlewleri'' (second-language acquisition research), ''ekinshi til boyınsha izertlewler'' (second-language studies) hám ''ekinshi tildi ózlestiriw boyınsha izertlewler'' (second-language acquisition studies). SLA boyınsha izertlewler tarmaqlar aralıq taraw sıpatında baslanǵan. Sol sebepli, bul pánniń anıq baslanıw sánesin belgilew qıyın{{sfn|Gass|Selinker|2008|p=1}}. Biraq, zamanagóy SLA izertlewleri qáliplesiwine tiykar salǵan eki áhmiyetli maqala bar: Pit Korderdiń 1967-jılı jazılǵan «The Significance of Learners' Errors» (Bilim alıwshılardıń qáteleriniń áhmiyeti) atlı essesi hám Lerri Selinkerdiń 1972-jılı basıp shıǵarılǵan «Interlanguage» (Aralıq til) maqalası{{sfn|VanPatten|Benati|2010|pp=2–5}}. Usı jumıslardan soń, keyingi on jıllıqlarda tarawda úlken rawajlanıw baqlandı{{sfn|Gass|Selinker|2008|p=1}}. 1980-jıllardan baslap SLA hár túrli pánler hám teoriyalıq jantasıwlar kózqarasınan úyrenile baslandı. 2000-jıllardıń baslarında ayırım izertlewler insan tillerin ózlestiriw hám balalar tárepinen (5-11 jas aralıǵındaǵı balalarda) kompyuter programmalastırıw tillerin (máselen, Java) ózlestiriw barısları arasında uqsaslıq bar ekenligin alǵa súrdi, biraq bul ideya kópshilik bilimlendiriw qánigeleri tárepinen keń túrde qabıl etilmedi<ref>{{Cite magazine|title = Readin', Writin' & Ruby On Rails: Let's Teach Our Kids To Code|last = Koerner|first = Brendan I.|date = October 2013|magazine = Wired|page = 30|author-link = Brendan I. Koerner}}</ref>. Búgingi kúnde SLA tarawında áhmiyetli teoriyalıq jantasıwlar tómendegiler bolıp tabıladı: sistemalıq funkcional lingvistika, sociokulturalıq teoriya, kognitiv lingvistika, Noam Chomskiydiń universal grammatika teoriyası, kónlikpege tiykarlanǵan jantasıw (skill acquisition theory), konnekcionizm. Til qalay úyreniliwi haqqında kóplegen pikir talaslar bolıp ótken hám elege shekem kóplegen máseleler sheshilmegen. Ekinshi tildi ózlestiriwdiń hár qıylı teoriyaları bar, biraq hesh qaysısı barlıq SLA izertlewshileri tárepinen tolıq túsinik sıpatında qabıl etilmeydi. SLA pániniń tarmaqlar aralıq (interdisciplinar) tábiyatı sebepli, bul jaǵday jaqın keleshekte ózgermewi kútilmekte. Soǵan qaramastan, birinshi tildi ózlestiriw hám ekinshi tildi úyreniw izertlewlerin birlestiriwge urınatuǵın birden-bir, ulıwma túsinikler jaratıwǵa da háreketler islengen<ref>{{Cite journal|last1=Janciauskas|first1=Marius|last2=Chang|first2=Franklin|date=2017-07-26|title=Input and Age-Dependent Variation in Second Language Learning: A Connectionist Account|journal=Cognitive Science|volume=42|issue=Suppl Suppl 2 |pages=519–554|doi=10.1111/cogs.12519|pmid=28744901|pmc=6001481|issn=0364-0213}}</ref>. == Esletpeler == {{Reflist|group=note}} == Derekler == {{derekler}} == Ádebiyatlar == * {{cite book |title=Principles and Practice in Second Language Acquisition |last1=Krashen |first1=Stephen |year=1982 |publisher=Pergamon Press |isbn=978-0-08-028628-0 |url=https://web.archive.org/web/20110716023230/http://www.sdkrashen.com/Principles_and_Practice/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312220000/https://web.archive.org/web/20110716023230/http://www.sdkrashen.com/Principles_and_Practice/index.html |archive-date=March 12, 2012 }} [[Kategoriya:Tildi ózlestiriw]] [[Kategoriya:Til úyretiw]] hlr5vks8ozjkzc3p3fmpmmxjlj1mtnb 0 37523 274943 274093 2026-10-15T05:36:11Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274943 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Qasımali Jantóshev | negizgi atı = {{lang-ky|Касымалы Жантөшев}} | súwret = Кызыл учкун (1927).jpg | súwret túsindirmesi = Ekinshi qatarda ortada | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Teńizbay]] yamasa [[Tepke]], [[Rossiya imperiyası]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Bishkek|Frunze]], [[Qırǵız SSR]], [[SSSR]] | oqıǵan jeri = [[Qırǵız milliy universiteti|Frunze pedagogikalıq texnikumı]] | dóretiwshilik jılları = 1926–1963 | janrı = [[drama]], [[folklor]] | ataqları = [[Qırǵız SSR xalıq jazıwshısı]] (1968) | sıylıqları = «Húrmet belgisi» ordeni (2 márte) }} '''Qasımali Jantóshev''' ({{lang-ky|Касымалы Жантөшев}}; [[1904|1904-jıl]] [[15-sentyabr]] — [[1968|1968-jıl]] [[13-avgust]]) — [[Qırǵızstan|qırǵız]] [[jazıwshı]]sı hám [[dramaturg]]ı. Jantóshev eń áhmiyetli qırǵız jazıwshılarınıń biri retinde tán alınǵan hám qırǵız dramaturgiyası hám teatrınıń tiykarshılarınıń biri esaplanadı. Onıń kópshilik shıǵarmaları XX ásirdegi qırǵız jámiyetiniń ózgerislerin hám socialistlik temalardı sáwlelendiredi. Jantóshevtiń «Qanıbek» romanı Qırǵızstannıń mádeniy miyrasınıń bir bólimine aynalǵan hám házirgi kúnde de júdá belgili. == Jaslıǵı hám bilimi == Jantóshev 1904-jılı 15-sentyabrde [[Rossiya imperiyası]]nıń Teńizbay yamasa Tepke awıllarınıń birinde jarlı diyqan shańaraǵında tuwılǵan<ref name=":02">{{web deregi | url =https://limon.kg/ru/news:66958| bet =Kasymaly Dzhantoshev. Golden Fund of the Kyrgyz National Culture| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220418223104/https://limon.kg/ru/news:66958| arxivsáne = 2022-jıl 18-aprel | sáne = 2015-jıl 24-sentyabr | til =ru| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=limon.kg|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{web deregi | url =http://feb-web.ru/feb/kle/Kle-abc/ke2/ke2-6421.htm?cmd=p&istext=1| bet =DZHANTOSHEV, Kasymali| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220418223018/http://feb-web.ru/feb/kle/Kle-abc/ke2/ke2-6421.htm?cmd=p&istext=1| arxivsáne = 2022-jıl 18-aprel | familiya =Toleev| at =J.| til =ru| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=Fundamental Digital Library of Russian Literature and Folklore|url-status=live}}</ref>. Ol balalıǵınan-aq sharwashılıq penen shuǵıllanıp, diyqanlar hám padashılar arasında ósken<ref name=":22">{{web deregi | url =http://archive.kg/using/articles/jantoshev_16_06_2021-doc299.html| bet =Kasymaly Zhantoshev| arxivurl =https://web.archive.org/web/20210616044217/http://archive.kg/using/articles/jantoshev_16_06_2021-doc299.html| arxivsáne = 2021-jıl 16-iyun | familiya =| til =ky| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=Archival Agency of the Kyrgyz Republic|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{web deregi | url =https://tyup.net/page/zhantoacutecopyshev-kasymaly-1904-1968| bet =Zhantoshev Kasymaly (1904–1968)| arxivurl =https://web.archive.org/web/20210420195104/https://tyup.net/page/zhantoacutecopyshev-kasymaly-1904-1968| arxivsáne = 2021-jıl 20-aprel | familiya =Jyrgalbekova| at =S.| sáne = 2016-jıl 23-mart | til =ky| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=tyup.net|url-status=live}}</ref>. Jantóshevtiń kórkem dóretiwshilikke bolǵan qızıǵıwshılıǵına balalıǵında apasınan esitken kóplegen ańızlar hám gúrrińler úlken tásir kórsetken<ref name=":32">{{web deregi | url =https://tyup.net/page/kasymaly-zhantoshov| bet =Kasymaly Zhantoshov| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220407015547/https://tyup.net/page/kasymaly-zhantoshov| arxivsáne = 2022-jıl 7-aprel | familiya =Jyrgalbekova| at =S.| sáne = 2019-jıl 8-mart | til =ky| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=tyup.net|url-status=live}}</ref>. 16 jasında sawat ashıp, 1924-jılǵa shekem awıllıq mektepte oqıǵan. 1930-jılı [[Bishkek|Frunze]] pedagogikalıq texnikumın tamamlaǵan hám keyinirek usı texnikumda oqıtıwshı bolıp islegen<ref name=":03">{{web deregi | url =https://limon.kg/ru/news:66958| bet =Kasymaly Dzhantoshev. Golden Fund of the Kyrgyz National Culture| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220418223104/https://limon.kg/ru/news:66958| arxivsáne = 2022-jıl 18-aprel | sáne = 2015-jıl 24-sentyabr | til =ru| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=limon.kg|url-status=live}}</ref><ref name=":42">{{web deregi | url =http://pisatelikg.narod.ru/djantoshev.html| bet =DZHANTOSHEV KASYMALY| arxivurl =https://web.archive.org/web/20210729144014/http://pisatelikg.narod.ru/djantoshev.html| arxivsáne = 2021-jıl 29-iyul | til =ru| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-aprel |website=pisatelikg.narod.ru|url-status=live}}</ref>. == Dáslepki shıǵarmaları == 1926-jılı pedagogikalıq texnikumda oqıp júrgende-aq ol qırǵız muzıka hám drama studiyasına qabıllanǵan. Sol jılı óziniń birinshi teatrallıq shıǵarması — bir perdeli «Padashılar» pyesasın jazdı hám onda bas roldi ózi oynadı. 1928–1930-jılları ol [[Oktyabr revolyuciyası]]na shekemgi qırǵız hayallarınıń turmısı haqqındaǵı «Qarashash» hám «Alım menen Mariya» sıyaqlı pyesaların járiyaladı<ref name=":2">{{web deregi | bet =Kasymaly Zhantoshev | url =http://archive.kg/using/articles/jantoshev_16_06_2021-doc299.html | website =Archival Agency of the Kyrgyz Republic | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210616044217/http://archive.kg/using/articles/jantoshev_16_06_2021-doc299.html | arxivsáne =2021-06-16 | access-date =2026-04-04}}</ref><ref name=":3">{{web deregi | bet =Kasymaly Zhantoshov | url =https://tyup.net/page/kasymaly-zhantoshov | website =tyup.net | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220407015547/https://tyup.net/page/kasymaly-zhantoshov | arxivsáne = 2022-jıl 7-aprel | qaralǵan sáne = 2026-jıl 4-aprel }}</ref>. 1934-jılı Jantóshev [[SSSR Jazıwshılar awqamı]]na aǵza boldı hám Qırǵız mámleketlik drama teatrınıń direktorı lawazımına tayınlandı (bul xızmetti 1946-jılǵa shekem atqardı). 1937-jılı ol kollektivlestiriw haqqındaǵı «Dardash» pyesasın jazdı<ref name=":2"/>. == Tiykarǵı shıǵarmaları == 1938-jılı Jantóshev óziniń birinshi romanı bolǵan «Eki jas» shıǵarmasın jazdı. Bul roman qırǵız jasları arasında júdá belgili bolıp, jaslar muhabbatınıń úlgisine aynaldı<ref name=":3"/>. 1939-jıldan 1958-jılǵa shekemgi 19 jıl dawamında ol óziniń eń tiykarǵı shıǵarması — «Qanıbek» ({{lang-ky|Каныбек}}) romanı ústinde isledi. Tórt tomlıq bul tariyxıy roman qırǵız ádebiyatınıń eń belgili dóretpeleriniń biri esaplanadı<ref name=":6">{{web deregi | sáne = 2014-jıl 11-noyabr | bet =On the anniversary of the writer Dzhantoshev, his five-volume edition was published | url =https://www.vb.kg/doc/292970_k_ubileu_pisatelia_djantosheva_izdali_ego_piatitomnik.html |website=Vecherniy Bishkek}}</ref>. Roman Qanıbektiń jarlılıqtan hám qullıqtan baslap, Keńes húkimeti ornatılǵanǵa shekemgi ómir jolın súwretleydi. Keyinirek, 1979-jılı «[[Qırǵızfilm]]» kinostudiyası bul roman tiykarında kórkem film súwretke aldı. == Keyingi xızmeti == [[Ekinshi jáhán urısı]] jıllarında Jantóshev patriotlıq ruwxtaǵı pyesalar jazdı, olardan eń áhmiyetlisi kolxozshılar turmısı haqqındaǵı «Kim qalay isledi?» komediyası boldı. Urıs jıllarındaǵı miynetleri ushın ol «1941-1945-jıllarǵı Ullı Watan urısındaǵı qaharmanlıq miyneti ushın» medalı menen sıylıqlandı<ref name=":4">{{web deregi | bet =DZHANTOSHEV KASYMALY | url =http://pisatelikg.narod.ru/djantoshev.html |website=pisatelikg.narod.ru}}</ref>. Jantóshev, sonday-aq, awdarmashı retinde de tanılǵan. Ol [[Nikolay Ostrovskiy]]diń «Polat qalay shınıqtı?» romanın, [[Mixail Lermontov]] hám [[Hans Christian Andersen]]diń shıǵarmaların [[qırǵız tili]]ne awdarǵan. 1968-jılı oǵan «[[Qırǵız SSR xalıq jazıwshısı]]» ataǵı berildi<ref name=":4"/>. == Estelik == Qasımali Jantóshevtiń húrmetine Qırǵızstannıń birneshe mektepleri, kitapxanaları, [[Bishkek]] qalasındaǵı kóshe hám [[Íssıkól wálayatı]]ndǵı aymaqlıq drama teatrı onıń atı menen ataladı<ref name=":0">{{web deregi | sáne = 2015-jıl 24-sentyabr | bet =Kasymaly Dzhantoshev. Golden Fund of the Kyrgyz National Culture | url =https://limon.kg/ru/news:66958 |website=limon.kg}}</ref>. 2014-jılı onıń 110 jıllıǵı Qırǵızstan Milliy kitapxanasında keń túrde belgilenip ótildi<ref name=":6"/>. == Sıylıqları == * «Húrmet belgisi» ordeni (eki márte); * «Miynet qaharmanlıǵı ushın» medalı; * [[Qırǵız SSR xalıq jazıwshısı]]; * Qırǵız SSRında xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1904-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1968-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Qırǵız jazıwshıları]] [[Kategoriya:Qırǵız dramaturgları]] [[Kategoriya:Qırǵız awdarmashıları]] [[Kategoriya:Qırǵız SSR xalıq jazıwshıları]] [[Kategoriya:Bishkek qalasında jerlengenler]] osedf042ivo1igzyh3qgaje3s741hpf 0 44241 274942 263348 2026-10-15T05:10:12Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274942 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Ottersheim bei Landau | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Ottersheim-Rathaus-01-gje.jpg|300px]] | gerb = DEU Ottersheim bei Landau COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Germersheim | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 7,90 | xalıq sanı = 1833 | sanalǵan jıl = 2014 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06348 | pochta indeksi = 76879 | avtomobil kodı = GER | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Ottersheim bei Landau''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Germersheim (rayon)|Germersheim]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2014-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 1833 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 7,90&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ottersheim bei Landau}} * {{OSM baylanıs|1250389}} * [https://web.archive.org/web/20070929174749/http://www.ottersheim-pfalz.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Germersheim rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Germersheim (rayon)]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] bsj8cgyo9ksmvtwm5r68dytge6ycyre 0 44264 274947 264400 2026-10-15T08:35:06Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274947 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Zeiskam | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Zeiskam-120-Ev Kirche+Rathaus-gje.jpg|300px]] | gerb = DEU Zeiskam 1904 COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Germersheim | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 8,85 | xalıq sanı = 2239 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06347 | pochta indeksi = 67378 | avtomobil kodı = GER | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Zeiskam''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Germersheim (rayon)|Germersheim]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 2239 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 8,85&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Zeiskam}} * {{OSM baylanıs|1250385}} * [https://web.archive.org/web/20090210075042/http://www.zeiskam.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Germersheim rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Germersheim (rayon)]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] 05al8cpo25ct87l0ox9zeqp3e25k9b1 0 48341 274941 274587 2026-10-15T04:32:25Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274941 wikitext text/x-wiki [[File:Building a System Out of its Requirements.png|thumb|320px|Talaplardan sistema dúziw – dinamikalıq kórinis]]'''Minez-qulıq teregi''' — sistema minez-qulqın kórsetiw ushın sistemalar injeneriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın strukturalanǵan vizual modellestiriw usılı. Ol basqarıw aǵımın hám sistema háreketlerin kórsetiw ushın túyinler hám baylanıstırıwshılardan turatuǵın ierarxiyalıq terek diagrammanı qollanadı. Anıq emes tábiyiy tildegi sıpatlamalardı qutılar, kórsetkishler hám standart belgiler sıyaqlı standartlastırılǵan vizual elementler menen almastırıw arqalı minez-qulıq terekleri anıqlılıqtı arttıradı, qáte túsiniwdi azaytadı hám quramalı sistemalardı túsiniwdi jaqsılaydı<ref>{{Cite book |last=Lindsay |first=Peter A. |chapter=Behavior Trees: From Systems Engineering to Software Engineering |date=2010-09-01 |title=2010 8th IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods |chapter-url=https://doi.org/10.1109/sefm.2010.11 |publisher=IEEE |pages=21–30 |doi=10.1109/sefm.2010.11|isbn=978-1-4244-8289-4 |chapter-url-access=subscription }}</ref>. == Sholıw == Úlken kólemli sistemanıń kóp sanlı talapların tábiyiy til járdeminde táriyiplewdegi keń kólemli detallar qısqa múddetli yadta artıqsha júkleniwin payda etip,<ref name="dromey07EngLgeScale">Dromey, R.G. 2007. [http://www.beworld.org/BE/resource/presentation/Eng-LargeScale-Systems.pdf Principles for Engineering Large-Scale Software-Intensive Systems]</ref><ref name="raytheonSysResearch">Boston, J. 2008. [http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501 Raytheon Australia supports pioneering systems research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050723/http://www.raytheon.com.au/Default.aspx?x=501|date=15 September 2009}}</ref> sistemanıń mútájliklerin tolıq túsiniwge tosqınlıq etiwi múmkin<ref name="raytheonAustJoint">Raytheon Australia, 2008. [http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf Understanding grows on Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915050633/http://www.raytheon.com.au/Files/Behavior%20Trees.pdf|date=15 September 2009}}</ref>. Tábiyiy til túsiniklerge kóbinese anıq emeslikler, sinonimler, izbe-izliktiń buzılıwı, artıqsha maǵlıwmatlar hám tolıq emes maǵlıwmatlar kirgizedi<ref name = "dromey03K1-Dromey"/>. Bul belgisizlikti payda etip, sistemalardıń quramalılıǵın artıqsha arttıradı. Minez-qulıq tereginiń kórinisi sózlikti dáslepki talaplar menen sheklew arqalı belgisizlikti saplastırıwǵa háreket etedi. Úlken talaplar jıynaǵında sinonimlerdi hám basqa sózlik máselelerin aldın ala sheshetuǵın kompoziciya tereginiń<ref name = "compositionTree">Behavior Engineering. [https://web.archive.org/web/20090302063932/http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&task=view&id=24&Itemid=34 Composition Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063932/http://www.behaviorengineering.org/index.php?option=com_content&task=view&id=24&Itemid=34 |date=2 March 2009 }}</ref> kórsetiliwine mútájlik bolıwı múmkin. Maqset — sistemanıń mútájliklerin tereń, anıq hám tolıǵı menen kórsetetuǵın,<ref name = "dromey07EngLgeScale"/> barlıq oqıwshılar (kóbinese mápliler) túsine alatuǵın kórinisti payda etiw. Minez-qulıq tereginiń belgilewi programmalastırıw tilleriniń formal semantikasın qollanǵanlıqtan, ol keyingi qayta islewler ushın, mısalı, belgili bir talaplar jıynaǵına arnalǵan orınlanatuǵın model jaratıw ushın kiris maǵlıwmatı retinde qollanılıwı múmkin. === Minez-qulıq terekleriniń túrleri === Sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında minez-qulıq tereklerin qollanıwda jeke hám integraciyalanǵan (kompozit) minez-qulıq terekleri túrleri áhmiyetli. * '''Talap minez-qulıq terekleri (RBT):''' Dáslep hárbir tábiyiy tildegi talaptan barlıq minez-qulıq bóleklerin qamtıw ushın jeke talap minez-qulıq terekleri dúziledi. Bul maqsetti hám sózlikti saqlaytuǵın qatań awdarma procesi arqalı ámelge asırıladı. Awdarma procesi dáslepki tábiyiy tildegi talaplardıń túrli kemshiliklerin anıqlawı múmkin. * '''Integraciyalanǵan minez-qulıq terekleri (IBT):''' Talaplar jıynaǵı sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın bildiretugınlıqtan, barlıq jeke talap minez-qulıq terekleri biriktirilip, sistemanıń payda bolǵan integraciyalanǵan minez-qulqınıń jalǵız pútkil kórinisin beretuǵın integraciyalanǵan minez-qulıq teregine aylandırılıwı múmkin. Bul sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqın onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi<ref name = "winters">Winter, K. 2007. [http://espace.library.uq.edu.au/eserv/UQ:100586/Formalising_behaviour_trees_with_csp.pdf Formalising Behaviour Trees with CSP]</ref>. Bul processti túsindiriw ushın bir mısal — tosınnan jaylastırılǵan jıynaqlı súwret bóleklerinen hárbir bólek óz ornına qoyılǵan pútkil súwretke ótiw. Bul ámelge asırılǵanda hárbir maǵlıwmat bólegi ózine tiyisli kontekstke jaylastırıladı hám olardıń birgeliktegi payda bolatuǵın qásiyetleri anıq kórinedi. Barlıq talaplardı minez-qulıq tereklerine (RBT) aylandırıw jıynaqlı súwrettiń barlıq bóleklerin stolda tosınnan jaylastırıp qoyǵanǵa uqsaydı — barlıq bólekler birlestirilmegenge shekem payda bolǵan súwret túsiniksiz bolıp qaladı, sonıń menen birge qanday da bir bólek jetispeytuǵını yamasa bir-birine sáykes kelmeytuǵının anıqlaw múmkin emes. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginin (IBT) dúziw payda bolatuǵın minez-qulıqtı hám jetispeytuǵın bóleklerdi ashıp beredi<ref name = "dromey06FormalizingTrans"/><ref name = "dromey03K1-Dromey"/>. === Minez-qulıqtı injeneriyalaw procesi === Minez-qulıq injeneriyası kórinisi hám procesiniń tiykarǵı tárepleri tómende keltirilgen. '''Kórinis:''' * Kompoziciya tereginiń ulıwmalıq procesindegi roli — sistema ushın úlken talaplar jıynaǵına baylanıslı jetilispegen bilimdi jeńiw usılın usınıw. '''Proces:''' * Minez-qulıq injeneriyası quramalı sistema haqqında ulıwmalıq túsinikti rawajlandırıw menen birge quramalılıqtı basqarıw ushın minez-qulıq tereklerin qollanadı. * Quramalı sistema haqqındaǵı ulıwmalasqan pútkil túsinik talaplardı biriktirip, onıń boljanǵan payda bolatuǵın minez-qulqın kórsetedi. == Tariyxı == Minez-qulıq terekleri hám olardı sistemalar injeneriyası hám programmalıq támiynat injeneriyasında qollanıw koncepciyaları dáslep Djeff Dromey tárepinen islep shıǵılǵan<ref name="dromey06FormalizingTrans">R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf "Formalizing the Transition from Requirements to Design"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725053952/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-Chapter-Final-20051.pdf |date=25 July 2011 }}, in "Mathematical Frameworks for Component Software – Models for Analysis and Synthesis", Jifeng He, and Zhiming Liu (Eds.), World Scientific Series on Component-Based Development, pp. 156–187, (Invited Chapter) (2006)</ref><ref name="dromey03K1-Dromey">R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf From Requirements to Design: Formalizing the Key Steps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054005/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/K1-Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, (Invited Keynote Address), SEFM-2003, IEEE International Conference on Software Engineering and Formal Methods, Brisbane, Sept. 2003, pp. 2–11.</ref><ref>R.L.Glass, [http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf "Is This a Revolutionary Idea or Not"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054100/http://www.behaviorengineering.org/publications/Bob-Glass-GSE-CACM.pdf |date=25 July 2011 }}, Communications of the ACM, Vol. 47(11), pp. 23–25, Nov. 2004.</ref><ref>R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf "Climbing Over the ‘No Silver Bullet’ Brick Wall"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054117/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE Software, Vol. 23, No. 2, pp. 118–120, (March 2006)</ref>. Negizgi ideyalardıń ayırımlarınıń birinshi járiyalanıwı 2001-jılı boldı<ref>R.G.Dromey, Genetic Software Engineering – Simplifying Design Using Requirements Integration, IEEE Working Conference on Complex and Dynamic Systems Architecture, Brisbane, Dec 2001.</ref>. Bul jumıs haqqındaǵı dáslepki járiyalanıwlarda minez-qulıq tereklerin qollanıwdı sıpatlaw ushın «genetikalıq programmalıq injeneriya» hám «genetikalıq dizayn» terminleri qollanılǵan. Dáslep «genetikalıq» sóziniń qollanılıwına sebep — genler jıyınaǵı, jıynaqlı súwret bólekleri jıyınaǵı hám talaplar jıyınaǵı minez-qulıq terekleri túrinde kórsetilgende, olardıń barlıǵı birneshe tiykarǵı qásiyetlerdi bólistirgendey sáwlelenedi: * Olar jıynaq sıpatında birlestiriw ushın jetkilikli maǵlıwmatqa iye edi — minez-qulıq terekleri menen bul sistemanı onıń talaplarınan dúziwge múmkinshilik beredi. * Bóleklerdiń qanday tártipte biriktirilgeni áhmiyetli emes edi — talaplar menen islewde bul quramalılıqtı jeńiwge járdemlesedi. * Jıynaqtıń barlıq aǵzaları birlestirilgende, payda bolǵan integraciyalanǵan birlik áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler jıynaǵın kórsetti. Minez-qulıq terekleri ushın áhmiyetli payda bolatuǵın qásiyetler mınalardı qamtıydı: * Sistemanıń integraciyalanǵan minez-qulqı talapları arqalı boljanadı. * Hárbir komponenttiń úylesimli minez-qulqı talaplarda kórsetiledi. Bul genetikalıq uqsaslıqlar basqa kontekstte dáslep Adrian Wulfson tárepinen túsindirilgen<ref>A. Woolfson, Life Without Genes, Flamingo, 2000, {{ISBN|0-00-255618-9}}</ref><ref name="Vico">Berlin, I. The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas, Ed., H.Hardy, Princeton University Press, 1998 {{ISBN|0-691-05838-5}}</ref>. Bul nızamlı genetikalıq uqsaslıqlarǵa qaramastan, bul basım «genetikalıq algoritmler» túsinigi menen aralasıp ketiwine alıp keledi dep esaplandı. Sonıń nátiyjesinde minez-qulıq tereklerin qollanıp sistemalar dúziw proceslerin sıpatlaw ushın «minez-qulıq injeneriyası» termini kirgizildi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi dáslep oylanıp tabılǵannan beri Dependable Complex Computer-based Systems Group (DCCS — Kvinslend universiteti hám Griffit universitetiniń birgeliktegi izertlew toparı) aǵzalarınıń birneshewi minez-qulıq tereginiń belgilewin hám onı qollanıwdı rawajlandırıwǵa hám jetilistiriwge áhmiyetli úles qostı<ref>{{web deregi | bet =Behavior Engineering World » History of Behavior Engineering | url =https://www.beworld.org/BE/home/history-of-behavior-engineering/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 24-may | til =en-US}}</ref>. Itimallıq waqıtlı minez-qulıq tereklerin DCCS izertlewshileri Rob Kolvin, Lars Grunske hám Kirsten Winter sıyaqlı alımlar islep shıqqan. Olar arqalı isenimlilik, ónimlilik hám basqa isenimlilik qásiyetlerin bildiriw múmkin boldı<ref name="probTimedBTs">Colvin, R., Grunske, L., Winter, K. 2007 [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf Probabilistic Timed Behavior Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054158/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/IFM1.pdf |date=25 July 2011 }}</ref>. == Tiykarǵı túsinikler == === Minez-qulıq tereginiń belgilewi === [[File:Core Elements of the Behavior Tree Notation.png|360px|thumb|Minez-qulıq tereginiń belgilewiniń tiykarǵı elementleri]] Minez-qulıq teregi hárbir talaptaǵı ''minez-qulıq bólegin'' formal túrde kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma alǵanda, paralel orınlanıwǵa jol qoyılatuǵın úlken kólemli sistemanıń minez-qulqı abstrakt túrde baylanısatuǵın izbe-iz procesler jıynaǵı retinde kórinedi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi bul biriktirilgen komponent-jaǵdaylardı qamtıp, olardı terekshe formaǵa keltiredi. Minez-qulıq terekleriniń túyinlerindegi izleniw tegleri (minez-qulıq tereginiń belgilewiniń 1.2-bólimin qarań)<ref name = "BTNotation" /> formal kórinisti oǵan sáykes tábiyiy tildegi talap penen baylanıstıradı<ref name="geneticDesign05">Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf "Genetic Design: Amplifying Our Ability to Deal with Requirements Complexity"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054508/http://web.archive.org/web/20110725054508/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-LNCS-Final2-new.pdf |date=25 July 2011 }}, in S.Leue, and T.J. Systra, Scenarios, Lecture Notes in Computer Science, LNCS 3466, pp. 95–108, 2005.</ref>. Japıraq túyinleri bar minez-qulıq teregi minez-qulıqtı qaytalaw yamasa jańa aǵımdı baslaw ushın ata-baba túyinine qaytıwı múmkin. Bul sáykes túrde ^ operatorın qosıw menen yamasa eki ^ belgisin «^^» qollanıw menen belgilenedi. Minez-qulıq tereginiń belgilewi boyınsha tolıq maǵlıwmat ushın ''Behavior Tree Notation v1.0'' (2007) hújjetine qarań<ref name = "BTNotation">Behavior Tree Group, ARC Centre for Complex Systems, 2007. [https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf Behavior Tree Notation v1.0 (2007) ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304003828/https://projects.ui.ac.id/attachments/download/300/Behavior-Tree-Notation-1.0.pdf |date=2016-03-04}}</ref>. === Semantika === Minez-qulıq terekleriniń formal semantikası procesler algebrası hám onıń operaciyalıq semantikası arqalı beriledi<ref name = "colvinHayesNotation">Colvin, R., Hayes, I.J. 2006 [http://www.accs.uq.edu.au/documents/TechnicalReports/ACCS_TR_07_01.pdf A Semantics for Behavior Trees]</ref>. Semantika modellestiriw, modeldi tekseriw hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi rawajlandırıw ushın tiykar sıpatında qollanılǵan<ref name = "colvinHayesNotation" /><ref name = "automatedFailEffect05">L.Grunske, P.Lindsay, N.Yatapanage, K.Winter, [https://doi.org/10.1007%2F11589976_9 An Automated Failure Mode and Effect Analysis Based on High-Level Design Specification with Behavior Trees], Fifth International Conference on Integrated Formal Methods (IFM-2005), Eindoven, The Netherlands, 2005.</ref><ref name="integratingSafety05">Zafar, S. and Dromey, R. G., (2005), [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf Integrating Safety and Security Requirements into Design of an Embedded System.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054345/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-IntegratingRequirments.pdf |date=25 July 2011 }} Asia-Pacific Software Engineering Conference 2005, 15–17 December, Taipei, Taiwan. IEEE Computer Society Press. pp. 629–636.</ref>. === Talaplardı awdarıw === === Talaplardı integraciyalaw === === Integraciyalanǵan minez-qulıq tereklerindegi operaciyalar === Integraciyalanǵan minez-qulıq teregi dúzilgennen keyin, onıń ústinde birneshe áhmiyetli operaciyalardı orınlawǵa boladı. ==== Tekseriw: kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiw ==== Ulıwma alǵanda, talaplardıń integraciyalanǵan kórinisi bar bolǵanda<ref name = "dromey07EngLgeScale"/> hám hárbir talap orınlanıwı kerek bolǵan minez-qulıq kontekstine jaylastırılǵanda kóp kemshilikler anıǵıraq kórinedi. Mısalı, túyinnen shıǵatuǵın shártler yamasa waqıyalar jıynaǵınıń tolıq hám úylesimli ekenin anıqlaw aytarlıqtay ańsat. Izleniw tegleri<ref name = "BTNotation" /> de dáslepki tábiyiy tildegi talaplarǵa qaytıwdı ańsatlastıradı. Integraciyalanǵan minez-qulıq tereginde birneshe kemshiliklerdi hám úylesimli avtomatlastırılǵan túrde tekseriw múmkinshiligi de bar<ref name = "buildEnv04">Smith, C., Winter, K., Hayes, I., Dromey, R.G., Lindsay, P., Carrington, D.: [https://ieeexplore.ieee.org/document/1342775 An Environment for Building a System Out of Its Requirements], 19th IEEE International Conference on Automated Software Engineering, Linz, Austria, Sept. (2004).</ref>. Barlıq kemshilikler dúzetilip, IBT logikalıq jaqtan úylesimli hám tolıq bolǵanda, ol model minez-qulıq teregine (MBT) aylanadı. Ol dáslepki talaplardan dúzilgen sistemanıń minez-qulqı ushın formal specifikaciya retinde xızmet etedi. Bul analiz basqıshınıń anıq tamamlanıw noqatı bolıp tabıladı. Basqa modellestiriw belgilewleri hám usıllarında (mısalı, UML) modellestiriwdi qashan toqtatıw kerek ekeni aytarlıqtay anıq emes<ref name = "shuttle04" />. Geypara jaǵdaylarda model minez-qulıq tereginiń bólimlerin specifikaciyanı orınlanatuǵın etiw ushın ózgertiw kerek bolıwı múmkin. MBT orınlanatuǵın bolǵannan keyin, basqa birneshe isenimlilik tekseriwlerin de orınlaw múmkin. ==== Simulyaciya ==== Model minez-qulıq teregin sistemanıń dinamikalıq qásiyetlerin izertlew ushın ańsat simulyaciyalawǵa boladı. Bul islerdi qollaw ushın simvollıq qural da, grafik qural da dúzilgen.<ref name = "Integrare07">L.Wen, R.Colvin, K.Lin, J.Seagrott, N.Yatapanage, R.G.Dromey, 2007, [https://web.archive.org/web/20111003093330/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/10072/18625/1/43991_1.pdf "Integrare, a Collaborative Environment for Behavior-Oriented Design"], in Proceedings of the Fourth International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering, LNCS 4674, pp. 122–131, 2007</ref><ref name = "realTimeColloab06">C. Sun, S. Xia, D. Sun, D. Chen. H.F. Shen, W. Cai: [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1188816.1188821 "Transparent adaptation of single-user applications for multi-user real-time collaboration"], ACM Transactions on Computer-Human Interaction, Vol. 13, No.4, December 2006, pp. 531–582.</ref> ==== Modeldi tekseriw ==== Model minez-qulıq teregin «actions systems» tiline aylandırıw ushın translyator jazılǵan. Keyin bul kiris maǵlıwmatı SAL Model checkerine<ref name = "SAL2">Bensalem, S., Ganesh, V., Lakhnech, Y., Muñoz, C., Owre, et al.: "An Overview of SAL", Fifth NASA Langley Formal Methods Workshop (LFM 2000), 2000, pp. 187–196.</ref><ref>Rushby, J. [http://fm.csl.sri.com/AFM06/slides/Rushby-intro-tutorial.pdf Automated Formal Methods 2006] AFM-2006, Automated Formal Methods 2006, Seattle, August 2006, pp. 6–7.</ref> berilip, belgili bir qáwipsizlik hám qáwipsizlik qásiyetleriniń orınlanıwın tekseriw múmkin<ref name = "automatedFailEffect05" /><ref name="embeddedSys05">Zafar, S. and Dromey, R. G., 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf Managing Complexity in Modelling Embedded Systems.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054400/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar-SETE2005-ManagingComplexity.pdf |date=25 July 2011 }} Systems Engineering/Test and Evaluation Conference 2005, 7–9 November, Brisbane, Australia</ref>. ==== Qátelik rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlew (FMEA) ==== Modeldi tekseriw kóbinese sistema modellerine qáwipli jaǵdaylar sistemanıń ádettegi jumısı waqtında payda bola almaytuǵının tekseriw ushın qollanılǵan<ref name = "probabilistic07">Grunske, L., Colvin, R., Winter, K. Probabilistic Model-Checking Support for FMEA Quantitative Evaluation of Systems. QEST 2007. Fourth International Conference on the Quantitative Evaluation of Systems, 17-19 Sept. 2007 pp. 119–128</ref>. FMEA ushın avtomatlastırılǵan qollawdı támiyinlew maqsetinde modeldi tekseriwdi minez-qulıq terekleri menen birlestiriw múmkin<ref name = "automatedFailEffect05" />. Bul maqset ushın minez-qulıq tereklerin qollanıwdıń artıqmashılıǵı — olar tásildiń formal usıllarǵa baylanıslı táreplerin arnawlı bilimge iye emes paydalanıwshılardan jasırıwǵa múmkinshilik beredi. ==== Talaplardıń ózgeriwi ==== Sistemaǵa qoyılǵan funkcionallıq talaplar ózgergeninde kútilgen ideal nátiyje — tómendegilerdi tez anıqlaw múmkinshiligi: * ózgeristi qayerde kirgiziw kerek ekeni; * ózgeristiń bar sistema arxitekturasına qanday tásir etetuǵını; * ózgeristen sistemanıń qaysı komponentleri tásirlenetuǵını hám; * talaplardıń ózgeriwinen tásirlenetuǵın komponentlerge (hám olardıń interfeyslerine) qanday minez-qulıq ózgerislerin kirgiziw kerek ekeni.<ref name="dromey07FormalPath">Wen, L., Dromey, R.G. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/wen_l_dromey_r_g_gse_change.pdf From Requirements Change to Design Change: A Formal Path]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Sistema óz xızmet etiw múddetinde kóp márte ózgeriwi múmkin bolǵanlıqtan, bul ózgerisler menen baylanıslı onıń evolyuciyasın jazıp alıw, basqarıw hám optimallastırıw zárúr. Funkcionallıq talaplardı kórsetiw ushın minez-qulıq tereklerin formal belgilew retinde qollanatuǵın izleniw modeli talaplardıń ózgeriwinen kelip shıqqan dizayn konstrukciyalarınıń (hújjetleriniń) túrli túrlerine tásirlerin kórsetedi<ref>Wen, L., Dromey, R.G. 2005. [http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf Architecture Normalization for Component-Based Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054411/http://www.behaviorengineering.org/publications/wen/journal.pdf |date=25 July 2011 }} Proceedings of the 2nd International Workshop on Formal Aspects of Component Software FACS'05, pp. 247–261.</ref>. Model dizayn ózgerisleriniń tariyxın jazıp alatuǵın evolyuciyalıq dizayn hújjetleri túsinigin engizedi. Bul hújjetlerden dizayn hújjetiniń hár qanday nusqasın, sonday-aq eki nusqa arasındaǵı ayırmashılıqtı alıwǵa boladı. Bul modeldiń áhmiyetli artıqmashılıǵı — avtomatlastırılǵan qurallar bul evolyuciyalıq dizayn hújjetlerin jaratıw procesiniń úlken bólegin qollay aladı<ref name = "buildEnv04" />. ==== Kod generaciyası hám orınlanıwı ==== Sistemadaǵı integraciyalanǵan minez-qulıqtıń minez-qulıq teregi kórinisi orınlanatuǵın model retinde birneshe áhmiyetli artıqmashılıqlardı usınadı. Ol ''komponentlerdi integraciyalaw'' wazıypasın jeke ''komponentlerdi ámelge asırıw'' wazıypasınan anıq ajıratadı. Talaplardı integraciyalawdan payda bolǵan integraciyalanǵan sistema minez-qulqı dizayn sheshimleri ushın tiykar bola aladı. Nátiyjede dáslepki talaplardan dúzilgen, orınlanatuǵın kóp-aǵımlı komponentlerdi integraciyalaw specifikaciyası — dizayn minez-qulıq teregi (DBT) payda boladı<ref name = "dromey03K1-Dromey"/>. Minez-qulıq terekleri minez-qulıqtı orınlaw ortalıǵı (BRE) dep atalatuǵın virtual mashinada orınlanadı. BRE middleware arqalı komponentlerdi bir-biri menen baylanıstıradı,<ref name="middleware">RTI Inc. 2007 "Meeting Real-Time Requirements in Integrated Defense Systems", [https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html RTI White Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920033015/http://www.rti.com/mk/defense_systems.html |date=20 September 2008 }}.</ref> bul komponentlerge bólingen ortalıqta orınlanatuǵın birneshe tillerdiń birinde jazılǵan ǵárezsiz baǵdarlamalar retinde islewge múmkinshilik beredi. BRE sonıń menen birge komponentte qol menen ámelge asırılıwı kerek bolǵan kod kólemin azaytıw ushın ápiwayı operaciyalardı avtomat túrde orınlaytuǵın ańlatpalar parserin de qamtıydı. Orınlanatuǵın minez-qulıq terekleri avtomatlastırılǵan poezdı qorǵaw,<ref name = "integratingSoftHard08" /> dinamikalıq obektke erip júretuǵın mobil robotlar, ambulotoriyalıq infuziya nasosı,<ref name = "integratingSafety05" /> hám svetoforlardı basqarıw sistemaları sıyaqlı keys-izertlewler ushın islep shıǵılǵan<ref name="shuttle04">Dromey, R.G. [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf Using Behavior Trees to Model the Autonomous Shuttle System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054354/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Dromey-SCESM-2004N.pdf |date=25 July 2011 }}, 3rd International Workshop on Scenarios and State Machines: Models, Algorithms, and Tools (SCESM04) ICSE Workshop W5S, Edinburgh, 25 May 2004</ref>. Kishi izleri sheklengen mikrokontrollerler ushın azaytılǵan funkciyalı, engizilgen sistemalarǵa beyimlengen BRE nusqası (eBRE) da bar. == Qollanılıwları == Minez-qulıq tereklerin modellestiriw birneshe jıl dawamında túrli qollanılıw tarawlarında qollanılıp kelgen hám házirgi waqıttada qollanıladı. Tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń ayırımları tómende táriyiplenedi. === Úlken kólemli sistemalar === Tábiyiy tilde jazılǵan keń kólemli talaplar jıynaǵı bar úlken sistemalardı modellestiriw minez-qulıq tereklerin hám ulıwmalıq minez-qulıq injeneriyası procesin sınawdıń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri boldı. Bul usıldı bahalaw hám sınawlar Avstraliyadaǵı birneshe sanaat sherikleri hám mámleketlik bólimler menen birgelikte alıp barıldı. Izertlengen sistemalar qatarına kóp sanlı qorǵanıw sistemaları, korporativ sistemalar, transport sistemaları, informaciya sistemaları, densawlıqtı saqlaw sistemaları hám qatań qáwipsizlik talaplarına iye quramalı basqarıw sistemaları kirdi. Bul izertlewlerdiń nátiyjeleri kommerciyalıq qupıyalıq sıpatında klassifikaciyalandı. Biraq Raytheon Avstraliya menen alıp barılǵan keń kólemli sanaat sınawlarınıń<ref name = "raytheonSysResearch" /><ref name = "raytheonAustJoint" /> nátiyjeleri Sanaat bóliminde tómende keltirilgen. Bul jumıs talaplardı integraciyalanǵan statikalıq hám dinamikalıq minez-qulıq kórinislerine awdarıw kompaniyanıń standart qayta kóriw proceslerinde anıqlanǵanǵa qaraǵanda ádewir kóp iri kemshiliklerdi ashıp bergenin kórsetti<ref name = "industryTrialsPaper" />. === Engizilgen sistemalar === Dizaynnıń sistema talaplarına sáykes kelmewi múddet hám baha boyınsha artıqsha shıǵınlarǵa alıp keliwi múmkin<ref>Barker, D. 2000. [https://ieeexplore.ieee.org/document/890177 Requirements modeling technology: a vision for better, faster, and cheaper systems.] Proceedings from VHDL International Users Forum Fall Workshop, 2000. pp. 3–6.</ref>. Eger sistemada kritikalıq isenimlilik máseleleri de bolsa, sistema talaplarınıń orınlanbawı adam ómirine qáwip salatuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin<ref>Leveson, N. G. Safeware: System Safety and Computers: [a guide to preventing accidents and losses caused by technology]. Addison-Wesley Publishing Company, 1995. {{ISBN|0-201-11972-2}}</ref>. Biraq házirgi usıllarda talaplardıń orınlanǵanın támiyinlew kóbinese islep shıǵıw procesiniń aqırǵı basqıshına, testlew hám qátelerdi dúzetiw cikline shekem keyinge qaldırıladı<ref>Futrell, R. T., Shafer, D.F., Shafer, L.I. Quality Software Project Management (Software Quality Institute Series). Prentice Hall, 2002 {{ISBN|0-13-091297-2}}</ref>. Bul jumıs sistema islep shıǵıw usılı — minez-qulıq injeneriyasın — engizilgen sistemalar ushın programmalıq támiynat islep shıǵıwda qalay qollanıwǵa bolatuǵının táriyipleydi<ref name = "embeddedSys05" />. === Apparatlıq–programmalıq támiynat sistemaları === Kóp úlken kólemli sistemalar óz-ara ǵárezli programmalıq támiynat hám apparat qurallarınıń aralaspasınan turadı. Programmalıq támiynat hám aparatlıq qurallarınıń tábiyatınıń hár túrliligi olardıń kóbinese túrli usıllar menen bólek modellestiriliwine alıp keledi. Bul keyin aparatlıq hám programmalıq támiynattıń óz-ara tásiri haqqındaǵı sáykes kelmeytuǵın boljamlardan kelip shıǵatuǵın integraciyalaw máselelerine alıp keliwi múmkin<ref name = "integratingSoftHard08">Myers, T., Fritzson, P., Dromey, R.G. 2008. [http://www.ida.liu.se/~petfr/paperlinks/2008-07-Myers-Fritzson-Dromey-EOOLT2008-HardwareSoftwareModeling.pdf Seamlessly Integrating Software & Hardware Modelling for Large-Scale Systems.] 2nd International Workshop on Equation-Based Object-Oriented Languages and Tools (EOOLT 2008), Cyprus, July 2008. pp. 5–15.</ref>. Bul máselelerdi minez-qulıq tereklerin Modelica matematikalıq modellestiriw usılı menen integraciyalaw arqalı sheshiwge boladı<ref name = "integratingSoftHard08" />. Ortalıq hám aparatlıq komponentleri Modelica járdeminde modellestirilip, minez-qulıq tereklerin qollanatuǵın orınlanatuǵın programmalıq model menen integraciyalanadı. === Rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw === Quramalı kiriwdi basqarıw talaplarınıń durıs ámelge asırılıwın támiyinlew ushın tastıyıqlanǵan hám tekserilgen talaplardı sistemanıń qalǵan bólegi menen nátiyjeli túrde integraciyalaw áhmiyetli<ref name = "earlyValidation07">Zafar, S. Colvin, R., Winter, K., Yatapanage, N., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/4425884 Early Validation and Verification of a Distributed Role-Based Access Control Model.] 14th Asia-Pacific Software Engineering Conference, Nagoya, Japan, December 2008. pp. 430–437.</ref>. Sistema islep shıǵıwdıń erte basqıshında tastıyıqlanıp hám tekserile alıwı da áhmiyetli. Integraciyalanǵan, role tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw modeli islep shıǵılǵan<ref name = "verifValid06" />. Model grafik minez-qulıq tereginiń belgilewine tiykarlanǵan hám simulyaciya arqalı tastıyıqlanıwı, sonday-aq modeldi tekseriw quralı járdeminde tekseriliwi múmkin. Bul modelden paydalanǵanda kiriwdi basqarıw talapların sistemanıń qalǵan bólegi menen dáslepki basqıshtan integraciyalaw múmkin, sebebi kiriwdi basqarıwdı da, funkcionallıq talaplardı da ańlatıw ushın birdey belgilew qollanıladı; formal minez-qulıq tereginiń specifikaciyasın dúziwde sistemalı hám basqıshlı usıldı qabıl etiwge boladı; sonday-aq specifikaciyanı simulyaciyalaw hám model boyınsha tekseriw múmkin. Modeldiń nátiyjeliligi bólingen kiriwdi basqarıw talapları bar keys-izertlew járdeminde bahalanǵan<ref name = "earlyValidation07" />. === Biologiyalıq sistemalar === Minez-qulıq terekleri quramalı minez-qulıqtı sıpatlaytuǵınlıqtan, olar tek kompyuterge tiykarlanǵan sistemalar menen sheklenbeytuǵın túrli sistemalardı táriyiplew ushın qollanılıwı múmkin<ref name = "contracts02" />. === Oyınlarda JI modellestiriwi === Minez-qulıq terekleri [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] Halo<ref name = "HaloBT">Damian Isla [https://www.gamedeveloper.com/programming/gdc-2005-proceeding-handling-complexity-in-the-i-halo-2-i-ai Handling Complexity in the Halo 2 AI.]</ref> hám Spore<ref name = "sporeBT">Chris Hecker [http://chrishecker.com/My_Liner_Notes_for_Spore/Spore_Behavior_Tree_Docs My Liner Notes for Spore]</ref> sıyaqlı kompyuter oyınlarında modellestiriw ushın keń tarqalǵan bolsa da, bul bette táriyiplengen tereklerden júdá ózgeshe. Olar ierarxiyalıq shekli jaǵday mashinaları yamasa sheshim terekleriniń birikpesine kóbirek uqsaydı. Futbolshılardı modellestiriw de minez-qulıq terekleriniń tabıslı qollanılıwı boldı<ref name = "SoccerBT">Xiao-Wen Terry Liu and Jacky Baltes [http://www.cs.umanitoba.ca/~jacky/Publications/pdf/liu04:_intuit_flexib_archit_intel_mobil_robot.pdf An Intuitive and Flexible Architecture for Intelligent Mobile Robots] 2nd International Conference on Autonomous Robots and Agents, December 13–15, 2004 Palmerston North, New Zealand</ref><ref name = "HoshinoBT">Yukiko Hoshino, Tsuyoshi Takagi, Ugo Di Profio, and Masahiro Fujita [http://web.mit.edu/zoz/Public/ICRA04-Hoshino.pdf Behavior description and control using behavior module for personal robot]</ref>. === Modelge tiykarlanǵan testlew === Modelge tiykarlanǵan testlew — testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń (SUT) talaplarınan test modellerin dúziwdi talap etetuǵın programmalıq támiynattı testlew tásili. Dástúrli túrde [[UML]] jaǵday diagrammaları, shekli jaǵday mashinaları (FSM), keńeytilgen shekli jaǵday mashinaları (EFSM) hám aǵım diagrammaları sıyaqlı modellestiriw tilleri qollanılǵan. Sońǵı waqıtlarda waqıyalar menen basqarılatuǵın Swim Lane Petri tori (EDSLPN) modellestiriw tili sıpatında qollanılatuǵın qızıqlı usıl da payda boldı. Minez-qulıq tereginiń belgilewin MBT ushın jaqsı modellestiriw belgilewi retinde de qaraw kerek, sebebi onıń basqa belgilewlerge salıstırǵanda birneshe artıqmashılıǵı bar: # Ol UML jaǵday diagrammaları hám EDSLPN menen birdey ańlatıw dárejesine iye. # Grafikalıq tábiyatına baylanıslı modellestiriw belgilewi retinde qollanıwǵa intuitivli. # Hárbir minez-qulıq tereginiń túyini talap tegi menen támiyinlengen; bul talaptan test artefaktına shekemgi izleniw matricasın dúziwdi ádewir ańsatlastıradı<ref>{{web deregi | bet =A Model Based Testing tool - MBTester · 测试之家 | url =https://testerhome.com/topics/18850 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 12-iyun |website=testerhome.com}}</ref>. == Keńeyiw múmkinshiligi hám sanaattaǵı qollanılıwlar == Usıldıń múmkinshiligin tekseriw hám onıń qásiyetlerin jetilistiriw boyınsha birinshi sanaat sınawları 2002-jılı ótkerildi. Sońǵı úsh jıl ishinde úlken kólemli qorǵanıw, transport hám korporativ sistemalarda birneshe sistemalı sanaat sınawları ótkerildi<ref name = "raytheonSysResearch" /><ref name="industryTrialsPaper">Powell, D. 2007. [http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf Requirements Evaluation Using Behavior Trees – Findings from Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061927/http://www.behaviorengineering.org/docs/ASWEC07_Industry_Powell.pdf |date=25 July 2011 }}</ref>. Bul jumıs usıldıń kóp sanlı talapları bar sistemalarǵa keńeyiw múmkinshiligine iye ekenin, sonıń menen birge grafikalıq maǵlıwmatlardıń nátiyjede payda bolǵan úlken integraciyalanǵan kórinisleri boyınsha nátiyjeli jıljıw hám redaktorlaw ushın qural qollawınan paydalanıwdıń áhmiyetli ekenin kórsetti<ref name = "Integrare07" /><ref name="RaytheonAswec08">Phillips, V., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/bese_master_v2.ppt "Implementing a Behavior Tree Analysis Tool Using Eclipse Development Frameworks"]{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Australian Software Engineering Conference (ASWEC’08), Perth, March 2008</ref>. Birneshe joybar boyınsha ortasha esap penen ádettegi qayta kóriwler hám dúzetiwler orınlanǵannan keyin hár 1000 talapqa 130 tastıyıqlanǵan iri kemshilik úziliksiz anıqlanǵan<ref name = "industryTrialsPaper" />. Tolıǵıraq jetilispegen talaplar jıynaǵında kemshiliklerdiń aytarlıqtay joqarı dárejesi baqlanǵan. == Artıqmashılıqları == Minez-qulıqtı modellestiriw kórinisi retinde minez-qulıq terekleriniń birneshe áhmiyetli artıqmashılıqları bar: * Olar talaplardıń quramalılıǵın, ásirese sistemanıń dáslepki mútájlikleri tábiyiy tilde jazılǵan júzlegen yamasa mıńlaǵan talap túrinde ańlatılǵan jaǵdaylarda, basqarıw ushın anıq belgilenǵen hám nátiyjeli strategiyanı qollanadı. Bul úlken kólemli joybarlardaǵı qáwipti ádewir azaytadı<ref name = "industryTrialsPaper"/>. * Talaplardı múmkin bolǵan eń erte waqıtta qatań túrde awdarıp, keyin integraciyalaw arqalı olar basqa usıllarǵa qaraǵanda talaplardıń kemshiliklerin anıqlawdıń nátiyjelirek usılın usınadı<ref name = "industryTrialsPaper"/><ref name="boston08">Boston, J., (Raytheon Australia), [http://www.behaviorengineering.org/images/publications/dromey2/sp8_powerpoint_jim_boston.pdf Behavior Trees – How they improve Engineering Behaviour?]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }}, 6th Annual Software and Systems Engineering Process Group Conference (SEPG 2008), Melbourne, Aug. 2008.</ref>. * Olar analiz, specifikaciyalaw hám sistemanıń dizayn minez-qulqın kórsetiw ushın bir, ápiwayı belgilewdi qollanadı<ref name = "BTNotation" />. * Olar sistema minez-qulqın orınlanatuǵın integraciyalanǵan pútkil birlik retinde kórsetedi. * Olar sistemanıń minez-qulqın funkcionallıq talaplarınan tuwrı izlenetuǵın túrde dúzedi, bul tekseriw hám tastıyıqlawǵa járdemlesedi<ref name = "Integrare07" /><ref name="verifValid06">Zafar, S., K.Winter, R.Colvin, R.G.Dromey, [http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf "Verification of an Integrated Role-Based Access Control Model"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061854/http://www.behaviorengineering.org/publications/dromey/Zafar_Integrated_BTRBAC.pdf |date=25 July 2011 }}, 1st International Workshop – Asian Working Conference on Verified Software (AWCVS'06), pp 230-240, Macao, Oct. 2006.</ref>. * Olar stakeholderslerge formal usıllar boyınsha arnawlı oqıwdan ótpey de túsinikli. Dáslepki talaplardıń sózligin qatań túrde saqlaw túsiniw júgin jeńillestiredi. * Olar formal semantikaǵa iye,<ref name = "colvinHayesNotation" /> parallel orınlanıwdı qollaydı, orınlanatuǵın bolıp tabıladı hám simulyaciyalanıwı, model boyınsha tekseriliwi hám qáte rejimleri hám olardıń tásirlerin analizlewdi orınlaw ushın qollanılıwı múmkin<ref name = "automatedFailEffect05" />. * Olar adamlar proceslerin modellestiriwde, shártnamalardı analizlewde,<ref name = "contracts02">Milosevic, Z., Dromey, R.G. [https://ieeexplore.ieee.org/document/1137692 On Expressing and Monitoring Behavior in Contracts], EDOC 2002, Proceedings, 6th International Enterprise Distributed Object Computing Conference, Lausanne, Switzerland, Sept. 2002, pp. 3-14.</ref> kriminalistikalıq maǵlıwmatlardı kórsetiwde, biologiyalıq sistemalardı kórsetiwde hám kóp sanlı basqa qollanılıwlarǵa birdey tabıslı túrde qollanılıwı múmkin. Hárbir jaǵdayda olar quramalılıqtı basqarıw hám nárselerdi pútkil túrde kóriw jaǵınan birdey artıqmashılıqlardı beredi. Olar qáwipsizlik ushın kritikalıq sistemalarda,<ref name = "integratingSafety05" /> engizilgen sistemalarda,<ref name = "embeddedSys05" /> hám real waqıt sistemalarında da qollanılıwı múmkin<ref name="realTimeCollab05">Lin, K., Chen, D., Sun, C., Dromey, R.G., [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/CDVEO5_Kevin.pdf A Constraint Maintenance Strategy and Applications in real-time Collaborative Environments]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2nd International Conference on Cooperative Design, Visualization and Engineering (CDVE2005), 2005.</ref><ref name="dataflowContstraint06">Lin, K., Chen, D., Dromey, R.G., Sun, CZ.: [http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf Multi-way Dataflow Constraint Propagation in Real-time Collaborative Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725061427/http://www.behaviorengineering.org/publications/kailin/IEEE06_Kevin.pdf |date=25 July 2011 }}, IEEE, The 2nd International Conference on Collaborative Computing: Networking, Applications and Worksharing (CollaborateCom 2006), Atlanta, Georgia, USA, Nov, 2006.</ref><ref name="timeBT07">Grunske, L., Winter, K., Colvin, R., [http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf "Timed Behavior Trees and their application to verifying real-time systems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118165542/http://www.behaviorengineering.org/publications/grunske/ASWEC20072.pdf |date=18 November 2008 }}, Proceedings of 18th Australian Conference on Software Engineering (AEWEC 2007), April 2007, accepted for publication.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] efiy2ltt48wj1w6snwdv6vds01ubct6 0 48402 274940 274848 2026-10-15T04:04:35Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274940 wikitext text/x-wiki [[Fayl:ML Ops Venn Diagram.svg|thumb|MLOps — [[mashinalıq oqıtıw]], DevOps hám maǵlıwmatlar injeneriyası kesilisetuǵın jerdegi ámeliyatlar jıynaǵı]] '''MLOps''' yamasa '''ML Ops''' — [[mashinalıq oqıtıw]] modellerin jumıs ortalıǵına (production) isenimli hám nátiyjeli engiziwge hám olarǵa xızmet kórsetiwge baǵdarlanǵan paradigma. Ol mashinalıq oqıtıwdı islep shıǵıw menen jumıs ortalıǵındaǵı operaciyalar arasındaǵı ayırmashılıqtı joq etedi. Sonıń nátiyjesinde modellerdiń turaqlı, masshtablanatuǵın hám biznes maqsetlerine sáykes bolıwın támiyinleydi. Bul sóz «machine learning» (mashinalıq oqıtıw) sózi menen programmalıq támiynat tarawındaǵı DevOps-tıń úziliksiz jetkerip beriw ámeliyatınıń (CI/CD) birigiwinen payda bolǵan. Mashinalıq oqıtıw modelleri izolyaciyalanǵan eksperimental sistemalarda sınalıp, islep shıǵıladı. Algoritm iske qosıwǵa tayın bolǵanda, onı jumıs ortalıǵındaǵı sistemalarǵa ótkeriw ushın maǵlıwmatlar ilimi qánigeleri, DevOps hám mashinalıq oqıtıw injenerleri arasında MLOps qollanıladı<ref>{{web deregi |last1=Talagala |first1=Nisha | bet =Why MLOps (and not just ML) is your Business' New Competitive Frontier | url =https://aitrends.com/machine-learning/mlops-not-just-ml-business-new-competitive-frontier/ |website=AITrends | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 19-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210119030008/https://www.aitrends.com/machine-learning/mlops-not-just-ml-business-new-competitive-frontier/ |url-status=dead }}</ref>. DevOps yamasa DataOps tásillerine uqsas, MLOps avtomatlastırıwdı arttırıwǵa hám jumıs ortalıǵındaǵı modellerdiń sapasın jaqsılawǵa umtıladı. Sonıń menen birge ol biznes hám normativlik talaplarǵa da itibar beredi. MLOps eń jaqsı ámeliyatlar jıynaǵı retinde baslanǵan bolsa da, áste-aqırın ML ómirlik ciklin basqarıwdıń óz aldına tásiline aylanıp barmaqta. MLOps pútkil ómirlik cikline qollanıladı. Bul model jaratıw menen integraciyadan (programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli, úziliksiz integraciya/úziliksiz jetkerip beriw), orkestraciya hám engiziwden baslap, jaǵdayın baqlaw, diagnostika, basqarıw (governance) hám biznes kórsetkishlerine shekemgi basqıshlardı qamtıydı. == Anıqlaması == MLOps — mashinalıq oqıtıw ónimlerin basınan aqırına shekem konceptuallastırıw, ámelge asırıw, baqlaw, engiziw hám masshtablaw boyınsha paradigma. Ol eń jaqsı ámeliyatlar, túsinikler jıynaǵı hám islep shıǵıw mádeniyatı sıyaqlı aspektlerdi óz ishine aladı. Eń aldı menen, ol úsh tarawǵa súyenetuǵın injenerlik ámeliyat: mashinalıq oqıtıw, programmalıq injeneriya (ásirese DevOps) hám [[maǵlıwmatlar injeneriyası]]. MLOps islep shıǵıw (Dev) menen paydalanıw (Ops) arasındaǵı ayırmashılıqtı joq etiw arqalı mashinalıq oqıtıw sistemaların jumıs ortalıǵına shıǵarıwǵa baǵdarlanǵan. Tiykarınan, MLOps tómendegi principlerge súyenip, mashinalıq oqıtıw ónimlerin dúziwdi jeńillestiriwdi maqset etedi: CI/CD avtomatlastırıw, jumıs procesin orkestraciyalaw, nátiyjelerdiń qaytalanıwshılıǵı; maǵlıwmatlardı, modeldi hám kodtı versiyalaw; birge islesiw; úziliksiz ML oqıtıw hám bahalaw; ML metamaǵlıwmatların baqlaw hám jurnallaw; úziliksiz monitoring hám keri baylanıs<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kreuzberger |first1=Dominik |last2=Kühl |first2=Niklas |last3=Hirschl |first3=Sebastian |date=2023 |title=Machine Learning Operations (MLOps): Overview, Definition, and Architecture |journal=IEEE Access |volume=11 |pages=31866–31879 |doi=10.1109/ACCESS.2023.3262138 |doi-access=free|issn=2169-3536|arxiv=2205.02302 |bibcode=2023IEEEA..1131866K |s2cid=248524628 }}</ref>. ==Tariyxı== Mashinalıq oqıtıw sistemaların ámeliyatqa engiziwge qızıǵıwshılıq 2010-jıllardıń ortasında arta basladı. Sol waqıtta ML joybarları eksperimentlerden jumıs ortalıǵında qollanıwǵa óte basladı. Bunday sistemalardı turaqlı islep turıwı menen baylanıslı qıyınshılıqlar 2015-jılǵı maqalada atap kórsetildi<ref>{{cite journal |last1=Sculley |first1=D. |last2=Holt |first2=Gary |last3=Golovin |first3=Daniel |last4=Davydov |first4=Eugene |last5=Phillips |first5=Todd |last6=Ebner |first6=Dietmar |last7=Chaudhary |first7=Vinay |last8=Young |first8=Michael |last9=Crespo |first9=Jean-Francois |last10=Dennison |first10=Dan |title=Hidden Technical Debt in Machine Learning Systems |journal=NIPS Proceedings |date=7 December 2015 |issue=2015 |url=https://papers.nips.cc/paper/5656-hidden-technical-debt-in-machine-learning-systems.pdf |accessdate=14 November 2017}}</ref>. Boljawlar boyınsha mashinalıq oqıtıwdıń ML sınaq joybarları hám engiziwleri 2017-jıldan 2018-jılǵa shekem eki ese, al 2018-jıldan 2020-jılǵa shekem jáne eki ese artadı dep kútilgen edi<ref>{{web deregi |last1=Sallomi |first1=Paul |last2=Lee |first2=Paul |bet=Deloitte Technology, Media and Telecommunications Predictions 2018 |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Images/infographics/technologymediatelecommunications/gx-deloitte-tmt-2018-predictions-full-report.pdf |website=Deloitte |qaralǵan sáne=2017-jıl 13-oktyabr |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230208000813/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Images/infographics/technologymediatelecommunications/gx-deloitte-tmt-2018-predictions-full-report.pdf |arxivsáne=2023-02-08 }}</ref>. Esabatlarǵa qaraǵanda, korporativ mashinalıq oqıtıw baslamalarınıń kópshiligi (88%-ke shekem) sınaq basqıshlarınan arı óte almay atır<ref name=":0" />. Biraq mashinalıq oqıtıwdı haqıyqatında jumıs ortalıǵına engizgen shólkemlerdiń payda marjası 3–15%-ke artqan<ref>{{web deregi |last1=Bughin |first1=Jacques |last2=Hazan |first2=Eric |last3=Ramaswamy |first3=Sree |last4=Chui |first4=Michael |last5=Allas |first5=Tera |last6=Dahlström |first6=Peter |last7=Henke |first7=Nicolaus |last8=Trench |first8=Monica |bet=Artificial Intelligence The Next Digital Frontier? |url=https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Advanced%20Electronics/Our%20Insights/How%20artificial%20intelligence%20can%20deliver%20real%20value%20to%20companies/MGI-Artificial-Intelligence-Discussion-paper.ashx |website=McKinsey |baspaxana=McKinsey Global Institute |qaralǵan sáne=2017-jıl 1-iyun |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230216121229/https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Advanced%20Electronics/Our%20Insights/How%20artificial%20intelligence%20can%20deliver%20real%20value%20to%20companies/MGI-Artificial-Intelligence-Discussion-paper.ashx |arxivsáne=2023-02-16 }}</ref>. 2024-jılı MLOps bazarınıń kólemi 2191,8 million AQSH dolların quradı, al 2030-jılı ol 16 613,4 million AQSH dollarına jetedi dep boljanadı<ref name="Grand View Research">{{web deregi |last1=Grand View Research | bet =MLOps Market Size, Share & Trends Analysis Report By Component (Platform, Service), By Deployment (Cloud, On-premises), By Organization Size, By Vertical (BFSI, Retail & E-commerce), By Region, And Segment Forecasts, 2025 - 2030 | url =https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/mlops-market-report |website=grandviewresearch.com | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-iyul }}</ref>. == Arxitekturası == Mashinalıq oqıtıw sistemaların segiz túrli kategoriyaǵa bóliwge boladı: maǵlıwmatlardı jıynaw, maǵlıwmatlardı qayta islew, belgilerdi injeneriyalaw (feature engineering), maǵlıwmatlardı belgilew (data labeling), modeldi joybarlaw, modeldi oqıtıw hám optimallastırıw, endpoint (sońǵı noqat) engiziw hám endpoint monitoringi. Mashinalıq oqıtıwdıń ómirlik ciklindegi hár bir basqısh óz aldına sistemada dúziledi, biraq olar óz-ara baylanıstı talap etedi. Bul kárxanalarǵa mashinalıq oqıtıwdı óz shólkemi ishinde masshtablaw ushın kerek bolatuǵın eń kem sistemalar. == Maqsetleri == Kárxanalar MLOps sistemaları járdeminde mashinalıq oqıtıwdı kárxana kóleminde tabıslı engiziw arqalı bir qatar maqsetlerge erisiwdi qáleydi. Olardıń ishinde tómendegiler bar<ref name="Nick Walsh">{{web deregi |last1=Walsh |first1=Nick | bet =The Rise of Quant-Oriented Devs & The Need for Standardized MLOps | url =http://slides.com/walsh/standards-in-ml-ops#/ |website=Slides | baspaxana =Nick Walsh | qaralǵan sáne = 2018-jıl 1-yanvar }}</ref>: * Engiziw hám avtomatlastırıw<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 3-fevral | bet =Code to production-ready machine learning in 4 steps| url =https://dagshub.com/blog/code-to-production-ready-machine-learning-in-4-steps/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-fevral |website=DAGsHub Blog| til =en}}</ref> * Modeller hám boljawlardıń qaytalanıwshılıǵı<ref name="MLRepoducability">{{web deregi |last1=Warden |first1=Pete | bet =The Machine Learning Reproducibility Crisis | url =https://petewarden.com/2018/03/19/the-machine-learning-reproducibility-crisis/ |website=Pete Warden's Blog | baspaxana =Pete Warden | qaralǵan sáne = 2018-jıl 19-mart }}</ref> * Diagnostika<ref name="MLRepoducability"/> * Basqarıw hám normativlik talaplarǵa sáykeslik<ref>{{web deregi |last1=Vaughan |first1=Jack | bet =Machine learning algorithms meet data governance | url =https://searchdatamanagement.techtarget.com/feature/Machine-learning-algorithms-meet-data-governance |website=SearchDataManagement | baspaxana =TechTarget | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-sentyabr }}</ref> * Masshtablanıwshılıq<ref>{{web deregi |last1=Lorica |first1=Ben | bet =How to train and deploy deep learning at scale | url =https://www.oreilly.com/ideas/how-to-train-and-deploy-deep-learning-at-scale |website=O'Reilly | qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-mart }}</ref> * Birge islesiw<ref>{{web deregi |last1=Garda |first1=Natalie | bet =IoT and Machine Learning: Why Collaboration is Key | url =https://www.iottechexpo.com/2017/10/ai/iot-machine-learning-ml-ai-why-collaboration-key/ |website=IoT Tech Expo | baspaxana =Encore Media Group | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-oktyabr }}</ref> * Biznesde qollanıw<ref>{{web deregi |last1=Manyika |first1=James | bet =What's now and next in analytics, AI, and automation | url =https://www.mckinsey.com/featured-insights/digital-disruption/whats-now-and-next-in-analytics-ai-and-automation |website=McKinsey | baspaxana =McKinsey Global Institute | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}</ref> * Monitoring hám basqarıw<ref>{{web deregi |last1=Haviv |first1=Yaron | bet =MLOps Challenges, Solutions and Future Trends | url =https://www.iguazio.com/blog/mlops-challenges-solutions-future-trends/ |website=Iguazio | qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-fevral }}</ref> MLOps sıyaqlı standart ámeliyat joqarıda atalǵan barlıq tarawlardı esapqa aladı. Bul kárxanalarǵa jumıs procesin optimallastırıwǵa hám engiziw waqtında mashqalalardıń aldın alıwǵa járdem beredi. Adaptive ML sıyaqlı jetkerip beriwshiler úlken til modellerin jumıs ortalıǵına engizip atırǵan shólkemlerge arnalǵan kommerciyalıq bekkemlew arqalı oqıtıw operaciyaların (RLOps) hám MLOps infrastrukturasın usınadı. MLOps sistemasınıń ulıwma arxitekturası modeller dúziletuǵın maǵlıwmatlar ilimi platformaların hám esaplawlar orınlanatuǵın analitikalıq mexanizmlerdi óz ishine aladı. Bunda MLOps quralı mashinalıq oqıtıw modelleriniń, maǵlıwmatlardıń hám nátiyjelerdiń usı sistemalar arasındaǵı háreketin orkestraciyalaydı<ref name="Nick Walsh"/>. ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] gtahmd4izx8wxdsoqt58mkfm0woerhk 0 48406 274945 274845 2026-10-15T06:39:39Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274945 wikitext text/x-wiki '''Sociallıq programmalıq injiniring''' ('''SSE''') — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] hám islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń sociallıq aspektleri menen shuǵıllanatuǵın [[programmalıq injiniring]] tarmaǵı. SSE programmalıq injeneriyanıń da, islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń da sociallıq tábiyatına baǵdarlanǵan. Bir tárepten, programmalıq injeneriya jumıslarında, processlerinde hám CASE qurallarında sociallıq faktorlardı esapqa alıw paydalı dep esaplanadı. Bul islep shıǵıw procesiniń de, jaratılǵan programmalıq támiynattıń da sapasın jaqsılawǵa járdem beredi. Mısal retinde birgelikte programmalıq támiynat islep shıǵıwda jaǵdaydı ańlawdıń hám kóp mádeniyatlı faktorlardıń rolin keltiriwge boladı. Ekinshi tárepten, programmalıq támiynat isleytuǵın sociallıq kontekstler (mısalı, bultlı ortalıq) dinamikalıq tábiyatqa iye. Sonlıqtan sociallıq beyimlesiwshilikti orınlanıw waqtında (runtime) qaytalanıp turatuǵın jumıs retinde injenerlik jaqtan támiyinlew talap etiledi. Mısal retinde programmalıq támiynatqa paydalanıwshılardan sapa boyınsha keri baylanıs jıynap, onı avtonom yamasa yarım avtonom túrde beyimlesiw ushın paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın tásillerdi keltiriwge boladı. SSE programmalıq injeneriyada birge islesiwdi hám bilim almasıwdı qollaw ushın sociallıqqa baǵdarlanǵan qurallardı izertleydi hám dúzedi. Sonday-aq SSE programmalıq támiynattıń ol isleytuǵın dinamikalıq sociallıq kontekstlerge beyimlesiwshiligin izertleydi. Bunnan basqa, ol klientler menen sońǵı paydalanıwshılardıń orınlanıw waqtında programmalıq támiynattı beyimlestiriw boyınsha sheshimlerdi qáliplestiriwge qatnasıwın da úyrenedi. Sociallıq kontekst normalardı, mádeniyattı, rol hám juwapkershiliklerdi, mápli tárepler (stakeholder) maqsetleri menen olardıń óz-ara gárezliligin, sońǵı paydalanıwshılardıń programmalıq támiynattıń hár bir minez-qulqınıń sapası hám orınlılıǵı tuwralı qabıl etiwin hám t.b. óz ishine aladı. Social Software Engineering and Applications boyınsha 1-Xalıqaralıq seminar (SoSEA 2008)<ref>[https://web.archive.org/web/20200805200402/http://www.cs.tut.fi/sosea08/ 1st International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008)]</ref> qatnasıwshıları tómendegi sıpatlamanı usındı: * Jámiyetke baǵdarlanǵanlıq: programmalıq támiynat jeke adamlarǵa emes, al jámiyet tárepinen hám/yamasa jámiyet ushın jaratıladı hám paydalanıladı * Birge islesiw/kollektivlik: adamlardıń birge islesiw hám kollektiv múmkinshilikleri paydalanıladı * Doslıq/qarım-qatnas: adamlar arasındaǵı hár túrli baylanıslar anıq kórsetiledi * Adam/sociallıq is-háreketler: programmalıq támiynat adam is-háreketlerin qollaw hám sociallıq mashqalalardı sheshiw ushın sanalı túrde joybarlanadı * Sociallıq inklyuziya: programmalıq támiynat jámiyetlerdegi baylanıslardı hám isenimdi bekkemlew arqalı sociallıq inklyuziyaǵa múmkinshilik beriwi kerek Solay etip, SSE-ni «onlayn ortalıqlarda programmalıq támiynattı jámiyet tárepinen jaratıwǵa, basqarıwǵa, engiziwge hám paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın processlerdi, usıllardı hám qurallardı qollanıw» dep anıqlawǵa boladı<ref>Imed Hammouda, Jan Bosch, Mehdi Jazayeri, Tommi Mikkonen: First International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008). In: Proceedings of the 23rd IEEE/ACM International Conference on Automated Software Engineering (ASE 2008). IEEE, 2008, pp. 531-532.</ref>. SSE tarawındaǵı tiykarǵı baqlawlardıń biri mınaǵan baylanıslı: sociallıq programmalıq támiynat qosımshaları ushın jaratılǵan túsinikler, principler hám texnologiyalar programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ózine de qollanılıwı múmkin. Sebebi programmalıq injeneriya tábiyatınan sociallıq is-háreket bolıp tabıladı. SSE programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgili bir jumısları menen sheklenbeydi. Sonlıqtan SSE-niń hár túrli bólimlerin, mısalı, sociallıq sistemalardı joybarlawdı yamasa sociallıq talaplar injeneriyasın qollaytuǵın qurallar usınılǵan<ref>Steffen Lohmann, Sebastian Dietzold, Philipp Heim, Norman Heino: [https://web.archive.org/web/20170809023201/http://www.vis.uni-stuttgart.de/uploads/tx_vispublications/22244.pdf A Web Platform for Social Requirements Engineering]. In: Software Engineering 2009 (Workshops). GI, 2009, pp. 309-315.</ref>. Nátiyjede vertikal bazar programmalıq támiynatı sociallıq komponentlerden payda kóre aladı. Bunday programmalıq támiynatqa programmalıq támiynat islep shıǵıw quralları, injenerlik quralları, marketing quralları yamasa paydalanıwshılarǵa sheshim qabıl etiwde járdem beretuǵın programmalıq támiynat kiredi<ref>Technische Universität München, sebis: [https://wwwmatthes.in.tum.de/pages/cj4uz8ibxk08/Completed-Social-Software-Projects Completed research projects on (vertical) social software]</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ | bet =The Future of Social Networks is Vertical | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr | arxivsáne = 2015-jıl 17-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150517003324/http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ |url-status=dead }}</ref>. Bunday vertikal sociallıq programmalıq támiynat óziniń paydalanıwshılar bazası boyınsha Yammer sıyaqlı dástúrli sociallıq programmalıq támiynattan kúshli ajıralıp turadı. ==Derekler== {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] eik04kbo2rzxcufyuj4n2ovekf6i9bk 0 48436 274939 274756 2026-10-15T03:53:10Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274939 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TEAF Matrix of Views and Perspectives.svg|thumb|304px|TEAF kórinisleri hám perspektivalarınıń matricası]] Sistemalıq injeneriyada, [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] hám kárxana injeneriyasında '''kórinis modeli''' yamasa '''kózqaraslar freymvorkı''' — sistema arxitekturasın, [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] yamasa kárxana arxitekturasın dúziwde qollanılatuǵın óz-ara kelisilgen ''kórinisler'' jıynaǵın anıqlaytuǵın freymvork. ''Kórinis'' — pútkil sistemanı óz-ara baylanıslı máseleler jıynaǵınıń kózqarasınan kórsetiw<ref name="ISO42010">ISO/IEC/IEEE 42010:2011, Systems and so— Architecture description</ref><ref>ISO/IEC 10746-1, Information technology — Open Distributed Processing — Reference model: Overview</ref>. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin belgilew boyınsha bir qatar háreketler alıp barıldı. Bul háreketlerdiń nátiyjesinde kórinisler (yamasa kózqaraslar) jıynaǵı anıqlandı. Olar geyde arxitekturalıq freymvorklar yamasa kárxana arxitekturası freymvorkları dep ataladı, biraq kóbinese «kórinis modelleri» dep ataladı. Ádette ''kórinis'' — berilgen sistema ushın belgili bir arxitekturalıq maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın jumıs nátiyjesi. Degen menen, bul termin geyde kórinistiń ''anıqlamasın'' bildiriw ushın da qollanıladı. Bul anıqlama belgili bir kózqarastı hám hárbir anıq kórinisti anıqlaytuǵın sáykes kórsetpelerdi óz ishine aladı. ''Kórinis modeli'' termini kórinis anıqlamalarına baylanıslı. == Sholıw == Kórinisler hám kózqaraslardıń maqseti — adamlarǵa júdá quramalı sistemalardı túsiniwge, mashqala hám sheshim elementlerin qánigelik tarawları átirapında shólkemlestiriwge hám máselelerdi ajıratıwǵa múmkinshilik beriw. Fizikalıq jaqtan kóp resurs talap etetuǵın sistemalardı injenerlik jaqtan dúziwde kózqaraslar kóbinese injenerlik shólkem ishindegi múmkinshiliklerge hám juwapkershiliklerge sáykes keledi<ref name="NIST2003">Edward J. Barkmeyer ea (2003). [http://www.mel.nist.gov/msidlibrary/doc/AMIS-Concepts.pdf ''Concepts for Automating Systems Integration''] NIST 2003.</ref>. Kópshilik quramalı sistemalardıń specifikaciyaları sonshelli kólemli, hesh bir adam specifikaciyalardıń barlıq aspektlerin tolıq túsine almaydı. Bunnan basqa, hárbirimizdiń berilgen sistemaǵa qızıǵıwshılıǵımız hám [[Sistema|sistemanıń]] specifikaciyaların úyreniw sebeplerimiz hár qıylı. Biznes basshısı sistemanıń dúzilisi tuwralı sistemanı ámelge asırıwshıǵa qaraǵanda basqasha sorawlar beredi. Sonlıqtan kózqaraslar freymvorkı túsiniginiń maqseti — mápli tárepler menen baylanıstı jeńillestiriw ushın berilgen quramalı sistemanıń specifikaciyasına bólek kózqaraslar usınıw. Hárbir kózqaras sistemanıń belgili bir aspektlerine qızıǵatuǵın auditoriyanı qanaatlandıradı. Hárbir kózqaras sol kózqarastıń auditoriyası ushın sózlikti hám kórsetiw usılın optimallastıratuǵın arnawlı ''kózqaras tilin'' qollanıwı múmkin. Kózqaraslardı modellestiriw iri bólistirilgen sistemalardıń ishki quramalılıǵın sheshiwdiń nátiyjeli tásiline aylandı. IEEE Std 1471-2000 standartında táriyiplengen arxitekturanı táriyiplew ámeliyatları bir neshe máseleler tarawın qamtıw ushın bir neshe kórinisti qollanadı, olardıń hárbiri sistemanıń belgili bir aspektine baǵdarlanǵan. Bir neshe kórinisti qollanatuǵın arxitekturalıq freymvorklarǵa mısal retinde Kruxtenniń «4+1» kórinis modeli, Zakman freymvorkı, TOGAF, DoDAF hám RM-ODP kiredi. == Tariyxı == 1970-jıllarda programmalıq injeneriyada bir neshe kórinis járdeminde modellestiriw usılları payda bola basladı. 1977-jılı Duglas T. Ross hám K. E. Shoman sistema talapların anıqlawda modellestiriw procesin shólkemlestiriw ushın kontekst, kózqaras hám baqlaw noqatı konstrukciyaların usındı<ref name="Ross-Schoman1977">Douglas T. Ross and K.E. Schoman, Jr. "Structured analysis for requirements definition." ''IEEE Transactions on Software Engineering,'' SE-3(1), January 1977.</ref>. Ross hám Shomannıń pikirinshe, kózqaras «[modeldiń] ulıwma maqsetine erisiw ushın ... qanday aspektlerdiń áhmiyetli dep esaplanatuǵının anıqlaydı» hám ''[modellestirilip atırǵan obektke] qalay qaraymız?'' degen sorawdı belgileydi. Maqala kózqaraslarǵa mısal retinde texnikalıq, operaciyalıq hám ekonomikalıq kózqaraslardı keltiredi. 1992-jılı Entoni Finkelshteyn hám basqalar kózqaraslar boyınsha júdá áhmiyetli maqala járiyaladı<ref name="Finkelstein+1992">A. Finkelstein, J. Kramer, B. Nuseibeh, L. Finkelstein, and M. Goedicke. "[http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/A.Finkelstein/papers/ijseke92.pdf Viewpoints: A framework for integrating multiple perspectives in system development]." ''International Journal of Software Engineering and Knowledge Engineering,'' 2(1):31-58, 1992.</ref>. Bul jumısta bılay delingen: «Kózqarastı islep shıǵıw procesindegi «aktyor», «bilim deregi», «rol» yamasa «agent» ideyası menen aktyor ustanatuǵın «kórinis» yamasa «perspektiva» ideyasınıń birlesiwi dep qarawǵa boladı». Bul maqaladaǵı áhmiyetli ideya — «kózqarastıń óz kórgenin bildiretuǵın sxeması hám belgilewleri bolǵan ''kórsetiw stilin''» hám «belgili bir tarawlardı táriyipleytuǵın, kózqaras stilinde bildirilgen pikirler bolǵan ''specifikaciyanı''» ajıratıw. Keyingi jumıslar, mısalı, IEEE 1471 standartı, bul ayırmashılıqtı sáykes túrde eki bólek termin — kózqaras hám kórinis — arqalı saqlap qaldı. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin rásmiylestiriw boyınsha bir qatar háreketler júrgizildi. Olar kóbinese arxitekturalıq freymvorklar yamasa geyde ''kózqaraslar jıynaqları'' dep ataladı. Olardıń kópshiligin AQSH Qorǵanıw ministrligi qarjılandırdı, biraq geyparaları ISO yamasa IEEE sheńberindegi xalıqaralıq yamasa milliy háreketlerden payda boldı. Olardıń ishinde IEEE Recommended Practice for Architectural Description of Software-Intensive Systems (IEEE Std 1471-2000) kórinis, kózqaras, mápli tárep hám másele túsinikleriniń paydalı anıqlamaların belgiledi. Sonday-aq ol mápli tárepler máselelerin sheshiw ushın kózqaraslardı qollanıp, bir neshe kórinis arqalı sistema arxitekturasın hújjetlestiriw boyınsha kórsetpelerdi belgiledi<ref name="ShSk"/>. Bir neshe kórinistiń artıqmashılıǵı sonda, jasırın talaplar hám mápli tárepler arasındaǵı kelispewshilikler ańsatıraq anıqlanadı. Biraq izertlewler ámeliyatta bir neshe kórinisti óz-ara sáykeslestiriwdiń qosımsha quramalılıǵı bul artıqmashılıqtı ázzilewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite book |doi=10.1109/RE.2005.23|isbn=978-0-7695-2425-2|citeseerx=10.1.1.78.4594|chapter=Do viewpoints lead to better conceptual models? An exploratory case study|title=13th IEEE International Conference on Requirements Engineering (RE'05)|pages=199–208|year=2005|last1=Easterbrook|first1=S.|last2=Yu|first2=E.|last3=Aranda|first3=J.|last4=Yuntian Fan|last5=Horkoff|first5=J.|last6=Leica|first6=M.|last7=Qadir|first7=R.A.}}</ref>. IEEE 1471 (házir ISO/IEC/IEEE 42010:2011, ''Systems and software engineering — Architecture description'') arxitekturalıq táriyiplerdiń mazmunın belgileydi. Sonday-aq ol olardıń bir qatar scenariylerde dúziliwi hám qollanılıwın táriyipleydi. Bunday scenariylerge aldınnan úlgisi bar hám úlgisi joq joybarlaw, evolyuciyalıq joybarlaw hám bar sistemalardıń joybarın jazıp alıw kiredi. Bul scenariylerdiń barlıǵında ulıwma process birdey: mápli táreplerdi anıqlaw, máselelerdi jıynaw, qollanılatuǵın kózqaraslar jıynaǵın anıqlaw, keyin bul kózqaraslar specifikaciyaların qollanıp, qarap atırılǵan sistemaǵa tiyisli kórinisler jıynaǵın islep shıǵıw. Standart belgili bir kózqaraslar jıynaǵın anıqlamaydı. Onıń ornına ol arxitektorlar hám shólkemler óz kózqarasların anıqlawı ushın birdey mexanizmler hám talaplardı usınadı. 1996-jılı ISO-nıń Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP) járiyalandı. Ol iri kólemli bólistirilgen sistemalardıń arxitekturasın hám joybarın táriyiplew ushın paydalı freymvork usınadı. == Kórinis modeli temaları == === Kórinis === Sistemanıń kórinisi — sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Sistemaǵa bul kózqaras sistemaǵa baylanıslı belgili bir máselelerge baǵdarlanǵan perspektivanı óz ishine aladı. Ol detallardı jasırıp, tek kózqaras máselelerine baylanıslı elementlerden turatuǵın ápiwayılastırılǵan modeldi beredi. Mısalı, qáwipsizlik kózqarası qáwipsizlik máselelerine baǵdarlanǵan. Qáwipsizlik kózqarasınıń modeli sistemanıń ulıwmalıraq modelinen tek qáwipsizlikke baylanıslı elementlerdi óz ishine aladı<ref>Sinan Si Alhir (2003). "[http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=5 Understanding the Model Driven Architecture (MDA)]". In: ''Methods & Tools''. Fall 2003.</ref>. Kórinis paydalanıwshıǵa belgili bir qızıǵıwshılıq tarawınıń bir bólegin tekseriwge múmkinshilik beredi. Mısalı, informaciya kórinisi belgili bir maǵlıwmattı qollanatuǵın barlıq funkciyalardı, shólkemlerdi, texnologiyalardı hám t.b. kórsetiwi múmkin. Al shólkemlik kórinis belgili bir shólkemge tiyisli barlıq funkciyalardı, texnologiyalardı hám maǵlıwmatlardı kórsetiwi múmkin. Zakman freymvorkında kórinisler jumıs nátiyjeleriniń toparınan turadı. Olardı islep shıǵıw belgili bir analitikalıq hám texnikalıq tájiriybeni talap etedi, sebebi olar kárxananıń «ne», «qalay», «kim», «qayerde», «qashan» yamasa «ne ushın» degen tárepine baǵdarlanǵan. Mısalı, funkcional kórinistiń jumıs nátiyjeleri «missiya qalay orınlanadı?» degen sorawǵa juwap beredi. Olardı process hám jumıslardı modellestiriw arqalı funkcional dekompoziciya boyınsha qánigeler ańsat islep shıǵa aladı. Olar kárxananı funkciyalar kózqarasınan kórsetedi. Olar shólkemlik hám informaciyalıq komponentlerdi de kórsetiwi múmkin, biraq tek olardıń funkciyalarǵa baylanıslı bólegin<ref name="TEAF00">US Department of the Treasury Chief Information Officer Council (2000). [https://web.archive.org/web/20090318003653/http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc Treasury Enterprise Architecture Framework]. Version 1, July 2000. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090318003653/http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc |date=18 March 2009 }}</ref>. === Kózqaraslar === Sistemalıq injeneriyada kózqaras — sistemadaǵı máselelerdi bóliw yamasa sheklew. Kózqarastı qabıl etiw usı aspektlerdegi máselelerdi bólek sheshiwge múmkinshilik beredi. Kózqaraslardı jaqsı tańlaw sistemanıń joybarın belgili qánigelik tarawlarına da bóledi<ref name="NIST2003"/>. Kózqaraslar kórinislerdi dúziw, kórsetiw hám analizlew ushın kelisimlerdi, qaǵıydalardı hám tillerdi usınadı. ISO/IEC 42010:2007 (IEEE-Std-1471-2000) standartında kózqaras — jeke kórinistiń specifikaciyası. Kórinis — pútkil sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Kórinis bir yamasa bir neshe arxitekturalıq modelden turıwı múmkin<ref>IEEE-1471-2000</ref>. Hárbir bunday arxitekturalıq model óziniń baylanıslı arxitekturalıq sisteması belgilegen usıllar járdeminde, sonday-aq pútkil sistema ushın islep shıǵıladı<ref name="ShSk"/>. === Modellestiriw perspektivaları === Modellestiriw perspektivaları — sistemanıń aldın ala tańlanǵan aspektlerin kórsetiwdiń hár túrli usılları jıynaǵı. Hárbir perspektivanıń model kórsetetuǵın nárse boyınsha óz baǵdarı, konceptuallastırıwı, arnalıwı hám vizuallastırıwı boladı. [[Informaciyalıq sistema|Informaciyalıq sistemalarda]] modellestiriw perspektivaların bóliwdiń dástúrli usılı — strukturalıq, funkcional hám minez-qulıq/processlik perspektivalardı ajıratıw. Bul qaǵıyda, obekt, kommunikaciya hám aktyor hám rol perspektivaları menen birge modellestiriw tásillerin klassifikaciyalawdıń bir usılı bolıp tabıladı<ref>John Krogstie, (2003). [https://web.archive.org/web/20070316203713/http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf Conceptual modeling], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070316203713/http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf |date=March 16, 2007 }}</ref>. === Kózqaras modeli === Qálegen kózqarasta sistemanıń tek sol kózqarastan kórinetuǵın obektlerdi óz ishine alatuǵın modelin dúziwge boladı. Biraq bul model sistemada bar bolǵan hám sol kózqarasqa tiyisli barlıq obektlerdi, baylanıslardı hám sheklewlerdi de qamtıydı. Bunday model kózqaras modeli yamasa sistemanıń sol kózqarastan kórinisi dep ataladı<ref name="NIST2003"/>. Berilgen kórinis — sistemanıń belgili bir kózqarastan belgili bir abstrakciya dárejesindegi specifikaciyası. Hár túrli abstrakciya dárejeleri hár túrli detallıq dárejesin óz ishine aladı. Joqarı dárejeli kórinisler injenerge pútkil joybardı qáliplestiriwge hám túsiniwge, sonday-aq mashqalalardı ulıwma kólemde anıqlaw hám sheshiwge múmkinshilik beredi. Tómen dárejeli kórinisler injenerge joybardıń bir bólegine itibar qaratıwǵa hám tolıq specifikaciyalardı islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="NIST2003"/>. [[Fayl:ArchitectureFrameworkStructure.png|thumb|200px|Arxitekturalıq freymvorktaǵı kórinisler, ónimler hám maǵlıwmatlar]] Biraq sistemanıń ózinde hár túrli kózqaras modellerinde payda bolatuǵın barlıq specifikaciyalar sistemanıń ámelge asırılǵan komponentlerinde sheshiliwi kerek. Al qálegen berilgen komponenttiń specifikaciyaları kóplegen hár túrli kózqaraslardan alınıwı múmkin. Ekinshi tárepten, funkciyalardıń belgili komponentler hám komponentlerdiń óz-ara tásiri boyınsha bólistiriliwinen kelip shıǵatuǵın specifikaciyalar ádette dáslepki kózqaraslarda sáwlelengen bóliwden basqasha máseleler bóliniwin sáwlelendiredi. Sonlıqtan ayırım komponentlerdiń máselelerin hám sistemanıń tómennen joqarıǵa qaray sintezin qamtıytuǵın qosımsha kózqaraslar da paydalı bolıwı múmkin<ref name="NIST2003"/>. === Arxitektura táriypi === Arxitektura táriypi — qálegen waqıttaǵı sistema arxitekturasınıń kórinisi. Ol sistemanı onıń quram bólimleri, bul bólimlerdiń qalay isleytuǵını, olardıń islewi ushın qaǵıydalar hám sheklewler, sonday-aq bul bólimlerdiń bir-biri menen hám ortalıq penen qalay baylanıslı ekeni arqalı kórsetedi. Arxitektura táriypinde ''arxitekturalıq maǵlıwmatlar'' bir neshe kórinis hám ónimler arasında ulıwma paydalanıladı. Maǵlıwmatlar qatlamında arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri hám olardı anıqlaytuǵın atributlar menen baylanıslar jaylasadı. Kórsetiw qatlamında arxitekturanıń maqsetin, onıń neni táriyipleytuǵının hám orınlanǵan hár túrli arxitekturalıq analizlerdi jetkeriw hám túsiniw ushın vizual quraldı qollaytuǵın ónimler hám kórinisler jaylasadı. Ónimler arxitekturalıq maǵlıwmatlardı grafikalıq, keste yamasa tekst túrinde vizuallastırıw usılın usınadı. Kórinisler arxitekturanıń belgili bir yamasa ulıwma perspektivası ushın maǵlıwmatlardı logikalıq túrde shólkemlestirip, ónimler arasında tarqalǵan arxitekturalıq maǵlıwmatlardı vizuallastırıw múmkinshiligin beredi. == Sistemalıq kórinis modelleriniń túrleri == === Úsh sxemalı tásil === [[Fayl:4-2 ANSI-SPARC three level architecture.svg|thumb|320px|Úsh sxemalı model túsinigi dáslep 1977-jılı ANSI/X3/SPARC úsh dárejeli arxitekturası arqalı usınıldı. Ol maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh dárejesin belgiledi<ref name="MW99">Matthew West and Julian Fowler (1999). [http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf Developing High Quality Data Models] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081221084613/http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf |date=December 21, 2008 }}. The European Process Industries STEP Technical Liaison Executive (EPISTLE).</ref>.]] 1977-jılı usınılǵan maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh sxemalı tásilin birinshi kórinis modelleriniń biri dep esaplawǵa boladı. Bul informaciyalıq sistemalardı dúziw hám sistemalardıń maǵlıwmatların basqarıw tásili bolıp, ol konceptual modeldi maǵlıwmatlar integraciyasına erisiwdiń tiykarǵı quralı retinde qollaydı<ref name="STRAP08">[https://web.archive.org/web/20201022043031/http://www.fas.org/irp/doddir/army/strap/strpsec2.htm STRAP SECTION 2 APPROACH]. Retrieved 30 September 2008.</ref>. Úsh sxemalı tásil úsh sxema hám kórinisti anıqlaydı: * Paydalanıwshı kórinisleri ushın sırtqı sxema * Sırtqı sxemalardı biriktiretuǵın konceptual sxema * Fizikalıq saqlaw strukturaların anıqlaytuǵın ishki sxema Orayda konceptual sxema paydalanıwshılar túsinikler tuwralı qalay oylaytuǵın hám sóylesetuǵın bolsa, sol túsiniklerdiń ontologiyasın anıqlaydı. Fizikalıq sxema maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] ishki formatların táriyipleydi, al sırtqı sxema qosımsha programmalarǵa usınılatuǵın maǵlıwmatlar kórinisin anıqlaydı<ref name ="JFS04">John F. Sowa (2004). [ "The Challenge of Knowledge Soup"]. published in: ''Research Trends in Science, Technology and Mathematics Education''. Edited by J. Ramadas & S. Chunawala, Homi Bhabha Centre, Mumbai, 2006.</ref>. Freymvork sırtqı sxemalar ushın bir neshe maǵlıwmatlar modelin qollanıwǵa múmkinshilik beriwge háreket etti<ref>Gad Ariav & James Clifford (1986). ''New Directions for Database Systems: Revised Versions of the Papers''. New York University Graduate School of Business Administration. Center for Research on Information Systems, 1986.</ref>. Jıllar dawamında informaciyalıq sistemalardı dúziw boyınsha kónlikpeler hám oǵan qızıǵıwshılıq anaǵurlım ósti. Biraq kóbinese sistemalardı dúziwdiń dástúrli tásili maǵlıwmatlardı tek eki bólek kórinisten anıqlawǵa baǵdarlanǵan edi: «paydalanıwshı kórinisi» hám «kompyuter kórinisi». «Sırtqı sxema» dep atalatuǵın paydalanıwshı kórinisinde maǵlıwmatlar adamlarǵa óz jumısların orınlawǵa járdem beriw ushın arnalǵan esabatlar hám ekranlar kontekstinde anıqlanadı. Paydalanıw kózqarasınan maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası biznes ortalıǵına hám paydalanıwshınıń jeke qálewlerine qarap ózgeredi. «Ishki sxema» dep atalatuǵın kompyuter kórinisinde maǵlıwmatlar saqlaw hám alıw ushın fayl strukturaları arqalı anıqlanadı. Kompyuterde saqlaw ushın maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası qollanılatuǵın anıq kompyuter texnologiyasına hám maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islew zárúrligine baylanıslı<ref name="ITL93">itl.nist.gov (1993) [http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc ''Integration Definition for Information Modeling (IDEFIX)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203223034/http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc |date=2013-12-03 }}. 21 Dec 1993.</ref>. === Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli === [[Fayl:4+1 Architectural View Model.svg|thumb|354px|Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli]] 4+1 — programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalardıń arxitekturasın táriyiplew ushın 1995-jılı Filipp Kruxten islep shıqqan kórinis modeli. Ol bir neshe parallel kórinisti qollanıwǵa tiykarlanǵan<ref name="Kru95">Kruchten, Philippe (1995, November). [http://www.cs.ubc.ca/~gregor/teaching/papers/4+1view-architecture.pdf Architectural Blueprints — The “4+1” View Model of Software Architecture.] IEEE Software 12 (6), pp. 42-50. </ref>. Kórinisler sistemanı sońǵı paydalanıwshılar, islep shıǵıwshılar hám proekt basshıları sıyaqlı hár túrli mápli tárepler kózqarasınan táriyiplew ushın qollanıladı. Modeldiń tórt kórinisi — logikalıq, islep shıǵıw, process hám fizikalıq kórinisler: Modeldiń tórt kórinisi tómendegiler menen baylanıslı: * ''Logikalıq kórinis'': sistemanıń sońǵı paydalanıwshılarǵa usınatuǵın funkcionallıǵı menen baylanıslı. * ''Islep shıǵıw kórinisi'': sistemanı baǵdarlamashınıń kózqarasınan kórsetedi hám programmalıq támiynattı basqarıw menen baylanıslı. * ''Process kórinisi'': sistemanıń dinamikalıq aspekti menen shuǵıllanadı, sistema processlerin hám olardıń óz-ara baylanısın túsindiredi hám sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı minez-qulqına baǵdarlanǵan. * ''Fizikalıq kórinis'': sistemanı sistema injeneriniń kózqarasınan kórsetedi. Ol fizikalıq qatlamdaǵı programmalıq komponentlerdiń topologiyası hám bul komponentler arasındaǵı baylanıs penen baylanıslı. Bunnan basqa, arxitekturanı kórsetiw ushın tańlanǵan qollanıw jaǵdayları (use cases) yamasa scenariyler qollanıladı. Sonlıqtan model 4+1 kóriniske iye<ref name="Kru95"/>. == Kárxana arxitekturası kórinisleriniń túrleri == Kárxana arxitekturası freymvorkı kárxana arxitekturası menen baylanıslı struktura hám kórinislerdi qalay shólkemlestiriw kerek ekenin anıqlaydı. Kárxana arxitekturası hám injeneriyası disciplinası júdá keń bolǵanlıqtan hám kárxanalar iri hám quramalı bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, bul disciplina menen baylanıslı modeller de iri hám quramalı bolıwǵa beyim. Bul kólem hám quramalılıqtı basqarıw ushın arxitekturalıq freymvork wazıypaǵa itibar qaratıwǵa hám qımbatlı artefaktlardı eń kerekli waqıtta jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın qurallar hám usıllardı usınadı. Arxitekturalıq freymvorklar ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] hám [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalardı]] basqarıwda qollanıladı. Shólkem sistemanıń joybarı tastıyıqlanbastan burın belgili bir modellerdi dúziwdi májbúriy etiwi múmkin. Sol sıyaqlı, olar satıp alınatuǵın sistemalardı hújjetlestiriwde belgili bir kórinislerdiń qollanılıwın talap etiwi múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi belgili bir qunnan joqarı kapital proektleri ushın úskene jetkerip beriwshilerden belgili DoDAF kórinislerin usınıwdı talap etedi. === Zakman freymvorkı === [[Fayl:Simplification Zachman Enterprise Framework.jpg|thumb|480px|Zakman freymvorkınıń qatarlar túsindirmesi menen ápiwayılastırılǵan kórinisi<ref>US Department of Veterans Affairs (2008) [http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt A Tutorial on the Zachman Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070713072901/http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt |date=July 13, 2007 }}. Accessed 06 Dec 2008.</ref>. Dáslepki freymvork bunnan da quramalıraq, mısal ushın [https://web.archive.org/web/20081228040137/http://www.zachmaninternational.com/index.php/ea-articles/26-articles/13-the-zachman-framework-a-concise-definition ''bul jerdi''] qarańız.]] Zakman freymvorkı — dáslep 1987-jılı IBM kompaniyasında Djon Zakman oylap tapqan kárxana arxitekturası freymvorkı. Ol kárxanaǵa qarawdıń hám onı anıqlawdıń rásmiy hám joqarı dárejede strukturalanǵan usılın usınadı. Freymvork arxitekturalıq «artefaktlardı» shólkemlestiriw ushın qollanıladı. Bunda artefakttıń kimge arnalǵanı (mısalı, biznes iyesi hám dúziwshi) hám qanday máseleni (mısalı, maǵlıwmatlar hám funkcionallıq) sheshetuǵını esapqa alınadı. Bul artefaktlarǵa joybar hújjetleri, specifikaciyalar hám modeller kiriwi múmkin<ref>[http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx ''A Comparison of the Top Four Enterprise Architecture Methodologies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409195426/http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx |date=2008-04-09 }}, Roger Sessions, Microsoft Developer Network Architecture Center,</ref>. Zakman freymvorkı kóbinese kárxana arxitekturasınıń tiykarǵı elementlerin bildiriwdiń standart tásili retinde tilge alınadı. AQSH Federal húkimeti Zakman freymvorkın «...&nbsp;kárxanalardaǵı hám olardı qollaytuǵın sistemalardaǵı ózgerislerdi basqarıw ushın integraciyalanǵan freymvork retinde pútkil dúnyada tán alınǵan» dep moyınlaǵan<ref>[http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf Federal Enterprise Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080916153405/http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf |date=September 16, 2008 }}</ref>. === RM-ODP kórinisleri === [[Fayl:RM-ODP viewpoints.jpg|thumb|320px|Sistema hám onıń ortalıǵına bes ulıwma hám bir-birin tolıqtıratuǵın kózqarastı usınatuǵın RM-ODP kórinis modeli]] Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminiń (ISO) Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP)<ref>ISO/IEC 10746-1:1998 Information technology – Open Distributed Processing: Reference Model – Part 1: Overview, International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland, 1998.</ref> bólistirilgen programmalıq/apparatlıq sistemanıń joybarın bóliw ushın kózqaraslar jıynaǵın belgileydi. Integraciya mashqalalarınıń kópshiligi usınday sistemalardı joybarlawda yamasa júdá uqsas jaǵdaylarda payda bolatuǵınlıqtan, bul kózqaraslar integraciya máselelerin ajıratıwda paydalı bolıwı múmkin. RM-ODP kózqarasları tómendegiler<ref name="NIST2003"/>: * ''kárxana kózqarası'' — sistemanıń shólkemniń biznes maqsetine hám biznes processlerine baylanıslı maqseti hám minez-qulqı menen baylanıslı * ''informaciya kózqarası'' — sistema qayta isleytuǵın maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám bul maǵlıwmatlardı paydalanıw hám talqılawǵa qoyılatuǵın sheklewler menen baylanıslı * ''esaplaw kózqarası'' — sistemanıń belgili bir minez-qulıqtı kórsetetuǵın hám interfeysler arqalı óz-ara tásir etetuǵın komponentler jıynaǵına funkcional dekompoziciyası menen baylanıslı * ''injenerlik kózqarası'' — esaplaw komponentleriniń óz-ara tásirin qollaw ushın kerek bolatuǵın mexanizmler hám funkciyalar menen baylanıslı * ''texnologiya kózqarası'' — sistemanı ámelge asırıw ushın, ásirese komponentler arasındaǵı baylanıs ushın texnologiyalardı anıq tańlaw menen baylanıslı Sonday-aq RM-ODP joybardıń kózqaraslar arasındaǵı sáykeslik specifikaciyaların óz ishine alıwı kerek ekenin belgileydi, olarǵa tómendegiler kiredi<ref name="NIST2003"/>: * informaciya birliklerin anıqlawda kárxana obektleri menen processlerin qollanıw * esaplaw komponentleriniń minez-qulqın anıqlawda kárxana obektleri menen minez-qulıqların qollanıw, sonday-aq esaplaw interfeyslerin anıqlawda informaciya birliklerin qollanıw * injenerlik tańlawlardı esaplaw interfeysleri hám minez-qulıq talapları menen baylanıstırıw * tańlanǵan texnologiyalarda informaciyalıq, esaplaw hám injenerlik talaplarınıń qanaatlandırılıwı === DoDAF kórinisleri === Qorǵanıw ministrliginiń arxitekturalıq freymvorkı (Department of Defense Architecture Framework, DoDAF) kárxana arxitekturasın (EA) yamasa sistemalar arxitekturasın bir-birin tolıqtıratuǵın hám kelisilgen kórinislerge shólkemlestiriwdiń standart usılın belgileydi. Ol ásirese integraciya hám óz-ara islesiw boyınsha quramalı máseleleri bar iri sistemalar ushın qolaylı. Sonday-aq ol «operaciyalıq kórinislerdi» qollanıwı menen ayrıqsha. Bul kórinisler islep shıǵılıp atırǵan sistema isleytuǵın sırtqı klienttiń jumıs tarawın tolıq kórsetedi. [[Fayl:DoDAF Linkages Among Views.jpg|thumb|360px|DoDAF kórinisleri arasındaǵı baylanıslar<ref name="DoD07">DoD (2007) [http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf DoD Architecture Framework Version 1.5] . 23 April 2007 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050311061225/http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf |date=March 11, 2005 }}</ref>]] DoDAF bir qatar ónimlerdi belgileydi. Olar arxitektura táriypiniń keń kólemin hám quramalılıǵın grafikalıq, keste yamasa tekst quralları arqalı vizuallastırıw, túsiniw hám ózlestiriw mexanizmleri retinde xızmet etedi. Bul ónimler tórt kórinis boyınsha shólkemlestirilgen: * Ulıwma kórinis (All View, AV), * Operaciyalıq kórinis (Operational View, OV), * Sistemalar kórinisi (Systems View, SV) hám * Texnikalıq standartlar kórinisi (Technical Standards View, TV). Hárbir kórinis arxitekturanıń tómende táriyiplengen belgili bir perspektivaların kórsetedi. Ádette hárbir sistemanı islep shıǵıw ushın DoDAF kórinisleriniń tolıq jıynaǵınıń tek bir bólegi dúziledi. Súwrette operaciyalıq kórinisti, sistemalar hám xızmetler kórinisin hám texnikalıq standartlar kórinisin baylanıstıratuǵın maǵlıwmatlar kórsetilgen. Ulıwma arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri arqalı baylanısqan úsh kórinis hám olardıń óz-ara baylanısları óz-ara islesiw yamasa ónimlilik sıyaqlı kórsetkishlerdi alıw ushın tiykar boladı. Sonday-aq olar bul kórsetkishlerdiń mánisleriniń operaciyalıq missiya hám wazıypalardıń nátiyjeliligine tásirin ólshewge tiykar boladı<ref name="DoD07"/>. === Federal kárxana arxitekturası kórinisleri === AQSH-tıń Federal kárxana arxitekturasında kárxana, segment hám sheshim arxitekturaları hár túrli detallıq dárejesin qollanıp hám baylanıslı, biraq ayrıqsha máselelerdi qamtıp, hár túrli biznes perspektivaların usınadı. Kárxanalardıń ózleri ierarxiyalıq túrde shólkemlestirilgendey, hárbir arxitektura túri usınatuǵın hár túrli kórinisler de solay shólkemlestirilgen. Federal Enterprise Architecture Practice Guidance (2006) hújjeti arxitekturanıń úsh túrin belgilegen<ref name="FEAPMO06"/>: [[Fayl:Architectural Levels and Attributes.jpg|thumb|420px|Federal kárxana arxitekturasınıń dárejeleri hám atributları<ref name="FEAPMO06">Federal Enterprise Architecture Program Management Office (2006). [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/omb/egov/documents/FEA_Practice_Guidance.pdf FEA Practice Guidance].</ref>]] * Kárxana arxitekturası, * Segment arxitekturası hám * Sheshim arxitekturası. Anıqlama boyınsha, kárxana arxitekturası (EA) tiykarınan ulıwma yamasa birgelikte paydalanılatuǵın aktivlerdi anıqlaw menen shuǵıllanadı. Bunday aktivler strategiyalar, biznes processler, investiciyalar, maǵlıwmatlar, sistemalar yamasa texnologiyalar bolıwı múmkin. EA strategiyaǵa tiykarlanadı. Ol mekemege óz resurslarınıń mekeme missiyası hám strategiyalıq maqsetleri menen durıs sáykeslestirilgen yamasa sáykeslestirilmegenin anıqlawǵa járdem beredi. Investiciya kózqarasınan EA pútkil IT investiciya portfeli boyınsha sheshimler qabıl etiw ushın qollanıladı. Sonlıqtan EA-nıń tiykarǵı mápli tárepleri mekemeniń óz missiyasın múmkinshiligi barınsha nátiyjeli hám ónimli orınlawın támiyinlew wazıypası júklengen joqarı basshıları menen atqarıwshı basshıları bolıp tabıladı<ref name="FEAPMO06"/>. Al segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawı, biznes xızmeti yamasa kárxana xızmeti ushın ápiwayı jol kartasın belgileydi. Segment arxitekturası biznesti basqarıwǵa tiykarlanadı hám puqaralarǵa hám mekeme xızmetkerlerine xızmet kórsetiwdi jaqsılaytuǵın ónimlerdi usınadı. Investiciya kózqarasınan segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawın yamasa ulıwma xızmetti qollaytuǵın biznes jaǵday yamasa biznes jaǵdaylar toparı boyınsha sheshimlerdi belgileydi. Segment arxitekturasınıń tiykarǵı mápli tárepleri — biznes iyeleri hám basshılar. Segment arxitekturası EA menen úsh princip arqalı baylanıslı: struktura, qayta paydalanıw hám sáykeslestiriw. Birinshiden, segment arxitekturası EA qollanatuǵın freymvorktı miyras etip aladı, biraq ol tiykarǵı missiya tarawınıń yamasa ulıwma xızmettiń arnawlı mútajliklerine juwap beriw ushın keńeytiliwi hám arnawlılastırılıwı múmkin. Ekinshiden, segment arxitekturası kárxana dárejesinde anıqlanǵan áhmiyetli aktivlerdi qayta paydalanadı: maǵlıwmatlar; ulıwma biznes processler hám investiciyalar; qosımshalar hám texnologiyalar. Úshinshiden, segment arxitekturası biznes strategiyaları, mandatlar, standartlar hám nátiyjelilik kórsetkishleri sıyaqlı kárxana dárejesinde anıqlanǵan elementler menen sáykeslestiriledi<ref name="FEAPMO06"/>. === Kórinislerdiń nominal jıynaǵı === «Framework for Modeling Space Systems Architectures» (Kosmoslıq sistemalar arxitekturaların modellestiriw freymvorkı) izlewinde Piter Sheyms hám Djozef Skipper (2006) «kórinislerdiń nominal jıynaǵın» anıqladı<ref name="ShSk">Peter Shames, Joseph Skipper. [https://web.archive.org/web/20090227132305/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf "Toward a Framework for Modeling Space Systems Architectures"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227132305/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf |date=2009-02-27 }}. NASA, JPL.</ref>. Ol CCSDS RASDS, RM-ODP, ISO 10746 tiykarında alınǵan hám IEEE 1471 standartına sáykes keledi. [[Fayl:Nominal set of views.jpg|thumb|360px|«Kórinislerdiń nominal jıynaǵı»<ref name="ShSk06">Peter Shames & Joseph Skipper (2006). [http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf Towards a Framework for Modeling Space Systems Architectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527225452/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf |date=2010-05-27 }}. 25 May 2006.</ref>]] Tómende táriyiplengen bul «kórinisler jıynaǵı» itimal modellestiriw kózqaraslarınıń dizimi. Bul kórinislerdiń barlıǵı hárbir proektte qollanılmawı múmkin, al zárúr bolsa basqa kórinisler anıqlanıwı múmkin. Geypara analizler ushın bir neshe kózqarastıń elementleri, múmkin, qatlamlı kórsetiwdi qollanıp, jańa kóriniske biriktiriliwi múmkin ekenin atap ótiw kerek. Keyingi bir prezentaciyada bul nominal kórinisler jıynaǵı RASDS keńeytilgen semantikalıq informaciya modeliniń tuwındısı retinde usınıldı<ref name="ShSk06"/>. Bunda RASDS — Reference Architecture for Space Data Systems (Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası). Ekinshi súwretti qarańız. ;Kárxana kózqarası<ref name="ShSk"/> * Shólkem kórinisi – shólkemlik elementlerdi hám olardıń strukturaları menen baylanısların óz ishine aladı. Kelisimler, shártnamalar, siyasatlar hám shólkemlik óz-ara tásirlerdi óz ishine alıwı múmkin. * Talaplar kórinisi – sistemanı basqaratuǵın talaplardı, maqsetlerdi hám wazıypalardı táriyipleydi. Sistemanıń neni orınlay alıwı kerek ekenin kórsetedi. * Scenariy kórinisi – sistemanıń qalay qollanılıwı kerek ekenin táriyipleydi. Paydalanıwshı kórinislerin hám sistemanıń qalay háreket etiwi kútiletuǵını tuwralı táriyiplerdi óz ishine aladı. ;Informaciya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Metamodel kórinisi – informaciyalıq model elementlerin hám olardıń strukturaları menen baylanısların anıqlaytuǵın abstrakt kórinis. Sistema jaratatuǵın hám basqaratuǵın maǵlıwmatlar klassların hám maǵlıwmatlar arxitekturasın anıqlaydı. *Informaciya kórinisi – sistemada ámelge asırılatuǵın hám qayta islenetuǵın haqıyqıy maǵlıwmatlar menen informaciyanı táriyipleydi. Maǵlıwmatlar elementleri metamodel kórinisinde anıqlanadı, al basqa kórinislerdegi funkcional obektler olarǵa silteme beredi. [[Fayl:Reference Architecture for Space Data Systems.jpg|thumb|360px|Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası<ref name="ShSk06"/>]] ;Funkcional kózqaras<ref name="ShSk"/> *Funkcional maǵlıwmatlar aǵımı kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementlerdi, olardıń óz-ara tásirin, minez-qulqın, usınatuǵın xızmetlerin, sheklewlerin hám olar arasındaǵı maǵlıwmatlar aǵımın táriyipleytuǵın abstrakt kórinis. Bul funkciyalardıń is júzinde qalay ámelge asırılatuǵınına qaramastan, sistemanıń qanday funkciyalardı orınlay alatuǵının anıqlaydı. *Funkcional basqarıw kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementler arasındaǵı basqarıw aǵımların hám óz-ara tásirlerdi táriyipleydi. Sistemanı ulıwma basqarıw óz-ara tásirlerin, basqarıw elementleri menen sensor/effektor elementleri arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám basqarıw óz-ara tásirlerin óz ishine aladı. ;Fizikalıq kózqaras<ref name="ShSk"/> *Maǵlıwmatlar sisteması kórinisi – sistemada qollanılatuǵın ásbaplardı, kompyuterlerdi hám maǵlıwmatlardı saqlaw komponentlerin, olardıń maǵlıwmatlar sisteması atributların hám baylanıs jalǵaǵıshların (shinalar, tarmaqlar, noqattan noqatqa baylanıslar) táriyipleydi. *Telekommunikaciya kórinisi – telekommunikaciya komponentlerin (antenna, qabıllaǵısh-uzatqısh), olardıń atributların hám jalǵaǵıshların (RF yamasa optikalıq baylanıslar) táriyipleydi. *Navigaciya kórinisi – sistemadaǵı tiykarǵı elementlerdiń háreketin (traektoriya, jol, orbita) táriyipleydi. Bunıń ishine olardıń sistema qadaǵalawınan tıs, biraq sistemanıń minez-qulqın túsiniw ushın onıń menen birge modellestiriliwi kerek bolǵan sırtqı elementler hám kúshler (planetalar, asteroidlar, quyash basımı, gravitaciya) menen óz-ara tásiri kiredi *Strukturalıq kórinis – sistemadaǵı strukturalıq komponentlerdi (kosmoslıq apparattıń korpusı, tirewler, panelller, sharnirler), olardıń fizikalıq atributların hám jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń tiyisli strukturalıq aspektlerin (massa, qattılıq, bekitiw) táriyipleydi *Jıllılıq kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv jıllılıq komponentlerin (radiatorlar, salqınlatqıshlar, ventilyaciya), olardıń jalǵaǵıshların (fizikalıq hám erkin keńisliktegi nurlanıw) hám atributların, sonday-aq basqa komponentlerdiń jıllılıq qásiyetlerin (mısalı, quyashtan qorǵawshı retindegi antenna) táriyipleydi *Energiya kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv energiya komponentlerin (quyash panelleri, batareyalar, RTG) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń energiya qásiyetlerin (energiya tutınıwshılar retindegi maǵlıwmatlar sisteması hám dvigatel elementleri, jerge tutastırıw tegisligi retindegi strukturalıq paneller) táriyipleydi *Qozǵalısqa keltiriw kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv qozǵaltqısh komponentlerin (dvigateller, giroskoplar, motorlar, dóńgelekler) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń qozǵaltıw qásiyetlerin táriyipleydi [[Fayl:MBED Top Level Ontology.jpg|thumb|360px|Kórinislerdiń nominal jıynaǵına tiykarlanǵan MBED joqarı dárejeli ontologiyası<ref name="ShSk"/>]] ;Injenerlik kózqarası<ref name="ShSk"/> *Bólistiriw kórinisi – funkcional obektlerdiń sistemadaǵı injenerlik fizikalıq hám esaplaw komponentlerine bólistiriliwin táriyipleydi. Ónimlilikti analizlewge múmkinshilik beredi hám talaplardıń qanaatlandırılıwın tekseriw ushın qollanıladı *Programmalıq támiynat kórinisi – sistemanıń programmalıq injeneriya aspektlerin, programmalıq támiynattı joybarlawdı hám programmalıq komponentlerdegi funkcionallıqtı ámelge asırıwdı táriyipleydi. Qollanılatuǵın tiller menen kitapxanalardı tańlaydı, API-lerdi anıqlaydı hám abstrakt funkcional obektlerdi anıq programmalıq elementlerge aylandıradı. Programmalıq til arqalı táriyiplengen geypara funkcional elementler is júzinde apparatlıq támiynat (FPGA, ASIC) retinde ámelge asırılıwı múmkin *Apparatlıq támiynat kórinisleri – sistemanıń apparatlıq injeneriya aspektlerin, apparatlıq támiynattı joybarlawdı hám sistemaǵa jıynalatuǵın barlıq fizikalıq komponentlerdi tańlaw hám ámelge asırıwdı táriyipleydi. Bunday kórinisler kóp bolıwı múmkin, hárbiri belgili bir injenerlik tarawı arnalǵan. *Baylanıs protokolı kórinisi – baylanıs protokolların hám olarǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı tasıw hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin basınan aqırına shekem joybarlawdı táriyipleydi. Sistemanıń hárbir fizikalıq komponentinde ámelge asırılǵan protokol steklerin kórsetedi. *Táwekel kórinisi – sistemanıń joybarı, processleri hám texnologiyaları menen baylanıslı táwekellerdi táriyipleydi. Arxitekturada táriyiplengen basqa elementlerge qosımsha táwekel bahalaw atributların beredi *Basqarıw injeneriyası kórinisi – sistemanı onıń basqarılıwshılıǵı kózqarasınan analizleydi hám elementlerdi basqarılatuǵın sistema hám basqarıw sistemasına bóledi *Integraciya hám test kórinisi – sistemaǵa sistemanı, kishi sistemalardı hám jıynamalardı jıynaw, integraciyalaw hám testlew ushın ne islew kerek degen kózqarastan qaraydı. Talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın scenariylerge tiykarlanǵan durıs funkcionallıqtı tekseriwdi óz ishine aladı. *IV&V kórinisi – talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın sistemanıń funkcionallıǵın hám durıs islewin ǵárezsiz validaciyalaw hám verifikaciyalaw. Joybarlanǵan hám islep shıǵılǵan sistema maqsetler menen wazıypalarǵa juwap bere me, sonı tekseredi. ;Texnologiya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Standartlar kórinisi – sistemanı joybarlaw barısında qabıl etiletuǵın standartlardı (mısalı, baylanıs protokolları, nurlanıwǵa shıdamlılıq, kepserlew) anıqlaydı. Bular tiykarınan joybarlaw hám ámelge asırıw processlerine qoyılatuǵın sheklewler bolıp tabıladı. *Infrastruktura kórinisi – injeneriya, joybarlaw hám islep shıǵarıw processin qollaytuǵın infrastruktura elementlerin anıqlaydı. Ol maǵlıwmatlar sisteması elementlerin (joybarlaw repozitoriyleri, freymvorklar, qurallar, tarmaqlar) hám apparatlıq elementlerdi (chip islep shıǵarıw, jıllılıq-vakuum qurılması, mexanikalıq ustaxana, RF testlew laboratoriyası) óz ishine alıwı múmkin *Texnologiyalardı islep shıǵıw hám bahalaw kórinisi – sistemanı islep shıǵıw proektine kiriwi múmkin bolǵan algoritmlerdi yamasa komponentlerdi jaratıwǵa arnalǵan texnologiyalardı islep shıǵıw baǵdarlamalarınıń táriypin óz ishine aladı. Sonday-aq ol tańlanǵan apparatlıq hám programmalıq komponentlerdiń qásiyetlerin bahalawdı óz ishine aladı. Bul olardıń joybarlanıp atırǵan missiya ushın qabıl etiliwge jetkilikli jetiklik dárejesinde ekenin anıqlaw ushın kerek. Joqarıda keltirilgen kórinis modellerinen ayırmashılıǵı, bul «kórinislerdiń nominal jıynaǵı» kórinislerdiń pútin bir dizimin usınadı. Olar programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar arxitekturalarınıń ulıwma klassın táriyiplew ushın kúshli hám keńeytiletuǵın tásillerdi islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="ShSk"/>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] sw5kluzvr5iq3khwbfgz5v731l8jk7u 0 48480 274930 274875 2026-10-15T00:24:04Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 274930 wikitext text/x-wiki '''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiyisli bolıp, sol tárepinen basqarıladı. Bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardıń qoljetimli bolıwına, sonday-aq fizikalıq ortalıqtıń qorǵalǵan, qáwipsiz hám islep turıwına juwapker. Adamlar hám shólkemler paydalanıwshı, shólkem yamasa qosımsha maǵlıwmatların saqlaw ushın xızmet jetkerip beriwshilerden saqlaw kólemin satıp aladı yamasa jalǵa aladı. Bultlı saqlaw xızmetlerine kolokaciyalanǵan bultlı esaplaw xızmeti, veb-xızmettiń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) yamasa API-di qollanatuǵın qosımshalar arqalı kiriwge boladı. Bunday qosımshalarǵa bultlı jumıs stolı saqlawı, bultlı saqlaw shlyuzı yamasa vebke tiykarlanǵan kontentti basqarıw sistemaları kiredi. ==Tariyxı== Bultlı esaplawdı 1960-jıllarda Dj. K. R. Liklayder oylap tapqan dep esaplanadı. Ol ARPANET boyınsha jumısında adamlar menen maǵlıwmatlardı qálegen jerden hám qálegen waqıtta baylanıstırıwdı maqset etken<ref name="origin">{{cite news|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|work=ComputerWeekly|title=A History of Cloud Computing|author-first1=Arif|author-last1=Mohamed|date=9 April 2018|archive-date=21 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172050/http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|url-status=live}}</ref>. 1983-jılı CompuServe óz paydalanıwshılarına olar júklewdi qálegen hár qanday fayllardı saqlaw ushın az muǵdarda disk ornın usındı<ref>{{Cite journal|title = Increase Your 100's Storage with 128K from Compuserve|last = Louden|first = Bill|date = September 1983|journal = Portable 100|volume = 1|publisher = New England Publications Inc.|issue = 1|page = 22|issn = 0738-7016}}</ref>. 1994-jılı AT&T jeke hám biznes baylanısı hám isbilermenlik ushın PersonaLink Services onlayn platformasın iske qostı. Bul saqlaw xızmeti tolıǵı menen vebke tiykarlanǵan birinshi xızmetlerdiń biri boldı. Kompaniyanıń reklamalarında ol «biziń elektron ushırasıw ornımızdı bult dep oylawıńızǵa boladı» dep súwretlengen<ref>{{cite magazine |author-first1=Daniela |author-last1=Hernandez |date=May 23, 2014 |title=Tech Time Warp of the Week |url=https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921010826/https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-date=2020-09-21 |access-date=2024-08-02 |magazine=Wired}}</ref>. Amazon Web Services 2006-jılı Amazon S3 bultlı saqlaw xızmetin usındı. Bul xızmet SmugMug, Dropbox hám Pinterest sıyaqlı belgili xızmetlerdiń saqlaw jetkerip beriwshisi retinde keń tanıldı hám keń qollanıla basladı. 2005-jılı Box kompaniyası biznes ushın onlayn fayl almasıw hám jeke bultlı kontentti basqarıw xızmetin járiyaladı<ref>{{cite news |title= Box.net lets you store, share, work in the computing cloud |url= http://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |access-date= October 2, 2016 |publisher= Silicon Valley Business Journal |date= December 16, 2009 |url-access= limited |archive-date= April 3, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230403144337/https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |url-status= live }}</ref>. Alibaba Cloud AWS-ten úsh jıl keyin, 2009-jılı sentyabr ayında iske qosıldı<ref>{{web deregi | familiya =Russell | at =Ron Miller, Jon | sáne = 2017-jıl 27-fevral | bet =Ambitious Alibaba takes aim at the kings of cloud computing | url =https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250907153033/https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ | arxivsáne = 2025-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=TechCrunch | til =en-US}}</ref>. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha Gartner bultlı saqlaw platformaların tómendegishe reytingledi: AWS, Google, Microsoft, Oracle, Alibaba, IBM, Huawei hám Tencent. Olar global bultlı xızmetler bazarınıń 97%-in quraydı. Bul reyting bazarda ámelge asırıw qábiletine hám innovaciyalıq kózqarasqa tiykarlanǵan<ref>{{web deregi | familiya =Haranas | at =Mark | bet =Top 8 Cloud Platform Services Ranked: Azure, AWS, Google Lead Gartner Magic Quadrant | url =https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250629015956/https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivsáne = 2025-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=www.crn.com}}</ref>. 2023-jılı Qıtaydıń texnologiyalıq kompaniyalarınıń 80%-i<ref>{{web deregi | sáne = 2023-jıl 31-oktyabr | bet =Alibaba's cloud unit now serves 80% of Chinese tech companies | url =https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260304123818/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms | arxivsáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=South China Morning Post | til =en}}</ref> hám JI úlken til modelleri (LLM) kompaniyalarınıń yarımı Alibaba Cloud platformasında isledi. Al AQSH-ta 31–50% úles penen AWS ústemlik etti<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 7-fevral | bet =AWS vs Azure vs GCP vs Alibaba - Cloud Providers Comparison | url =https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251216052934/https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ | arxivsáne = 2025-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart | til =en-US}}</ref>. 2026-jılı Alibaba keyingi úsh jıl ishinde jasalma intellekt hám bultlı infrastruktura ushın 300 million yuannan, yaǵnıy shama menen 52 mlrd dollardan aslam qarjı jumsawdı jobalastırǵan. Bul aldınǵı jılı jumsalǵan muǵdardan anaǵurlım kóp. Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları hám Qwen sıyaqlı JI modelleri de keńeytiledi. Alibaba kompaniyasınıń bas direktorı Eddi Vu bul qárejetti bult hám JI ushın búgingi kúnge shekemgi eń úlken qárejet dep táriyipleydi. Sonday-aq ol ishki JI júklemeleriniń kóp bólegi Alibaba Cloud platformasında isleydi dep kútiletuǵının túsindirdi. Alibaba-nıń Accio Work sıyaqlı geypara JI quralları jergilikli saqlawdı hám bultqa tiykarlanǵan xızmetlerdi biriktiredi, biraq olardıń texnikalıq arxitekturasınıń tolıq táriypi joq<ref>{{web deregi | familiya =Haleem | at =Abbas | sáne = 2026-jıl 24-mart | bet =Alibaba International announces AI agent fleets via Accio Work | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/03/24/alibaba-international-announces-ai-agent-fleets-via-accio-work/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}</ref>. Jumıs stolı qosımshası fayllarǵa kire aladı hám nátiyjeler dúze aladı. Sonday-aq ol paydalanıwshınıń qurılmasında yad yamasa iskerlik maǵlıwmatların saqlay aladı<ref>{{web deregi | familiya =Staff | at =Digital Commerce 360 | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =The Sourcing Tool That Works While You Sleep | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/22/accio-sourcing-tool-that-works-while-you-sleep/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}</ref>. Qupıyalıq siyasatına sáykes, Accio Work kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerdi, xabarlasıwlardı, texnikalıq maǵlıwmatlardı hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaydı, olardı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler qayta islewi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Duckett | at =Beth | sáne = 2026-jıl 24-iyul | bet =Alibaba adds more agentic AI to B2B sourcing | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/24/alibaba-accio-work-agentic-ai-b2b-sourcing/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}</ref>. Accio Work qupıyalıq siyasatında onıń paydalanıwshılardıń kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerin, xabarlasıwların, texnikalıq maǵlıwmatların hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaytuǵını, al olardıń jergilikli orınlaw menen birge bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler tárepinen qayta islenıwi múmkin ekeni aytılǵan<ref>{{web deregi | familiya =say | at =Georgia Butler Have your | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Alibaba considers increasing AI data center capex spend to $69bn over three years - report | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/alibaba-considers-increasing-ai-data-center-capex-spend-to-69bn-over-three-years-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=www.datacenterdynamics.com | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Sharwood | at =Simon | sáne = 2026-jıl 21-avgust | bet =Alibaba Cloud plans to use fewer Western chips, to boost its already huge AI margins | url =https://www.theregister.com/off-prem/2026/08/21/alibaba-cloud-plans-to-use-fewer-western-chips-to-boost-its-already-huge-ai-margins/5290815 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=theregister | til =en-US}}</ref>. Bul xızmet paydalanıwshınıń kompyuterinde fayllar menen islew hám wazıypalardı orınlaw ushın «local-first» (birinshi náwbette jergilikli) dep táriyiplenedi. Al bultlı infrastruktura akkauntlardı basqarıw, xızmet kórsetiw, xabarlasıw hám geypara JI jobalastırıw hám model inferenciyası ushın qollanıladı<ref>{{web deregi | familiya =Zulhusni | at =Muhammad | sáne = 2026-jıl 23-sentyabr | bet =Alibaba Cloud plans 20GW AI infrastructure expansion by 2032 | url =https://www.cloudcomputing-news.net/news/alibaba-cloud-ai-infrastructure-20gw-2032/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=Cloud Computing News | til =en-GB}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Accio Work 隐私协议 | url =https://cdn.contract.alibaba.com/terms/privacy_policy_full/20260406201836579/20260406201836579.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=cdn.contract.alibaba.com}}</ref>. Jergilikli keńislik fayllar menen islewdi hám wazıypalardı orınlawdı qollaydı, al bultlı infrastruktura akkauntlardı, xızmet kórsetiwdi, kommunikaciyalardı hám, múmkin, JI jobalastırıwdı qollaydı. Bul bóliniw paydalanıwshı JI quralına qaysı aymaqtan kiretuǵınına baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{web deregi | bet =Alibaba launches latest agentic AI platform with international unit's Accio Work | url =https://www.reuters.com/business/finance/alibaba-launches-latest-agentic-ai-platform-with-international-units-accio-work-2026-03-23/ |url-status=live |website=Reuters}}</ref>. Qárejetler ishki júklemelerdi hám sırtqı klient funkciyaların qollaw ushın GPU-ǵa uqsas tezletkishler hám iri kólemli maǵlıwmatlar orayları sıyaqlı arnawlı elementlerdi óz ishine aladı. Bul Alibaba kompaniyasınıń elektron sawdadan bultlı infrastrukturaǵa burılıwın kórsetedi<ref>{{web deregi | familiya =Qu | at =Tracy | sáne = 2025-jıl 24-fevral | bet =Alibaba to Spend More Than $52 Billion in AI, Cloud Over Next Three Years | url =https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250530170911/https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea | arxivsáne = 2025-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=The Wall Street Journal | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =闫星周 | bet =Alibaba accelerates cloud and AI growth with $52.4b investment | url =http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260324130113/http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html | arxivsáne = 2026-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref>. ==Arxitekturası== [[Fayl:Cloud storage architecture.png|thumb|Bultlı saqlawdıń joqarı dárejeli arxitekturası]] Bultlı saqlaw joqarı dárejede virtuallastırılǵan infrastrukturaǵa tiykarlanadı. Ol interfeysler, derlik dárhal iykemlilik hám masshtablanıwshılıq, kóp ijarashılıq (multi-tenancy) hám resurslardı ólshep paydalanıw jaǵınan ulıwma bultlı esaplawǵa uqsas. Bultlı saqlaw xızmetlerin sırtqı xızmet (Amazon S3) retinde qollanıwǵa yamasa kárxananıń óz aymaǵında (ViON Capacity Services) ornatıwǵa boladı<ref>{{web deregi | bet =On-premises private cloud storage description, characteristics, and options| url =http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160322022215/http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}</ref>. Bultlı saqlawdıń úsh túri bar: xostinglengen obekt saqlaw xızmeti, fayl saqlaw hám blok saqlaw. Bul bultlı saqlaw túrleriniń hárbiriniń óziniń ayrıqsha artıqmashılıqları bar. * Bultlı saqlaw qásiyetlerine iye bolıp xostinglenetuǵın hám ornatılatuǵın obekt saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon S3, Oracle Cloud Storage hám Microsoft Azure Storage xızmetlerin keltiriwge boladı. Sonday-aq olarǵa Openstack Swift sıyaqlı obekt saqlaw programmalıq támiynatı, EMC Atmos, EMC ECS hám Hitachi Content Platform sıyaqlı obekt saqlaw sistemaları, OceanStore<ref name="oceanstore">S. Rhea, C. Wells, P. Eaton, D. Geels, B. Zhao, H. Weatherspoon, and J. Kubiatowicz, Maintenance-Free Global Data Storage. IEEE Internet Computing, Vol 5, No 5, September/October 2001, pp 40–49. [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329061438/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf|date=2012-03-29}} [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623031932/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html|date=2011-06-23}}</ref> hám VISION Cloud sıyaqlı tarqatılǵan saqlaw boyınsha ilimiy proektler kiredi<ref>{{cite book | doi = 10.1109/CloudCom.2011.55 | year=2011 | pages=357–366 | last1 = Kolodner | first1 = Elliot K. | last2 = Tal | first2 = Sivan | last3 = Kyriazis | first3 = Dimosthenis | last4 = Naor | first4 = Dalit | last5 = Allalouf | first5 = Miriam | last6 = Bonelli | first6 = Lucia | last7 = Brand | first7 = Per | last8 = Eckert | first8 = Albert | last9 = Elmroth | first9 = Erik | last10 = Gogouvitis | first10 = Spyridon V. | last11 = Harnik | first11 = Danny | last12 = Hernandez | first12 = Francisco | last13 = Jaeger | first13 = Michael C. | last14 = Bayuh Lakew | first14 = Ewnetu | last15 = Manuel Lopez | first15 = Jose | last16 = Lorenz | first16 = Mirko | last17 = Messina | first17 = Alberto | last18 = Shulman-Peleg | first18 = Alexandra | last19 = Talyansky | first19 = Roman | last20 = Voulodimos | first20 = Athanasios | last21 = Wolfsthal | first21 = Yaron| title=2011 IEEE Third International Conference on Cloud Computing Technology and Science | chapter=A Cloud Environment for Data-intensive Storage Services | isbn=978-1-4673-0090-2 | s2cid=96939 }}</ref>. Alibaba Cloud obekt saqlaw xızmetiniń (OSS) taǵı bir mısalı bolıp tabıladı. Ol tolıq basqarılatuǵın, masshtablanatuǵın, qáwipsiz hám únemli bultlı saqlaw bolıp, Amazon S3 hám Microsoft Azure Storage sıyaqlı úlken kólemdegi strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa kiriw ushın arnalǵan. OSS bucket (sıyımlıq) tiykarındaǵı saqlawdı, global kiriwdi hám joqarı shıdamlılıqtı qollaydı. Bul onı standart bultlı obekt saqlaw platformasına aylandıradı<ref>{{web deregi | bet =Object Storage Service - Alibaba Cloud | url =https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260520054414/https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ | arxivsáne = 2026-jıl 20-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=www.alibabacloud.com | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Alibaba Cloud OSS | url =https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251212182718/https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) | arxivsáne = 2025-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=S&P Global Marketplace | til =en}}</ref>. * Fayl saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon Elastic File System (EFS) hám Qumulo Core xızmetlerin keltiriwge boladı<ref>{{web deregi |last1=Cardin |first1=Jay | bet =Qumulo – Because Data Storage Is Not Created Equal | url =https://blog.wei.com/qumulo-because-data-storage-is-not-created-equal |website=WEI Tech Exchange | baspaxana =WEI | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-avgust }}</ref>. Olar ulıwma fayllarǵa kiriwdi hám fayl sistemasın talap etetuǵın qosımshalar ushın qollanıladı. Bunday saqlaw kóbinese tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw (Network Attached Storage, NAS) serveri arqalı qollap-quwatlanadı. Ol iri kontent repozitoriyleri, islep shıǵıw ortalıqları, media saqlawlar yamasa paydalanıwshılardıń úy katalogları ushın qollanıladı. * Amazon Elastic Block Store (EBS) sıyaqlı blok saqlaw xızmeti maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı basqa kárxana qosımshaları ushın qollanıladı. Ol kóbinese hárbir xost ushın arnawlı, tómen keshigiwli saqlawdı talap etedi. Bul geypara tárepleri boyınsha tikkeley jalǵanǵan saqlawǵa (direct attached storage, DAS) yamasa saqlaw tarmaǵına (storage area network, SAN) uqsas. Bultlı saqlaw tómendegishe sıpatlanadı<ref name="oceanstore" />: * Kóplegen tarqatılǵan resurslardan turadı, biraq federativ<ref>Vernik, Gil, et al. "Data On-boarding in Federated Storage Clouds." Proceedings of the 2013 IEEE Sixth International Conference on Cloud Computing. IEEE Computer Society, 2013.</ref> yamasa kooperativ saqlaw bultı arxitekturasında bir pútin retinde isleydi * Maǵlıwmatlardıń artıqsha nusqaları hám olardıń tarqatılıwı arqalı qátelerge joqarı dárejede shıdamlı * Versiyalanǵan nusqalardı jaratıw arqalı joqarı dárejede uzaq saqlanadı * Ádette maǵlıwmatlar replikaları boyınsha aqır-aqıbetinde kelisilgen (eventual consistency)<ref>Kemme, Bettina, et al. "Consistency in Distributed Systems (Dagstuhl Seminar 13081)." (2013).</ref> ==Artıqmashılıqları== * Kompaniyalar tek haqıyqatında paydalanǵan saqlaw kólemi ushın tóleydi, ádette bul bir ay, sherek yamasa jıl ishindegi ortasha tutınıw boladı<ref name="zdnet" />. Bul bultlı saqlawdıń arzanıraq ekenin bildirmeydi, tek ol kapital qárejetler emes, al operaciyalıq qárejetler payda etedi. * Bultlı saqlawdı paydalanatuǵın kompaniyalar óz energiya tutınıwın 70%-ke shekem azaytıp, ekologiyalıq jaqtan tazaraq biznes bola aladı<ref>{{Cite journal|title = The usage and adoption of cloud computing by small and medium businesses|last = Gupta|first = P|date = 20 October 2013|journal = International Journal of Information Management|doi = 10.1016/j.ijinfomgt.2013.07.001|volume = 33|issue = 5|pages = 861–874}}</ref>. * Shólkemler sırtqı hám jergilikli bultlı saqlaw variantları arasında yamasa olardıń aralasın tańlay aladı. Tańlaw dáslepki tikkeley qárejetlerdi únemlew múmkinshiligin tolıqtıratuǵın tiyisli sheshim qabıl etiw kriteriylerine baylanıslı. Mısalı, operaciyalardıń úziliksizligi (COOP), apatlardan keyin qayta tiklew (DR), qáwipsizlik (PII, HIPAA, SARBOX, IA/CND), sonday-aq jazbalardı saqlaw boyınsha nızamlar, normativlik aktler hám siyasatlar<ref>{{web deregi | bet =Ochs, R. (2012). The New Decision-Makers. CRN (June 22, 2012). Retrieved on December 10, 2012.| url =http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160805183008/http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| arxivsáne = 2016-jıl 5-avgust }}</ref>. * Saqlawdıń qoljetimliligi hám maǵlıwmatlardı qorǵaw obekt saqlaw arxitekturasınıń ishki qásiyetleri bolıp tabıladı. Sonlıqtan qosımshaǵa qarap, qoljetimlilik hám qorǵawdı qosıw ushın kerek bolatuǵın qosımsha texnologiya, miynet hám qárejetlerdi joq etiwge boladı<ref>{{web deregi | url =http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | bet =4 reasons why cloud and on-premises storage are different, but equally good for people data | sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130925073953/http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | arxivsáne = 2013-jıl 25-sentyabr }}</ref>. * Qosımsha saqlaw kólemin satıp alıw sıyaqlı saqlawǵa xızmet kórsetiw wazıypaları xızmet jetkerip beriwshiniń juwapkershiligine ótkeriledi<ref name="zdnet">{{web deregi | sáne = 2010-jıl 4-iyun | bet =Nasuni Cloud Storage Gateway {{!}} ZDNet |website=ZDNet | url =http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100604074228/http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | arxivsáne = 2010-jıl 4-iyun }}</ref>. * Bultlı saqlaw paydalanıwshılarǵa veb-xızmet interfeysi arqalı basqa shólkemniń infrastrukturasında jaylasqan keń kólemli resurslar menen qosımshalarǵa dárhal kiriw múmkinshiligin beredi<ref>O'Brien, J. A. & Marakas, G. M. (2011). Computer Software. Management Information Systems 10th ed. 145. McGraw-Hill/Irwin</ref>. * Bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların bulttan jergilikli orınlarǵa kóshiriw yamasa virtual mashina obrazın jergilikli orınnan bulttaǵı obrazlar kitapxanasına import etiw ushın qollanıwǵa boladı. Bunnan basqa, bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların paydalanıwshı akkauntları arasında yamasa maǵlıwmatlar orayları arasında kóshiriw ushın da qollanıwǵa boladı<ref>Wu C F, Wang Y S, Liu G N, Amies, A, 2012, [http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html Create solutions on IBM SmartCloud Enterprise: Transfer image assets between different accounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902000723/http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html |date=2013-09-02 }} ''IBM developerWorks'', June 6.</ref>. * Bultlı saqlawdı tábiyiy apatlarǵa shıdamlı rezerv nusqa retinde qollanıwǵa boladı, sebebi ádette dúnyanıń hár túrli jerlerinde jaylasqan 2 yamasa 3 hár túrli rezerv server boladı. * Bultlı saqlawdı WebDAV protokolı arqalı jergilikli disk retinde jalǵawǵa boladı. Ol bir neshe keńsesi bar shólkemler ushın oraylıq fayl serveri retinde xızmet ete aladı. ==Itimal mashqalalar== ===Maǵlıwmatlar qáwipsizligi=== Sezimtal maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshide saqlaǵanda saqlanıp turǵan maǵlıwmatlar menen uzatılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi mashqala bolıwı múmkin<ref name="zdnet" />. Maǵlıwmatlardı saqlawdı autsorsingke beriw hújim maydanın úlkeytedi<ref>{{web deregi | url =http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface | bet =The Attack Surface Problem | baspaxana =Sans.edu | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921221257/http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface }}</ref>. Bultlı saqlaw xakerler ushın da, milliy qáwipsizlik agentlikleri ushın da bay resurs bolıp tabıladı<ref>{{web deregi | familiya =Mello | at =John P. | sáne = 2012-jıl 20-mart | bet =National Security Agency Pressed to Reveal Details on Google Deal | url =http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130611043843/http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html | arxivsáne = 2013-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Spring | at =Tom | bet =Google Ditches Microsoft's Windows Over Security Issues, Report Claims | url =http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110701071233/http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivsáne = 2011-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}</ref>. Bult kóplegen hár túrli paydalanıwshılar menen shólkemlerdiń maǵlıwmatların saqlaytuǵınlıqtan, xakerler onı júdá qımbatlı nıshana dep esaplaydı<ref>{{Cite journal |last1=Subashini |first1=S. |last2=Kavitha |first2=V. |date=2011-01-01 |title=A survey on security issues in service delivery models of cloud computing |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=34 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.jnca.2010.07.006 |s2cid=7924866}}</ref>. # Maǵlıwmatlar tarqatılǵanda, olar kóbirek orınlarda saqlanadı. Bul maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız fizikalıq kiriw táwekelin arttıradı. Mısalı, bultqa tiykarlanǵan arxitekturada maǵlıwmatlar jiyi replikaciyalanadı hám kóshiriledi, sonlıqtan maǵlıwmatlardı ruqsatsız qayta tiklew táwekeli anaǵurlım artadı. Bunday jaǵday, mısalı, eski úskenelerdi utilizaciyalawda, disklerdi qayta paydalanıwda hám saqlaw ornın qayta bólistiriwde júz beredi. Maǵlıwmatlardıń replikaciyalanıw usılı klient tańlaǵan xızmet dárejesine hám usınılatuǵın xızmetke baylanıslı. Shifrlaw qollanılǵanda, ol qupıyalılıqtı támiyinley aladı. Maǵlıwmatlardı (diskte) joq etkende kripto-joq etiw (crypto-shredding) usılın qollanıwǵa boladı. # Maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligi bar hám tásirge ushırawı (mısalı, para alıwı yamasa májbúrleniwi) múmkin bolǵan adamlar sanı anaǵurlım artadı. Bir kompaniyada administratorlar, tarmaq injenerleri hám texniklerden turatuǵın kishi topar bolıwı múmkin. Al bultlı saqlaw kompaniyasınıń kóplegen klientleri hám mıńlaǵan serverleri boladı. Sonlıqtan onıń pútkil obekttegi yamasa, múmkin, pútkil kompaniyadaǵı derlik barlıq maǵlıwmatlarǵa fizikalıq hám elektron kiriw múmkinshiligi bar texnikalıq xızmetkerlerdiń toparı ádewir úlken boladı<ref name=ICS_1>{{web deregi | bet =US-CERT ICS-TIP-12-146-01 Targeted Cyber Intrusion and Detection Mitigation Strategies| url =https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| baspaxana =U.S. Department of Homeland Security| sáne = 2012-jıl 19-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231205164351/https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| url-status=live}}</ref>. Deshifrlaw giltleri xızmet jetkerip beriwshide emes, al xızmet paydalanıwshısında saqlanǵanda, xızmet jetkerip beriwshi xızmetkerleriniń maǵlıwmatlarǵa kiriwi sheklenedi. Bultta kóp maǵlıwmattı kóp paydalanıwshı menen bólisiw ushın deshifrlaw maqsetinde paydalanıwshılarǵa qáwipsiz kanallar arqalı kóp sanlı gilt tarqatılıwı kerek. Sonday-aq olardı paydalanıwshılar óz qurılmalarında qáwipsiz saqlawı hám basqarıwı kerek. Bul giltlerdi saqlaw ushın júdá qımbat qáwipsiz saqlaw kerek boladı. Bul mashqalanı sheshiw ushın giltlerdi biriktiriwshi kriptosistemanı (key-aggregate cryptosystem)<ref>{{Cite journal|title = Key-Aggregate Cryptosystem for Scalable Data Sharing in Cloud Storage|journal = IEEE Transactions on Parallel and Distributed Systems|date = 2014-02-01|issn = 1045-9219|pages = 468–477|volume = 25|issue = 2|doi = 10.1109/TPDS.2013.112|first1 = Cheng-Kang|last1 = Chu|first2 = Sherman S.M.|last2 = Chow|first3 = Wen-Guey|last3 = Tzeng|first4 = Jianying|last4 = Zhou|first5 = Robert H.|last5 = Deng|s2cid = 13030328|url = https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&context=sis_research|archive-date = 2021-01-19|access-date = 2020-09-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210119053946/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&context=sis_research|url-status = live}}</ref> qollanıwǵa boladı. # Maǵlıwmatlar ótetuǵın tarmaqlar sanı artadı. Bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın tek lokal esaplaw tarmaǵı (LAN) yamasa saqlaw tarmaǵı (SAN) emes, al olardı baylanıstıratuǵın global tarmaq (WAN) ta kerek boladı. # Saqlaw hám tarmaqlardı kóplegen basqa paydalanıwshılar/klientler menen bólisiwde basqa klientlerdiń siziń maǵlıwmatlarıńızǵa kiriwi múmkin. Bul geyde nadurıs háreketler, nasaz úskeneler yamasa programmadaǵı qátelik sebepli, al geyde jınayıy niyet sebepli júz beredi. Bul táwekel tek bultlı saqlawǵa emes, al saqlawdıń barlıq túrlerine tiyisli. Uzatıw waqtında maǵlıwmatlardıń oqılıw táwekelin shifrlaw texnologiyası arqalı azaytıwǵa boladı. Uzatıw waqtındaǵı shifrlaw maǵlıwmatlardı bultlı xızmetke jiberiw hám onnan alıw waqtında qorǵaydı<ref name=MC_1>{{web deregi | bet =4 Ways: Transfer Files from One OneDrive Account to Another without Downloading| url =https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| baspaxana =MultCloud| sáne =2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616124728/https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| url-status=live}}</ref>. Saqlawdaǵı shifrlaw xızmet jetkerip beriwshide saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı qorǵaydı. Maǵlıwmatlardı jergilikli bultlı xızmetke kiriw sistemasında (on-ramp) shifrlaw qorǵawdıń eki túrin de támiyinley aladı. Qáwipsizlik mashqalalarınan qashıwdıń bir neshe jolı bar. Olardıń biri — ulıwma paydalanıwdaǵı bulttıń ornına jeke bulttı qollanıw. Basqa bir jolı — maǵlıwmatlardı shifrlanǵan formatta júklew, bunda gilt jergilikli infrastrukturada saqlanadı. Bul maqsette kóbinese maǵlıwmatlardı jiberiwden aldın shifrlaw múmkinshiligi bar jergilikli bultlı saqlaw shlyuzları qollanıladı. ===Uzaq múddetlilik=== Kompaniyalar máńgi emes, al olar usınatuǵın xızmetler menen ónimler ózgeriwi múmkin. Maǵlıwmatlardı saqlawdı basqa kompaniyaǵa autsorsingke beriw dıqqat penen izertlewdi talap etedi, hám bunda hesh nárse anıq bolmaydı. Kompaniya ómir súriwin toqtatqanda yamasa onıń jaǵdayı ózgergende, ózgermes dep esaplanǵan kelisimler hesh nársege turmaytuǵın bolıp qalıwı múmkin. Kompaniyalar<ref name="netwk-wld-cloud">{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Cloud's worst-case scenario: What to do if your provider goes belly up | url =https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2014-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231117235114/https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |url-status=live }}</ref><ref name="comp-world-longshut">{{web deregi |last1=Gaudin |first1=Sharon | bet =Verizon gets 'black eye' in long cloud shutdown | url =http://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |work=Computerworld | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2015-jıl 12-yanvar | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616102943/https://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |url-status=live }}</ref><ref name="netwk-wld-goesdark">{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Free cloud storage service MegaCloud goes dark | url =https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2013-jıl 1-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240806125539/https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |url-status=live }}</ref>: # Bankrot bolıwı múmkin. # Keńeyip, óz baǵdarın ózgertiwi múmkin. # Basqa iri kompaniyalar tárepinen satıp alınıwı múmkin. # Eksport sheklewlerine sáykeslikti biykar etetuǵın mámlekette bas keńsesi jaylasqan kompaniya tárepinen satıp alınıwı yamasa sonday mámleketke kóshiwi múmkin. Bunday jaǵdayda maǵlıwmatlardı kóshiriw zárúr boladı. # Qayta tiklep bolmaytuǵın apatqa ushırawı múmkin. ===Qoljetimlilik=== * Autsorsingke berilgen saqlawdıń ónimliligi jergilikli saqlawǵa qaraǵanda tómenirek bolıwı itimal. Bul klienttiń WAN ótkeriw qábiletine qansha qarjı jumsawǵa tayın ekenine baylanıslı<ref name="zdnet" /> * Isenimlilik hám qoljetimlilik global tarmaqtıń qoljetimliligine hám xızmet jetkerip beriwshi qollanatuǵın qáwipsizlik ilajlarınıń dárejesine baylanıslı. Isenimlilik apparatlıq támiynatqa, sonday-aq qollanılatuǵın hár túrli algoritmlerge tiykarlanıwı kerek<ref>{{web deregi | bet =Cloud Data Storage Companies, Here are 15 Services and Innovators | url =https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-sentyabr |website=mediaipnu.or.id | sáne = 2022-jıl 16-sentyabr | til =en-gb | arxivsáne = 2022-jıl 20-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220920173123/https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |url-status=live }}</ref>. === Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń sheklewleri === Ádette bultlı saqlawdıń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler sol xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın basqa xızmetlerde hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, xızmet jetkerip beriwshiler ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin<ref>{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}</ref><ref>{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}</ref><ref>{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}</ref><ref>{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}</ref>. ===Basqa mashqalalar=== * Jazbalardı saqlaw boyınsha arnawlı talapları bar paydalanıwshılar, mısalı, nızamǵa sáykes elektron jazbalardı saqlawı kerek bolǵan mámleketlik mekemeler bultlı esaplaw hám saqlawdı qollanıwda qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi Qorǵanıw informaciyalıq sistemaları agentligine (DISA) jazbalardı saqlaw, jeke identifikaciyalaytuǵın maǵlıwmatlar (PII) hám qáwipsizlik (informaciya qáwipsizligin támiyinlew; IA) boyınsha barlıq talaplarǵa juwap beretuǵın jazbalardı basqarıw ónimleriniń dizimin júrgiziwdi tapsırǵan<ref>{{web deregi | bet =DoDD 5015.2 DOD Records Management Program, Section 5.1.3| url =http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110322204713/http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 22-mart }}</ref> * Fayl almasıwǵa ruqsat beretuǵın saytlar qaraqshılıqqa hám avtorlıq huqıqın buzıwǵa jol ashıwı múmkin. Mısalı, CodexCloud elektron kitaplar saqlaw saytı onda júklengen hám tarqatılǵan intellektual menshik iyeleriniń sud talaplarına ushıradı. Onı salıstırǵan Grooveshark hám [[YouTube]] saytları da sonday jaǵdayǵa ushıraǵan<ref>{{cite news|journal=MakeUseOf|author=Justin Pot|title=Codex Cloud: Upload Your Books & Read Them Online Along With Other People's Uploads|url=http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|date=7 December 2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archive-date=21 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archivedate=21 October 2016}}</ref><ref>{{cite news|journal=NextWeb|date=18 October 2011|title=Publishers beware: Is CodexCloud the Grooveshark for ebooks?|author=Nancy Messieh|url=https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|archive-date=15 January 2021|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190113/https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|url-status=live}}</ref>. * Fayllardı mámleket ishinde, ásirese xalıqaralıq dárejede saqlaǵanda normativlik talaplarǵa sáykeslik kózqarasınan huqıqıy tárep mashqala bolıp tabıladı<ref>{{web deregi | familiya =Jones | at =Hadley | url =http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ | bet =When Online File Storage Gets Legal: Regulatory Compliance | sáne = 2014-jıl 16-yanvar | baspaxana =CloudWedge | qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-yanvar | arxivsáne = 2018-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181019121948/http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |url-status=live }}</ref>. * Iri maǵlıwmatlar orayların dúziw ushın, ásirese olardı energiya menen támiyinlew ushın kerek bolatuǵın resurslar mámleketlerdi energiya óndiriwin anaǵurlım arttırıwǵa májbúr etpekte. Bul klimatqa jáne de zıyan keltiretuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. ==Gibridli bultlı saqlaw== {{main|Gibridli bultlı saqlaw}} Gibridli bultlı saqlaw — jergilikli saqlaw resursların bultlı saqlaw menen birge qollanatuǵın saqlaw infrastrukturası ushın termin. Jergilikli saqlawdı ádette shólkemniń ózi basqaradı, al bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı basqarıw hám olardıń qáwipsizligi ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshi juwapker<ref name="jones1">{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage | bet =Hybrid Cloud Storage |work=SearchStorage | at =Margaret | familiya =Jones | sáne = July 2019 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621203942/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |url-status=live }}</ref>. Gibridli bultlı saqlawdı jergilikli bultlı saqlaw shlyuzı arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Bul shlyuz fayl sisteması yamasa obekt saqlaw interfeysin usınadı, paydalanıwshılar oǵan jergilikli saqlaw sistemasına kirgendey kire aladı. Bultlı saqlaw shlyuzı maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetine hám onnan paydalanıwshıǵa kórinbeytuǵın túrde jiberedi hám jergilikli kesh arqalı maǵlıwmatlarǵa tómen keshigiw menen kiriwdi támiyinleydi<ref name="searchstorage1">{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway | bet =Definition: cloud storage gateway |work=SearchStorage | at =Mike | familiya =Barrett | sáne = July 2014 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621201806/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |url-status=live }}</ref>. Gibridli bultlı saqlawdı shólkemniń ishki saqlaw resursların tolıqtırıw ushın yamasa tiykarǵı saqlaw infrastrukturası retinde qollanıwǵa boladı. Eki jaǵdayda da gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge dástúrli jergilikli saqlaw infrastrukturasına qaraǵanda kóbirek iykemlilik hám masshtablanıwshılıq beriwi múmkin<ref name="jones1"/>. Gibridli bultlı saqlawdı qollanıwdıń bir neshe artıqmashılıqları bar. Mısalı, jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlardı tez kiriw ushın jergilikli keshte saqlawǵa boladı, al aktiv emes salqın maǵlıwmatlar (cold data) sırtta, bultta saqlanadı. Bul orındı únemlewge, saqlaw qárejetlerin azaytıwǵa hám ónimlilikti arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, maǵlıwmatlar jergilikli hám bultlı saqlaw infrastrukturasında da saqlanatuǵınlıqtan, gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge artıqsha nusqalardıń kóbirek bolıwın hám qátelerge joqarıraq shıdamlılıqtı támiyinley aladı<ref name="jones1"/>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Bultlı saqlaw| ]] 1nfkvf0pj0ja56dl42zrix4zcx3nq5p 3 48497 274925 2026-10-14T14:41:59Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274925 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:41, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC) q5bg66xvamaice4ag3xh87ikmqd3cvm 10 48498 274926 2026-10-14T18:59:03Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg» 274926 wikitext text/x-wiki Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg ddu163qp7hzrd27z28vi3bwvd6boxhg 10 48499 274927 2026-10-14T19:03:18Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «1000 Feet of Hope.webm» 274927 wikitext text/x-wiki 1000 Feet of Hope.webm 051cnvlm2flnclb6yf8mqoxd80cafyi 3 48500 274929 2026-10-14T23:43:41Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274929 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 23:43, 2026-jıl 14-oktyabr (UTC) d8qfsfohzuiz88mfdx1gn6e1ynng164 3 48501 274937 2026-10-15T02:44:13Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274937 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 02:44, 2026-jıl 15-oktyabr (UTC) en82bb6c1b5jbpih43qcgn8gpsg7cue 10 48502 274944 2026-10-15T06:01:45Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg» 274944 wikitext text/x-wiki Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg dctss2a49ej34dw3crtjk2yzsktewih 3 48503 274946 2026-10-15T06:44:53Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274946 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:44, 2026-jıl 15-oktyabr (UTC) 651bb5g4bkyp8ngutew3d6dtvmyhvai 0 48504 274948 2026-10-15T09:02:59Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «'''Orgazm kontroli'''<ref name="Addict. Behav.">{{cite journal |author1-last=Ince |author1-first=C. |author2-last=Albertella |author2-first=L. |author3-last=Liu |author3-first=C. |author4-last=Tiego |author4-first=J. |author5-last=Fontenelle |author5-first=L. F. |author6-last=Chamberlain |author6-first=S. R. |author7-last=Rotaru |author7-first=K. |author8-last=Yücel |author8-first=M. |date=September 2024 |title=Problematic pornography use and novel patterns of esc...» 274948 wikitext text/x-wiki '''Orgazm kontroli'''<ref name="Addict. Behav.">{{cite journal |author1-last=Ince |author1-first=C. |author2-last=Albertella |author2-first=L. |author3-last=Liu |author3-first=C. |author4-last=Tiego |author4-first=J. |author5-last=Fontenelle |author5-first=L. F. |author6-last=Chamberlain |author6-first=S. R. |author7-last=Rotaru |author7-first=K. |author8-last=Yücel |author8-first=M. |date=September 2024 |title=Problematic pornography use and novel patterns of escalating use: A cross-sectional network analysis with two independent samples |editor-last=Spada |editor-first=M. M. |editor-link=Marcantonio M. Spada |journal=[[Addictive Behaviors]] |publisher=[[Elsevier]] |volume=2 |issue=156 |issn=1873-6327 |doi=10.1016/j.addbeh.2024.108048 |article-number=108048 |pmc=7616041 |pmid=38761685 |s2cid=269559301}}</ref> ({{lang-en|edging}}, geyde «syorfing»<ref name="Bodansky">{{Cite book |last1=Bodansky |first1=Steve |title=Extended Massive Orgasm: How You Can Give and Receive Intense Sexual Pleasure |last2=Bodansky |first2=Vera |date=2000 |publisher=Vermilion |isbn=978-0-09-185743-1 |pages=91–98 |language=en |oclc=48109806}}</ref> dep te ataladı) — bul [[orgazm]]dı qadaǵalaw (yaǵnıy, keshiktiriw yamasa aldın alıw) arqalı ámelge asırılatuǵın jınıslıq usıl<ref name="Kolitz 2025">{{cite magazine |author-last=Kolitz |author-first=Daniel |date=22 October 2025 |title=The Goon Squad: Loneliness, porn's next frontier, and the dream of endless masturbation |url=https://harpers.org/archive/2025/11/the-goon-squad-daniel-kolitz-porn-masturbation-loneliness/ |url-status=live |magazine=[[Harper's Magazine]] |location=[[New York City]] |publisher=Harper's Magazine Foundation |issn=0017-789X |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024105440/https://harpers.org/archive/2025/11/the-goon-squad-daniel-kolitz-porn-masturbation-loneliness/ |archive-date=24 October 2025 |access-date=4 November 2025}}</ref>. Ol jalǵız yamasa jup penen birge ámelge asırıladı hám shıńǵa (kulminaciyaǵa) jetpesten uzaq waqıt dawamında [[jınıslıq qozǵalıw]]dıń joqarı dárejesin uslap turıwdı óz ishine aladı<ref name="Kolitz 2025"/>. Orgazm kontroli [[jınıslıq sherik]]ten ekinshi sheriktiń orgazmın qadaǵalawın yamasa shaxstıń sherigi menen [[adamnıń jınıslıq iskerligi|jınıslıq qatnas]] waqtında yamasa [[masturbaciya]] arqalı óz orgazmın keshiktiriwin ańlatadı<ref name="Kolitz 2025"/>. Qadaǵalanatuǵın orgazmdı bastan keshiriw ushın [[jınıslıq stimulyaciya]]nıń qálegen usılınan paydalanıw múmkin<ref name=":0">{{Cite web |last=Swiner |first=C. Nicole |title=What Is Edging Sex? |url=https://www.webmd.com/sex/what-is-edging-sex |access-date=2023-11-26 |website=[[WebMD]] |language=en}}</ref>. Qadaǵalanǵan orgazmǵa erisilgende, dene tuyǵıları ádettegi orgazmǵa salıstırǵanda kúshlirek boladı. Orgazm kontroli sonday-aq «áste masturbaciya» hám «uzaytılǵan kúshli orgazm» dep te ataladı<ref>{{Cite book |last1=Comfort |first1=Alex |url= |title=The New Joy of Sex |title-link=The Joy of Sex |last2=Quilliam |first2=Susan |date=2008 |publisher=Mitchell Beazley |isbn=978-1-84533-429-1 |language=en |oclc=300983363 |author-link=Alex Comfort |author-link2=Susan Quilliam}}</ref><ref name="Bodansky" />. Orgazm kontroli jınıslıq ámeliyatlar jıynaǵı bolǵan [[edjpley]]den (edgeplay) parıqlı boladı. Ol, sonday-aq, qálewsiz júzege keletuǵın [[kesellik|medicinalıq jaǵdaylar]] bolǵan [[erterek eyakulyaciya]], [[retrograd eyakulyaciya]] yamasa [[anorgazmiya|orgazmǵa jete almaw]] jaǵdaylarınan da ajıralıp turadı<ref name=":0" />. ''Edjing'' ataması [[Z áwladı]] hám [[Alfa áwladı]] tárepinen [[brain rot]] («miy shiriwi») terminologiyası sıpatında qabıl etilip<ref name="Kolitz 2025"/>, [[TikTok]]ta keń tanımallıqqa eristi<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Stephen |date=2024-08-15 |title='Mewing,' 'Sigma,' and Other Gen Z and Gen Alpha Slang You Might Need Help Decoding |url=https://lifehacker.com/entertainment/guide-to-gen-z-and-gen-alpha-slang |access-date=2024-09-01 |website=Lifehacker |language=en}}</ref>. == Sherik penen jınıslıq qatnasta == Sherik penen [[jınıslıq qatnas]] yamasa jınıslıq stimulyaciyanıń basqa formalarında bir adam ekinshisin (yamasa basqalardı) stimulyaciya qıladı hám orgazmǵa jaqınlasqanda stimulyaciya dárejesin tómenletedi. [[Erotikalıq jınıslıq tiyiw]] basqa sheriktiń orgazmın qadaǵalawshı sherik [[jınıslıq shiyelenisiw]]diń joqarı dárejesine erisiw ushın orgazmdı uzaytqanda júzege keledi<ref name=":0" />. Aqır-aqıbetinde sherik orgazmǵa erisiw ushın jetkilikli stimulyaciya bergende, ol uzaytılǵan stimulyaciya waqtında jıynalǵan joqarı shiyelenisiw hám [[jınıslıq qozǵalıw|qozǵalıw]] sebepli ádettegiden kúshlirek bolıwı múmkin<ref name=":1">{{Cite web |last=Pulley |first=Anna |date=2018-07-24 |title=How to Edge: The Art of Building Up to Extremely Intense Orgasms |url=https://www.vice.com/en/article/what-is-edging-better-orgasms-sex/ |access-date=2023-11-26 |website=Vice |language=en}}</ref>. Sherik penen jınıslıq qatnasta orgazm kontrolin qollanıwdıń mısalların [[BDSM]]de kóriwge boladı; orgazmı qadaǵalanıp atırǵan sherik (geyde oǵan [[boysınıwshı]] sherik dep te ataladı) [[Baylaw (jınıslıq qatnas)|baylap qoyılıwı]] múmkin<ref name=":1" />. Bul iskerlik geyde [[Erotikalıq jınıslıq tiyiw#baylaw hám qızıqtırıw|baylaw hám qızıqtırıw (tie and tease)]] dep te ataladı<ref>{{cite book|title=The Concise New Partridge Dictionary of Slang and Unconventional English|editor1-last=Dalzell|editor1-first=Tom|editor2-last=Victor|editor2-first=Terry|publisher=[[Routledge]]|year=2014|at=Tie and tease|isbn=9781317625117|url=https://books.google.com/books?id=Ak6cBQAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=RA19-PA2003-IA1}}</ref>. == Masturbaciyada == Jalǵız orınlanǵanda, orgazm kontroli [[plato fazası]]na jetkenshe masturbaciya qılıwdı hám onı bosalttırmastan uzaytıwdı óz ishine aladı, bul bolsa aqırǵı orgazmdı kúsheytedi<ref>{{cite book|title=The Psychology of Human Sexuality|last=Lehmiller|first=Justin J.|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2018|isbn=9781119164692|page=106}}</ref>. [[Guning]] (gooning) — bul «orgazm kontroliniń shekten tıs versiyası» bolıp<ref name=mj1>{{cite web|url=https://www.mensjournal.com/sex-relationships/what-is-gooning|title=What Exactly Is Gooning? Let's Unpack Hypnotic Masturbation, the Latest Viral Sex Trend|last=Grace|first=Georgia|work=[[Men's Journal]]|date=2025-02-18|accessdate=2026-08-08}}</ref>, iskerlik dawamında ámeliyatshılar uzaq waqıt dawamında orgazmdı qadaǵalaw nátiyjesinde ayırım adamlar bastan keshiretuǵın transqa uqsaytuǵın psixikalıq jaǵdayǵa kiriwge háreket etedi<ref name="Kolitz 2025"/>, bunda geyde [[popperler]] járdeminde ámelge asırıladı<ref name=mj1/>. Bul iskerlik kóbinese [[pornografiya]]dan paydalanıw menen birge júredi hám qollap-quwatlanadı<ref name="Kolitz 2025"/>. Guning jámiyetlik aspektlerdi, sonday-aq, ushırasıwlar yamasa orgiyalardı óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite web|url=https://www.menshealth.com/sex-women/a69124896/gooning/|title=What Is Gooning? The Masturbation Trend, Explained|last=Rodriguez|first=Mathew|work=[[Men's Health]]|date=2025-10-27|accessdate=2026-08-08}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{cite journal |author1-last=Dubois |author1-first=C. |author2-last=Danielson |author2-first=E. C. |author3-last=Schwirtlich |author3-first=T. |author4-last=Beestrum |author4-first=M. |author5-last=Eurich |author5-first=D. T. |date=November 2025 |title=Substance use patterns among individuals with problematic pornography use: A scoping review |journal=PLOS Global Public Health |volume=5 |issue=11 |article-number=e0004946 |doi=10.1371/journal.pgph.0004946 |doi-access=free |pmc=12611143 |pmid=41223162}} * {{cite journal |author1-last=Alvarez-Segura |author1-first=M. |author2-last=El Kasmy |author2-first=Y. |author3-last=Francisco |author3-first=E. |author4-last=Gallo Martínez |author4-first=S. |author5-last=Butjosa |author5-first=A. |author6-last=Ortiz Jiménez |author6-first=E. M. |editor1-last=Schaper |editor1-first=Niclas |editor2-last=Vicars |editor2-first=Mark |date=September 2025 |title=Impact of pornography consumption on children and adolescents: A trauma-informed approach |journal= Frontiers in Child and Adolescent Psychiatry|volume=4 |issue=1567649 |article-number=1567649 |doi=10.3389/frcha.2025.1567649 |doi-access=free |pmc=12515835 |pmid=41089467}} * {{cite journal |author1-last=Villena-Moya |author1-first=A. |author2-last=Potenza |author2-first=M. N. |author2-link=Marc Potenza |author3-last=Granero |author3-first=R. |author4-last=Paiva |author4-first=Ú. |author5-last=Arrondo |author5-first=G. |author6-last=Chiclana-Actis |author6-first=C. |author7-last=Fernández-Aranda |author7-first=F. |author8-last=Jiménez-Murcia |author8-first=S. |author9-last=Normand |author9-first=E. |author10-last=Ballester |author10-first=L. |author11-last=Mestre-Bach |author11-first=G. |date=May 2025 |title=Sex differences in problematic pornography use among adolescents: A network analysis |journal=BMC Psychology |volume=13 |issue=347 |article-number=347 |issn=2050-7283 |doi=10.1186/s40359-025-02624-0 |doi-access=free |pmc=11978135 |pmid=40200245 |s2cid=277630470}} {{Masturbaciya}} [[Kategoriya:Alfa áwladı slengi]] [[Kategoriya:Z áwladı slengi]] [[Kategoriya:2020-jıllarda payda bolǵan internet memleri]] [[Kategoriya:COVID-19 pandemiyasına baylanıslı internet memleri]] [[Kategoriya:Masturbaciya]] [[Kategoriya:Orgazm]] [[Kategoriya:Jınıslıq aktler]] [[Kategoriya:Jınıslıq ǵárezlilik]] [[Kategoriya:Seksual hám gender identitetine tiykarlanǵan mádeniyatlar]] hsnlj2w594fbnjrgc07s0r2difb8ky9 14 48505 274951 2026-10-15T09:14:05Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Commons cat|Ejaculation of humans}} {{main|Eyakulyaciya}} [[Kategoriya:Orgazm]] [[Kategoriya:Jınıslıq qozǵalıw]] [[Kategoriya:Andrologiya]] [[Kategoriya:Sperma]] [[Kategoriya:Penis]] [[Kategoriya:Adam penisi]]» 274951 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Ejaculation of humans}} {{main|Eyakulyaciya}} [[Kategoriya:Orgazm]] [[Kategoriya:Jınıslıq qozǵalıw]] [[Kategoriya:Andrologiya]] [[Kategoriya:Sperma]] [[Kategoriya:Penis]] [[Kategoriya:Adam penisi]] ihtqo13no3fyyboz8x76u427d1w2895 14 48506 274952 2026-10-15T09:15:58Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{main|Orgazm}} {{commons cat|Orgasms}} [[Kategoriya:Haywannıń reproduktiv sisteması]] [[Kategoriya:Adamnıń reproduktiv sisteması]] [[Kategoriya:Haywan jınıslılıǵı]] [[Kategoriya:Adam jınıslılıǵı]]» 274952 wikitext text/x-wiki {{main|Orgazm}} {{commons cat|Orgasms}} [[Kategoriya:Haywannıń reproduktiv sisteması]] [[Kategoriya:Adamnıń reproduktiv sisteması]] [[Kategoriya:Haywan jınıslılıǵı]] [[Kategoriya:Adam jınıslılıǵı]] 2au8lgpfx01qbsfrr3pgqdbjgeewnsg 3 48507 274956 2026-10-15T10:45:36Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 274956 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:45, 2026-jıl 15-oktyabr (UTC) 9hdhk3b9htulxhw1emuceoow5cz81x0 10 48508 274957 2026-10-15T10:50:13Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Drifting.webm» 274957 wikitext text/x-wiki Drifting.webm ambnue4cjyc7bg8homvybke55tjalgw